39. saṃśodhanasaṃśamanīyādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ saṃśodhanasaṃśamanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
saṃśodhanaṃ saṃśamanaṃ cādhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ saṃśodhanasaṃśamanīyaḥ, tasyārambhamityarthaḥ||1-2||
madanakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavakṛtavedhanasarṣapaviḍaṅgapippalīkarañjaprapunnāḍa kovidārakarbudārāriṣṭāśvagandhāvidulabandhujīvakaśvetāśaṇapuṣpībimbīvacāmṛgervāravaścitrā cetyūrdhvabhāgaharāṇi | tatra, kovidārapūrvāṇāṃ phalāni, kovidārādīnāṃ mūlāni ||3||
prāgdravyasaṅgrahaṇīyādhyāye vyādhipratyanīkā dravyagaṇā uktāḥ, saṃśodhanasaṃśamanīye tu doṣapratyanīkaprāyāḥ pañcakarmopayoginaḥ śodhanadravyasaṅgrahagaṇā vātādiśamanadravyagaṇāśca kathayitavyā iti; tatra dvividhaṃ saṃśodhanaṃ- vamanaṃ virecanaṃ ca; tatra vamanapūrvakatvādvirecanasya prathamaṃ vamanadravyagaṇamabhidhātumāha- madanetyādi| jīmūtako devadālī, ikṣvākuḥ kaṭukālābūḥ, dhāmārgavaḥ pītapuṣpā koṣātakī, kṛtavedhanaḥ koṣātakībhedaḥ, sarṣapāḥ śvetasarṣapā viśeṣeṇa vamanārhāḥ, kovidāraḥ kāñcanāraḥ, karbudāraḥ śleṣmāntakaḥ ‘bavahāra’ iti ‘lihūsāḍaka’ iti ca deśabhāṣayā prasiddhaḥ, ariṣṭo nimbaḥ, vidulo vetasaḥ, bandhujīvo madhyāhnapuṣpakaḥ ‘marunīyā’ iti loke, śvetā śvetavacā, śaṇapuṣpī śaṇasadṛśaviṭapaḥ ‘saṇahulī’ iti loke, bimbī kindurikā, vacā dvitīyā'ruṇā, mṛgervārurindravāruṇī, citrā 1 citrāṇḍikā paṭolaphalākāraphalā āraṇyakacaṇḍaketyarthaḥ, anye dravantīmāhuḥ| śeṣaṃ prasiddham| ūrdhvabhāgaharāṇi vamanakarāṇītyarthaḥ| eṣāṃ 2 madhye kāniciddravyāṇi sākṣādvāmayanti kānicidvamanadravyamilitāni| kecidācāryā ‘dvāviṃśatidravyāṇi’ ityatra gaṇe niyamamāhuḥ| eṣābhavayavavibhāgamāha- tatretyādi||3||
vivṛtāśyāmādantīdravantīsaptalāśaṅkhinīviṣāṇikāgavākṣīcchagalāntrīsnuksu varṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāśatilvakakampillakaramyakapāṭalāpūgaharītakyā malakabibhītakanīlinīcaturaṅgulairaṇḍapūtīkamahāvṛkṣasaptacchadārkā jyotiṣmatī cetyadhobhāgaharāṇi | tatra tilvakapūrvāṇāṃ mūlāni 3, tilvakādīnāṃ pāṭalāntānāṃ tvacaḥ, kampillakaphalarajaḥ, pūgādīnāmeraṇḍāntānāṃ phalāni, pūtīkāragvadhayoḥ patrāṇi, śeṣāṇāṃ kṣīrāṇīti ||4||
virecanadravyāṇi nirdiśannāha- trivṛdityādi| trivṛt raktamūlā ‘nisotṛ’ iti lokeḥ; śyāmā kṛṣṇamūlā trivṛt; dantī dantinī; dravantī dantībhedaḥ ‘saṃvarī’ iti loke; saptalā sātalā sehuṇḍabhedaḥ, apare budhnāmāhuḥ; śaṅkhinī yavatiktābhedaḥ, śvetabudhnetyapare; viṣāṇikā meṣaśṛṅgī; gavākṣī śvetapuṣpendravāruṇī; chagalāntrī vṛddhadāra(ru)kaḥ; snuk sehuṇḍaḥ; suvarṇakṣīryanantāsadṛśapatrā ‘hiyāvali 4 ’ iti loke, ‘kaṅguṣṭha’ ityapare; kiṇihī kaṭabhī; tilvakaḥ svalparodhraḥ; kampillako rocanikaḥ svanāmakhyātaḥ; ramyako drekkā ‘bakāiṇi’ iti loke, paṭolamūlamityapare; nīlinī nīlabudhnā(hnā), ‘śrīphalikā’ iti loke; caturaṅgulaḥ kiramālakaḥ, atraike caturaṅgulasthāne ‘pañcāṅgula’ iti paṭhanti, teṣāṃ mate pañcāṅgula eraṇḍaḥ, anye tu pañcāṅgulaśabdena paṭolaphalasadṛśaphalāṃ latāṃ snigdhapatrāṃ śāradaphalāmāhuḥ; pūtīkaścirabilvaḥ; mahāvṛkṣaḥ sehuṇḍabhedaḥ, tasya kṣīram, etena na punaruktadoṣaḥ; saptacchadaḥ saptaparṇaḥ; jyotiṣmatī kākamardanikā| adhobhāgaharāṇīti virecanānītyarthaḥ| śeṣaṃ sugamam| eṣāmavayavavibhāgamāha- tatretyādi||4||
kośātakī saptalā śaṅkhinī devadālī kāravellikā cetyubhayatobhāgaharāṇi | eṣāṃ svarasā iti ||5||
ubhayabhāgaharāṇi nirdiśannāha- kośātakītyādi| kośātakī ghoṣakaḥ; saptalā snuhībhedaḥ, apare śrīphalikāmāhuḥ; devadālī svanāmakhyātā, ‘devalī’ iti loke| ubhayatobhāgaharāṇīti vamanāni virecanāni cetyarthaḥ| etāni kośātakīprabhṛtīni niyamenobhayatobhāgaharāṇi, gavākṣīprabhṛtīnāṃ pūrvoktānāṃ tu patrādiviśeṣeṇa kadācidvāmakatvaṃ kadācidvirecakatvamiti na teṣāmubhayatobhāgaharatvam| eṣāṃ kośātakyādīnāṃ kiṃ gṛhyata ityāha- eṣāmityādi| tatra svarasagrahaṇaṃ kaṣāyādinivāraṇārtham||5||
pippalīviḍaṅgāpāmārgaśigrusiddhārthakaśirīṣamaricakaravīrabimbīgirikarṇikākiṇihīvacājyotiṣmatī- karañjārkālarkalaśunātiviṣāśṛṅgaveratālīśatamālasurasārjakeṅgudīmeṣaśṛṅgīmātuluṅgīmuraṅgīpīlu- jātīśālatālamadhūkalākṣāhiṅgulavaṇamadyagośakṛdrasamūtrāṇīti 5 śirovirecanāni | tatra karavīrapūrvāṇāṃ phalāni, karavīrādīnāmarkāntānāṃ mūlāni, tālīśapūrvāṇāṃ kandāḥ, tālīśādīnāmarjakāntānāṃ patrāṇi, iṅgudīmeṣaśṛṅgyostvacaḥ, mātuluṅgīmuraṅgīpīlujātīnāṃ puṣpāṇi, śālatālamadhūkānāṃ sārāḥ, hiṅgulākṣe niryāsau, lavaṇāni pārthivaviśeṣāḥ; madyānyāsutasaṃyogāḥ, śakṛdrasamūtre 6 malāviti ||6||
śirovirecanadravyāṇi nirdeṣṭumāha- pippalītyādi| apāmārgaḥ śikharī ‘andhaḍaka’ iti loke; śigruḥ śobhāñjanakaḥ; siddhārthaḥ sarṣapaḥ; śirīṣo viṣaghātī svanāmakhyātaḥ;karavīraḥ ‘kaṇavīra’ iti loke; bimbī kundurukā; girikarṇikā sephandaḥ; kiṇihī kaṭabhī; jyotiṣmatī kakundanī; arkālakau arkadvayaṃ; śṛṅgaveraṃ śuṇṭhī; tālīśaṃ tālīśapatraṃ; tamālaṃ tamālapatraṃ, patrakamiti loke; surasā ‘tulasī’ iti loke; arjakaḥ kuṭherakaḥ; iṅgudī iṅgukaḥ; meṣaśṛṅgī meḍhaśṛṅgaḥ putrañjīvakasadṛśapatro vṛkṣaḥ, anye karkaṭaśṛṅgamāhuḥ; mātuluṅgī surabhiphalā vanajā'raṇyabījapūrakaḥ; muraṅgī raktakusumaḥ śobhāñjanakaḥ, pīlurmadhuraphalaḥ ‘pīlu’ iti loke; jātī mālatī; śakṛdraso gomayarasaḥ; mūtraṃ gomūtram| śirovirecanānīti nasyaprayogeṇa śirasthaṃ śleṣmāṇaṃ virecayanti srāvayantītyarthaḥ| śeṣaṃ prasiddham| eṣāmavayavavibhāgamāha- tatretyādi| niryāsau svarasāvityarthaḥ| lavaṇāni pārthivaviśeṣā iti pṛthivyā avayavaviśeṣāḥ, etena svarūpeṇaiva lavaṇāni grāhyāṇītyuktam| madyānyāsutasaṃyogā iti sandhānakasaṃyogo madyam, ata eva tadapi svarūpeṇaiva grāhyam| śakṛdrasamūtre malāviti ete malau, tasmādete api svarūpeṇa grāhye||6||
saṃśamanānyata 7 ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- tatra bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇameṣaśṛṅgībalātibalārtagalakacchurāśallakīkuberākṣīvīratarusahacarāgnimantha- vatsādanyeraṇḍāśmabhedakālarkārkaśatāvarīpunarnavāvasukavaśirakāñcanakabhārgīkārpāsīvṛścikālīpattūrabadarayavakolakulatthaprabhṛtīni vidārigandhādiśca dve cādye pañcamūlyau samāsena vātasaṃśamano vargaḥ ||7||
saṃśodhanamabhidhāya saṃśamanaṃ nirdiśannāha- bhadradārvityādi| saṃśamanānīti samyak śamayatīti saṃśamanaṃ, samyaktvaṃ ca duṣṭadoṣasyānirharaṇapūrvakaṃ śamanam, aduṣṭasyānudīraṇaṃ ca; vyādhisaṃśamanaṃ tu prastutavyādheḥ saṃśamanamaprastutavyādheranudīraṇam| taduktaṃ- “na śodhayati yaddoṣān samānnodīrayatyapi| samīkaroti ca kruddhān tat saṃśamanamucyate” iti| doṣaśabdo'tra doṣeṣu doṣakāryeṣu vyādhiṣvapi ca vartate, kārye kāraṇopacārāt| meṣaśṛṅgī meḍhaśṛṅgaḥ, putrañjīvakatarusadṛśapatro vṛkṣaḥ, anye karkaṭaśṛṅgamāhuḥ; balātibale śuklapītapuṣpaṃ balādvayaṃ; ārtagalaḥ kakubhaḥ, kecidārtagalaṃ kaṇṭakīvṛkṣamācakṣate; kacchurā kuṅkumardanikā, ‘kacchurā śūkaśimbiḥ’ ityanye; kuberākṣī kāṣṭhapāṭalā, po(pe)ṭiketyanye; vīratarurbilvanāsikā, śara ityanye; sahacaraḥ kaṇṭaśeliyākaḥ; agnimanthaḥ ‘agnivadhūḥ’ iti pūrvadeśe prasiddhaḥ; vatsādanī guḍūcī, vīryeṇa guḍūcī vātaṃ hanti, rasena kaphapitte; aśmabhedakaḥ pāṣāṇabhedakaḥ, vasukaḥ śivamallikā, bakapuṣpamiti loke; vaśiraḥ sūryāvartaḥ, apāmārga ityapare; kāñcanako dhattūrakaḥ, ‘karcūra’ ityanye paṭhanti, karcūraḥ śaṭī; kārpāsī vanakārpāsikā, kārpāsaviṭapasadṛśī; vṛścikālī vṛściyākaḥ; pattūraḥ kucandanam| śeṣaṃ prasiddhaṃ, pūrvaṃ vyākhyātaṃ ca| prabhṛtigrahaṇānmāṣatilātasīprabhṛtīnāṃ grahaṇam| samāsena saṅkṣepeṇa, vistareṇa tvannapānādyanilaharagrahaṇaśrutipratipāditaṃ yāvadbhūjalānalaguṇabahulaṃ dravyaṃ vātasaṃśamanamiti||7||
candanakucandanahrīberośīramañjiṣṭhāpayasyāvidārīśatāvarīgundrāśaivalakahlārakumudotpalakanda(da)līdūrvāmūrvāprabhṛtīni kākolyādiḥ sārivādirañjanādirutpalādirnyagrodhādistṛṇapañcamūlamiti samāsena pittasaṃśamano vargaḥ ||8||
pittasaṃśamanaṃ nirdiśannāha- candanetyādi| candanaṃ śrīkhaṇḍaṃ; kucandanaṃ raktacandanaṃ; hrīberaṃ bālakaṃ; payasyā kṣīrakākolī; vidārī vidārīkandaḥ; śaivalaṃ śaivālaṃ; kahlāraṃ raktotpalaṃ ‘bṛhatpatrikā’ iti loke, anye saugandhikotpalaṃ; kumudotpalaṃ śvetotpalaṃ, kandalī śvetaślakṣṇabahupuṭakandaviśeṣaḥ ‘sarpacchatrakam’ iti loke; mūrvā kandalīsadṛśasvalpaviṭapaḥ ‘hadhoḍa’ iti loke| prabhṛtigrahaṇādanuktamapi madhuratiktakaṣāyaṃ dravyaṃ grāhyam| samāsagrahaṇena tvannapānādau pittaharatvena yadanyadapyuditaṃ khabhūmijalānilabhūyiṣṭhaṃ tadapi pittaśamanaṃ grāhyam| nanu, candanakucandane sārivādau, payasyā kākolyādau, utpalādīnyutpalādigaṇe paṭhitānyeva, tatkathaṃ pṛthaṅnirdeśa iti? brūmaḥ, samastavyastānāṃ tricaturāṇāṃ guṇaviśeṣajñāpanāya pṛthak pāṭhaḥ| yaṣṭīmadhukaṃ tu śītakaṣāyādikalpanayā pittaṃ śamayati vāmanīyadravyasaṃyutaṃ tu vāmanīyamiti na doṣaḥ||8||
kāleyakāgurutilaparṇīkuṣṭhaharidrāśītaśivaśatapuṣpāsaralārāsnāprakīryodakīryeṅgudīsumanā- kākādanīlāṅgalakīhastikarṇamuñjātakalāmajjakaprabhṛtīni vallīkaṇṭakapañcamūlyau pippalyādirbṛhatyādirmuṣkakādirvacādiḥ surasādirāragvadhādiriti samāsena śleṣmasaṃśamano vargaḥ ||9||
kaphasaṃśamanaṃ nirdiśannāha- kāleyaketyādi| kāleyakaḥ kṛṣṇavarṇacandanaviśeṣo ‘malayādricandanam’ iti loke; tilaparṇī hulahulaḥ; śītaśivaṃ karpūraṃ, śatapuṣpābhedameke, gavedhuketyapare; saralā trivṛt; prakīryā kaṇṭakī viṭapakarañjaḥ; udakīryā cirabilvaḥ; iṅgudī iṅgukaḥ, ‘putrañjīvaka’ ityanye; sumanā jātī; kākādanī hiṃsrā; lāṅgalakī kalikārikā; hastikarṇo gajakarṇākāraikapatraḥ, ‘bhūpalāśa’ iti loke, raktairaṇḍa ityanye; muñjātakaḥ; svanāmakhyātaḥ svalpakanda uttarāpathe; lāmajjakamuśīrabhedaḥ| keṣāñcidatra pippalyādivacādipaṭhitānāṃ punarvacanaṃ viśeṣeṇa kaphasaṃśamanatvadarśanārthaṃ; muñjātakasya 8 vātapittaharatve'pi śleṣmaharatvena prāyastridoṣaharatvaṃ darśayanti| prabhṛtigrahaṇādanuktakaṭutiktakaṣāyāṇāmupasaṃhāraḥ| samāseneti vistareṇa tvannapānādau tathā tejo'nilākāśaguṇabhūyiṣṭhamanuktamapi dravyaṃ kaphasaṃśamanamiti||9||
tatra sarvāṇyevauṣadhāni 9 vyādhyagnipuruṣabalānyabhisamīkṣya vidadhyāt | tatra, vyādhibalādadhikamauṣadhamupayuktaṃ tamupaśamya vyādhiṃ vyādhimanyamāvahati; agnibalādadhikamajīrṇaṃ viṣṭabhya vā pacyate; puruṣabalādadhikaṃ glānimūrcchāmadānāvahati saṃśamanam; evaṃ saṃśodhanamatipātayati | hīnamebhyo dattamakiñcitkaraṃ bhavati | tasmāt samameva vidadhyāt ||10||
ataḥparaṃ saṃśodhanasaṃśamanadravyamātrāṃ niyamayannāha- tatretyādi| sarvāṇīti saṃśodhanāni saṃśamanāni cetyarthaḥ| vyādhyagnipuruṣāṇāṃ ca balaṃ śaktimabhisamīkṣya nyūnādhikabhāvena, vidadhyāt kuryāt| vyādhiśabdena doṣā rogāśca| teṣāṃ vyādhyādīnāṃ balādikamanapekṣya bheṣajaprayoge kriyamāṇe vyādhyādibalādhike doṣaṃ nirdiśannāha- tatretyādi| viṣṭabhya vā pacyata iti cirakālaṃ sthirībhūya śūlādikaṃ kṛtvetyarthaḥ| glāniḥ śarīraśaithilyaṃ, mūrcchā cetanācyutiḥ, mado madyamattasyeva; āvahati karoti| śamanamiti saṃśamanauṣadhamityarthaḥ| saṃśodhanadoṣamāhu- evaṃ saṃśodhanamiti|-evametaddoṣaṃ saṃśodhanamapi karotītyarthaḥ| atipātayati atipātanamapyadhikaṃ karotyāturabalasyetyarthaḥ| vyādhibalanyūnāyā auṣadhamātrāyā dāne doṣamāha- hīnetyādi| akiñcitkaraṃ na kiñcit karoti anarthakamityarthaḥ; anye'kiñcitkaramalpārthakaramityāhuḥ; nañ īṣadarthe| siddhihetumupādhiṃ darśayannāha- tasmādityādi| samameva rogādisamabalamityarthaḥ||10||
bhavanti cātra- roge śodhanasādhye tu yo bhaveddoṣadurbalaḥ | tasmai dadyādbhiṣak 10 prājño doṣapracyāvānaṃ mṛdu ||11||
durbalasya balavacchodhanaṃ na kartavyamityāha- roga ityādi| yo bhaveddoṣadurbalaḥ yaḥ puruṣo dauṣairdurbalo na tūpavāsādibhiḥ; yasmāddoṣadurbale doṣaharaṇādeva balaṃ bhavati, upavāsādikṛśe tvapahṛte'pi doṣe balaṃ na bhavati| doṣapracyāvanaṃ virecanam| mṛdviti mṛduvīryaṃ caturaṅgulavirekādi||11||
cale doṣe mṛdau koṣṭhe nekṣetātra balaṃ nṛṇām | avyādhidurbalasyāpi śodhanaṃ hi tadā bhavet ||12|| svayaṃ pravṛttadoṣasya mṛdukoṣṭhasya śodhanam | bhavedalpabalasyāpi prayuktaṃ vyādhināśanam ||13||
avasthāviśeṣeṇāvyādhidurbale'pi śodhanaṃ darśayannāha- cala ityādi| cale iti svasthānāccalita ityarthaḥ| atreti cale doṣe| mṛdau koṣṭha ityasyāmavasthāyāmityarthaḥ| avyādhidurbalasyāpi upavāsādidurbalasyāpi, hi yasmādarthe, tadā bhavet ‘hitam’ ityadhyāhāraḥ| ‘avyādhidurbalasyāpī’ ityatra kecit ‘avyāpaddurbalasyāpi’ iti paṭhanti| avyāpacchodhanaṃ hitaṃ tadā bhavatītyarthaḥ; avyāpacchodhanaṃ taducyate śūlādīni yanna karoti| atrāntare kecit paṭhanti- svayamityādi| na cāyaṃ sarvanibandheṣu dṛśyata iti||12-13||
vyādhyādiṣu tu madhyeṣu kvāthasyāñjaliriṣyate | biḍālapadakaṃ cūrṇaṃ deyaḥ kalko'kṣasammitaḥ ||14||
vyādhyagnipuruṣeṣu madhyamabaleṣu kiyanmātramauṣadhaṃ dadyādityāha- vyādhyādiṣvityādi| madhyeṣu madhyamabaleṣu| kvāthasyāñjaliriṣyata iti kvāthagrahaṇācchṛtaśītaphāṇṭānāṃ, na tu svarasakṣīrayoḥ, te hi gurutvādalpapramāṇe prayoktavye| añjaliścatvāri palāni| biḍālapadakaṃ karṣa ityarthaḥ| akṣasammita iti karṣapramāṇa ityarthaḥ, kalko dravapiṣṭaḥ| etena vyādhyādiṣu hīnabaleṣvañjalyādayo'pyapakarṣaṇīyāḥ, teṣāmevādhike bale tūtkarṣaṇīyā iti| anuvāsanāsthāpanaśirovirecanādīnāmanyatra mātroddeśaḥ kārya iti||15||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne saṃśodhanasaṃśamanīyo nāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||39||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne ekonacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||39||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘citrā citraphalā goḍumbā’ iti cakraḥ
  2. 2 ‘kṛtavedhanāntānāṃ vamanādhyāye prādhānyena prayogābhidhānāt prādhānyaṃ, sarṣapādīnāṃ tu vamanadravyopasarjanatvam’ iti cakraḥ
  3. 3 ‘mūlavarge snuhīpāṭhānmūlamapi snuhyā gṛhyate, kṣīravarge pāṭhācca kṣīramapi| kampillakastu tvagvarge pāṭhāttvacā grāhya eva, paraṃ vaidyavyavahārāccarakavacanācca tasya phalarajo gṛhyate| uktaṃ hi carake ‘kampillakāragvadhayoḥ phalaṃ yat kuṭajasya ca’ (ca. sū. a. 1) iti| āragvadhasya patraṃ virecanaṃ, carakavacanāt phalaṃ ca| pūtikasya tu patraṃ virecanamuktaṃ, carake tu ‘pūtikaḥ kṛṣṇagandhā ca’ ityādinā tvak pradhānamuktā, teneha prayogeṣu grahītavyā| kośātakyādīnāṃ svarasā ubhayabhāgaharāḥ| phalaṃ tu kośātakīdevadālyorvāmanamuktam’ iti cakraḥ
  4. 4 hiyāvaliḥ ‘hiravī’ iti kāśmīre prasiddhā
  5. 5 ‘hiṅgvādīnāṃ mūlāntānāṃ svarūpakathanena sarvāṅgaprayogaṃ darśayati’ iti cakraḥ
  6. 6 ‘gomūtraśakṛdrasau’ iti pā.
  7. 7 ‘saṃśamanaṃ nāma yaddoṣaṃ doṣagrahaṇagṛhītaṃ ca vyādhiṃ saṃśodhanaṃ vinā kṣapayati, samaṃ ca nodīrayati’ iti cakraḥ
  8. 8 ‘muñjātakaḥ uttarāpathe prasiddhaḥ| ayaṃ tantrāntare vātapittaharaḥ prasiddhaḥ, tena nātra paṭhanīyaḥ’ iti cakraḥ
  9. 9 ‘sarvāṇīti saṃśodhanāni saṃśamanāni ca| vyādhiśabdenātra doṣasyāpi grahaṇāddoṣabalamapyavekṣyam| tatra vyādherdoṣasya balatvaṃ hetubāhulyālliṅgabāhulyācca, durbalatvaṃ tadviparyayāt| agnerbalatvaṃ guruvṛṣyādijaraṇaśaktyā, ucitāhārapākāśaktyā durbalatvam| dehabalaṃ ca vyāyāmena, viparyayeṇa daurbalyam| upacayāpacayābhyāṃ ca dehabalaṃ jñeyam| puruṣagrahaṇena manaso balābale api grāhye| anyavyādhimiti atiyogajanyavyādhiṃ doṣaṃ vā| madāḥ śarīramanobalabhraṃśakṛtā jñeyāḥ| atipātayatīti atidoṣapātanaṃ karoti| saṃśamanāpekṣayā saṃśodhanamatiyuktamativyāpattikaraṃ bhavatyeva| vyādhyapekṣayā hi prādhānyena bheṣajamātrā| sā tu samyakpākārthamagnibalaṃ puruṣabalaṃ cāpekṣate| nanu, uktadoṣapramāṇānurūpo hi bheṣajapramāṇavikalpo balapramāṇāpekṣo bhavati, tataśca hīnamebhyo dattamiti bahuvacanamanupapannam? naivaṃ, bahuvacanaṃ tāvadbalavati vyādhau tathā balavatorvyādhipuruṣabalayostathā balavatsu vyādhipuruṣāgniṣu, ityādivikalpabahutvādapyupapannaṃ| kintu vyādhibalamātrasamaṃ bheṣajaṃ balavatyagnau puruṣe vā alpamātratayā upayuktaṃ sat tayorbalenābhipūyālpaśaktikaṃ kriyate, tena vyādhimapi na tathā śamayati, tena hīnamebhya iti bahuvacanamupapannam’ iti cakraḥ
  10. 10 cakrastu ‘taṃ samīkṣya bhiṣagdadyāt’ iti paṭhati vyākhyānayati ca- ‘samīkṣyeti samyagbalaṃ nirūpya’ iti