27. ūrustambhacikitsitam

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāta ūrustambhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
trimarmīye ca bahūn rogān pañcakarmasādhyān dṛṣṭvā pañcakarmāsādhye ūrustambhe jātasmaraṇa ācārya ūrustambhacikitsitamevāha; bhavati hi virodhidarśanāt tadvirodhismaraṇaṃ, yathā nakulasmaraṇāt sarpasmaraṇam||1-2||
śriyā paramayā brāhmayā parayā ca tapaḥśriyā| ahīnaṃ 1 candrasūryābhyāṃ sumerumiva parvatam||3|| dhīdhṛtismṛtivijñānajñānakīrtikṣamālayam| agniveśo 2 guruṃ kāle saṃśayaṃ paripṛṣṭavān||4|| bhagavan pañca karmāṇi samastāni pṛthak tathā| nirdiṣṭānyāmayanāṃ hi sarveṣāmeva bheṣajam||5|| doṣajo'styāmayaḥ kaścidyasya tāni bhiṣagvara!| na syuḥ śaktāni śamane sādhyasya kriyayā sataḥ||6|| astyūrustambha ityukte guruṇā tasya kāraṇam| saliṅgabheṣajaṃ bhūyaḥ pṛṣṭastenābravīdguruḥ||7|| snigdhoṣṇalaghuśītāni 3 jīrṇājīrṇe samaśnataḥ| dravaśuṣkadadhikṣīragrāmyānūpaudakāmiṣaiḥ||8|| piṣṭavyāpannamadyātidivāsvapnaprajāgaraiḥ| laṅghanādhyaśanāyāsabhayavegavidhāraṇaiḥ||9|| snehāccāmaṃ citaṃ koṣṭhe vātādīnmedasā saha| ruddhvā''śu gauravādūrū yātyadhogaiḥ sirādibhiḥ||10|| pūrayan sakthijaṅghoru doṣo medobalotkaṭaḥ| avidheyaparispandaṃ janayatyalpavikramam||11|| mahāsarasi gambhīre pūrṇe'mbu stimitaṃ yathā| tiṣṭhati sthiramakṣobhyaṃ tadvadūrugataḥ kaphaḥ||12|| gauravāyāsasaṅkocadāharuksuptikampanaiḥ 4| bhedasphuraṇatodaiśca yukto dehaṃ nihantyasūn||13|| ūrū śleṣmā samedasko vātapitte'bhibhūya tu| stambhayetsthairyaśaityābhyāmūrustambhastatastu saḥ||14|| prāgrūpaṃ dhyānanidrātistaimityārocakajvarāḥ| lomaharṣaśca chardiśca jaṅghorvoḥ sadanaṃ tathā||15||
ahīnamiti sarvadā yuktam| samastānīti militāni| doṣaja iti padaṃ mānasāgantunirāsārthaṃ; tannirāsastu tayoḥ pañcakarmāviṣayatayā prasiddhatvāt| tathā doṣajasyāpyasādhyasya sādhane pañcakarmāṇi na samarthānīti tannirāsārthamāha- sādhyasyetyādi| sādhyasya sata iti sambandhaḥ| bhūya ūrustambhasya kāraṇādīni pṛṣṭo gururabravīditi sambandhaḥ| jīrṇājīrṇe iti stokajīrṇaśeṣājīrṇa ityarthaḥ| āmaṃ citamiti rasaśeṣarūpaṃ, koṣṭhopalepanāpyāmaṃ sañcitaṃ, medasā saheti medaḥsahitamāmaṃ vātādīnāṃ rodhakaṃ jñeyam| āmaṃ ca ūruṃ gacchat tridoṣasahitameva yāti| sirādibhiriti sirādhamanīsrotobhiḥ| doṣo medobalotkaṭa iti doṣa āmasaṃruddho vātādiḥ| yadā ‘doṣamedotkaṭa’ iti pāṭhaḥ, tadā''masya viśeṣaṇam| sakthigraheṇaiva yadyapi jaṅghorvorgrahaṇaṃ prāptaṃ, tathā'pi tayorabhidhānaṃ viśeṣeṇa tatpūraṇopadarśanārtham| avidheyaparispandamiti asvādhīnendriyam, alpavikramamiti alpakriyamakriyaṃ vā karotītyarthaḥ| mahāsarasītyādidṛṣṭāntena ūrustambhārambhakapradhānasya kaphasya prabalatāmāha| yadyapi, ūrustambhasya tridoṣajanyatvamiha tathā sūtrasthāne'pi “eka ūrustambha āmatridoṣasamutthānaḥ” (sū.a.19) ityanenoktaṃ, tathā'pi kaphaprādhānyādatra kapha upadiṣṭaḥ| ata evāgre ūru śleṣmetyādinā ūrustambhaśabdaniruktimutpādasāmagrīṃ cāha| sthairyaśaityābhyāmityanena stambhanakriyāyāṃ sthairyaśaityayoḥ kaphaguṇayoḥ kāraṇatāṃ darśayati||3-15||
vātaśaṅkibhirajñānāttasya syāt snehanāt punaḥ| pādayoḥ sadanaṃ suptiḥ kṛcchrāduddharaṇaṃ tathā||16||
ūrustambhe snehaprayogajaṃ doṣamāha- vātaśaṅkibhirityādi| vātaśaṅkā cāsmin suptisaṅkocādivātasamānaliṅgadarśanādbhavati| asya saṃsnehanadoṣāḥ kṛcchrāduddharaṇaṃ tathetyantenektāḥ||16||
jaṅghoruglāniratyarthaṃ śaśvaccādāhavedanā| padaṃ ca vyathate nyastaṃ śītasparśaṃ na vetti ca||17|| saṃsthāne pīḍane gatyāṃ cālane cāpyanīśvaraḥ| anyaneyau hi sambhagnāvūrū pādau ca manyate||18|| yadā dāhārtitodārto vepanaḥ puruṣo bhavet| ūrustambhastadā hanyāt sādhayedanyathā navam||19||
jaṅghoruglānirityādi tu lakṣaṇaṃ bhinnasāmagrīkaṃ brūte| anye tu sarvamevaitadūdrdhvādhaḥkṛtasnehanaprayogadoṣakṛtamasādhyalakṣaṇamāhuḥ| śaśvaccādāhavedaneti īṣaddāhavedanā, anye tu dāhavarjitavedanāmāhuḥ||17-19||
tasya na snehanaṃ kāryaṃ na bastirna virecanam| na caiva vamanaṃ yasmāttannibodhata kāraṇam||20|| vṛddhaye śleṣmaṇo nityaṃ snehanaṃ bastikarma ca| tatsthasyoddharaṇe caiva na samarthaṃ virecanam||21|| kaphaṃ kaphasthānagataṃ pittaṃ ca vamanāt sukham| hartumāmāśayasthau ca sraṃsanāttāvubhāvapi||22|| pakvāśayasthāḥ sarve'pi bastibhirmūlanirjayāt| śakyā na tvāmamedobhyāṃ stabdhā jaṅghorusaṃsthitāḥ||23|| vātasthāne hi tacchaityāddvayoḥ 5 stambhācca tadgatāḥ| na śakyāḥ sukhamuddhartuṃ jalaṃ nimnādiva sthalāt||24||
samprati snehabastyādipratiṣedhopapattimāha- tasyetyādi| snehasya doṣo yadyapi prāgevoktaḥ, tathā'pīdānīṃ yathā taddoṣakārakaṃ snehanaṃ bhavati tathā pratipādyate| śirovirecanaṃ cātra sarvathaivāsambhāvyamānatvādeva nopanyastamiti jñeyam| snehanamiti pānābhyaṅgābhyāṃ sneham| bastikarma ceti snehabastikarma, tasyaiva śleṣmavṛddhikaratvāt| kiṃvā bastikarmaviśeṣaṇaṃ snehanamiti padaṃ, tenānuvāsanameva labhyate; nirūhastu virecanaśabdenaiva śodhanābhidhāyinā gṛhītaḥ; ata eva ūrustambhadoṣoddharaṇāsamarthaśodhanavivaraṇe eva nirūho'pyatroktaḥ| uktadoṣaharaṇāsāmarthyaṃ vamanavirecananirūhāṇāṃ krameṇa vivṛṇvannāha- śleṣmasthānagata ityādi| hartuṃ sukhamiti vibhaktiliṅgavipariṇāmādvakṣyamāṇe'pi yojanīyam| tāvubhāviti nirhartumasukhāviti pūrvavadyojanīyam| sarve'pi vātapittaśleṣmāṇaḥ| mūlanirjayāditipadaṃ vamanādityanena tathā bastibhirityanena ca yojyaṃ; mūlanirjayāditi mūlacchedāt| vamanādīnāṃ sādhyaṃ viṣayaṃ darśayitvā asādhyaṃ viṣayamāha- śakyā ityādi| tathā''mamedasaḥ stabdhatvena vamanādīnāṃ jaṅghorusthāne'samarthatvaṃ jñeyam| ūrustambhadoṣasya vamanādyahāryatve hetvantaramāha- vātasthāne ityādi| vātasthāne iti jaṅghorurūpe vātasthāne| tacchaityāditi vātaśaityāt||20-24||
tasya saṃśamanaṃ nityaṃ kṣapaṇaṃ śoṣaṇaṃ tathā| yuktyapekṣī 6 bhiṣak kuryādadhikatvātkaphāmayoḥ||25|| sadā rūkṣopacārāya yavaśyāmākakodravān| śākairalavaṇairdadyājjalatailopasādhitaiḥ||26|| suniṣaṇṇakanimbārkavetrāragvadhapallavaiḥ| vāyasīvāstukairanyaistiktaiśca kulakādibhiḥ||27|| kṣārāriṣṭaprayogāśca harītakyāstathaiva ca| madhūdakasya pippalyā ūrustambhavināśanāḥ||28|| samaṅgāṃ śālmalīṃ bilvaṃ madhunā saha nā pibet| tathā śrīveṣṭakodīcyadevadārunatānyapi||29|| candanaṃ dhātakīṃ kuṣṭhaṃ tālīsaṃ naladaṃ tathā|30|
cikitsāmāha- tasyetyādi| tasyorustambhasya śamanaṃ kartavyaṃ na śodhanamityarthaḥ| kṣapaṇaṃ śoṣaṇamāmakaphayoḥ kuryāditi yojanā; tatra kṣapaṇaṃ sarvathocchedena, śoṣaṇaṃ dravabhāgaviśoṣaṇam| vāyasī kākamācī| kulakaṃ kāravellakam| śālmalaṃ śālmalīveṣṭakam| etāni madhunā pibediti sambandhaḥ||25-29||-
mustaṃ harītakīṃ lodhraṃ padmakaṃ tiktarohiṇīm||30|| devadāru haridre dve vacāṃ kaṭukarohiṇīm| pippalīṃ pippalīmūlaṃ saralaṃ devadāru ca||31|| cavyaṃ citrakamūlāni devadāru harītakīm| bhallātakaṃ samūlāṃ ca pippalīṃ pañca tān pibet||32|| sakṣaudrānardhaślokoktān kalkānūrugrahāpahān|33|
mustamityādikāḥ pañca yogā ardhaślokoktā ūrugrahāpahāḥ||30-32||-
śārṅgeṣṭāṃ madanaṃ dantīṃ vatsakasya phalaṃ vacām 7||33|| mūrvāmāragvadhaṃ pāṭhāṃ karañjaṃ kulakaṃ tathā| pibenmadhuyutaṃ tulyaṃ cūrṇaṃ vā vāriṇā''plutam||34|| sakṣaudraṃ dadhimaṇḍairvā'pyūrustambhavināśanam| mūrvāmativiṣāṃ kuṣṭhaṃ citrakaṃ kaṭurohiṇīm||35|| pūrvavadgugguluṃ 8 mūtre rātristhitamathāpi vā| svarṇakṣīrīmativiṣāṃ mustaṃ tejovatīṃ vacām||36|| surāhvaṃ citrakaṃ 9 kuṣṭhaṃ pāṭhāṃ kaṭukarohiṇīm| lehayenmadhunā cūrṇaṃ sakṣaudraṃ vā jalāplutam||37|| phalīṃ vyāghranakhaṃ hema pibedvā madhusaṃyutam| triphalāṃ pippalīṃ mustaṃ cavyaṃ kaṭukarohiṇīm||38|| lihyādvā madhunā cūrṇamūrustambhārdito naraḥ|39|
śārṅgeṣṭā guñjā| svādukaṇṭakaṃ vikaṅkatam| pūrvavaditi pūrveṇa sambadhyate| gugguluṃ ca mūtre uṣitaṃ pibediti yojyam| jalāplutaṃ ‘pibet’ iti śeṣaḥ| phalī nyagrodhaḥ| hema nāgakeśaram||33-38||-
apatarpaṇajaścet syāddoṣaḥ santarpayeddhi tam||39|| yuktyā jāṅgalajairmāṃsaiḥ purāṇaiścaiva śālibhiḥ| rūkṣaṇādvātakopaścennidrānāśārtipūrvakaḥ||40|| snehasvedakramastatra kāryo vātāmayāpahaḥ| pīluparṇī payasyā ca rāsnā gokṣurako vacā||41|| saralāgurupāṭhāśca tailamebhirvipācayet| sakṣaudraṃ prasṛtaṃ tasmādañjaliṃ vā'pi nā pibet||42|| kuṣṭhaśrīveṣṭakodīcyasaralaṃ dāru keśaram| ajagandhā'śvagandhā ca tailaṃ taiḥ sārṣapaṃ pacet||43|| sakṣaudraṃ mātrayā taccāpyūrustambhārditaḥ pibet| (raukṣyānmukta ūrustambhāttataśca sa vimucyate 10 )||44|| dve pale saindhavāt pañca śuṇṭhyā granthikacitrakāt| dve dve bhallātakāsthīni viṃśatirdve tathā''ḍhake||45|| āranālāt pacet prasthaṃ tailasyaitairapatyadam| gṛdhrasyūrugrahārśortisarvavātavikāranut||46|| palābhyāṃ pippalīmūlanāgarādaṣṭakaṭvaraḥ| tailaprasthaḥ samo dadhnā gṛdhrasyūrugrahāpahaḥ||47|| ityaṣṭakaṭvaratailam|
āvasthikaṃ kramamāha- apatarpaṇaja ityādinā| rūkṣaṇādityādinā snehavidhānamāvasthikaṃ, tena sāmānyenātra vihitasnehaniṣedhena samaṃ na virodhaḥ, asya vidherapavādatvāt| pīluparṇī moraṭaḥ, rāsnābheda ityanye| sakṣaudramiti pādikakṣaudram| ajagandhā ajamodā| bhallātakāsthīni viṃśatiriti ākṛtimānena| palābhyāmiti pippalyādisamudāyāt palābhyām| aṣṭakaṭvara iti tailādaṣṭaguṇaṃ kaṭvaraṃ yasmin tailaprasthe sa aṣṭakaṭvaraḥ; kaṭvaraṃ takram||39-47||
ityābhyantaramuddiṣṭamūrustambhasya bheṣajam| śleṣmaṇaḥ kṣapaṇaṃ tvanyadbāhyaṃ śṛṇu cikitsitam||48|| valmīkamṛttikā mūlaṃ karañjasya phalaṃ tvacam| iṣṭakānāṃ tataścūrṇaiḥ kuryādutsādanaṃ bhṛśam||49|| mūlairvā'pyaśvagandhāyā mūlairarkasya vā bhiṣak| picumardasya vā mūlairathavā devadāruṇaḥ||50|| kṣaudrasarṣapavalmīkamṛttikāsaṃyutairbhiṣak| gāḍhamutsādanaṃ kuryādūrustambhe pralepanam||51|| dantīdravantīsurasāsarṣapaiścāpi buddhimān| tarkārīśigrusurasāviśvavatsakanimbajaiḥ||52|| patramūlaphalaistoyaṃ śṛtamuṣṇaṃ ca secanam| piṣṭaṃ tu sarṣapaṃ mūtre'dhyuṣitaṃ syāt pralepanam||53|| vatsakaḥ surasaṃ kuṣṭhaṃ gandhāstumburuśigrukau| hiṃsrārkamūlavalmīkamṛttikāḥ 11 sakuṭherakāḥ||54|| dadhisaindhavasaṃyuktaṃ kāryametaiḥ pralepanam| (ūrustambhavināśāya 12 bhiṣajā jānatā kramam)||55|| śyonākaṃ khadiraṃ bilvaṃ bṛhatyau saralāsanau| śobhāñjanakatarkārīśvadaṃṣṭrāsurasārjakān||56|| agnimanthakarañjau ca jalenotkvāthya secayet| pralepo mūtrapiṣṭairvā'pyūrustambhanivāraṇaḥ||57|| kaphakṣayārthaṃ śakyeṣu 13 vyāyāmeṣvanuyojayet| sthalānyākrāmayet kalyaṃ śarkarāḥ sikatāstathā||58|| pratārayet pratisroto nadīṃ śītajalāṃ śivām| saraśca vimalaṃ śītaṃ sthiratoyaṃ punaḥ punaḥ||59|| tathā viśuṣke'sya kaphe śāntimūrugraho vrajet|60|
picumardaḥ nimbaḥ| dravantī dantībhedaḥ| tarkārī jayantī| gandhā iti agurvādyuktā iha grāhyāḥ| kuṭherakaḥ parṇāsaḥ| śakyeṣu voḍhuṃ śakyeṣu| kalyamiti prātaḥ| śivāmiti hiṃsrajalajanturahitāṃ sugamyāṃ ca| nanu jalaprataraṇaṃ kathamasya śleṣmakṣayakaraṃ bhavati? yasmājjalasambandhamātreṇa śleṣmavṛddhireva prāptā| ucyate- jalena bahirnirgacchadūṣmaṇo niruddhasyāntaḥpraveśācchleṣmasaṅghātabhedanaṃ 14 bhavati, tathā prataraṇakriyayā śleṣmā vicchidyate, samānābhimatā kriyā'pyatra yogyatvāt kriyata eva| uktaṃ hi- “bhavet kadācit kāryā'pi viruddhābhimatā kriyā” (ci.a.30) iti||48-59||-
śleṣmaṇaḥ kṣapaṇaṃ yat syānna ca mārutamāvahet 15||60|| tat sarvaṃ sarvadā kāryamūrustambhasya bheṣajam| śarīraṃ balamagniṃ ca kāryaiṣā rakṣatā kriyā||61||
anuktacikitsāparigrahārthamāha- śleṣmaṇa ityādi||60-61||
tatra ślokaḥ- hetuḥ prāgrūpaliṅgāni karmāyogyatvakāraṇam| dvividhaṃ bheṣajaṃ coktamūrustambhacikitsite||62||
heturityādisaṅgrahaḥ| karmāyogyatvakāraṇamiti pañcakarmāyogyatve hetuḥ ‘vṛddhaye śleṣmaṇa’ ityādinokto jñeyaḥ| dvividhamiti āntaraṃ bāhyaṃ ca| bheṣajamiti auṣadham||62||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne ūrustambhacikitsitaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ||27||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsitasthāne ūrustambhacikitsitaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ||27||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘ahīnapūrvaṃ candrārkādibhyo merumivācalam iti pā.
  2. 2 ‘agniveśo'trijaṃ’ iti pā.
  3. 3 ‘snigdhoṣṇaguruśītāni’ iti pā.
  4. 4 ‘...yāma...’ iti pā.
  5. 5 ‘tayoḥ’ iti pā.
  6. 6 ‘ādhikyādāmakaphayoryuktyapekṣaḥ sadā bhiṣak’ iti pā.
  7. 7 ‘tvacāṃ’ iti pā.
  8. 8 ‘pūrvavadvā pibettoye’ iti pā.
  9. 9 ‘kaṭukaṃ’ iti pā.
  10. 10 ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate
  11. 11 ‘hiṅgvarkamūla...’ iti pā.
  12. 12 ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate
  13. 13 ‘vyāyāmeṣvenaṃ śakyeṣu cotsṛjet’ iti pā.
  14. 14 ‘niruddhasyāntaḥpraveśādiha śleṣmā vicchidyate’ iti pā.
  15. 15 ‘mārutakopanam’ iti pā.