7. śarīrasaṅkhyāśārīram

athātaḥ śarīrasaṅkhyāśārīraṃ ¹ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2|| śarīrasaṅkhyāmavayavaśaḥ kṛtsnaṃ śarīraṃ pravibhajya sarvaśarīrasaṅkhyānapramāṇajñānahetorbhagavantamātreyamagniveśaḥ papraccha||3||

pūrvādhyāye dhātubhedena śarīramabhidhāya etadeva śarīramavayavasaṅkhyābhedena pratipādayituṃ śarīrasaṅkhyādhyāyo'bhidhīyate| avayavasaṅkhyābhedena ca śarīrajñānaṃ prādhānyena sākṣāt ² sādhanaṃ cikitsopayuktaṃ kathayiṣyatyadhyāyānte ‘śarīrasaṅkhyāṃ yo veda’ ityādinā| avayavaśaḥ śarīraṃ pravibhajya śarīrasaṅkhyāṃ papraccheti yojanā| pṛcchāprayojanamāha- sarvaśarīrasaṅkhyānapramāṇajñānahetoriti|- saṅkhyānasya pramāṇamiyattā saṅkhyānapramāṇaṃ, tacca ‘ṣaṭ tvacaḥ’ ityādigranthavācyaṃ; kiṃvā saṅkhyānaṃ ca pramāṇaṃ ca saṅkhyānapramāṇaṃ; tatra ‘ṣaṭ tvacaḥ’ ityādi saṅkhyānaṃ, ‘daśodakāñjalayaḥ’ ityādi śarīrāvayavapramāṇaṃ; kiṃvā ‘saṅkhyā-nāma-pramāṇajñānahetoḥ’ iti pāṭhaḥ, tatra saṅkhyānasya pramāṇasya ca dattamevodāharaṇaṃ, nāmajñānaṃ tu ‘ekā gojihvikā’ ityādigranthena bhavatīti vyākhyānayanti||1-3||

tamuvāca bhagavānātreyaḥ- śṛṇu matto'gniveśa! sarvaśarīramācakṣāṇasya ³ yathā praśnamekamanā yathāvat| śarīre ṣaṭ tvacaḥ; tadyathā- udakadharā tvagbāhyā, dvitīyā tvasṛgdharā, tṛtīyā sidhmakilāsasambhavādhiṣṭhānā, caturthī dadrūkuṣṭhasambhavādhiṣṭhānā, pañcamī tvalajīvidradhisambhavādhiṣṭhānā, ṣaṣṭhī tu yasyāṃ chinnāyāṃ tāmyatyandha iva ca tamaḥ praviśati yāṃ cāpyadhiṣṭhāyārūṃṣi jāyante parvasu kṛṣṇaraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni ca; iti ṣaṭ tvacaḥ| etāḥ ṣaḍaṅgaṃ śarīramavatatya tiṣṭhanti||4||

ācakṣāṇasyetyatra ‘mataṃ’ iti śeṣaḥ; tena sarvaṃ śarīramācakṣāṇasya me mataṃ śṛṇviti yojanā| tataśca ‘naṭasya śṛṇoti’ iti- vadanupayoge ṣaṣṭhī| kiṃ ca ‘me vacanaṃ śṛṇu’ ityanena matāntaramapyasti śarīrāvayavasaṅkhyāna iti sūcayati| tataśca suśrute- “sapta tvacaḥ, trīṇyasthiśatāni” (su. śā. 5) ityādinā yadiha pratipāditasaṅkhyāviruddhamucyate, tacchalyaśāstropayuktatvāditi ⁴ darśayati| yaduktaṃ suśrute- “trīṇi saṣaṣṭīni śatānyasthnāṃ vedavido bhāṣante, śalyatantre tu trīṇyeva śatāni” (su. śā. 5) iti| anena vacanena yo'nyo'pi tvagādisaṅkhyābhedaścarakasuśrutayoḥ sa svatantropayuktasaṅkhyopādānādunneyaḥ ⁵| sidhmakilāsasambhavādhiṣṭhāneti sidhmakilāsau yato doṣāt sambhavatastasya doṣasyādhiṣṭhānabhūtā; evamuttaratrāpi vyākhyeyam| tāmyatītyasya vivaraṇam- ‘andha iva tamaḥ praviśati’ iti; kiṃvā tāmyatīti tamoyukta iva ceṣṭate| arūṃṣīti vraṇāni| parvasviti avayavasandhiṣu||4||

tatrāyaṃ ⁶ śarīrasyāṅgavibhāgaḥ; tadyathā- dvau bāhū, dve sakthinī, śirogrīvam, antarādhiḥ, iti ṣaḍaṅgamaṅgam||5||

ṣaḍaṅgatāmuktāṃ śarīrasya vibhajate- tatrāyamityādi| śiraśca grīvā ca śirogrīvam; etaccaikyavivakṣayā ⁷ jñeyam| antarādhiḥ madhyam||5||

trīṇi saṣaṣṭīni śatānyasthnāṃ saha dantolūkhalanakhena ⁸| tadyathā- dvātriṃśaddantāḥ, dvātriṃśaddantolūkhalāni, viṃśatirnakhāḥ, ṣaṣṭiḥ pāṇipādāṅgulyasthīni, viṃśatiḥ pāṇipādaśalākāḥ, catvāri ⁹ pāṇipādaśalākādhiṣṭhānāni, dve pārṣṇyorasthinī, catvāraḥ pādayorgulphāḥ, dvau maṇikau ¹⁰ hastayoḥ, catvāryaratnyorasthīni, catvāri jaṅghayoḥ, dve jānunī, dve jānukapālike, dvāvūrunalakau, dvau bāhunalakau, dvāvaṃsau, dve aṃsaphalake, dvāvakṣakau, ekaṃ jatru, dve tāluke, dve śroṇiphalake, ekaṃ bhagāsthi, pañcacatvāriṃśat pṛṣṭhagatānyasthīni, pañcadaśa grīvāyāṃ, caturdaśorasi, dvayoḥ pārśvayoścaturviṃśatiḥ parśukāḥ, tāvanti sthālakāni, tāvanti caiva sthālakārbudāni, ekaṃ hanvasthi, dve hanumūlabandhane, ekāsthi nāsikāgaṇḍakūṭalalāṭaṃ, dvau śaṅkhau, catvāri śiraḥkapālānīti; evaṃ trīṇi saṣaṣṭīni śatānyasthnāṃ saha dantolūkhalanakheneti||6||

saṣaṣṭīnīti ṣaṣṭyā'dhikāni| dantānāmulūkhalā yatrāśritā dantāḥ| yadyapi nakhā vividhāśitapītīye malabhāgapoṣyatvena male eva prakṣiptāḥ, tathā'pīhāsthitārūpayogasyāpi ¹¹ vidyamānatvādasthigaṇanāyāṃ paṭhitāḥ| pratyaṅguli parvatrayaṃ, tena viṃśatyaṅguligatamasthnāṃ viṃśatitrayaṃ bhavati| vṛddhāṅguṣṭhe yaddhastapādapraviṣṭaṃ tattṛtīyaṃ parva jñeyam| vṛddhāṅguṣṭhaśalākā'pi svalpapramāṇā jñeyā| aṅgulīnāṃ śalākā yatra saṃlagnāstacchalākādhiṣṭhānam| jānu jaṅghorvoḥ sandhiḥ| akṣakau arvāk jatrusandheḥ kīlakau| tāluke tālvasthinī| bhagāsthi abhimukhaṃ kaṭīsandhānakārakaṃ tiryagasthi| sthālakānīti parśukānāṃ mūlasthānalagnāni ¹²| sthālakārbudāni tu parśukāmūlānyarbudākārāṇyasthīni ¹³| nāsikāgaṇḍakūṭalalāṭānāmekamūlatvādekamevāsthi ¹⁴ gaṇanīyaṃ, ye tu pṛthaggaṇanāṃ kurvanti teṣāṃ nāsāgaṇḍakūṭalalāṭānāṃ trayāṇāṃ trīṇyevāsthīnīti ¹⁵ na saṅkhyāpūraṇam||6||

pañcendriyādhiṣṭhānāni; tadyathā- tvag, jihvā, nāsikā, akṣiṇī, karṇau ca| pañca buddhīndriyāṇi; tadyathā- sparśanaṃ, rasanaṃ, ghrāṇaṃ, darśanaṃ, śrotramiti| pañca karmendriyāṇi; tadyathā- hastau, pādau, pāyuḥ, upasthaḥ, jihvā ceti||7|| hṛdayaṃ cetanādhiṣṭhānamekam||8||

akṣiṇī karṇau ca pṛthaktve'pi ekaikendriyādhiṣṭhānatvenaikatvenaiva grāhye| evaṃ hastau pādau ca ekatayā grāhyau||7-8||

daśa prāṇāyatanāni; tadyathā- mūrdhā, kaṇṭhaḥ, hṛdayaṃ, nābhiḥ, gudaṃ, bastiḥ, ojaḥ, śukraṃ, śoṇitaṃ, māṃsamiti| teṣu ṣaṭ pūrvāṇi marmasaṅkhyātāni||9||

iha daśaprāṇāyataneṣu daśaprāṇāyatanīyoktau śaṅkhau parityajya nābhirmāṃsaṃ ca gṛhītaṃ, tena nābhimāṃsayorapi prāṇāyatanatvaṃ tathā śaṅkhayośca pāṭhadvayadarśanādboddhavyam| yaduktaṃ daśaprāṇāyatanīye- “daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇā yeṣu pratiṣṭhitāḥ, śaṅkhau marmatrayaṃ kaṇṭho raktaṃ śukraujasī gudam” (sū.a.29) iti||9||

pañcadaśa koṣṭhāṅgāni; tadyathā- nābhiśca, hṛdayaṃ ca, kloma ca, yakṛcca, plīhā ca, vṛkkau ca, bastiśca, purīṣādhāraśca, āmāśayaśca, pakvāśayaśca, uttaragudaṃ ca, adharagudaṃ ca, kṣudrāntraṃ ca, sthūlāntraṃ ca, vapāvahanaṃ ceti||10||

kloma pipāsāsthānam| bastiḥ mūtrāśayaḥ| uttaragudaḥ yatra purīṣamavatiṣṭhate, yena tu purīṣaṃ niṣkrāmati tadadharagudam| vapāvahanaṃ medaḥsthānaṃ ‘tailavartikā’ iti khyātam||10||

ṣaṭpañcāśat pratyaṅgāni ṣaṭsvaṅgeṣūpanibaddhāni, yānyaparisaṅkhyātāni pūrvamaṅgeṣu parisaṅkhyāyamāneṣu, tānyanyaiḥ paryāyairiha prakāśyāni ¹⁶ bhavanti| tadyathā- dve jaṅghāpiṇḍike, dve ūrupiṇḍike, dvau sphicau, dvau vṛṣaṇau, ekaṃ śephaḥ, dve ukhe, dvau vaṅkṣaṇau, dvau kukundarau, ekaṃ bastiśīrṣam, ekamudaraṃ, dvau stanau, dvau śleṣmabhuvau ¹⁷, dve bāhupiṇḍike, cibukamekaṃ, dvāvoṣṭhau, dve sṛkkaṇyau, dvau dantaveṣṭakau, ekaṃ tālu, ekā galaśuṇḍikā, dve upajihvike, ekā gojihvikā, dvau gaṇḍau, dve karṇaśaṣkulike, dvau karṇaputrakau, dve akṣikūṭe, catvāryakṣivartmāni, dve akṣikanīnike, dve bhruvau, ekā'vaṭuḥ, catvāri pāṇipādahṛdayāni||11||

ṣaṭpañcāśat pratyaṅgānīti ‘tadyathā- dve jaṅghāpiṇḍike’ ityādigranthavakṣyamāṇāni| yānītyādi yāni vakṣyamāṇāni ṣaṭpañcāśat pratyaṅgāni, pūrvamaṅgeṣu hastādiṣu ¹⁸ ṣaṭsu, parisaṅkhyāyamāneṣvaparisaṅkhyātāni, tānyanyaiḥ paryāyaiḥ prakāśyāni bhavantīti yojanā| paryāyāśca jaṅghāpiṇḍikādayaḥ śabdā eva| etena hastādiṣaḍaṅgakathanenaiva ¹⁹ tadāśritā api jaṅghāpiṇḍikādaya uktā eva, samprati tvavayavaviśeṣavyavahārārthaṃ ²⁰ jaṅghāpiṇḍikādayaḥ pṛthaguktā iti vākyārthaḥ| ‘pūrvamaṅgeṣu’ ityasya sthāne ‘pūrvamanyeṣu’ iti vā pāṭhaḥ; tatrāpyanyaśabdena hastādīni ²¹ ṣaḍaṅgāni grāhyāṇi| ukhe iti kakṣaśiropārśvayornimnabhāgau| kukundarau sphicorupari unnatabhāgau| bastiśiro nābheradhaḥ| śleṣmabhuvau kaṇṭhasya pārśvayorvyavasthitau kaṭhinau bhāgau| sṛkkaṇyau vadanānte| dve upajihvike iti jihvāyā adhogatā jihvā tathā uparigatā grāhyā| ekā gojihviketi gaurvāk, tasyāḥ kāraṇabhūtā jihvā gojihvā; tena vacanakāraṇabhūtā pradhānajihvaiva gṛhyate| karṇaśaṣkulike karṇagatāvartakau| karṇaputrakau tu bāhyakarṇāveva| akṣikūṭake akṣigolake| dve akṣikanīnike ityatra kanīnikāśabdena nāsāyāḥ samamakṣisandhirabhidhīyate| avaṭuḥ ghāṭā| catvāri pāṇipādahṛdayānīti pāṇyoḥ pādayośca talāni madhyāni catvārītyarthaḥ| etāvataiva ṣaṭpañcāśat pratyaṅgāni pūryante||11||

nava mahanti chidrāṇi- sapta śirasi, dve cādhaḥ||12|| etāvaddṛśyaṃ śakyamapi nirdeṣṭum||13||

nava mahānti chidrāṇīti granthaṃ vyākaroti- sapta śirasi dve cādha iti| etāvaddṛśyamiti etāvattvagādi dṛśyaṃ prāyaḥ pratyakṣopalabdhiviṣayamityarthaḥ||12-13||

anirdeśyamataḥ paraṃ tarkyameva| tadyathā- nava snāyuśatāni, sapta sirāśatāni, dve dhamanīśate, catvāri ²² peśīśatāni, saptottaraṃ marmaśataṃ, dve sandhiśate, ekonatriṃśatsahasrāṇi ²³ nava ca śatāni ṣaṭpañcāśatkāni sirādhamanīnāmaṇuśaḥ pravibhajyamānānāṃ mukhāgraparimāṇaṃ, tāvanti caiva keśaśmaśrulomānīti| etadyathāvatsaṅkhyātaṃ tvakprabhṛti dṛśyaṃ, tarkyamataḥ param| etadubhayamapi ²⁴ na vikalpate, prakṛtibhāvāccharīrasya||14||

ataḥ paraṃ tarkyameveti atastvagādeḥ paraṃ yat snāyvādi tat prāyastarkyameva anumānagamyamevetyarthaḥ| yadyapi snāyvādyapi pratyakṣaṃ bhavati, tathā'pīha vakṣyamāṇasaṅkhyāyuktaṃ sarvaṃ snāyvādi na pratyakṣeṇa sukaragrahamiti tarkyamityuktam| snāyvādibhedānevāha- nava snāyuśatānītyādi| aṇuśaḥ pravibhajyamānānāmiti aṇuprabhedena bhidyamānānām| mukhāgraparimāṇamiti mukharūpasyāgrasya parimāṇam| atra yānyeva sapta sirāśatāni dhamanīśatadvayaṃ coktaṃ tadeva sūkṣmapratānāgrabhedagaṇanayā ekonatriṃśatsahasrāṇi nava ca śatāni ṣaṭpañcāśatkāni bhavanti, sthūlagaṇanatayā tu pūrvasaṅkhyā sirādhamanyantarbhavatīti ²⁵ na virodhaḥ| tāvanti caiva keśaśmaśrulomānīti ekonatriṃśatsahasrāṇi navaśatāni ṣaṭpañcāśatkāni keśaśmaśrulomnāṃ bhavantītyarthaḥ| etacca keśādisaṅkhyānaṃ sthūlasirāmukhagatakeśādivibhāgena jñeyaṃ, sūkṣmatamavibhāgena tu keśādīnāṃ bahutvamapi śāstrāntaroktaṃ bhavatīti jñeyam| etat tvakprabhṛti dṛśyaṃ tarkyaṃ ca snāyvādi yathāvat saṅkhyātamiti yojanā| samprati yathoktaṃ tvagādīnāṃ mānaṃ prakṛtisthe śarīre na vyabhicaratīti darśayannāha- etadubhayamityādi| ubhayamiti dṛśyaṃ tarkyaṃ ca| prakṛtibhāvāditi avikṛtatvāccharīrasya| yatra tu śarīraṃ vikṛtaṃ bhavati tatra yathoktaṃ tvagādimānamapi vikṛtaṃ bhavatīti bhāvaḥ| kiṃvā, etadyathāvatsaṅkhyātamiti chedaḥ| ekīyamatamāha- ‘tvakprabhṛti dṛśyaṃ tarkyameva caike’ iti pāṭhaḥ| arthastu- tvakprabhṛti yaduktaṃ dṛśyaṃ tadapi tarkyamevetyeke ācāryā bruvate, tadubhayamiti tadekīyamatamasmanmataṃ ca, na vikalpate iti yathoktāvayavasaṅkhyā(vya)tirekeṇa na vyavasthāpyate; prakṛtibhāvāccharīrasyeti pūrvavad vyākhyeyam| etena yattvagādi tarkyameva vā bhavatu, dṛśyaṃ tarkyabhedabhinnaṃ vā bhavatu, tathā'pi yathoktaṃ saṅkhyāṃ nātikrāmatīti vākyārthaḥ||14||

yattvañjalisaṅkhyeyaṃ tadupadekṣyāmaḥ; tat paraṃ pramāṇamabhijñeyaṃ, tacca vṛddhihrāsayogi, tarkyameva| tadyathā- daśodakasyāñjalayaḥ śarīre svenāñjalipramāṇena, yattu pracyavamānaṃ purīṣamanubadhnātyatiyogena tathā mūtraṃ rudhiramanyāṃśca śarīradhātūn, yattu sarvaśarīracaraṃ bāhyā tvagbibharti, yattu tvagantare vraṇagataṃ lasīkāśabdaṃ labhate, yaccoṣmaṇā'nubaddhaṃ lomakūpebhyo niṣpatat svedaśabdamavāpnoti, tadudakaṃ daśāñjalipramāṇaṃ; navāñjalayaḥ pūrvasyāhārapariṇāmadhātoḥ, yaṃ ‘rasa’ ityācakṣate; aṣṭau śoṇitasya, sapta purīṣasya, ṣaṭ śleṣmaṇaḥ, pañca pittasya, catvāro mūtrasya, trayo vasāyāḥ, dvau medasaḥ, eko majjāyāḥ, mastiṣkasyārdhāñjaliḥ, śukrasya tāvadeva pramāṇaṃ, tāvadeva ²⁶ ślaiṣmikasyaujasa iti| etaccharīratattvamuktam||15||

nanu yathā prakṛtisthe śarīre yathoktaṃ mānaṃ tvagādi na vyabhicarati, tathā kiṃ prakṛtisthe śarīre tadudakādyapi yathoktaṃ mānaṃ na vyabhicaratītyāha- yattvañjalītyādi| yattu udakādi añjalisaṅkhyeyamagre vakṣyamāṇaṃ, tadudakādeḥ paramutkṛṣṭaṃ pramāṇam| tena prakṛtisthe'pi śarīre udakādi vṛddhihrāsayogi bhavatīti tarkyameva| etena, yadudakāderiha pramāṇamabhidhātavyaṃ tat prakṛṣṭasyodakādeḥ pramāṇaṃ; tenoktapramāṇāt kiñcinnyūnamapi tathā'dhikamapi yadudakādimānaṃ tadapi prakṛtamānameva| daśodakāñjaya ityādāvabhidhāyāpi tadudakaṃ daśāñjalipramāṇamiti punaryat karoti, tena madhyagranthakṛtalasīkāsvedādisañjñayā udakasyānanyatāṃ darśayati| pūrvasyeti prathamasya| vasā māṃsasnehaḥ| mastiṣkaḥ śirogatasnehaḥ| ślaiṣmikasyaujasa ityanena yadojo'ṣṭabindukaṃ tadvyatiriktasyaujasa ojovahadhamanīvāhyasya viśuddhaśleṣmasamānaguṇasyārdhāñjalipramāṇatāṃ darśayati| ojo hi parāvarabhedena dvividhamarthedaśamahāmūlīye darśitameva||15||

tatra yadviśeṣataḥ sthūlaṃ sthiraṃ mūrtimadgurukharakaṭhinamaṅgaṃ nakhāsthidantamāṃsacarmavarcaḥkeśaśmaśrulomakaṇḍarādi tat pārthivaṃ gandho ghrāṇaṃ ca; yaddravasaramandasnigdhamṛdupicchilaṃ rasarudhiravasākaphapittamūtrasvedādi tadāpyaṃ raso rasanaṃ ca; yat pittamūṣmā ca yo yā ca bhāḥ śarīre tat sarvamāgneyaṃ rūpaṃ darśanaṃ ca; yaducchvāsapraśvāsonmeṣanimeṣākuñcanaprasāraṇagamanapreraṇadhāraṇādi tadvāyavīyaṃ sparśaḥ sparśanaṃ ca; yadviviktaṃ yaducyate mahānti cāṇūni srotāṃsi tadāntarīkṣaṃ śabdaḥ śrotraṃ ca; yat prayoktṛ tat pradhānaṃ buddhirmanaśca| iti śarīrāvayavasaṅkhyā yathāsthūlabhedenāvayavānāṃ nirdiṣṭā||16||

śarīrāvayavasaṅkhyāṃ pramāṇato'bhidhāya pārthivādibhedenāvayavānabhidhātumāha- tatretyādi| saraṃ kiñcidgatimat| mandaṃ mandakriyam| viviktamiti vibhaktam| yaducyata iti vacanamityarthaḥ| śabdagrahaṇeneha vacanavyatiriktaḥ śabdaḥ śārīro gṛhyate, vacanasya yaducyata itipadenaiva gṛhītatvāt| prayoktṛ iti yaccharīrādiprerakaṃ cetanam| yathāsthūlabhedeneti vacanāt sūkṣmāvayavabhedena paramāṇurūpeṇāsaṅkhyeyatāṃ vakṣyamāṇāṃ sūcayati| atibahutvādityanenātibahutvamapi gaṅgāvālukānāmivāsaṅkhyātaheturbhavatīti darśayati||16||

śarīrāvayavāstu paramāṇubhedenāparisaṅkhyeyā bhavanti, atibahutvādatisaukṣmyādatīndriyatvācca| teṣāṃ saṃyogavibhāge paramāṇūnāṃ kāraṇaṃ vāyuḥ karmasvabhāvaśca||17||

atisaukṣmyāditi atisūkṣmabuddhibodhyatvāt| atīndriyatvaṃ ca paramāṇūnāṃ svabhāvasiddhamevāsmadādīn prati| yattu sūkṣmamatīndriyaṃ vā tat parisaṅkhyātuṃ nitarāmeva duḥśakaṃ bhavatīti yuktaṃ hetutrayamaparisaṅkhyāne| athaite viṣayakalitāḥ paramāṇavaḥ kathaṃ śarīrārambhe saṃyujyante, śarīravināśe ca viyujyanta ityāha- teṣāmityādi| nanu yadi vāyuḥ kāraṇaṃ paramāṇūnāṃ saṃyogavibhāge, tat kimiti sarvadā tau na karotītyāha- karmasvabhāvaśceti| na kevalo vāyuḥ kintu karmasvabhāvaparigṛhīta eva| tena yadā saṃyojakasvabhāvena karmaṇā parigṛhīto vāyurbhavati tadā paramāṇūnāṃ saṃyogaṃ kurvañcharīramārabhate; yadā tu viyojanasvabhāvena karmaṇā vāyuḥ parigṛhīto bhavati tadā vibhāgaṃ paramāṇūnāṃ vināśarūpaṃ janayatītyarthaḥ||17||

tadetaccharīraṃ saṅkhyātamanekāvayavaṃ dṛṣṭamekatvena saṅgaḥ, pṛthaktvenāpavargaḥ| tatra pradhānamasaktaṃ sarvasattānivṛttau ²⁷ nivartate iti||18||

idānīṃ śarīrasaṅkhyānaphalamāha- tadetadityādi| paramārthato'nekāvayavamapi ta(sa)ccharīraṃ saṅkhyāne mohādekatvena dṛṣṭaṃ saṅga ucyate saṅgaheturbhavatītyarthaḥ| ekatvena hi śarīraṃ paśyan tadupakārāya pravartamāno rāgadveṣābhyāṃ sakto bhavati| apavarga iti apavargaheturityarthaḥ| śarīraṃ hi pṛthagavayavabhedena bhāvyamānaṃ na mamatāspadaṃ bhavati, mamatābhāvācca na tadupakārakāpakārakeṣu rāgadveṣau bhavataḥ, tadabhāvācca pravṛttyuparame sati dharmādharmābhāvādapavargo bhavatītyarthaḥ| śarīrapṛthaktvasaṅkhyāne yathā mokṣo bhavati tadāha- tatretyādi| pradhānam ātmā| tatreti śarīrapṛthaktvabhāvanāyām| asaktamiti yathoktakrameṇa rāgadveṣarahitam| sarvasattānivṛttāviti sarvatropakārake vā'pakārake ca bhāve āsthānivṛttau satyām| nivartata iti saṃsāro nivartate||18||

tatra ślokau- śarīrasaṅkhyāṃ yo veda sarvāvayavaśo bhiṣak| tadajñānanimittena sa mohena na yujyate||19|| amūḍho mohamūlaiśca na doṣairabhibhūyate| nirdoṣo niḥspṛhaḥ śāntaḥ praśāmyatyapunarbhavaḥ||20||

imameva gadyoktamarthaṃ ślokenāha- śarīretyādi| tadajñānanimitteneti śarīraikatārūpamithyājñānajanyena| moheneti ‘ahaṃ sthiraśarīrī eko, mamedamupakārakaṃ, mamedamupakārakam’ ityādirūpeṇa mohena| mohamūlairiti mohakāraṇakaiḥ| doṣairiti rāgadveṣaiḥ; nirdoṣatvena niḥspṛho bhavati, rāgadveṣamūlā hīcchā tadabhāvānna bhavati, niḥspṛhaśca san sarvakriyoparamācchānto bhavati, śāntaśca san praśāmyati saṃsaraṇe viśrāmyati; tataśca nāsya punarbhavo janmarūpo bhavatīti||19-20||

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne śarīrasaṅkhyāśārīraṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ śārīrasthāne śarīrasaṅkhyāśārīraṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘śarīrasaṅkhyāṃ nāma śārīraṃ’ iti pā. ↩
2 ‘mokṣasādhanaṃ kathayiṣyati’ iti pā. ↩
3 ‘sarvaśarīramabhisañcakṣāṇāt’ iti pā. ↩
4 ‘śalyaśāstropayuktamatabhedāt’ iti pā. ↩
5 ‘svatantrānupayuktasaṅkhyāparityāgādupayuktasaṅkhyopādānācconneyaḥ’ iti pā. ↩
6 ‘atha’ iti pā. ↩
7 ‘etadekameva ṣaḍvivakṣāyāṃ’ iti pā. ↩
8 ‘dantolūkhalanakhaiḥ’ iti pā. ↩
9 ‘catvāryadhiṣṭhānānyāsāṃ’ iti pā. ↩
10 ‘maṇibandhakau’ iti pā. ↩
11 ‘asthirūpayogyatāyā api’ iti pā. ↩
12 ‘mūlasthānāni nimnāni’ iti pā. ↩
13 ‘parśukāsu madhye sthitānyarbudākārāṇyasthīni’ iti pā. ↩
14 ‘nāsikāgaṇḍakūṭalalāṭairmilitvā ekamevāsthi gaṇanīyaṃ’ iti pā. ↩
15 ‘trīṇyevāsthīni, ekatvena tu saṅkhyāpūraṇam’ iti pā. ↩
16 ‘prakāśya vyākhyātāni’ iti pā. ↩
17 ‘dvau bhujau’ iti pā. ↩
18 ‘jaṅghādiṣu’ iti pā. ↩
19 ‘jaṅghādiṣaḍaṅgakathanenaiva’ iti pā. ↩
20 ‘ta eva viśeṣavyavahārārthaṃ’ iti pā. ↩
21 ‘jaṅghādīni’ iti pā. ↩
22 ‘pañca peśīśatāni’ iti pā. ↩
23 ‘ekonatriṃśacchatasahasrāṇi’ iti pā. ↩
24 ‘eke tadubhayamapi na vikalpayante prakṛtibhāvāccharīrasya’ iti, ‘tvakprabhṛti dṛśyaṃ tarkyamevetyeke, tadubhayamapi na vikalpate prakṛtibhāvāccharīrasya’ iti ca pā. ↩
25 ‘pūrvasirāsaṅkhyā dhamanyantargatā bhavatīti na virodhaḥ’ iti pā. ↩
26 ‘tāvadeva caujasaḥ, strīṇāmārtavasya catvāro'ñjalayaḥ’ iti pā. ↩
27 ‘sarvasantānanivṛttau’ iti pā. ↩