athāta ūrustambhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
trimarmīye ca bahūn rogān pañcakarmasādhyān dṛṣṭvā pañcakarmāsādhye ūrustambhe jātasmaraṇa ācārya ūrustambhacikitsitamevāha; bhavati hi virodhidarśanāt tadvirodhismaraṇaṃ, yathā nakulasmaraṇāt sarpasmaraṇam||1-2||
śriyā paramayā brāhmayā parayā ca tapaḥśriyā| ahīnaṃ 1 candrasūryābhyāṃ sumerumiva parvatam||3|| dhīdhṛtismṛtivijñānajñānakīrtikṣamālayam| agniveśo 2 guruṃ kāle saṃśayaṃ paripṛṣṭavān||4|| bhagavan pañca karmāṇi samastāni pṛthak tathā| nirdiṣṭānyāmayanāṃ hi sarveṣāmeva bheṣajam||5|| doṣajo'styāmayaḥ kaścidyasya tāni bhiṣagvara!| na syuḥ śaktāni śamane sādhyasya kriyayā sataḥ||6|| astyūrustambha ityukte guruṇā tasya kāraṇam| saliṅgabheṣajaṃ bhūyaḥ pṛṣṭastenābravīdguruḥ||7|| snigdhoṣṇalaghuśītāni 3 jīrṇājīrṇe samaśnataḥ| dravaśuṣkadadhikṣīragrāmyānūpaudakāmiṣaiḥ||8|| piṣṭavyāpannamadyātidivāsvapnaprajāgaraiḥ| laṅghanādhyaśanāyāsabhayavegavidhāraṇaiḥ||9|| snehāccāmaṃ citaṃ koṣṭhe vātādīnmedasā saha| ruddhvā''śu gauravādūrū yātyadhogaiḥ sirādibhiḥ||10|| pūrayan sakthijaṅghoru doṣo medobalotkaṭaḥ| avidheyaparispandaṃ janayatyalpavikramam||11|| mahāsarasi gambhīre pūrṇe'mbu stimitaṃ yathā| tiṣṭhati sthiramakṣobhyaṃ tadvadūrugataḥ kaphaḥ||12|| gauravāyāsasaṅkocadāharuksuptikampanaiḥ 4| bhedasphuraṇatodaiśca yukto dehaṃ nihantyasūn||13|| ūrū śleṣmā samedasko vātapitte'bhibhūya tu| stambhayetsthairyaśaityābhyāmūrustambhastatastu saḥ||14|| prāgrūpaṃ dhyānanidrātistaimityārocakajvarāḥ| lomaharṣaśca chardiśca jaṅghorvoḥ sadanaṃ tathā||15||
ahīnamiti sarvadā yuktam| samastānīti militāni| doṣaja iti padaṃ mānasāgantunirāsārthaṃ; tannirāsastu tayoḥ pañcakarmāviṣayatayā prasiddhatvāt| tathā doṣajasyāpyasādhyasya sādhane pañcakarmāṇi na samarthānīti tannirāsārthamāha- sādhyasyetyādi| sādhyasya sata iti sambandhaḥ| bhūya ūrustambhasya kāraṇādīni pṛṣṭo gururabravīditi sambandhaḥ| jīrṇājīrṇe iti stokajīrṇaśeṣājīrṇa ityarthaḥ| āmaṃ citamiti rasaśeṣarūpaṃ, koṣṭhopalepanāpyāmaṃ sañcitaṃ, medasā saheti medaḥsahitamāmaṃ vātādīnāṃ rodhakaṃ jñeyam| āmaṃ ca ūruṃ gacchat tridoṣasahitameva yāti| sirādibhiriti sirādhamanīsrotobhiḥ| doṣo medobalotkaṭa iti doṣa āmasaṃruddho vātādiḥ| yadā ‘doṣamedotkaṭa’ iti pāṭhaḥ, tadā''masya viśeṣaṇam| sakthigraheṇaiva yadyapi jaṅghorvorgrahaṇaṃ prāptaṃ, tathā'pi tayorabhidhānaṃ viśeṣeṇa tatpūraṇopadarśanārtham| avidheyaparispandamiti asvādhīnendriyam, alpavikramamiti alpakriyamakriyaṃ vā karotītyarthaḥ| mahāsarasītyādidṛṣṭāntena ūrustambhārambhakapradhānasya kaphasya prabalatāmāha| yadyapi, ūrustambhasya tridoṣajanyatvamiha tathā sūtrasthāne'pi “eka ūrustambha āmatridoṣasamutthānaḥ” (sū.a.19) ityanenoktaṃ, tathā'pi kaphaprādhānyādatra kapha upadiṣṭaḥ| ata evāgre ūru śleṣmetyādinā ūrustambhaśabdaniruktimutpādasāmagrīṃ cāha| sthairyaśaityābhyāmityanena stambhanakriyāyāṃ sthairyaśaityayoḥ kaphaguṇayoḥ kāraṇatāṃ darśayati||3-15||
vātaśaṅkibhirajñānāttasya syāt snehanāt punaḥ| pādayoḥ sadanaṃ suptiḥ kṛcchrāduddharaṇaṃ tathā||16||
ūrustambhe snehaprayogajaṃ doṣamāha- vātaśaṅkibhirityādi| vātaśaṅkā cāsmin suptisaṅkocādivātasamānaliṅgadarśanādbhavati| asya saṃsnehanadoṣāḥ kṛcchrāduddharaṇaṃ tathetyantenektāḥ||16||
jaṅghoruglāniratyarthaṃ śaśvaccādāhavedanā| padaṃ ca vyathate nyastaṃ śītasparśaṃ na vetti ca||17|| saṃsthāne pīḍane gatyāṃ cālane cāpyanīśvaraḥ| anyaneyau hi sambhagnāvūrū pādau ca manyate||18|| yadā dāhārtitodārto vepanaḥ puruṣo bhavet| ūrustambhastadā hanyāt sādhayedanyathā navam||19||
jaṅghoruglānirityādi tu lakṣaṇaṃ bhinnasāmagrīkaṃ brūte| anye tu sarvamevaitadūdrdhvādhaḥkṛtasnehanaprayogadoṣakṛtamasādhyalakṣaṇamāhuḥ| śaśvaccādāhavedaneti īṣaddāhavedanā, anye tu dāhavarjitavedanāmāhuḥ||17-19||
tasya na snehanaṃ kāryaṃ na bastirna virecanam| na caiva vamanaṃ yasmāttannibodhata kāraṇam||20|| vṛddhaye śleṣmaṇo nityaṃ snehanaṃ bastikarma ca| tatsthasyoddharaṇe caiva na samarthaṃ virecanam||21|| kaphaṃ kaphasthānagataṃ pittaṃ ca vamanāt sukham| hartumāmāśayasthau ca sraṃsanāttāvubhāvapi||22|| pakvāśayasthāḥ sarve'pi bastibhirmūlanirjayāt| śakyā na tvāmamedobhyāṃ stabdhā jaṅghorusaṃsthitāḥ||23|| vātasthāne hi tacchaityāddvayoḥ 5 stambhācca tadgatāḥ| na śakyāḥ sukhamuddhartuṃ jalaṃ nimnādiva sthalāt||24||
samprati snehabastyādipratiṣedhopapattimāha- tasyetyādi| snehasya doṣo yadyapi prāgevoktaḥ, tathā'pīdānīṃ yathā taddoṣakārakaṃ snehanaṃ bhavati tathā pratipādyate| śirovirecanaṃ cātra sarvathaivāsambhāvyamānatvādeva nopanyastamiti jñeyam| snehanamiti pānābhyaṅgābhyāṃ sneham| bastikarma ceti snehabastikarma, tasyaiva śleṣmavṛddhikaratvāt| kiṃvā bastikarmaviśeṣaṇaṃ snehanamiti padaṃ, tenānuvāsanameva labhyate; nirūhastu virecanaśabdenaiva śodhanābhidhāyinā gṛhītaḥ; ata eva ūrustambhadoṣoddharaṇāsamarthaśodhanavivaraṇe eva nirūho'pyatroktaḥ| uktadoṣaharaṇāsāmarthyaṃ vamanavirecananirūhāṇāṃ krameṇa vivṛṇvannāha- śleṣmasthānagata ityādi| hartuṃ sukhamiti vibhaktiliṅgavipariṇāmādvakṣyamāṇe'pi yojanīyam| tāvubhāviti nirhartumasukhāviti pūrvavadyojanīyam| sarve'pi vātapittaśleṣmāṇaḥ| mūlanirjayāditipadaṃ vamanādityanena tathā bastibhirityanena ca yojyaṃ; mūlanirjayāditi mūlacchedāt| vamanādīnāṃ sādhyaṃ viṣayaṃ darśayitvā asādhyaṃ viṣayamāha- śakyā ityādi| tathā''mamedasaḥ stabdhatvena vamanādīnāṃ jaṅghorusthāne'samarthatvaṃ jñeyam| ūrustambhadoṣasya vamanādyahāryatve hetvantaramāha- vātasthāne ityādi| vātasthāne iti jaṅghorurūpe vātasthāne| tacchaityāditi vātaśaityāt||20-24||
tasya saṃśamanaṃ nityaṃ kṣapaṇaṃ śoṣaṇaṃ tathā| yuktyapekṣī 6 bhiṣak kuryādadhikatvātkaphāmayoḥ||25|| sadā rūkṣopacārāya yavaśyāmākakodravān| śākairalavaṇairdadyājjalatailopasādhitaiḥ||26|| suniṣaṇṇakanimbārkavetrāragvadhapallavaiḥ| vāyasīvāstukairanyaistiktaiśca kulakādibhiḥ||27|| kṣārāriṣṭaprayogāśca harītakyāstathaiva ca| madhūdakasya pippalyā ūrustambhavināśanāḥ||28|| samaṅgāṃ śālmalīṃ bilvaṃ madhunā saha nā pibet| tathā śrīveṣṭakodīcyadevadārunatānyapi||29|| candanaṃ dhātakīṃ kuṣṭhaṃ tālīsaṃ naladaṃ tathā|30|
cikitsāmāha- tasyetyādi| tasyorustambhasya śamanaṃ kartavyaṃ na śodhanamityarthaḥ| kṣapaṇaṃ śoṣaṇamāmakaphayoḥ kuryāditi yojanā; tatra kṣapaṇaṃ sarvathocchedena, śoṣaṇaṃ dravabhāgaviśoṣaṇam| vāyasī kākamācī| kulakaṃ kāravellakam| śālmalaṃ śālmalīveṣṭakam| etāni madhunā pibediti sambandhaḥ||25-29||-
mustaṃ harītakīṃ lodhraṃ padmakaṃ tiktarohiṇīm||30|| devadāru haridre dve vacāṃ kaṭukarohiṇīm| pippalīṃ pippalīmūlaṃ saralaṃ devadāru ca||31|| cavyaṃ citrakamūlāni devadāru harītakīm| bhallātakaṃ samūlāṃ ca pippalīṃ pañca tān pibet||32|| sakṣaudrānardhaślokoktān kalkānūrugrahāpahān|33|
mustamityādikāḥ pañca yogā ardhaślokoktā ūrugrahāpahāḥ||30-32||-
śārṅgeṣṭāṃ madanaṃ dantīṃ vatsakasya phalaṃ vacām 7||33|| mūrvāmāragvadhaṃ pāṭhāṃ karañjaṃ kulakaṃ tathā| pibenmadhuyutaṃ tulyaṃ cūrṇaṃ vā vāriṇā''plutam||34|| sakṣaudraṃ dadhimaṇḍairvā'pyūrustambhavināśanam| mūrvāmativiṣāṃ kuṣṭhaṃ citrakaṃ kaṭurohiṇīm||35|| pūrvavadgugguluṃ 8 mūtre rātristhitamathāpi vā| svarṇakṣīrīmativiṣāṃ mustaṃ tejovatīṃ vacām||36|| surāhvaṃ citrakaṃ 9 kuṣṭhaṃ pāṭhāṃ kaṭukarohiṇīm| lehayenmadhunā cūrṇaṃ sakṣaudraṃ vā jalāplutam||37|| phalīṃ vyāghranakhaṃ hema pibedvā madhusaṃyutam| triphalāṃ pippalīṃ mustaṃ cavyaṃ kaṭukarohiṇīm||38|| lihyādvā madhunā cūrṇamūrustambhārdito naraḥ|39|
śārṅgeṣṭā guñjā| svādukaṇṭakaṃ vikaṅkatam| pūrvavaditi pūrveṇa sambadhyate| gugguluṃ ca mūtre uṣitaṃ pibediti yojyam| jalāplutaṃ ‘pibet’ iti śeṣaḥ| phalī nyagrodhaḥ| hema nāgakeśaram||33-38||-
apatarpaṇajaścet syāddoṣaḥ santarpayeddhi tam||39|| yuktyā jāṅgalajairmāṃsaiḥ purāṇaiścaiva śālibhiḥ| rūkṣaṇādvātakopaścennidrānāśārtipūrvakaḥ||40|| snehasvedakramastatra kāryo vātāmayāpahaḥ| pīluparṇī payasyā ca rāsnā gokṣurako vacā||41|| saralāgurupāṭhāśca tailamebhirvipācayet| sakṣaudraṃ prasṛtaṃ tasmādañjaliṃ vā'pi nā pibet||42|| kuṣṭhaśrīveṣṭakodīcyasaralaṃ dāru keśaram| ajagandhā'śvagandhā ca tailaṃ taiḥ sārṣapaṃ pacet||43|| sakṣaudraṃ mātrayā taccāpyūrustambhārditaḥ pibet| (raukṣyānmukta ūrustambhāttataśca sa vimucyate 10 )||44|| dve pale saindhavāt pañca śuṇṭhyā granthikacitrakāt| dve dve bhallātakāsthīni viṃśatirdve tathā''ḍhake||45|| āranālāt pacet prasthaṃ tailasyaitairapatyadam| gṛdhrasyūrugrahārśortisarvavātavikāranut||46|| palābhyāṃ pippalīmūlanāgarādaṣṭakaṭvaraḥ| tailaprasthaḥ samo dadhnā gṛdhrasyūrugrahāpahaḥ||47|| ityaṣṭakaṭvaratailam|
āvasthikaṃ kramamāha- apatarpaṇaja ityādinā| rūkṣaṇādityādinā snehavidhānamāvasthikaṃ, tena sāmānyenātra vihitasnehaniṣedhena samaṃ na virodhaḥ, asya vidherapavādatvāt| pīluparṇī moraṭaḥ, rāsnābheda ityanye| sakṣaudramiti pādikakṣaudram| ajagandhā ajamodā| bhallātakāsthīni viṃśatiriti ākṛtimānena| palābhyāmiti pippalyādisamudāyāt palābhyām| aṣṭakaṭvara iti tailādaṣṭaguṇaṃ kaṭvaraṃ yasmin tailaprasthe sa aṣṭakaṭvaraḥ; kaṭvaraṃ takram||39-47||
ityābhyantaramuddiṣṭamūrustambhasya bheṣajam| śleṣmaṇaḥ kṣapaṇaṃ tvanyadbāhyaṃ śṛṇu cikitsitam||48|| valmīkamṛttikā mūlaṃ karañjasya phalaṃ tvacam| iṣṭakānāṃ tataścūrṇaiḥ kuryādutsādanaṃ bhṛśam||49|| mūlairvā'pyaśvagandhāyā mūlairarkasya vā bhiṣak| picumardasya vā mūlairathavā devadāruṇaḥ||50|| kṣaudrasarṣapavalmīkamṛttikāsaṃyutairbhiṣak| gāḍhamutsādanaṃ kuryādūrustambhe pralepanam||51|| dantīdravantīsurasāsarṣapaiścāpi buddhimān| tarkārīśigrusurasāviśvavatsakanimbajaiḥ||52|| patramūlaphalaistoyaṃ śṛtamuṣṇaṃ ca secanam| piṣṭaṃ tu sarṣapaṃ mūtre'dhyuṣitaṃ syāt pralepanam||53|| vatsakaḥ surasaṃ kuṣṭhaṃ gandhāstumburuśigrukau| hiṃsrārkamūlavalmīkamṛttikāḥ 11 sakuṭherakāḥ||54|| dadhisaindhavasaṃyuktaṃ kāryametaiḥ pralepanam| (ūrustambhavināśāya 12 bhiṣajā jānatā kramam)||55|| śyonākaṃ khadiraṃ bilvaṃ bṛhatyau saralāsanau| śobhāñjanakatarkārīśvadaṃṣṭrāsurasārjakān||56|| agnimanthakarañjau ca jalenotkvāthya secayet| pralepo mūtrapiṣṭairvā'pyūrustambhanivāraṇaḥ||57|| kaphakṣayārthaṃ śakyeṣu 13 vyāyāmeṣvanuyojayet| sthalānyākrāmayet kalyaṃ śarkarāḥ sikatāstathā||58|| pratārayet pratisroto nadīṃ śītajalāṃ śivām| saraśca vimalaṃ śītaṃ sthiratoyaṃ punaḥ punaḥ||59|| tathā viśuṣke'sya kaphe śāntimūrugraho vrajet|60|
picumardaḥ nimbaḥ| dravantī dantībhedaḥ| tarkārī jayantī| gandhā iti agurvādyuktā iha grāhyāḥ| kuṭherakaḥ parṇāsaḥ| śakyeṣu voḍhuṃ śakyeṣu| kalyamiti prātaḥ| śivāmiti hiṃsrajalajanturahitāṃ sugamyāṃ ca| nanu jalaprataraṇaṃ kathamasya śleṣmakṣayakaraṃ bhavati? yasmājjalasambandhamātreṇa śleṣmavṛddhireva prāptā| ucyate- jalena bahirnirgacchadūṣmaṇo niruddhasyāntaḥpraveśācchleṣmasaṅghātabhedanaṃ 14 bhavati, tathā prataraṇakriyayā śleṣmā vicchidyate, samānābhimatā kriyā'pyatra yogyatvāt kriyata eva| uktaṃ hi- “bhavet kadācit kāryā'pi viruddhābhimatā kriyā” (ci.a.30) iti||48-59||-
śleṣmaṇaḥ kṣapaṇaṃ yat syānna ca mārutamāvahet 15||60|| tat sarvaṃ sarvadā kāryamūrustambhasya bheṣajam| śarīraṃ balamagniṃ ca kāryaiṣā rakṣatā kriyā||61||
anuktacikitsāparigrahārthamāha- śleṣmaṇa ityādi||60-61||
tatra ślokaḥ- hetuḥ prāgrūpaliṅgāni karmāyogyatvakāraṇam| dvividhaṃ bheṣajaṃ coktamūrustambhacikitsite||62||
heturityādisaṅgrahaḥ| karmāyogyatvakāraṇamiti pañcakarmāyogyatve hetuḥ ‘vṛddhaye śleṣmaṇa’ ityādinokto jñeyaḥ| dvividhamiti āntaraṃ bāhyaṃ ca| bheṣajamiti auṣadham||62||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne ūrustambhacikitsitaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ||27||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsitasthāne ūrustambhacikitsitaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ||27||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘ahīnapūrvaṃ candrārkādibhyo merumivācalam iti pā. ↩
- 2 ‘agniveśo'trijaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘snigdhoṣṇaguruśītāni’ iti pā. ↩
- 4 ‘...yāma...’ iti pā. ↩
- 5 ‘tayoḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘ādhikyādāmakaphayoryuktyapekṣaḥ sadā bhiṣak’ iti pā. ↩
- 7 ‘tvacāṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘pūrvavadvā pibettoye’ iti pā. ↩
- 9 ‘kaṭukaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 11 ‘hiṅgvarkamūla...’ iti pā. ↩
- 12 ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 13 ‘vyāyāmeṣvenaṃ śakyeṣu cotsṛjet’ iti pā. ↩
- 14 ‘niruddhasyāntaḥpraveśādiha śleṣmā vicchidyate’ iti pā. ↩
- 15 ‘mārutakopanam’ iti pā. ↩