<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="sa-Latn">
  <teiHeader xml:lang="en">
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title type="main" xml:lang="sa-Latn">Carakasaṃhitā</title>
        <title type="sub">with Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā: a TEI edition derived from e-Caraka</title>
        <author xml:id="caraka"><persName xml:lang="sa-Latn">Caraka</persName></author>
        <author xml:id="cakrapanidatta" role="commentator"><persName xml:lang="sa-Latn">Cakrapāṇidatta</persName> (<title xml:lang="sa-Latn">Āyurvedadīpikā</title>)</author>
        <respStmt>
          <resp>digitization and transliteration of the source</resp>
          <orgName>National Institute of Indian Medical Heritage (NIIMH), CCRAS, Government of India</orgName>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>web edition and TEI conversion</resp>
          <orgName>The Suśruta Project</orgName>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
        <edition>Unified TEI file, root text with commentary, generated <date when="2026-09-23">2026-09-23</date> by build_tei.py</edition>
      </editionStmt>
      <extent>120 adhyāyas in 8 sthānas</extent>
      <publicationStmt>
        <publisher>The Suśruta Project</publisher>
        <pubPlace><ref target="https://sushrutaproject.github.io/eCaraka/">https://sushrutaproject.github.io/eCaraka/</ref></pubPlace>
        <date when="2026-09-23">2026-09-23</date>
        <availability>
          <licence target="https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/">CC0 1.0 Universal (public domain dedication) -- see LICENSE in the repository.</licence>
        </availability>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <bibl type="digital">
          <title>NIIMH e-Samhita: Carakasaṃhitā</title>
          <orgName>National Institute of Indian Medical Heritage (NIIMH), CCRAS, Government of India</orgName>
          <ptr target="http://niimh.res.in/ebooks/ecaraka/"/>
        </bibl>
        <bibl type="print">
          <title xml:lang="sa-Latn">Carakasaṃhitā</title>
          <editor>Yādavaśarman Trivikrama Ācārya</editor>
          <date when="1941">1941</date>
          <ptr target="https://n2t.net/ark:/13960/t48q2f20n/"/>
        </bibl>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>A plain, archival TEI rendering of the text published on e-Caraka
          (https://github.com/sushrutaproject/eCaraka), itself built from the digital edition named in the sourceDesc.
          The file is generated automatically from the site's chapter pages.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <p>The text is given in IAST as it appears on the web edition. Chapter and verse
          divisions follow the source edition. Each stretch of text ending in one of the
          source's verse or section numbers (e.g. ||12||) is encoded as seg[@type='unit']
          with that number in @n; the number itself is retained in the text.</p>
        <p>Root text and commentary follow the source's own division of every word into registers. Root-text blocks are ab[@type='mula']; commentary blocks are ab[@type='commentary'], with @subtype naming the commentary and @resp pointing to its author(s) in the titleStmt.</p>
        <p>The foot-of-chapter notes (pāṭhāntarāḥ) of the source record variant readings and comments from the printed edition. Notes are placed at their point of reference as
          note[@place='foot'][@type='variant'], with the source's note number in @n.</p>
          <p>In Cikitsāsthāna the first two adhyāyas (Rasāyana and Vājīkaraṇa) are each divided into four pādas in the source; these are encoded as div[@type='pada'] within their adhyāya.</p>
      </editorialDecl>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <langUsage>
        <language ident="sa-Latn">Sanskrit, in IAST transliteration</language>
        <language ident="en">English</language>
      </langUsage>
      <textClass>
        <keywords>
          <term>Āyurveda</term>
        </keywords>
      </textClass>
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change when="2026-09-23">Generated from the Jekyll chapter files by build_tei.py.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <div type="sthana" n="1" xml:id="ca.1">
        <head>sūtrasthānam</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ca.1.1">
          <head>dīrghañjīvitīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dīrghañjīvitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1">guṇatrayavibhedena mūrtitrayamupeyuṣe| trayībhuve trinetrāya trilokīpataye namaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">sarasvatyai namo yasyāḥ prasādāt puṇyakarmabhiḥ| buddhidarpaṇasaṅkrāntaṃ jagadadhyakṣamīkṣyate||2||</seg> <seg type="unit" n="3">brahmadakṣāśvideveśabharadvājapunarvasuhutāśaveśacarakaprabhṛtibhyo namo <note place="foot" type="variant" n="1">‘'bhito namaḥ’ iti pā.</note> namaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">pātañjalamahābhāṣyacarakapratisaṃskṛtaiḥ| manovākkāyadoṣāṇāṃ hartre'hipataye <note place="foot" type="variant" n="2">‘hantre’ iti</note> namaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">naradattagurūddiṣṭacarakārthānugāminī| kriyate cakradattena ṭīkā''yurvedadīpikā||5||</seg> <seg type="unit" n="6">sabhyāḥ sadguruvāksudhāsrutiparisphītaśrutīnasmi vo nālaṃ toṣayituṃ payodapayasā nāmbhonidhistṛpyati| vyākhyābhāsarasaprakāśanamidaṃ tvasmin yadi prāpyate kvāpi kvāpi kaṇo guṇasya tadasau karṇe kṣaṇaṃ dhīyatām <note place="foot" type="variant" n="3">‘dīyatām’ iti pā.</note>||6||</seg> <seg type="unit" n="1">iha hi dharmārthakāmamokṣaparipanthirogopaśamāya brahmaprabhṛtibhiḥ praṇītāyurvedatantreṣvativistaratvena samprati vartamānālpāyurmedhasāṃ puruṣāṇāṃ na samyagarthādhigamaḥ, tadanadhigamācca tadvihitārthānāmananuṣṭhāne <note place="foot" type="variant" n="4">‘tadvihitānanuṣṭhāne’ iti pā.</note> tathaivopaplavo rujāmiti manvānaḥ paramakāruṇiko'trabhavānagniveśo'lpāyurmedhasāmapi <note place="foot" type="variant" n="5">‘tatrabhavān’ iti ca pā.</note> sukhopalambhārthaṃ nātisaṅkṣepavistaraṃ kāyacikitsāpradhānamāyurvedatantraṃ praṇetumārabdhavān| tasmiṃśca ślokanidānavimānaśārīrendriyacikitsitakalpasiddhisthānātmake'bhidhātavye nikhilatantrapradhānārthābhidhāyakatayā <note place="foot" type="variant" n="6">‘nikhilatantrārthābhidhāyakatayā’ iti pā.</note> ślokasthānamevāgre vaktavyamamanyata| vakṣyati hi- “ślokasthānaṃ samuddiṣṭaṃ tantrasyāsya śiraḥ śubham| catuṣkāṇāṃ mahārthānāṃ sthāne'smin saṅgrahaḥ kṛtaḥ” (sū. a.30) iti| tatra ca sūtrasthāne'pyutpannarogagrahaṇe tvarayā rogopaghātibheṣajābhidhāyicatuṣke'bhidhātavye nikhilatantrabījabhūtahetuliṅgauṣadhādyarthasya tathā tantrapravṛttyaṅgaprayojanavadāyurvedāgamāderabhidhāyakaṃ dīrghañjīvitīyamadhyāyamabhidhātumārabdhavān| śrotṛjanapravṛttihetvabhidheyaprayojanasambandhopadarśakaṃ śrotṛbuddhisamādhānāya vyākhyānapratijñāparamaṣṭapadamaṣṭasaṅkhyāyā maṅgalatvenādau sūtraṃ niveśitavān- athāto dīrghañjīvitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāma iti| yato nirabhidheye kacaṭatapādau sābhidheye vā niṣprayojane kākadantaparīkṣādau prekṣāvatāṃ pravṛttirnopalabhyate, tenādāvabhidheyaprayojane abhidhātavye| yaduktaṃ- “abhidheyaphalajñānavirahastimitodyamāḥ| śrotumalpamapi granthaṃ nādriyante hi sādhavaḥ” iti| abhidheyavattvaprayojanavattvanirvāhārthaṃ cābhidheyaśāstrayorabhidhānābhidheyalakṣaṇaḥ sambandhaḥ, prayojanaśāstrayośca sādhyasādhanabhāvalakṣaṇo'bhidhātavyaḥ| tatrehābhidheyaṃ hitāhitādirūpeṇāyuḥ| vakṣyati hi- “hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhamāyustasya hitāhitam| mānaṃ ca tacca yatroktamāyurvedaḥ sa ucyate” (sū. a.30) iti| atra ca sarvābhidheyāvarodho yathāsthānameva vyākaraṇīyaḥ| prayojanaṃ ca dhātusāmyam| yathoktaṃ- “dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam” (sū. a.1) iti| sambandho'pyāyuḥśāstrayorabhidhānābhidheyalakṣaṇaḥ, prayojanena ca dhātusāmyena samamasya śāstrasya heyopādeyajñānāvāntaravyāpārasya sādhyasādhanabhāvalakṣaṇaḥ| tadetatsarvaṃ dīrghañjīvitīyamityanena padena dīrghañjīvitaśabdamadhikṛtya <note place="foot" type="variant" n="7">‘dīrghañjīvitamityadhikṛtya’ iti pā.</note> kṛtaprayojanābhidhāyaka ‘dhātusāmyakriyā coktā’ ityādivākyābhidhāyakena darśitaṃ mantavyam| nanu, prayojanābhidhānaṃ śāstrapravṛttyarthamiti yaduktaṃ tanna yuktaṃ, yato na prayojanābhidhānamātreṇa prayojanavattāvadhāraṇaṃ, vipralambhakasaṃsāramocanapratipādakādiśāstreṣu <note place="foot" type="variant" n="8">‘…saṃsāramocakādiśāstreṣu’ iti pā.</note> prayojanābhidhāne'pi niṣprayojanatvadarśanāt| atha manyase, āptaprayojanābhidhānametadato'tra <note place="foot" type="variant" n="9">‘…metat, tatkuto'yathārthatvam’ iti pā.</note> yathārthatvaṃ; nanu bho kathamayaṃ prayojanābhidhāyī āptaḥ? tadabhihitaśāstrasya yathārthatvāditi cet, hanta na yāvacchāstrasya prayojanavattvāvadhāraṇaṃ na tāvacchāstrapravṛttiḥ, na yāvacchāstrapravṛttirna tāvacchāstrasya yathārthatvāvadhāraṇaṃ, na yāvacchāstrasya yathārthatvāvadhāraṇaṃ na tāvacchāstrasya karturāptatvamavadhāryate, āptatvānavadhṛtau ca kutastadabhihitaprayojanavattāvadhāraṇamiti cakrakamāpadyate <note place="foot" type="variant" n="10">‘cakrakamāpatitaṃ’ iti pā.</note>; atha manyase, mā bhavatu prayojanavattāvadhāraṇam, artharūpaprayojanavattāsandeha eva pravartako bhaviṣyati, kṛṣyādāvapi hi pravṛttirarthasandehādeva; nahi tatra kṛṣīvalānāṃ phalalābhāvadhāraṇaṃ vidyate, antarā'vagrahāderapi sambhāvyamānatvāt; nanvevamasatyapi prayojanābhidhāne saprayojananiṣprayojanaśāstradarśanācchāstratvameva prayojanavattāsandehopadarśakamastu, tathā'pyalaṃ prayojanābhidhānena| naivaṃ, nahi sāmānyena prayojanasandehaḥ prayojanaviśeṣārthinaṃ tathā pravartayati yathā'bhipretaprayojanaviśeṣaviṣayaḥ sandehaḥ; abhipretaviśeṣaviṣayaśca sandeho na viśeṣaviṣayasmaraṇamantarā bhavati, ato ye tāvadanavadhṛtāgniveśaprāmāṇyāsteṣāṃ dhātusāmyasādhanamidaṃ śāstraṃ na vetyevamākāraviśeṣasandehotpādanārthaṃ prayojanaviśeṣābhidhānaṃ; ye punaḥ paramarṣeragniveśasyādyata evāvadhṛtaprāmāṇyāsteṣāṃ tadabhihitaprayojanavattāvadhāraṇenaiva pravṛttiriti yuktaṃ prayojanābhidhānam| prayojanābhidhāyivākye tu svalpaprayatnabodhye prayojanasāmānyasandehādeva pravṛttirupapannā, na punaranekasaṃvatsarakleśabodhye śāstre| tadevaṃ yaducyate- ‘prayojanābhidhāyivākyapravṛttāvapi prayojanamabhidhātavyaṃ, tathā cānavasthā’ iti, tannirastaṃ bhavati| athetyādisūtre'thaśabdo brahmādipraṇītatantreṣvalpāyurmedhasāmarthānavadhāraṇasya, tathā'bhīṣṭadevatānamaskāraśāstrakaraṇārthagurvājñālābhayorānantarye prayukto'pi śāstrādau svarūpeṇa maṅgalaṃ bhavatyudakāharaṇapravṛttodakumbhadarśanamiva prasthitānām| granthādau maṅgalasevānirastāntarāyāṇāṃ granthakartṛśrotṝṇāmavighneneṣṭalābho bhavatīti yuktaṃ maṅgalopādānam| athaśabdasya maṅgalatve smṛtiḥ- “oṅkāraścāthaśabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā| kaṇṭhaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘gaṇḍaṃ’ iti pā.</note> bhittvā viniryātau tena māṅgalikāvubhau” iti| śāstrāntare cādau maṅgalatvena dṛṣṭo'yamathaśabdaḥ| yathā- “atha śabdānuśāsanam” (vyā. ma. bhā. a. 1 pā. 1 ā. 1), “athāto dharmaṃ vyākhyāsyāmaḥ” (vai . a.1ā.1sū.1) ityādau| abhīṣṭadevatānamaskārastu granthādau śiṣṭācāraprāptaḥ paramaśiṣṭenāgniveśena kṛta eva, anyathā śiṣṭācāralaṅghanena śiṣṭatvameva na syād vyākhyānāntarāyabhayaśca <note place="foot" type="variant" n="12">‘vyākhyānāntarāyabhayāt’ iti pā.</note>; tathā granthāviniveśitasyāpi namaskārasya pratyavāyāpahatvācca na granthaniveśanam| yathā ca gurvājñālābhānantarametattantrakaraṇaṃ tathā “atha maitrīparaḥ puṇyam” (sū. a. 1) ityādau sphuṭameva| granthakaraṇe ca gurvanumatipratipādanena granthasyopādeyatā pradarśitā bhavati| yat punaḥ śiṣyapraśnānantaryārthatvamathaśabdasya varṇyate tanna māṃ dhinoti, nahi śiṣyān puro vyavasthāpya śāstraṃ kriyate; śrotṛbuddhisthīkāre tu śāstrakaraṇaṃ yuktaṃ, na ca buddhisthīkṛtāḥ praṣṭāro bhavanti| ataḥ śabdo'dhikāraprāgavadhyupadarśakaḥ, ata ūrdhvaṃ yadupadekṣyāmo dīrghañjīvitīyaṃ taditi; yadi vā hetau, yena brahmādipraṇītāyurvedatantrāṇāmuktena nyāyenotsambandhatvamiva <note place="foot" type="variant" n="13">‘utsannatvamiva’ iti pā.</note>, ato hetordīrghañjīvitīyaṃ vyākhyāsyāma iti yojanīyam| dīrghañjīvitīyamityatra dīrghañjīvitaśabdo'sminnastīti matvarthe “adhyāyānuvākayorluk ca” (pā. a. 5/2/60) iti chapratyayaḥ| yadi vā dīrghañjīvitaśabdamadhikṛtya kṛto grantho'dhyāyarūpastantrarūpo vā, ityasyāṃ vivakṣāyām “adhikṛtya kṛte granthe” (pā. a. 4/3/87) ityadhikārāt “śiśukrandayamasabha” (pā. a. 4/3/88) ityādinā chaḥ| evamanyatrāpyevañjātīye mantavyam| atra ca satyapi śabdāntare dīrghañjīvitaśabdenaiva sañjñā kṛtā, dīrghañjīvitaśabdasyaiva pravacanādau niveśāt praśastatvācca| ‘dīrghañjīvitaśabdo'sminnasti’ iti, dīrghañjīvitaśabdamadhikṛtya kṛto vā, ityanayā vyutpattyā dīrghañjīvitīyaśabdastantre'dhyāye ca pravartanīyaḥ| tena dīrghañjīvitīyaṃ vyākhyāsyāma ityanena tantraṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘tantravyākhyānapratijñā’ iti pā.</note> prati vyākhyānapratijñā labdhā bhavati, punardīrghañjīvitīyamiti padamāvartyādhyāyapadasamabhivyāhṛtamadhyāyavyākhyānapratijñāṃ lambhayati| dṛṣṭaṃ cāvṛtya padasya yojanaṃ, yathā- apāmārgataṇḍulīye “gaurave śirasaḥ śūle pīnase” (sū. a. 2) ityādau ‘śirasa’ iti padaṃ ‘gaurave’ ityanena yujyate, āvṛtya ‘śūle’ ityanena ca| ataśca yaducyate- akṛtatantrapratijñasyādhyāyapratijñā ūnakāyamāneti, tannirastaṃ bhavati| yadi vā, adhyāyapratijñaivāstu, tayaiva tantrapratijñā'pyarthalabdhaiva, na hyadhyāyastantravyatiriktaḥ, tenāvayavavyākhyāne tantrasyāpyavayavino vyākhyā bhavatyeva; yathā- aṅgulīgrahaṇena devadatto'pi gṛhīto bhavati| avayavāntaravyākhyānapratijñā tu <note place="foot" type="variant" n="15">‘tu labhyate’ iti pā.</note> na labhyate, tāṃ tu pratyadhyāyameva kariṣyati| adhyāyamiti adhipūrvādiṅaḥ “iṅaśca” (pā. a. 2/4/47) iti karmaṇi ghañā sādhyam| tena adhīyate <note place="foot" type="variant" n="16">‘adhīyate'sāvityadhyāyaḥ’ iti pā.</note> ityadhyāyaḥ| na cānayā vyutpattyā prakaraṇacatuṣkasthānādiṣvatiprasaṅgaḥ, yato yogarūḍheyamadhyāyasañjñā'dhyāyasya prakaraṇasamūhaviśeṣa eva dīrghañjīvitīyādilakṣaṇe paṅkajaśabdavadvartate na yogamātreṇa vartate| vakṣyati hi- “adhikṛtyeyamadhyāyanāmasañjñā pratiṣṭhitā” (sū. a. 30) iti; nāmasañjñā yogarūḍhasañjñetyarthaḥ| yadi vā karaṇādhikaraṇayorarthayoḥ “adhyāyanyāyodyāvasaṃhārāśca” (pā. a. 3/3/112) itisūtreṇa nipātanādadhyāyapadasiddhiḥ| adhīyate'sminnanena vā'rthaviśeṣa ityadhyāyaḥ| atiprasaktiniṣedhastūktanyāyaḥ| vyākhyāsyāma iti vyāṅpūrvāt khyāterlṛṭā sādhyam| cakṣiṅo hi prayoge'nicchato'pi vyākhyātuḥ kriyāphalasambandhasya durnivāratvena “svaritañita” (pā. a. 1/3/72) ityādinā''tmanepadaṃ syāditi| ‘vi’ iti viśeṣe, viśeṣāśca vyāsasamāsādayaḥ| āṅayaṃ kriyāyoge, ye tu maryādāyāmabhividhau vā āṅprayogaṃ manyante teṣāmabhiprāyaṃ na vidmaḥ| yato maryādāyāmabhividhau cāṅaḥ prātipadikena yogaḥ syāt; yathā- “āsamudrakṣitīśānāṃ” (ra. vaṃ. a. 1) “āpāṭalīputrādvṛṣṭo deva” ityādau, ihāpi ca tathā| kriyāyogavirahe “upasargāḥ kriyāyoge” (pā. a. 1/4/59) iti niyamādāṅa upasargatvaṃ na syāt; tataścānupasargeṇāṅā vyavadhānād verupasargasya prayogo na syāt| yenāvyavahitaḥ sajātīyavyavahito vā dhātorupasargo bhavati| vyāṅorubhayorapyanupasargatve tatsambandhocitabhūriprātipadikakalpanāgauravaprasaṅgaḥ syāt; tasmāt kriyāyogitvamevāṅo nyāyyam| atha, ataḥ, dīrghaṃ, jīvitīyam, adhyāyaṃ, vi, ā, khyāsyāma ityaṣṭapadatvam||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="2">nanu kathamagniveśaḥ sakalapadārthāśeṣaviśeṣajñānavyākhyeyamāyurvedaṃ vyākhyāsyati; yato na tāvadbheṣajādīnāmaśeṣaviśeṣaḥ pratyakṣajñeyaḥ, sarvapadārthānāṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘sarvapadārthaviśeṣāṇāṃ’ iti pā.</note> viśeṣāṇāṃ pratyakṣāviṣayatvāt; anvayavyatirekābhyāṃ tu sarvapadārthāvadhāraṇaṃ duṣkarameva <note place="foot" type="variant" n="18">‘duśśakameva’ iti pā.</note>, yata ekameva madhu svarūpeṇa jīvayati, mārayati coṣṇaṃ samaghṛtaṃ ca, kaphaprakṛterhitamahitaṃ vātaprakṛteḥ, anūpe sātmyamasātmyaṃ marau, śīte sevyamasevyaṃ grīṣme, hitamavṛddhe vṛddhe cāhitam, alpaṃ guṇakaramābādhakaramatyupayuktam, āmatāṃ gatamudare upakramavirodhitvādativibhramakaraṃ, kākamācīyuktaṃ pakvanikucena ca sahopayuktaṃ maraṇāya athavā balavarṇavīryatejaupaghātāya bhavati, ityevamādi tattadyuktaṃ tattacchataśaḥ karoti; ata evaikasyaiva madhuno rūpaṃ yadā'nena prakāreṇa duradhigamaṃ, tadā'tra kaiva kathā nikhilapadārthāśeṣaviśeṣajñānasya; ajānaṃśca vyācakṣāṇaḥ kathamupādeyavacana iti kṛtvā gurorāptāt pratipannaṃ pratipādayiṣyāma iti darśayan tāmimāṃ śaṅkāṃ nirācikīrṣurgurūktānuvādarūpatāṃ svagranthasya darśayannāha- iti ha smāha bhagavānātreya iti| atra itiśabdo vakṣyamāṇārthaparāmarśakaḥ, haśabdo'vadhāraṇe; yathā- “na ha vai saśarīrasya priyāpriyayorapahatirasti” iti, atra na heti naivetyarthaḥ| atra ‘smāha’ iti smaśabdaprayogeṇa bhūtamātra eva liḍarthe “laṭ sme” (pā.a.3pā.2sū.118) iti laṭ; na bhūtānadyatanaparokṣe, ātreyopadeśasyāgniveśaṃ pratyaparokṣatvāt| yathā ca bhūtamātre liḍ bhavati tathāca darśayiṣyāmaḥ| bhagaṃ pūjitaṃ jñānaṃ, tadvān; yathoktam- “utpattiṃ pralayaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘kāraṇaṃ’ iti pā.</note> caiva bhūtānāmāgatiṃ gatim| vetti vidyāmavidyāṃ ca sa vācyo bhagavāniti”; yadi vā bhagaśabdaḥ samastaiśvaryamāhātmyādivacanaḥ <note place="foot" type="variant" n="20">‘māhātmyayaśasoḥ’ iti pā.</note>; yathoktam- “aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ| jñānavairāgyayoścaiva <note place="foot" type="variant" n="21">‘kāmasyātha prayatnasya’ iti pā.</note> ṣaṇṇāṃ bhaga itīṅganāḥ” iti| atrerapatyamātreyaḥ; anena viśuddhavaṃśatvaṃ darśitaṃ bhavati| atrānye varṇayanti- “caturvidhaṃ sūtraṃ bhavati- gurusūtraṃ, śiṣyasūtraṃ, pratisaṃskartṛsūtram, ekīyasūtraṃ ceti”| tatra gurusūtraṃ yathā- “naitadbuddhimatā draṣṭavyamagniveśa” (sū.a.4) ityādi, pratisaṃskartṛsūtraṃ yathā- “tamuvāca bhagavānātreyaḥ” (sū.a.4) ityādi, śiṣyasūtraṃ yathā- “naitāni bhagavan pañcakaṣāyaśatāni pūryante” (sū.a.4) ityādi, ekīyasūtraṃ yathā- “kumārasya śiraḥ pūrvamabhinirvartata iti kumāraśirā bharadvājaḥ” (śā.a.6) ityādi| tenādyaṃ vyākhyānapratijñāsūtraṃ guroreva, śiṣyasyāgniveśasya vyākhyāne'nadhikāratvāt| dvitīyaṃ ca sūtraṃ pratisaṃskartuḥ| itiśabdena ca prakāravācinā ‘dīrghañjīvitīyaṃ vyākhyāsyāma’ iti parāmṛśyate; tenāhasmeti bhūtānadyatanaparokṣa eva bhavati, pratisaṃskartāraṃ pratyātreyopadeśasya parokṣatvāt| anena ca nyāyena tamuvāca bhagavānātreya ityādāvapi liḍvidhirupapanno bhavati| suśrute ca “yathovāca bhagavān dhanvantariḥ” (su.sū.a.1) iti pratisaṃskartṛsūtramiti kṛtvā ṭīkākṛtā “liḍvidhirupapāditaḥ’ iti| atra brūmaḥ- yattāvaduktaṃ śiṣyasyāgniveśasya vyākhyānānadhikārādidaṃ guroḥ sūtraṃ; tanna, nahi jātyā gurutvamasti, yataḥ sa evātreyaḥ svagurumapekṣya śiṣyaḥ, agniveśādīnapekṣya guruḥ; evamagniveśo'pi granthakaraṇakāle svabuddhisthīkṛtāñ śiṣyān prati gururiti na kaściddoṣaḥ| yatpunardvitīyasūtrasya pratisaṃskartṛsūtratayā bhūtānadyatanaparokṣe liḍvidhirupapādyate, tatra vicāryaṃ- kimidaṃ dvitīyaṃ sūtraṃ pūrvavākyaikatāpannaṃ na vā? yadyekavākyatāpannaṃ tadā suśrute- tathā vyākhyāsyāmo yathovāca dhanvantaririti yojanīyaṃ, tathāca tathā vyākhyāsyāma iti kriyaikavākyatāpannamuvāceti padaṃ na bhinnakartṛkaṃ bhavitumarhati, tathāca kuto liḍvidhiḥ; atha naikatāpannaṃ, tadā gauraśvaḥ puruṣo hastītivannārthasaṅgatiḥ| kiñca jatūkarṇādau pratisaṃskartṛśrutigandho'pi nāsti, tat kathaṃ “nānāśrutaparipūrṇakaṇṭhaḥ śiṣyo jatūkarṇaḥ prāñjaliradhigamyovāca” ityādau liḍvidhiḥ| anena nyāyena carake'pi pratisaṃskartṛsūtrapakṣe liḍvidhirnāsti, tasmāccarake'gniveśaḥ suśrute suśruta eva sūtrāṇāṃ praṇetā, kvacit kiñcidarthaṃ stotuṃ nindituṃ vā''khyāyikārūpaṃ purākalpaṃ darśayan kimapi sūtraṃ gurūktānuvādarūpatayā kimapyekīyamatānuvādarūpatayā likhati; pratisaṃskartā tvayaṃ granthaṃ pūrayati tadādyagranthakartṛtayaiva| liḍvidhistu bhūtānadyatanamātra eva chandovihito bhāṣāyāmapi varṇanīyaḥ, anyathā uvāceti padaṃ jatūkarṇādau na syāt; tathā ca harivaṃśe dhanyopākhyāne “māmuvāca” iti, tathā “ahamuvāca” iti ca na syāt; yathā “sa māmuvācāmbucaraḥ kūrmo mānuṣavat svayam| kimāścaryaṃ mayi mune dhanyaścāhaṃ kathaṃ vibho” (harivaṃśe, viṣṇuparva 2a.110) iti, tathā “svayambhuvacanāt so'haṃ vedān vai samupasthitaḥ| uvāca caināṃścaturaḥ” iti| yadapi ‘iti ha smāha’ ityatra itiśabdena pūrvasūtraṃ parāmṛśyate; tanna, yena dīrghañjīvitīyādisūtramātrasya tadarthasya vā gurūktatvapratipādane sati naivottaratrābhidheyābhidhānena nikhilatantrasya gurūktānuvādarūpatayā karaṇaṃ śrotṛśraddhākaraṇaṃ pratipāditaṃ bhavati| bhavati tu bhāvayituṃ yathā purā vyākhyātaṃ, tasmāttadeva nyāyyamiti| agniveśasya vyākhyāsyāma iti bahuvacanamekasminnapyasmadaḥ prayogādbahuvacanaprayogasya sādhutvāt; sādhu hi vadanti vaktāro- ‘vayaṃ kariṣyāmaḥ’ iti| bhagavānātreya ityatra tvekavacananirdeśaḥ kṛtaḥ, bhagavānityanenaivātreyasya gurorgauravasya darśitatvāt||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dīrghaṃ jīvitamanvicchanbharadvāja upāgamat| indramugratapā buddhvā śaraṇyamamareśvaram||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">nanu yathā'gniveśasyāyurvedasya duradhigamatvena pratyakṣato vā'nvayavyatirekādvā jñānaṃ na sambhāvyate, evamātreyasyāpi kathamāyurvedajñānaṃ syāt, yanmūlamagniveśasyāyurvedajñānaṃ samīcīnamucyate, ityāśaṅkyāyurvedasyāviplutāgamatvaṃ darśayannāha- dīrghaṃ jīvitamityādi| jīvitaṃ śarīrendriyasattvātmasaṃyogaḥ| tacca dīrghamiti dīrghakālasambandhi, kālaśabdo'pyatra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| yattantraśailī ceyamācāryasya <note place="foot" type="variant" n="22">‘caivamācāryasya’ iti pā.</note> yata ādimadhyāntalopān karoti, ye luptā api gamyanta eva| yathā “grāmyānūpaudakarasā” (sū.a.21) ityatra māṃsaśabdo luptaḥ, tathā ‘dagdhaviddha’ ityatra viṣaśabdo lupta ityādi| anvicchanniti anurūpaṃ dīrghamicchan| bharadvāja iti gotranāma| ‘ugratapā’ iti viśeṣaṇena bharadvājasya mānuṣasyāpīndrābhigamanaśaktiḥ, tathā śaraṇyatvapratītiśaktiścopadarśyate; acintyo hi tapasāṃ prabhāvo yenāgastyo mahodadhimapi culukanipeyamakarot| naca vācyamugratapastvenaiva kimityayamāyurvedamapi na budhyate, yatastapaḥprabhāvo'pi pratiniyataviṣayatvānna sarvatra śaktimān, śaktiścāsya kāryonneyā; tena gurunirapekṣāyurvedajñānalakṣaṇakāryādarśanānna tattapastatra samarthamityavadhārayāmaḥ; kiṃvā gurupūrvakrameṇaivāyurvedajñānaṃ phalatītīndramupāgamadbharadvājaḥ| atha kathaṃ brahmādiṣvāyurvedapūrvaguruṣu vidyamāneṣvindramevāyamupāgamat? yuktaṃ ca pradhānaguroreva śravaṇaṃ, yataḥ śiṣyaparamparāsañcāriṇī vidyā'samyaggrahaṇādidoṣāt pātraparamparāsañcāryamāṇamadhuvat kṣīṇā'pi sambhāvyeta; ata āha- buddhvā śaraṇyamamareśvaramiti| yasmādayamevendro'lpāyuḥ, sa eva bhayatrastānāṃ yathā śaraṇyo rakṣaṇahito na tathā brahmādayaḥ, tena tamevopāgamat| amareśvara ityanena cendrasya rakṣaṇopayuktatāṃ darśayati; rājā hi prajārakṣaṇe prayatnātiśayavān bhavati| nanu dīrghaṃ jīvitamanvicchannityatra dīrghasyāvyavasthitatvena kiyatkālaṃ taddīrghamabhipretaṃ? tatra yugānurūpaṃ varṣaśataṃ, yaduktaṃ- “varṣaśataṃ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle” (vi.a.3) iti| etacca kalikālādau paramāyuḥkālasya yathā yathā kṣayastathā''yuṣaḥ kṣayaḥ| yadāha- “saṃvatsaraśate pūrṇe yāti saṃvatsaraḥ kṣayam| dehināmāyuṣaḥ kāle yatra yanmānamiṣyate” (vi.a.3) iti| etadanusāreṇa pūrvayugeṣvāyuḥprakarṣaḥ| yadāha bhagavān vyāsaḥ- “puruṣāḥ sarvasiddhāśca caturvarṣaśatāyuṣaḥ| kṛte tretādike'pyevaṃ pādaśo hrasati kramāt” iti| karmānurūpaṃ cāyurniyataṃ vā, aniyataṃ vā bhavati| tatra balavatkarmārabdhaṃ niyataṃ, yathā'yamasmin kāle mriyata eva param; abalavatkarmārabdhaṃ tvaniyataṃ, tadyadā dṛṣṭaṃ viṣādi mārakaṃ pratyayamāsādayati tadā sañjātabalaṃ mārayati, yadā na prāpnoti dṛṣṭaṃ mārakaṃ kāraṇaṃ tadā yugānurūpāyuḥprāptau yugaprabhāvajarjarīkṛtaśarīraṃ mārayati| atra dṛṣṭāntaścācāryeṇa darśitaḥ “yathā hyakṣaḥ svaguṇopapanno vāhyamāno yathākālaṃ svapramāṇakṣayādevāvasānaṃ gacchati, sa evākṣo'tibhārādhiṣṭhita” ityārabhya yāvat “antarā vyasanamāpadyate; tathā'niyatāyuṣo'ntarā prāṇā aparādhānnirudhyante” (vi.a.3) ityantena| yadā tvaniyatāyuṣo rasāyanamācaranti tadā tatprabhāvādyugaprabhāvaniyatāyurlaṅghanaṃ bhavati| yadāha- “tāni yāvanti bhakṣayet| jīvedvarṣasahasrāṇi tāvantyāgatayauvanaḥ” (ci.a.1) ityādi| na tu balavatkarmaniyatasyāyuṣo laṅghanamasti, yadāha- “karma kiñcit kvacitkāle vipāke niyataṃ mahat| kiñcittvakālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate” (vi.a.3) iti| hanta yadyevaṃ tadā sarvatra karmaiva kāraṇaṃ maraṇe jīvite vā tathā vyādhau vyādhyapagame vā, tat kimanenāyurvedena karmajanitaphalānuvidhāyinā; tathāhi- yattāvaducyate- niyataṃ karma, tatra tāvadāyurvedavyāpāro nāsti, yena niyatenaiva karmaṇā militamapi dṛṣṭaṃ tatra viphalīkriyate; yaccābalavatkarmārabdhatvenāniyatamāyurucyate tadapi na śraddhādhīnaṃ, yenādṛṣṭaśaktiparābhavena dṛṣṭasya kāryakāritāṃ dṛṣṭvā'pi vivādādhyāsite viṣaye'dṛṣṭameva kāraṇamavadhārayāmaḥ, dṛṣṭaṃ tvadṛṣṭākṛṣṭameva tatra bhavati| naivam, evaṃ sati sarvānuṣṭhānasyoparamaprasaṅgaḥ; kiñca kevalakarmavādino dṛṣṭamapavadato'dṛṣṭotpattireva na prāpnoti, adṛṣṭaṃ hi dṛṣṭāgniṣṭomādijanyaṃ, dṛṣṭaṃ ca kāraṇaṃ karmavādino'bhimatam; athādṛṣṭakāraṇaṃ dṛṣṭamicchanti hanta tarhi tenaiva nyāyena dahanādīnāmapi kimiti śītāpahatvasphoṭādijanakatvādi na svīkriyate; kiñca kevalakarmavādino dṛṣṭe kāraṇe vyāptigrahaṇābhāvādadṛṣṭānumānameva na syāt, tasmāddṛṣṭamadṛṣṭaṃ ca kāraṇam| tatra kvacidadṛṣṭaṃ dṛṣṭena bādhyate, kvacicca dṛṣṭamadṛṣṭeneti; tena yatra puruṣe balavanniyatamaraṇakāraṇamadṛṣṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘balavatvāt’ iti pā.</note>, tatra jīvitamaraṇayorakiñcitkaro'yamāyurvedaḥ, kintu tatrāpi niyatamaraṇakālādarvāgduḥkhajanakavyādhipraśamane vyāpriyata eva yadi vyādhirapi tasya niyatakarmajanyo na syāt; yattu karmāniyatavipākaṃ bhavati tatprati sarvathā prayojanavadāyurvedopādānam| yattu yuganiyatamāyuḥ, tannātibalavatā karmaṇā niyamitaṃ; yena rasāyanaprayogāttadbādhanaṃ dṛṣṭatvādanumanyante, na tu svasthahitāturahitacikitsābhyām| ayaṃ ca vādaḥ śāstrakāreṇa svayameva prapañcena nirlocanīya iti neha pratanyate||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">brahmaṇā hi yathāproktamāyurvedaṃ prajāpatiḥ| jagrāha nikhilenādāvaśvinau tu punastataḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">aśvibhyāṃ bhagavāñchakraḥ pratipede ha kevalam| ṛṣiprokto bharadvājastasmācchakramupāgamat||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-5">kathamindra eva śaraṇyo na brahmādaya ityāha- brahmaṇā hītyādi| hi yasmādarthe| prajāpatirdakṣanāmā| proktamiti prakarṣeṇoktaṃ, prakarṣaścānavaśeṣeṇābhidhānam| yathetyanena tathāśabdasya nityasambandhasyākarṣaṇādyādṛśaṃ proktaṃ tādṛśameva jagrāha| nikhileneti anavaśeṣeṇa| aśvinau tu tataḥ prajāpaterjagṛhatuḥ| atrāpi yathāproktaṃ nikhilena cetipadaṃ tathaiva yojanīyam| evamaśvibhyāṃ bhagavāñchakraḥ pratipede hetyatrāpi yathāproktamityādi yojanīyam| haśabdastvavadhāraṇe, tena pratipede eva paraṃ śakro natu kasmaicidāyurvedaṃ dattavānityarthaḥ| anena ca granthenānyūnādhikāyurvedāgamopadarśakena yathā brahmaṇa āyurvedajñānaṃ tathendrasyāpīti darśitam| tena brahmaṇo vā''yurvedaḥ śrūyate indrādveti na kiñcidarthato <note place="foot" type="variant" n="24">‘na kaścidarthato viśeṣaḥ’ iti pā.</note> viśeṣaḥ| indre tvidamadhikaṃ- yadayamasaṅkrāmitavidyatvena śiṣyārthī| yaduktaṃ- “yo hi gurubhyaḥ samyagādāya vidyāṃ na prayacchatyantevāsibhyaḥ sa khalvṛṇī gurujanasya mahadeno vindati” iti, ato'kṛtaśiṣyatvena śiṣyārthitvaviśeṣayogādbrahmādibhyo viśeṣeṇendra eva śaraṇya iti| brahmaṇastu paramagurorviditasakalavedasya <note place="foot" type="variant" n="25">‘svayameva buddhasakalavedasya’ iti pā.</note> sarvatrātirohitamaterāyurvedajñānaṃ svataḥsiddhameveti na gurvantarāpekṣā| etacca brahmādiguruparamparopadarśanamāyurvedasyāviplutāgamopadarśanārthaṃ tathā mahāpuruṣasevitatvenopādeyatvopadarśanārthaṃ ca| vacanaṃ hi- “tatra yanmanyeta mahadyaśasvisudhīrapuruṣāsevitam” ityādi yāvat “tadabhiprapadyeta <note place="foot" type="variant" n="26">‘tadupādadyācchāstram’ iti pā.</note> śāstram” (vi.a.8) iti| ṛṣiprokta iti vakṣyamāṇavṛttāntena ṛṣiproktaḥ| tasmāditi yasmādindra eva viśeṣeṇa śaraṇyaḥ||4-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">vighnabhūtā <note place="foot" type="variant" n="27">‘vighnabhūtā ityatrābhūtatadbhāve cvirna sambhavati, rogāṇāmutpattita eva vighnasvarūpatvenāvighnasvarūpatvābhāvāt’ iti gaṅgādharaḥ</note> yadā rogāḥ prādurbhūtāḥ śarīriṇām| tapopavāsādhyayanabrahmacaryavratāyuṣām <note place="foot" type="variant" n="28">‘vratājuṣām’ iti, tathā ‘upavāsatapaḥpāṭhabrahmacaryavratāyuṣām’ iti ca pā.</note>||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tadā bhūteṣvanukrośaṃ puraskṛtya maharṣayaḥ| sametāḥ puṇyakarmāṇaḥ pārśve himavataḥ śubhe||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-7">atha kathamayamṛṣiprokta ityāyurvedasya martyalokāgame hetumāha- vighnabhūtā ityādi| vighnabhūtā ityantarāyasvarūpāḥ| rujantīti rogāḥ| prādurbhūtā ityāvirbhūtāḥ| ayaṃ ca rogaprādurbhāvaḥ kṛtayugānte boddhavyaḥ| vakṣyati hi- “bhraśyati tu kṛtayuge” (vi.a.3) ityādinā rogaprādurbhāvaṃ janapadoddhvaṃsanīye| prādurbhāvaśca pūrvasiddhasyaivāvirbhāvaḥ| tena rogasantānanityatā'pyaviruddhā bhavatyarthedaśamahāmūlīye (sū.a.30) vaktavyā| śīryata iti śarīraṃ, tadasyāstīti śarīrī| etena śarīraṃ svata eva śīryamāṇaṃ rogasambandhāttu nitarāṃ śīryata iti sūcayati| keṣāṃ vighnabhūtā ityāha- tapopavāsādhyayanetyādi| rogagrastā hi śarīriṇastapaḥprabhṛtīni kartuṃ na pārayanti vikṛtatvāt; tathā, āyuṣaśca mārakatvena kecidgadā virodhakā bhavanti| atra tapaścāndrāyaṇādi, upavāsaḥ krodhādiparityāgaḥ satyādyupādānaṃ ca, vacanaṃ hi- “upāvṛttasya pāpebhyaḥ sahavāso guṇe hi yaḥ| upavāsaḥ sa vijñeyo na śarīrasya śoṣaṇam” iti; adhyayanaṃ vedādhyayanaṃ, brahmaṇe mokṣāya caryaṃ brahmacaryamupasthanigrahādi, vratamīpsitakāmo niyamaḥ, āyuruktam| tapopavāseti prayogaḥ pūrvatrāsiddhavidheranityatvena tapaḥsakārasthānibhūtayalopasya siddhatvājjñeyaḥ, yathā “nopadhāyāḥ” (pā.a.6pā.4sū.7) iti| bhūteṣu prāṇiṣu| anukrośamiti anukampāṃ, kasmāt? anekārthatvāddhātūnām| puraskṛtya ādṛtya| etena prāṇirogaharaṇameva pradhānamāyurvedopagamane maharṣīṇāṃ phalam; āyuḥprakarṣastvanuṣaṅgasiddhasteṣāṃ mahātmanāmiti bhāvaḥ| nareṣviti vaktavye yadayaṃ bhūteṣviti sāmānyaśabdaṃ karoti, tena na samānajīvaprayukteyamanukampā <note place="foot" type="variant" n="29">‘sajātīyatvaprayukteyamanukampā’ iti pā.</note>, kintu prāṇimātraprayukteti samadarśitāmṛṣīṇāṃ darśayati| mahāntaśca te ṛṣayaśceti maharṣayaḥ; anena caturvidhā api ṛṣayaḥ- ṛṣikā, ṛṣiputrā, devarṣayo, maharṣayaśca gṛhyante; maharṣyanugāmitvādṛṣikādīnāmapi grahaṇam| puṇyaṃ pāvanaṃ karma yeṣāṃ te puṇyakarmāṇaḥ| parśukābhistṛtaṃ pārśvaṃ, tena pārśvamiva (tataṃ) pārśvam| śubhe iti padaṃ kartavyasamādhyanuguṇopadarśanārthaṃ, yataḥ śubhe hi deśe samādhayaḥ prasīdanti||6-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">aṅgirā jamadagniśca vasiṣṭhaḥ kaśyapo bhṛguḥ| ātreyo gautamaḥ sāṅkhyaḥ pulastyo nārado'sitaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">agastyo vāmadevaśca mārkaṇḍeyāśvalāyanau| pārikṣirbhikṣurātreyo bharadvājaḥ kapiñja(ṣṭha)laḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">viśvāmitrāśmarathyau ca bhārgavaścyavano'bhijit| gārgyaḥ śāṇḍilyakauṇḍilyau(nyau)vārkṣirdevalagālavau||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sāṅkṛtyo baijavāpiśca kuśiko bādarāyaṇaḥ| baḍiśaḥ śaralomā ca kāpyakātyāyanāvubhau||11||</seg> <seg type="unit" n="12">kāṅkāyanaḥ kaikaśeyo dhaumyo mārīcakāśyapau| śarkarākṣo hiraṇyākṣo lokākṣaḥ paiṅgireva ca||12||</seg> <seg type="unit" n="13">śaunakaḥ śākuneyaśca maitreyo maimatāyaniḥ| vaikhānasā vālakhilyāstathā cānye maharṣayaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">brahmajñānasya nidhayo da(ya)masya niyamasya ca| tapasastejasā dīptā hūyamānā ivāgnayaḥ||14||</seg> sukhopaviṣṭāste tatra puṇyāṃ cakruḥ kathāmimām|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-14">ke te maharṣaya ityāha- aṅgirā ityādi| bahvṛṣīṇāmatra kīrtanaṃ granthādau pāpakṣayahetutvena, tathā''yurvedasyaivaṃvidhamahāpuruṣasevitatvena sevyatvopadarśanārthaṃ ceti| eṣu ca madhye kecidyāyāvarāḥ, kecicchālīnāḥ, kecidayonijāḥ, evamprakārāśca sarve militā boddhavyāḥ| bhikṣurityātreyaviśeṣaṇaṃ, vakṣyati hi- “tanneti bhikṣurātreyaḥ” (sū.a.25) iti| vaikhānasā iti karmaviśeṣaprayuktā sañjñā| vālakhilyāstu svalpapramāṇāḥ kecidṛṣayaḥ| nidhaya iva nidhayo'kṣayasthānatvena| damo dāntatvam| imāmiti agre vakṣyamāṇām||8-14||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">dharmārthakāmamokṣāṇāmārogyaṃ mūlamuttamam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">rogāstasyāpahartāraḥ śreyaso jīvitasya ca| prādurbhūto manuṣyāṇāmantarāyo mahānayam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kaḥ syātteṣāṃ śamopāya ityuktvā dhyānamāsthitāḥ| atha te śaraṇaṃ śakraṃ dadṛśurdhyānacakṣuṣā||17||</seg> sa vakṣyati śamopāyaṃ yathāvadamaraprabhuḥ|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-17">dhāraṇāddharmaḥ sa cātmasamavetaḥ kāryadarśanānumeyaḥ, arthaḥ suvarṇādiḥ, kāmyata iti kāmo vanitāpariṣvaṅgādiḥ, mokṣaḥ saṃsāravimokṣaḥ| ārogyaṃ rogābhāvāddhātusāmyam| mūlaṃ kāraṇam| uttamamiti pradhānaṃ; tenārogyaṃ caturvarge pradhānaṃ kāraṇaṃ, rogagṛhītasya kvacidapi puruṣārthe'samarthatvādityuktam| tasyāpahartāra iti ārogyasyāpahartāraḥ; idameva ca rogāṇāmārogyāpaharaṇaṃ yadanarthalābhaḥ; na punarutpanno rogaḥ paścādārogyamapaharati, bhāvābhāvayoḥ parasparābhāvātmakatvāt| śreyaso jīvitasya ceti śreyovajjīvitaṃ hitatvena sukhatvena cārthedaśamahāmūlīye (sū.a.30) vakṣyamāṇaṃ, tasya jīvitasyāpahartāra iti yojanīyam; aśreyojīvitamahitatvena duḥkhahetutayā cānupādeyamiti kṛtvā tadapaharaṇamiha noktam| atra sukhahitajīvitopaghāto dharmādyupaghātenaiva labdhaḥ; tena vayaṃ paśyāmaḥ- śreyaḥśabdena sāmānyenābhyudayavācinā dharmādayo'bhidhīyante, jīvitaśabdena ca jīvitamātraṃ, yato jīvitaṃ svarūpeṇaiva sarvaprāṇināṃ nirupādhyupādeyaṃ; vacanaṃ hi- “ācakame ca brahmaṇa iyamātmā āśīḥ- āyuṣmān bhūyāsam” iti| yattvatyantaduḥkhagṛhītasya jīvitaṃ jihāsitaṃ, tatra duḥkhasyātyantajihāsitasyānyathāhātumaśakyatvāt priyamapi jīvitaṃ tyaktumicchati na svarūpeṇa| antarāya iti dharmādisādhane boddhavyaḥ| ayamiti rogaprādurbhāvarūpaḥ| teṣāmiti rogāṇām| śaraṇamiti rakṣitāram| śaktatvācchakra ucyate| dhyānaṃ samādhiviśeṣaḥ, tadupalabdhisādhanatvāccakṣuriva dhyānacakṣuḥ, ‘tena sa vakṣyati śamopāyaṃ yathāvadamaraprabhuḥ’ iti dhyānacakṣuṣā dadṛśuriti yojanā||15-17||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kaḥ sahasrākṣabhavanaṃ gacchet praṣṭuṃ śacīpatim||18||</seg> <seg type="unit" n="19">ahamarthe niyujyeyamatreti prathamaṃ vacaḥ| bharadvājo'bravīttasmādṛṣibhiḥ sa niyojitaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sa śakrabhavanaṃ gatvā surarṣigaṇamadhyagam <note place="foot" type="variant" n="30">‘surarṣigaṇasevitam’ iti pā.</note>| dadarśa balahantāraṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘balahantāraṃ balanāmāsurārri śakramiti yāvat’ iti gaṅgādharaḥ</note> dīpyamānamivānalam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">so'bhigamya <note place="foot" type="variant" n="32">‘vinayenābhigamyainaṃ dra(pra)ṣṭukāmo mahāyaśāḥ| dṛṣṭvaiva ca muniṃ prāha bhāgavān pākaśāsanaḥ|| svāgataṃ ceti dharmajño munistasmādyathepsitam| arcitaśca yathānyāyamupaviṣṭaḥ samāgataḥ|| tatropāyaṃ vikārāṇāṃ papraccha harivāhanam| brūhi naḥ praśamopāyaṃ teṣāmamarasattama|| śrutveti vacanaṃ tasya sarvabhūtahitāvaham| tasmai provāca’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate kvaciddhastalikhitapustake</note> jayāśīrbhirabhinandya sureśvaram| provāca vinayāddhīmānṛṣīṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="33">‘bhagavān dhīmān’ iti pā.</note> vākyamuttamam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">vyādhayo hi samutpannāḥ sarvaprāṇibhayaṅkarāḥ| tadbrūhi me śamopāyaṃ yathāvadamaraprabho||22||</seg> <seg type="unit" n="23">tasmai provāca bhagavānāyurvedaṃ śatakratuḥ| padairalpairmatiṃ buddhvā vipulāṃ paramarṣaye||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-23">athaiteṣu madhye bharadvājaḥ kathamindramupāgamadityāha- ka ityādi| śacīpatimityanena śacīsambhogavyāsaktamapyahamupāsituṃ kṣama iti bharadvājo darśayati| arthe prayojane| niyujyeyaṃ vyāpārayeyam| atreti prakṛtaprayojana eva, atretiśabdo yasmādarthe| yathā- subhikṣamityāgataḥ; yasmāt subhikṣaṃ tasmādāgata ityarthaḥ| niyojita iti caurādiko ṇic, na hetau| anena prakaraṇena bharadvājasyāyurvedāgame viśeṣeṇārthitvānna preraṇamiti darśitaṃ bhavati| provāceti samyaguvāca; na tu praśabdaḥ prapañcārthaḥ, padairalpairityuktatvāt| kasmāt padairalpairuvācetyāha- matiṃ buddhvā vipulāmiti; yasmādvipulamatiṃ bharadvājaṃ pratipannavān tasmāt padairalpairuvāceti bhāvaḥ; matiśca bahuviṣayatvenopacārādvipuletyucyate, sā ca matiḥ śuśrūṣāśravaṇagrahaṇadhāraṇohāpohatattvābhiniveśavatīha vipulā boddhavyā| atra cendreṇa divyadṛśā bharadvājābhiprāyamagrata eva buddhvā''yurveda upadiṣṭaḥ; tena bharadvājasyendrapṛcchādīha na darśitaṃ, kiṃvā bhūtamapīndrapṛcchādi granthavistarabhayādiha na likhitam||18-23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">hetuliṅgauṣadhajñānaṃ svasthāturaparāyaṇam| trisūtraṃ śāśvataṃ puṇyaṃ bubudhe yaṃ pitāmahaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24">yādṛśo'sāvalpapadairupadiṣṭa āyurvedastamāha- hetvityādi| hetuliṅgauṣadhajñānamiti hetvādīni jñāyante'neneti hetuliṅgauṣadhajñānaṃ, yāvaccāyurvedavācyaṃ tāvaddhetvādyantarbhūtamityarthaḥ| hetugrahaṇena sannikṛṣṭaviprakṛṣṭavyādhihetugrahaṇaṃ; liṅgagrahaṇena ca vyādherārogyasya ca kṛtsnaṃ liṅgamucyate, tena vyādhyārogye api liṅgaśabdavācye, yatastābhyāmapi hi talliṅgaṃ liṅgyata eva; vakṣyati hi viṣamārambhamūlānāṃ jvara eko hi lakṣaṇam| viṣamārambhamūlādyairjvara eko nigadyate (ni.a.8) ityādi; auṣadhagrahaṇena ca sarvapathyāvarodhaḥ| śarīraṃ cātra hetau liṅge cāntarbhavati| svasthāturayoḥ paramutkṛṣṭamayanaṃ mārga iti svasthāturaparāyaṇam| kimanyo'yaṃ hetuliṅgauṣadhajñānarūpa āyurvedo brahmabuddhādāyurvedādutānanya ityāha- trisūtramityādi| pitāmaho'pi yaṃ trisūtraṃ bubudhe tamindraḥ provāca| trīṇi hetvādīni sūtryante yasmin yena vā tattrisūtram| tatra sūcanāt sūtraṇāccārthasantateḥ sūtram| etena taṃ yathā brahmā trisūtraṃ bubudhe tathaiva hetuliṅgauṣadhajñānamindraḥ provācetyaviplutamāgamaṃ darśayati| bubudha iti na kṛtavān| ata evoktaṃ- śāśvataṃ; nityamityarthaḥ| tacca nityatvaṃ sūtrasthānānte vyutpādanīyam||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">so'nantapāraṃ triskandhamāyurvedaṃ mahāmatiḥ| yathāvadacirāt sarvaṃ bubudhe tanmanā muniḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tenāyuramitaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘śabdākṣarapadanyāsacchandovṛttarasakramaiḥ| śrutvā sahasravarṣāṇāmārogyārthaṃ viniścayam|| tenāyuramitaṃ’ ityadhikaḥ pāṭhaḥ kvacitpustake dṛśyate</note> lebhe bharadvājaḥ sukhānvitam| ṛṣibhyo'nadhikaṃ tacca <note place="foot" type="variant" n="35">‘taṃ ca’ iti pā.</note> śaśaṃsānavaśeṣayan||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-26">athoddiṣṭamāyurvedaṃ kathaṃ gṛhītavān bharadvāja ityāha- so'nantetyādi| avidyamānāvantapārau yasyāsāvanantapāraḥ, atra pāraśabdena gobalīvardanyāyenādirucyate; pāraśabdo hyubhayorapi nadīkūlayorvivakṣāvaśādvartate; kiṃvā ananto mokṣaḥ, pāramutkṛṣṭaṃ phalaṃ yasyāyurvedasyāsāvanantapāraḥ| vakṣyati hi- cikitsā tu naiṣṭhikī yā vinopadhām (śā.a.1) iti| atra naiṣṭhikī mokṣasādhanahetuḥ <note place="foot" type="variant" n="36">‘mokṣasādhanā’ iti pā.</note>| trayo hetvādayaḥ skandharūpā yasya sa triskandhaḥ; skandhaśca sthūlāvayavaḥ pravibhāgo vā| tatraivāyurvedagrahaṇe mano yasya sa tanmanāḥ| mananāt jñānaprakarṣaśālitvānmuniḥ <note place="foot" type="variant" n="37">‘jñānaprakarṣaṇaniyogitvānmuniḥ’ iti pā.</note>| etena yasmādayaṃ mahāmatistanmanāḥ muniśca tenānantapāramapyāyurvedaṃ hetvādiskandhatrayamālambanaṃ kṛtvā yathāvadacirādeva pratipannavānityāśayaḥ| acirāditi acireṇa| atra ca yathā brahmā trisūtraṃ bubudhe yathā cendro hetuliṅgauṣadhajñānaṃ provāca tathaiva bharadvājo'pi triskandhaṃ taṃ bubudhe ityanenāyurvedasyāviplutāgamatvamupadarśyate; tena trisūtratriskandhayorna punaruktiḥ| teneti indrādgṛhītenāyurvedena| amitamiti amitamivāmitam, atidīrghatvāt| āyuḥśabdaścāyuḥkāraṇe rasāyanajñāne boddhavyaḥ; yenottarakālaṃ hi rasāyanopayogādayaṃ bharadvājo'mitamāyuravāpsyati (na <note place="foot" type="variant" n="38">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> ṛṣibhya āyurvedakathanāt pūrvaṃ rasāyanamācarati sma); kiṃvā sarvaprāṇyupakārārthādhītāyurvedajanitadharmavaśāttatkālamevāmitamāyurlebhe bharadvāja iti boddhavyam| tacceti śrutaṃ; yadā tamiti pāṭhaḥ, tadā tamāyurvedam| anavaśeṣayanniti kārtsnyenetyarthaḥ| āyurvedamadhītyānantaramevāyaṃ tamṛṣibhyo dattavān||25-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">ṛṣayaśca bharadvājājjagṛhustaṃ prajāhitam| dīrghamāyuścikīrṣanto vedaṃ vardhanamāyuṣaḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">maharṣayaste dadṛśuryathāvajjñānacakṣuṣā| sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca guṇān dravyāṇi karma ca||28||</seg> <seg type="unit" n="29">samavāyaṃ ca tajjñātvā tantroktaṃ vidhimāsthitāḥ| lebhire paramaṃ śarma jīvitaṃ cāpyanitvaram <note place="foot" type="variant" n="39">‘anaśvaram’ iti pā.</note>||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-29">dīrghamāyuścikīrṣanta iti prāṇināmātmanaśca| jñānārthaṃ jñānarūpaṃ vā cakṣurjñānacakṣuḥ, tena jñānacakṣuṣā| gṛhītena tenāyurvedena kiṃ dadṛśurityāha- sāmānyaṃ cetyādi| eṣāṃ cottaratra lakṣaṇaṃ ṣaṇṇāṃ padārthānāṃ viśvarūpāṇāṃ bhaviṣyati; tenaitattatraiva vyākaraṇīyam| taditi sāmānyādi| tantroktaṃ vidhimiti apathyaparihārapathyopādānarūpam| śarma sukham| paramiti duḥkhānākrāntam| anitvaramiti agatvaram||27-29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atha maitrīparaḥ puṇyamāyurvedaṃ punarvasuḥ| śiṣyebhyo dattavān ṣaḍbhyaḥ sarvabhūtānukampayā||30||</seg> <seg type="unit" n="31">agniveśaśca bhela(ḍa)śca jatūkarṇaḥ parāśaraḥ| hārītaḥ kṣārapāṇiśca jagṛhustanmunervacaḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30-31">athetyādinā bharadvājaśiṣyasyātreyasya punarvasvaparanāmno'gniveśādigurutāṃ darśayati| atra kecidbharadvājātreyayoraikyaṃ manyante, tanna; bharadvājasañjñayā ātreyasya kvacidapi tantrapradeśe'kīrtanāt; hārīte cātreyādigurutayā bharadvāja uktaḥ- “śakrādahamadhītavān” ityādinā “mattaḥ punarasaṅkhyeyāstrisūtraṃ triprayojanam| atrātreyādiparyantā viduḥ sapta maharṣayaḥ|| ātreyāddhārīta-ṛṣiḥ”- ityantena| vāgbhaṭena tu yaduktaṃ “brahmā smṛtvā''yuṣo vedaṃ prajāpatimajigrahat| so'śvinau tau sahasrākṣaṃ so'triputrādikān munīn” (vā.sū.a.1) ityanenātreyasyendraśiṣyatvaṃ, tadāyurvedasamutthānīyarasāyanapāde ādiśabdena vakṣyamāṇendraśiṣyatāyogāt samarthanīyam| tatra hīndreṇa punarmaharṣīṇāmāyurveda upadiṣṭa iti vaktavyam| maitrīparo maitrīpradhānaḥ; maitrī ca sarvaprāṇiṣvātmanīva buddhiḥ||30-31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">buddherviśeṣastatrāsīnnopadeśāntaraṃ muneḥ| tantrasya kartā prathamamagniveśo yato'bhavat||32||</seg> <seg type="unit" n="33">atha bhelādayaścakruḥ svaṃ svaṃ tantraṃ kṛtāni ca| śrāvayāmāsurātreyaṃ sarṣisaṅghaṃ sumedhasaḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">śrutvā sūtraṇamarthānāmṛṣayaḥ puṇyakarmaṇām| yathāvatsūtritamiti prahṛṣṭāste'numenire||34||</seg> <seg type="unit" n="35">sarva evāstuvaṃstāṃśca sarvabhūtahitaiṣiṇaḥ| sādhu <note place="foot" type="variant" n="40">‘bhūteṣu sādhu yathā syāttathā'nukrośa’ iti gaṅgādharaḥ</note> bhūteṣvanukrośa ityuccairabruvan samam||35||</seg> <seg type="unit" n="36">taṃ puṇyaṃ śuśruvuḥ śabdaṃ divi devarṣayaḥ sthitāḥ| sāmarāḥ paramarṣīṇāṃ śrutvā mumudire param||36||</seg> <seg type="unit" n="37">aho sādhviti nirghoṣo lokāṃstrīnanvavā(nā)dayat| nabhasi snigdhagambhīro harṣādbhūtairudīritaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">śivo vāyurvavau sarvā bhābhirunmīlitā diśaḥ| nipetuḥ sajalāścaiva divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">athāgniveśapramukhān viviśurjñānadevatāḥ| buddhiḥ siddhiḥ smṛtirmedhā dhṛtiḥ kīrtiḥ kṣamā dayā||39||</seg> <seg type="unit" n="40">tāni cānumatānyeṣāṃ tantrāṇi paramarṣibhiḥ| bha(bhā)vāya bhūtasaṅghānāṃ pratiṣṭhāṃ bhuvi lebhire||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32-40">buddherviśeṣa utkarṣaḥ| yata iti buddherviśeṣāt| svaṃ svaṃ tantramiti svasvanāmāṅkitaṃ bhelatantraṃ, jatūkarṇatantramityādikam| kṛtāni cetyatra ‘tantrāṇi’ iti śeṣaḥ| puṇyamāyurvedatantrakaraṇalakṣaṇaṃ karma yeṣāmagniveśādīnāṃ te puṇyakarmāṇaḥ, teṣāṃ puṇyakarmaṇām| sarvabhūtahitaiṣiṇa ityagniveśādiviśeṣaṇaṃ; kiṃvā ṛṣisaṅghaviśeṣaṇam| sādhuśabdo'jahalliṅgatayā napuṃsakaliṅga eva; yathā- vedāḥ pramāṇamiti| kecittu sādhviti viśeṣaṇasya napuṃsakaliṅgatānurodhādanukrośamityapi napuṃsakaliṅgaṃ paṭhanti| aho iti sādhviti praśaṃsāyām| snigdha iti anutkaṭatvenāhlādakatvena ca| śivo vāyurvavāvityādinā śubhalakṣaṇena prakṛtatantrakaraṇasya devairapyarthato'numatatvamupadarśyate| jñānadevatā iti jñānābhimāninyo devatāḥ| tena granthakaraṇāt pūrvamevāgniveśādīnāṃ buddhyādayo vyavasthitāḥ, tantrakaraṇottarakālaṃ tvādareṇa buddhyādidevatānupraveśa iti| siddhiḥ sādhyasādhanajñānam| kīrtiḥ kīrtanaṃ vaktuṃ jñānamityarthaḥ; natu kīrtiryaśorūpā, tasyā ajñānarūpatvāt; jñānadevatāścehocyante| bhavāya sthitaye, rogānupahatajīvitāyeti yāvat| pratiṣṭhā janopādeyatayā'vasthānam||32-40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhamāyustasya hitāhitam| mānaṃ ca tacca yatroktamāyurvedaḥ sa ucyate||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41">sampratyāyurvedavyutpattiṃ kurvannāyurvedābhidheyaṃ darśayati- hitāhitamityādi| hitaṃ cāhitaṃ ca hitāhitaṃ, tathā sukhayuktatvāt sukhaṃ, duḥkhayuktatvādduḥkhaṃ; etacca catuṣprakāramapyāyurarthedaśamahāmūlīye “tatra śārīramānasābhyām” ityādinā granthena “ahitamato viparyayeṇa” (sū.a.30) ityantena vakṣyati| tasya hitāhitamiti āyuṣaḥ pathyāpathyam| mānaṃ cetyāyuṣa eva, tacca pramāṇaṃ māsikadvimāsikatvādibhirvikṛtilakṣaṇairindriyasthāne tathā prakṛtilakṣaṇaiḥ “idamāyuṣmatāṃ kumārāṇāṃ lakṣaṇaṃ bhavati” (śā.a.8) ityādinā śārīre vaktavyam| tacceti āyuḥ svarūpeṇa “śarīrendriyasattvātmasaṃyoga” ityādinā vakṣyamāṇam| tena hitāhitamityādinā ‘āyurvedayatītyāyurveda’ ityuktaṃ bhavati| vidadhātuśceha jñānārtha evābhipretaḥ| yadvakṣyatyarthe daśamahāmūlīye- “tadāyurvedayatītyāyurvedaḥ” (sū.a.30) iti| lābhādayastvarthā videriha noktāḥ, teṣāṃ sākṣādāyurvedājanyatvāditi bhāvaḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">śarīrendriyasattvātmasaṃyogo dhāri jīvitam| nityagaścānubandhaśca paryāyairāyurucyate||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42">āyurvedapade pūrvapadavācyamāyurāha- śarīretyādi| śarīraṃ pañcamahābhūtavikārātmakamātmano bhogāyatanam, indriyāṇi cakṣurādīni, sattvaṃ manaḥ, ātmā jñānapratisandhātā, eṣāṃ samyagadṛṣṭayantrito yogaḥ saṃyogaḥ| yadyapi śarīragrahaṇenaiva indriyāṇyapi labhyante, tathā'pi prādhānyāttāni punaḥ pṛthaguktāni| ayaṃ ca saṃyogaḥ saṃyoginaḥ śarīrasya kṣaṇikatvena yadyapi kṣaṇikastathā'pi santānavyavasthito'yamekatayocyate| tasyāyuṣaḥ paryāyānāha- dhārītyādi| dhārayati śarīraṃ pūtitāṃ gantuṃ na dadātīti dhāri| jīvayati prāṇān dhārayatīti jīvitam| nityaṃ śarīrasya kṣaṇikatvena gacchatīti nityagaḥ| anubadhnātyāyuraparāparaśarīrādisaṃyogarūpatayetyanubandhaḥ| paryāyairāyurucyata iti ekārthābhidhāyibhiḥ śabdairucyate| yadyapi ca nityagānubandhaśabdābhyāṃ na kvacidapyāyurabhidhīyate, tathā'pi nityagatvānubandhatvadharmakhyāpanārthamevaitatsañjñādvayaṃ boddhavyaṃ, dhārisañjñā tvarthedaśamahāmūlīye bhaviṣyati| nanu, uttaratra “caitanyānuvṛttirāyuḥ” (sū.a.30) ityāyurlakṣaṇaṃ kariṣyati, iha tu śarīrendriyasattvātmasaṃyoga iti kimarthamuktam? brūmaḥ- śarīrendriyasattvātmasaṃyogajanyā caitanyānuvṛttiryathoktasaṃyogāvyabhicāritvena vyaktatvena cārthedaśamahāmūlīye lakṣaṇatvenoktā; śarīrādisaṃyogarūpameva tvāyuḥ paramārthataḥ; evambhūtasaṃyogābhāve maraṇamāyuruparamarūpaṃ bhavati, mṛtaśarīre tu cetaso'bhāvādāyūrūpasaṃyogābhāvaḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">tasyāyuṣaḥ puṇyatamo vedo vedavidāṃ mataḥ| vakṣyate yanmanuṣyāṇāṃ lokayorubhayorhitam <note place="foot" type="variant" n="41">‘hitaḥ’ iti pā.</note>||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43">tasyetyādi| vedayatīti vedaḥ| vedavidāṃ mata iti vedavidbhiḥ pūjitaḥ| atha kasmādāyurvedalakṣaṇo vedaḥ puṇyatamo vedavidāṃ ca pūjita ityāha- vakṣyata ityādi| yaditi yasmāt; evamuktaṃ bhavati- yadanye ṛgvedādayaḥ prāyaḥ paralokahitamevārthaṃ vadanti tena puṇyāḥ, puṇyatamaścāyamāyurvedo yad yasmānmanuṣyāṇāmubhayorapi lokayoryaddhitamāyurārogyasādhanaṃ dharmasādhanaṃ ca tadvakṣyate, tenātiśayena puṇyatamastathā vedavidāṃ ca pūjita iti| kecit ‘vakṣyate yaḥ’ iti paṭhanti, tatrāpi hetugarbhamiti vyākhyeyam| jīvitapradātṛtvādāyurvedasya puṇyatamatvaṃ boddhavyaṃ, yataścaturvargasādhanībhūtajīvitapradameva sarvottamaṃ bhavati| ucyate ca- “na hi jīvitadānāddhi dānamanyadviśiṣyate” (ci.a.1) iti||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">sarvadā <note place="foot" type="variant" n="42">yogīndranāthasenastu carakopaskāre ‘sattvamātmā śarīraṃ ca’ ityādyāyurvedādhikaraṇapratipādakaṃ granthaṃ prāk paṭhitvā'nantaraṃ ‘sarvadā sarvabhāvānāṃ’ ityādigranthaṃ paṭhati</note> sarvabhāvānāṃ sāmānyaṃ vṛddhikāraṇam| hrāsaheturviśeṣaśca, pravṛttirubhayasya tu||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="44">sampratyāyurvedābhidheyatayā sūtrite sāmānyādau sāmānyasya prathamasūtritatvāttathā sāmānyajñānamūlatvāccāyurvedapratipādyasya hetvādeḥ sāmānyamevāgre nirdiśati- sarvadetyādi| sarvadā sarvasmin kāle nityage cāvasthike ca| sarvabhāvānāmityatra sarvaśabdaḥ kṛtsnavācī; bhavanti sattāmanubhavantīti bhāvā dravyaguṇakarmāṇītyarthaḥ, natu bhavantyutpadyanta iti bhāvāḥ; tathā sati pṛthivyādiparamāṇūnāṃ nityānāṃ sāmānyasya pārthivadvyaṇukādivṛddhaṃ kāryamasaṅgṛhītaṃ syāt| sāmānyaṃ ca “sāmānyamekatvakaraṃ” ityādinā vakṣyamāṇalakṣaṇam| vṛddhiḥ ādhikyaṃ, tatkāraṇaṃ vṛddhikāraṇam| etacca sāmānyaṃ sāmānyavato māṃsadravyādervṛddhikāraṇasya lakṣaṇatvena vṛddhikāraṇamityuktam| yato na sāmānyaṃ <note place="foot" type="variant" n="43">‘māṃsatvaṃ sāmānyarūpaṃ’ iti pā.</note> māṃsatvādijātirūpaṃ vṛddhau kāraṇaṃ bhavati, tathāhi sati sāmānyaṃ māṃsatvarūpaṃ yathā vardhake bhojyarūpe māṃse'sti tathā śarīradhāturūpe vardhanīye'pyasti, tataśca nityaṃ māṃsatvasambandhādamāṃsādānāmapi māṃsena vardhitavyaṃ; tasmādvṛddhikāraṇalakṣaṇatvena sāmānyaṃ vṛddhikāraṇamityuktam| ata eva vaiśeṣike'pyuktaṃ- “trayāṇāmakāryatvamakāraṇatvaṃ ca” iti| atra trayāṇāmiti sāmānyaviśeṣasamavāyānām| ye tu samānameva sāmānyamiti kṛtvā dravyādyeva sāmānyaśabdenābhidadhati, teṣāṃ mate “sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca” (sū.a.1) ityādigranthoktasya sāmānyasya na <note place="foot" type="variant" n="44">‘na kiñcidanena granthenocyate iti’ iti pā.</note> kiñcidanenoktaṃ syādityasambandhārthatvaṃ prakaraṇasya syāt| etacca vṛddhikāraṇatvaṃ sāmānyasya na lakṣaṇaṃ, kiṃ tarhyāyurvedopayoginā dharmeṇa nirdeśaḥ; lakṣaṇaṃ tu “sāmānyamekatvakaram” iti kariṣyati| evaṃ dravyādāvapi coddeśānantaraṃ nirdeśaṃ kariṣyati “khādīnyātmā” ityādinā, tato lakṣaṇaṃ “yatrāśritāḥ karmaguṇā” ityādinā kariṣyati| sāmānyasya ca vṛddhikāraṇatvaṃ hyasati virodhikāraṇe boddhavyaṃ, tenāmalakādigatānāmamlatvādīnāṃ pittagatāmlatvādyavardhakatvamāmalakagataśiśiratvaprabhāvavirodhitvādupapannam| evamanyatrāpi tridoṣaharadravye boddhavyam| iha ca sāmānyasya vṛddhikāraṇatvamityucyate, natu sāmānyameva vṛddhikāraṇamityucyate, tenāsamānādapi ghṛtānmedhāyā vahneśca vṛddhiḥ prabhāvādevopapannā, yaduktaṃ- “ghṛtamagnimedhe karoti” iti; tathā cintayā vātavṛddhiḥ, tathā saṅkalpādvṛṣyapādayugalepācca <note place="foot" type="variant" n="45">‘vṛṣyapādalepāt’ iti pā.</note> śukravṛddhirityādi prabhāvādupapannam| sāmānyaṃ ceha vṛddhikāraṇamityucyamāne samānasyeti gamyate, na hi śoṇitaṃ prati māṃsatvaṃ sāmānyaṃ, kintu vyāvṛttabuddhijanakatvādviśeṣa eva| atha vaiśeṣikoktānāmantyaviśeṣāṇāmiha śāstre cikitsāyāmanupayuktatvāttadviśeṣadharmavyāvartakatvayogāt sāmānyaviśeṣāneva hrāsakāraṇatvenāha- hrāsaheturityādi| atrāpi sarvadā sarvabhāvānāmiti yojanīyam| hrāsaḥ apacayaḥ| viśiṣyate vyāvartata iti viśeṣaḥ| sāmānyameva gavedhukatvaṃ māṃsādīn prati viśeṣaḥ; gavedhuko hi gavedhukatvena gavedhukavyaktyantarāpekṣayā samānaḥ, māṃsāpekṣayā vyāvṛttatvādviśeṣaḥ; na hi māṃse gavedhukatvamasti| evaṃ māṃsatvaṃ māṃsāntarāpekṣayā'nugatatvāt sāmānyaṃ, śoṇitādyapekṣayā tu māṃsānāṃ vyāvṛttatvādviśeṣa eva| atrāpi hrāsahetutvaṃ hrāsahetudravyādilakṣaṇatvena sāmānyavajjñeyaṃ; tathā hrāsahetutvamapyasati virodhake sāmānyoktanyāyena jñeyaṃ; tena mandakanikucādīnāṃ vātādiviruddhānāmapi snigdhatvādīnāṃ vātādyaśamakatvaṃ dravyasyāpathyatvaprabhāvādeva jñeyam| viśeṣaśceha viruddhaviśeṣo'bhipretaḥ; te(ye)nottaratra viruddhaviśeṣameva hrāsahetutayā tatra tatropadekṣyati; yathā- “vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣāṃ viparītairviparyayaḥ” (vā.sū.a.1) iti, tathā “viparītaguṇairdeśamātrākālopapāditaiḥ” (sū.a.1) ityādi, tathā viparītaguṇairdravyairmārutaḥ sampraśāmyati (sū.a.1) ityādi, tathā jatūkarṇe'pyuktaṃ- “samānaiḥ sarvabhāvānāṃ vṛddhirhānirviparyayāt” iti| aviruddhaviśeṣastu yadyapi hrāse vṛddhau vā'pyakāraṇaṃ, yathā- pṛthivyā anuṣṇāśītasparśo vātasya śaityaṃ na vardhayati nāpi hrāsayati, tathā'pyagnikṣīyamāṇānāṃ dhātūnāmasamānatvenājanakatvāddhrāsakāraṇami(me)va bhavati; yato'samānadravyopayoge sati hrāso vinaśvarāṇāṃ bhāvānāmāpūrakahetvabhāvādupalabhyata eva; yathā- vahato jalasya pūrvadeśasetunottaradeśajalasya hrāsaḥ| evambhūtaṃ cāviruddhaviśeṣopayoge'pi hrāsaṃ paśyatā''cāryeṇa sāmānyenaivehoktaṃ hrāsaheturviśeṣa iti| caśabdaḥ sarvabhāvānāmiti samuccinoti| atha kimasambaddhāvapi sāmānyaviśeṣau vṛddhihrāsakāraṇaṃ netyāha <note place="foot" type="variant" n="46">‘ityāha’ iti pā.</note> - pravṛttirubhayasya tviti| ‘kāraṇaṃ’ iti śeṣaḥ| ubhayasya sāmānyasya viśeṣasya ca, pravṛttiḥ pravartanaṃ śarīreṇābhisambandha iti yāvat; evambhūtā pravṛttiḥ dhātusāmānyaviśeṣayorvṛddhihrāse <note place="foot" type="variant" n="47">‘sāmānyaviśeṣayoḥ’ iti pā.</note> kāraṇamityarthaḥ| tuśabdo'vadhāraṇe; tena nāsambaddhau sāmānyaviśeṣau svakāryaṃ kuruta iti darśayati| kiṃvā pravṛttiḥ ucitā dhātupravṛttirdhātusāmyamiti yāvat, sā ubhayasya sāmānyasya viśeṣasya ca ‘kāryā’ iti śeṣaḥ| tena kevalasamānopayogāddhātuvṛddhyā dhātuvaiṣamyaṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘vaiṣamyaṃ’ iti pā.</note>, kevalaviśeṣopayogācca dhātukṣayāddhātuvaiṣamyaṃ, yugapatsamānaviśiṣṭadravyopayogāt pravṛttirdhātusāmyarūpā bhavatītyuktaṃ bhavati| tuśabdaḥ pūrvapakṣādekadravyopayogalakṣaṇādvyāvartayati||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">sāmānyamekatvakaraṃ, viśeṣastu pṛthaktvakṛt| tulyārthatā hi sāmānyaṃ, viśeṣastu viparyayaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45">atha kiṃlakṣaṇaṃ tat sāmānyaṃ kiṃlakṣaṇo vā sa viśeṣa ityāha- sāmānyamityādi| ekatvakaramiti ekatvabuddhikaraṃ, sāmānyaṃ yadanekāsu bhinnadeśakālāsu gavādivyaktiṣu ‘ayaṃ gaurayaṃ gauḥ’ ityādiprakārā <note place="foot" type="variant" n="49">‘ityevamādyekākārā’ iti pā.</note> ekākārā buddhistat sāmānyam| na hi bhinnāsu vyaktiṣvabhinnaṃ sāmānyamekarūpaṃ vinā'bhrāntā <note place="foot" type="variant" n="50">‘abhrāntaikarūpā’ iti pā.</note> ekākārā buddhirbhavatīti bhāvaḥ| yatrāpi ca ‘ayaṃ pācako'yaṃ pācakaḥ’ iti, tathā ayaṃ ‘śuklo'yaṃ śuklaḥ’ ityādau kriyāguṇādisāmānyādekarūpā buddhistatrāpi sāmānyamekakriyāguṇādigatamekarūpādhyavasāye <note place="foot" type="variant" n="51">‘sāmānyameva kriyāguṇādigataṃ’ iti pā.</note> hetuḥ| na hyekasmin pācake yā kriyā sā pācakāntare'pi, kintarhi tajjātīyā| ataḥ kriyāsāmānyaṃ tatrāpyekatvādhyavasāye kāraṇam| viśeṣalakṣaṇaṃ- pṛthaktvakṛditi|- vyāvṛttabuddhikṛt; tena yadgovyaktyantarāpekṣayaikabuddhikartṛtayā gotvaṃ sāmānyaṃ, tadeva gotvamaśvādyapekṣayā vyāvṛttabuddhikartṛtvādaśvādīn prati viśeṣa ityuktaṃ bhavati| tena māṃsatvaṃ māṃsaṃ prati māṃsāntarāpekṣayā samānatvādvṛddhikāraṇaṃ bhavati, tadeva tu māṃsatvaṃ vātaṃ prati viśeṣarūpatayā hrāsaheturbhavati; śoṇitādīn prati <note place="foot" type="variant" n="52">‘pratyaviruddhaviśeṣatvena’ iti pā.</note> tvavirodhiviśeṣatvena na tathā hrāsakāraṇaṃ, guṇasāmānyāttu vardhakamapi māṃsaṃ śoṇitādīnāṃ bhavati| kathamanekāsu vyaktiṣu sāmānyamekabuddhimavyabhicāriṇīṃ karotītyāha- tulyārthatā hītyādi| tulyārthatā ekasāmānyarūpārthānuyogitā| etena yasmādbhinnāsu vyaktiṣu sāmānyamekarūpasambandhamasti <note place="foot" type="variant" n="53">‘…mekarūpaṃ sambaddhamasti’ iti pā.</note>, tatastadanekārthāvalambā satyapi vyaktibhede ekabuddhiryukteti bhāvaḥ| viśeṣastu viparyaya iti atulyārthatā hi viśeṣatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="54">‘viśeṣaḥ’ iti pā.</note>, tena gogajayoratulyagotvagajatvarūpārthayoḥ pṛthagbuddhiryuktaiveti darśitaṃ bhavati| anye tu vyākhyānayanti yat- trividhaṃ sāmānyaṃ, viśeṣaśca trividhaḥ; yathā- dravyagocaraḥ, guṇagocaraḥ, karmagocaraśca; tatra sarvadetyādinā dravyasāmānyamucyate; sāmānyamekatvakaramityanena guṇasāmānyaṃ; yathā- payaḥśukrayorbhinnajātīyayorapi madhuratvādiguṇasāmānyaṃ tatraikatāṃ karoti, evaṃ viśeṣe'pyudāhāryaṃ; tulyārthatetyādinā tu karmasāmānyaṃ nigadyate, āsyārūpaṃ hi karma na śleṣmaṇā samānamapi <note place="foot" type="variant" n="55">‘svarūpata’ iti śeṣaḥ</note> tu pānīyādikaphasamānadravyārthakriyākāritvāt kaphavardhakarūpatayā āsyā'pi kaphasamānetyucyate; evaṃ svapnādāvapi karmaṇi boddhavyam| tadetadbhaṭṭāraharicandreṇaiva dūṣitaṃ; yataḥ sarvadetyādinaiva lakṣaṇena trividhimapi sāmānyaṃ labhyate, tenāsmin pakṣe sāmānyamekatvakaramityādyavācyaṃ syāditi kṛtvā| anye tu paśyanti- yattrividhaṃ sāmānyam- atyantasāmānyaṃ, madhyasāmānyam, ekadeśasāmānyaṃ ca; tatra sarvadetyādinā'tyantasāmānyamucyate, sāmānyamekatvakaramityanena madhyasāmānyaṃ, tulyārthatā hītyādinaikadeśasāmānyaṃ etadapi traividhyakathanaṃ nātiprayojanamasaṅgatalakṣaṇaṃ ceti nātiśraddhākaram| kecit sāmānyaṃ dvividhamicchanti- ubhayavṛtti, tathaikavṛtti ca; tatra māṃsaṃ māṃsavardhakam, ubhayavṛttisāmānyāt; māṃsatvaṃ hi poṣye poṣake ca gatatvādubhayavṛtti; ekavṛtti tu yathā- ghṛtamagnikaraṃ, tathā dhāvanādikarma vātakaraṃ, tathā''syādi kaphakaram; etaddhi sarvaṃ na vardhanīyena samānaṃ, kintu prabhāvādvardhakaṃ; prabhāvaśca ghṛtatvadhāvanatvādireva; sa caikavṛttisāmānyarūpaḥ, tenātrāpi sāmānyameva vṛddhikāraṇamiti bruvate| asmiṃstu pakṣe'nubhayavṛttisāmānyaṃ viśeṣa eva <note place="foot" type="variant" n="56">‘eveti’ iti pā.</note> bhavati, tathā samānamasamānaṃ ca vṛddhikāraṇaṃ bhavatīti na kiñcit sāmānyasyoktaṃ syāt| asmanmate tu sāmānyaṃ vṛddhau kāraṇameva bhavatīti sāmānyaṃ vṛddhikāraṇatvena niyamyate; na tu vṛddhiḥ sāmānyakāraṇikaiveti <note place="foot" type="variant" n="57">‘sāmānyakāraṇatvenaiveti’ iti pā.</note> niyamyate, tenāsamānādapi vṛddhirbhavati nirdoṣā| yattūcyate- karmasāmānyaṃ neha tantre vṛddhikāraṇamasti, yato na dhāvanena vāyuḥ samāna iti; ata evācāryeṇa dravyasāmānyamuktaṃ “māṃsamāpyāyate māṃsena” (śā.a.6) ityādinā, tathā “samānaguṇānāmāhāravikārāṇāmupayogaḥ” (śā.a.6) ityādinā guṇasāmānyamuktaṃ; naivaṃ karmasāmānyamuktaṃ, vacanaṃ hi “karmāpi ca yadyasya dhātorvṛddhikaraṃ tattadāsevyam” (śā.a.6) iti; na tatra sāmānyopagrahaḥ kṛtaḥ| atra brūmaḥ- karmaṇāṃ prāyaḥ prabhāveṇaiva vṛddhihetutvāt sāmānyānupagrahaḥ kṛtaḥ, na tu karmasāmānyābhāvāt; yataḥ kriyāvato vātasya kriyāvatā vyāyāmādiyuktena śarīreṇa vṛddhiḥ kriyate, niṣkriyatayā cāsya vātasya hrāsaḥ| svapnādayastu “saṃyoge ca vibhāge ca” ityanena vakṣyamāṇalakṣaṇenānuktā api śāstravyavahārāt karmaśabdenocyate| tatra svapnaḥ svakāraṇādeva cīyamānasya kaphasya kṣayakāraṇaśarīraparispandādinirodhakatvena vṛddhikara ucyate, na tu svapnaḥ sākṣācchleṣmavṛddhiṃ karoti| evamāsyādāvapi cintanīyam| yatra tvevaṃ kāraṇaṃ cintayituṃ na pāryate tatra prabhāva eva varṇanīyaḥ| nanu māṃsaṃ māṃsaṃ vardhayati sāmānyāt, viśeṣācca vātaṃ kṣapayati, tat kathaṃ yugapadviruddhārthadvayakartṛtvaṃ māṃsasya; na hi devadatto yadaiva kumbhaṃ karoti tadaiva kāṇḍamapi| naivaṃ, kriyāvatāmayaṃ dharmo nākriyāvatāmiti <note place="foot" type="variant" n="58">‘nākriyāṇāṃ’ iti pā.</note>; tathāhi- śabdo yugapadanekāneva śabdānekakālamārabhate, tathā'gniḥ prakāśadāhau yugapat karoti; ata evoktamācāryeṇa- “tasmādbheṣajaṃ samyagavacāryamāṇaṃ yugapadūnātiriktānāṃ dhātūnāṃ sāmyakaraṃ bhavati; adhikamapakarṣati, nyūnamāpyāyayati” (śā.a.6) iti| yaducyate- kṣīyamāṇadhātorvṛddhasya tathā bahudoṣasya samānaguṇo'pyāhāro na vṛddhihetuḥ, tathā grīṣme ca madhurādinā samānenāpi na kaphābhivṛddhirityādi; tatra pratibandhakānāṃ jarā-bahudoṣatva-grīṣmoṣṇatvādīnāṃ vidyamānatvānna sāmānyaṃ vardhakam; asati ca virodhake sāmānyaṃ vṛddhikāraṇamiti siddhāntaḥ; tena na kācit kṣatiḥ| kiṃvā vṛddhādīnāṃ samānenāhāreṇa kriyata eva vṛddhiḥ; paramatibalavatā kṣayahetunā''dhīyamānakṣaye puruṣe sā vṛddhirnopalabhyate| atra ca dravyasāmānyameva dhātūnāṃ dravyarūpāṇāṃ vardhakaṃ na guṇasāmānyaṃ, guṇānāṃ dravyānārambhakatvāt| guṇasāmānyāttu tadguṇāśrayaṃ dravyamanumīyate; tacca dravyaṃ dhātuvardhakaṃ bhavati, yathā- rūkṣādīn guṇān dṛṣṭvā citrako <note place="foot" type="variant" n="59">‘citrake vāyuradhiko yo'numitaḥ sa ca citrake upayukte’ iti pā.</note> vāyvadhiko yo'numitaḥ, sa ca citraka upayukto vātaṃ vardhayati, guṇāstu guṇāneva janayanto'bhivardhayanti| sāmānyaṃ ca vṛddhikāraṇalakṣaṇaṃ na sākṣādvṛddhikāraṇamiti prāgevoktam; evaṃ viśeṣe'pi| ayaṃ ca sāmānyaviśeṣavādo granthavistarabhayādāyurvedopayuktadharmamātreṇoktaḥ; vistarastvasya vaiśeṣike boddhavyaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">sattvamātmā śarīraṃ ca trayametattridaṇḍavat| lokastiṣṭhati saṃyogāttatra sarvaṃ pratiṣṭhitam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">sa pumāṃścetanaṃ tacca taccādhikaraṇaṃ smṛtam| vedasyāsya, tadarthaṃ hi vedo'yaṃ samprakāśitaḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46-47">samprati sāmānyaviśeṣāvabhidhāya, uddeśakramānurodhādguṇe'bhidhātavye, guṇeṣu pradhānabhūtamāyurvedopakāryaṃ sattvātmaśarīrasaṃyogaṃ vaktumāha- sattvamityādi; kiṃvā sāmānyaviśeṣābhyāmeva hetuliṅgauṣadhāni darśitāni, sāmānyaviśeṣavata eva sarvatra kāraṇatvālliṅgatvāccaitāvadeva vicāryamāṇaṃ tantraṃ bhavati, adhikaraṇaṃ ca noktam, ataḥ sattvādimelakaṃ hetvādyadhikaraṇamāha- sattvamityādi| sattvaṃ manaḥ| caśabdaḥ samuccaye| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ trayamiti padaṃ militānāmeva grahaṇārtham| etadityanantaroktanirdeśaḥ| tridaṇḍaḥ parasparasaṃyogavidhṛtaḥ kumbhādidhārakastadvat| etena yathā tridaṇḍe'nyatamāpāye <note place="foot" type="variant" n="60">‘tridaṇḍānāmanyatamāpāye'pi’ iti pā.</note> nāvasthānaṃ, tathā sattvādīnāmanyatamāpāye'pi na lokasthitirityuktaṃ bhavati| lokata ālokata iti lokaḥ, teneha jaṅgamo bhūtagrāma ucyate| saṃyogāttiṣṭhatīti parasparopagrāhakāt saṃyogāt svārthakriyāṃ kurvanna viśakalitaṃ <note place="foot" type="variant" n="61">‘viskhalitaṃ’ iti pā.</note> bhavati| atra tu pṛthagindriyagrahaṇaṃ na kṛtaṃ, śarīragrahaṇenaiva gṛhītatvāt| tatra sarvaṃ pratiṣṭhitamiti tasmiṃlloke karmaphalādi vyavasthitaṃ; yadvakṣyati- “atra karmaphalaṃ cātra jñānaṃ cātra pratiṣṭhitam| atra mohaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ svatā” (śā.a.1) iti| sa pumāniti tat sattvāditrayaṃ pumāniti bhaṇyate| tatra yadyapi sattvāditrayaṃ napuṃsakaliṅgaṃ, tathā'pi pumāniti vakṣyamāṇaliṅgagrahaṇāt ‘sa’ iti puṃliṅganirdeśaḥ; yathā- “ṇeraṇau yatkarma ṇau cet sa kartānādhyāne” (pā.a.1pā.3sū.67) ityādau| kiñcaitaditi yadyapi vartamānanirdeśaḥ kṛtastathā'pi tasyaiva ‘sa’ ityatītanirdiśo'pi sarvanāmnāṃ sarvakālanirdeśādevāviruddho <note place="foot" type="variant" n="62">‘…vāvirodho’ iti pā.</note> mantavyaḥ| vadanti hi lākṣaṇikāḥ- “pratyakṣe ca parokṣe ca sāmīpye dūra eva ca| eteṣvartheṣu vidvadbhiḥ sarvanāma prayujyate” iti| cetanamiti jñānavat| taccādhikaraṇaṃ smṛtaṃ tantrasyetyatra hetumāha- tadarthaṃ hītyādi| tadarthamiti tadupakārārtham; etena taduddiśya <note place="foot" type="variant" n="63">‘taduddeśapravṛttiradhikaraṇārtho nādhārārthaḥ’ iti pā.</note> pravṛttiradhikaraṇārthā nādhārārtheti darśayati| atra sattvamādau kṛtaṃ, tadadhīnatvādātmaśarīrakriyāyāḥ; yaduktaṃ- “acetanaṃ kriyāvacca manaścetayitā paraḥ| yuktasya manasā tasya nirdiśantyātmanaḥ <note place="foot" type="variant" n="64">‘nirdiśyante vibhoḥ kriyāḥ’ iti pā.</note> kriyām” (śā.a.1) iti| pūrvaṃ śarīretyādinā''yuruktaṃ, sattvamātmetyādinā tu tantrādhikaraṇabhūtapuruṣa <note place="foot" type="variant" n="65">tadadhikaraṇabhūtapuruṣa’ iti pā.</note> ucyata iti na paunaruktyam| atra cātmagrahaṇena buddhyahaṅkārādīnāṃ grahaṇaṃ, śarīragrahaṇenendriyāṇāmarthānāṃ ca śarīrasambaddhānāṃ grahaṇaṃ vyākhyeyam||46-47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">khādīnyātmā manaḥ kālo diśaśca dravyasaṅgrahaḥ| sendriyaṃ cetanaṃ dravyaṃ, nirindriyamacetanam||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="48">samprati guṇābhidhānaṃ kramaprāptamullaṅghya dravyāṇi nirdiśatā guṇādhāratayā dravyasya prādhānyamucyate; sūtre ca “sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca” ityādau guṇānādau nirdiśatā guṇānāmeva rasādīnāṃ prāyaḥ śāstre kārmukatvamupadarśyate; ata evātreyabhadrakāpyīye (sū.a.26) madhurādirasadvārā sarvaguṇān karmāṇi ca dravyasya vakṣyati; kiñca sarvapradhānaṃ yajjīvitaṃ tadeva saṃyogaguṇarūpamityagre tatra guṇagrahaṇaṃ, sa ca saṃyogaguṇaḥ sattvamātmetyādinā prathamamukta eva; viśeṣaguṇeṣu tu dravyaṃ pradhānamiti dravyamucyate- khādīnītyādi| khādīnītyādāvātmā kasmāt pradhānabhūto'pi prathamaṃ noktaḥ? ucyate- śarīrasyeha vyādhyārogyādhikaraṇatayā pradhānatvāttadārambhakāni khādīnyevocyante nātmā, tasya nirvikāratvāt; vacanaṃ hi “nirvikāraḥ parastvātmā” (sū.a.1) ityādi; khādīni ca “mahābhūtāni khaṃ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā” (śā.a.1) ityanena krameṇoktāni bhūtānyanāgatāvekṣaṇenocyante <note place="foot" type="variant" n="66">‘anāgatāvekṣaṇāducyante’ iti pā.</note>| ātmādīnāṃ ca yathābhyarhitasya <note place="foot" type="variant" n="67">‘yathābhyuditasya’ iti ‘tathā'vyavahitasya’ iti ca pā.</note> pūrvanirdeśaḥ| dravyasaṅgraha iti karacaraṇaharītakītrivṛtādyasaṅkhyeyabhedabhinnasya kāryadravyasya kāraṇadvārā saṅkṣepa ityarthaḥ| sarvakāryadravyāṇāmapi vyavasthāmāha- sendriyamityādi| nirindriyamityatra niḥśabdo'bhāve, nirmakṣikamitivat| atra sendriyaṃ cetanamityevāvataivārthāpattyā nirindriyamacetanamiti labdhe'pi punastadvacanamevambhūtārthāpatteranaikāntikatvādboddhavyam| yathā navajvare divāsvapnādi niṣiddhaṃ, arthājjīrṇe jvare tadāpadyeta <note place="foot" type="variant" n="68">‘tarhyāpadyeta’ iti pā.</note>, na caivaṃ; tatra teṣāṃ divāsvapnādīnāṃ niṣiddhatvāt; tasmāttrividhaśiṣyabuddhihitatayohyamapi sākṣādevocyate; vadanti hi nyāyavido- “vyākhyānādvaraṃ karaṇam” iti| yadyapi cātmaiva cetano na śarīraṃ, nāpi manaḥ, yaduktaṃ- “cetanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyate” (śā.a.1) iti, tathā'pi salilauṣṇyavat saṃyuktasamavāyena śarīrādyapi cetanam| idameva cātmanaścetanatvaṃ yadindriyayoge sati jñānaśālitvaṃ, na kevalasyātmanaścetanatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="69">‘nikṛṣṭasyātmanaḥ’ iti pā.</note>; yaduktaṃ- “ātmā jñaḥ, karaṇairyogājjñānaṃ tvasya pravartate” (śā.a.1) iti| atra sendriyatvena vṛkṣādīnāmapi cetanatvaṃ boddhavyaṃ; tathāhi- sūryabhaktāyā yathā yathā sūryo bhramati tathā tathā bhramaṇāddṛganumīyate, tathā lavalī meghastanitaśravaṇāt phalavatī bhavati, bījapūrakamapi śṛgālādivasāgandhenātīva phalavadbhavati, cūtānāṃ ca matsyavasāsekāt phalāḍhyatayā rasanamanumīyate, aśokasya ca kāminīpādatalāhatisukhinaḥ stabakitasya sparśanānumānaṃ; smṛtiścānumānaṃ draḍhayati, yathā- “yo'bhivāditaviprastu nāśiṣaṃ samprayacchati| śmaśāne jāyate vṛkṣo gṛdhrakaṅkopasevitaḥ” iti; tathā “vṛkṣagulmaṃ bahuvidhaṃ tatraiva tṛṇajātayaḥ| tamasā'dharmarūpeṇa <note place="foot" type="variant" n="70">‘tamasā bahurūpeṇa’ iti pā.</note> cchāditāḥ karmahetunā|| antaḥsañjñā bhavantyete sukhaduḥkhasamanvitāḥ| etadantāśca gatayo brahmādyāḥ samudāhṛtāḥ” (manusmṛti a.1) iti| tathā tantrakāraśca vānaspatyānūkān <note place="foot" type="variant" n="71">‘vānaspatyān mūkān’ iti pā.</note> prāṇino vakṣyati; tenāgamasaṃvalitayā yuktyā cetanā vṛkṣāḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula">sārthā gurvādayo buddhiḥ prayatnāntāḥ parādayaḥ| guṇāḥ proktāḥ ...|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">samprati guṇānnirdeṣṭumāha- sārthā ityādi| anena trividhā api vaiśeṣikāḥ sāmānyā ātmaguṇāścoddiṣṭāḥ| tatrārthāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ| yaduktam- “arthāḥ śabdādayo jñeyā gocarā viṣayā guṇāḥ” (śā.a.1) iti| ete ca vaiśeṣikāḥ; yata ākāśasyaiva śabdaḥ prādhānyena, vāyoreva sparśaḥ prādhānyena, evamagnyādiṣu rūpādayaḥ| anyaguṇānāṃ cānyatra darśanaṃ bhūtāntarānupraveśāt <note place="foot" type="variant" n="72">‘bhūtāntarapraveśakṛtam’ iti pā.</note>| vacanaṃ hi- “viṣṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="73">pūrvaṃ bhūtaṃ pare bhūte svaguṇasahitaṃ praviṣṭaṃ, yathā-ākāśo vāyau, tau vahnau, te jale, tāni pṛthivyām</note> hyaparaṃ pareṇa” (nyā.da.a.3ā.1sū.66) iti| gurvādayastu gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramṛdukaṭhinaviśadapicchilaślakṣṇakharasthūlasūkṣmasāndradravā viṃśatiḥ| ete ca sāmānyaguṇāḥ, pṛthivyādīnāṃ sādhāraṇatvāt| ete yajjaḥpuruṣīye prāya āyurvedopayuktatvāt parādibhyaḥ pṛthak paṭhitāḥ| buddhiḥ jñānam; anena ca smṛticetanādhṛtyahaṅkārādīnāṃ buddhiviśeṣāṇāṃ grahaṇam| prayatno'nte yeṣāṃ nirdeśe te prayatnāntāḥ; etena cecchādveṣasukhaduḥkhaprayatnānāṃ grahaṇam| vacanaṃ hi- “icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ prayatnaścetanā dhṛtiḥ| buddhiḥ smṛtirahaṅkāro liṅgāni paramātmanaḥ” (śā.a.1) iti| iha cetanādīnāṃ buddhigrahaṇenaiva grahaṇaṃ, śārīre tu cetanādīnāmapi pṛthagātmagamakatvena pṛthak pāṭhaḥ| etacca tatraiva vyākaraṇīyam| parādayo yathā- “parāparatve yuktiśca saṅkhyā saṃyoga eva ca| vibhāgaśca pṛthaktvaṃ ca parimāṇamathāpi ca|| saṃskāro'bhyāsa ityete guṇāḥ proktāḥ parādayaḥ|” (sū.a.26) iti| ete ca sāmānyaguṇā api nātyupayuktatvāttathā buddhiprādhānyāccānte proktāḥ| proktā iti prakarṣeṇa <note place="foot" type="variant" n="74">‘prakāreṇa’ iti pā.</note> viśeṣaguṇatvādinoktāḥ|49|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">...prayatnādi karma ceṣṭitamucyate||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49">kramāgataṃ karma nirdiśati- prayatnādītyādi| prayatanaṃ prayatnaḥ karmaivādyamātmanaḥ; yathā- “tulyāsyaprayatnaṃ savarṇam” (pā.a.1pā.1sū.9) ityatra vyākhyātam| ādiśabdaḥ prakāravācī| tena saṃskāragurutvādijanyakṛtsnakriyāvarodhaḥ| yadyapi ceṣṭitaṃ prāṇivyāpāra ucyate, tathā'pīha sāmānyena kriyā vivakṣitā| ceṣṭitapadenaiva sarvakarmalābhe siddhe vamanādikarmaniṣedhe ca siddhe prayatnādīti padaṃ susūkṣmaprayatnarūpakarmavyāpitvadyotanārtham <note place="foot" type="variant" n="75">‘susūkṣmarūpakarmavyāpitvadyotanārtham’ iti pā.</note>| anye tu prayatnādīti prayatnakāraṇamiti bruvate, prayatnagrahaṇaṃ ca kāraṇopalakṣaṇaṃ vadanti; tena gurutvādikāryasyāpi karmaṇo grahaṇamiti| prayatnaśabdaścāyurvede'pi karmavacano dṛśyate; “pravṛttistu ceṣṭā kāryārthā, saiva kriyā prayatnaḥ kāryasamārambhaśca” (vi.a.8) iti vacanāt||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">samavāyo'pṛthagbhāvo bhūmyādīnāṃ guṇairmataḥ| sa nityo yatra hi dravyaṃ na tatrāniyato guṇaḥ||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50">samavāyamāha- samavāya ityādi| samavāyasya cāyaṃ nirdeśa eva lakṣaṇam| tenottaratra dravyādilakṣaṇe punarasya lakṣaṇaṃ na kartavyam| samavāya iti lakṣyanirdeśaḥ, apṛthagbhāva iti lakṣaṇam; apṛthagbhāvaḥ ayutasiddhiḥ, sahaivāvasthānamiti yāvat| yathā- avayavāvayavinoḥ, guṇaguṇinoḥ, karmakarmavatoḥ, sāmānyasāmānyavatoḥ; nahyavayavādīn virahayyāvayavyādaya upalabhyante| apṛthagbhāvameva viśeṣayannāha- bhūmyādīnāṃ guṇairmata iti| bhūmyādīnāṃ bhūmiprakārāṇāṃ; bhūmiśca bhūyasāmādheyānāmādhārā, tenādhāratvodāharaṇārthamuktā; yato bhūmerarthāḥ sarve gurvādiparādyāśca guṇāstathā cāvayavisāmānyaka(dha)rmāṇyapyādheyāni, netaradravye yathoktasarvādheyasampattiḥ| etena bhūmyādīnāmityādhārāṇāṃ, guṇairiti apradhānairādheyaiḥ; ādheyo hyādhārāpekṣayā'pradhānam, apradhāne ca guṇaśabdo yathā- guṇībhūto'yamiti, apradhānamityarthaḥ; tenādhārāṇāmādheyairyo'pṛthagbhāvaḥ sa samavāyaḥ iti| tena pṛthivītvagandhavattvayorapṛthaksiddhayorapyādhārādheyabhāvābhāvānna samavāya ityuktaṃ bhavati| ata evoktaṃ vaiśeṣike yat- “ayutasiddhānāmādhāryādhārabhūtānāṃ yaḥ sambandha ihetipratyayahetuḥ sa samavāyaḥ” (pa.dha.saṃ.dravyapadārthanirūpaṇa) iti| sa nitya iti samavāyo'vināśī| satyapi samavāyināṃ dravyāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="76">‘dravyādīnāṃ’ iti pā.</note> nāśe samavāyo na vinaśyati| atra hetumāha- yatra hītyādi| yatra dravyaṃ niyataṃ nityaṃ, yathā- ākāśaṃ, na tatra nitya ākāśe'niyato vināśī guṇaḥ, ‘kaścit’ iti śeṣaḥ| evaṃ manyate- nitye vyomni parimāṇamapi tāvannityaṃ, tathā <note place="foot" type="variant" n="77">‘yathā’ iti pā.</note> dravyatvamapyākāśagataṃ nityaṃ, tathā nityayorākāśatadguṇayoḥ samavāyalakṣaṇaḥ sambandho'pi nitya eva| evaṃ tatra samavāyasya nityatve siddhe ekarūpatvāt samavāyasyānyatrāpi nityatvameva| na cāśrayadravyanāśe <note place="foot" type="variant" n="78">‘āśrayanāśe’ iti pā.</note> samavāyavināśaḥ| yathā- govyaktivināśe'pi gotvasya sāmānyasya na vināśaḥ| nityasyaiva samavāyasya te te pārthivadravyādayastatra tatra vyañjakā bhavanti sāmānyasyeva vyaktayaḥ| anyaistu nityānityabhedena dvividhaḥ samavāyo vyākhyātaḥ; ayaṃ ca grantho bhūmyādīnāṃ guṇaireva yaḥ sambandhastasyaiva yathāśrutasya pratipādaka iti <note place="foot" type="variant" n="79">‘ityādi’ iti pā.</note> vyākhyātaṃ; tattu na vyāpakaṃ nāpi vaiśeṣikamatānuyāyīti neha prapañcitam||50||</seg></ab>
          <ab type="mula">yatrāśritāḥ karmaguṇāḥ kāraṇaṃ samavāyi yat| taddravyaṃ ...|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">dravyalakṣaṇamāha- yatretyādi| yatrāśritā yatra samavetāḥ, karma ca guṇāśca karmaguṇāḥ| kāraṇaṃ samavāyi yaditi samavāyi kāraṇaṃ yat, dravyameva hi dravyaguṇakarmaṇāṃ samavāyikāraṇam| samavāyikāraṇaṃ ca tad yat svasamavetaṃ kāryaṃ janayati; guṇakarmaṇī tu na svasamavetaṃ kāryaṃ janayataḥ, ato na te samavāyikāraṇe| etatkarmavattvaṃ hi dravyasya guṇādipañcapadārthavyāvṛttimātralakṣaṇakathanaṃ, na tu sajātīyavyāpakavijātīyavyāvartakalakṣaṇakathanaṃ; yena karmasamavāyo nākāśādīnāṃ vartate <note place="foot" type="variant" n="80">‘vidyate’ iti pā.</note>, tena lakṣaṇānugataṃ <note place="foot" type="variant" n="81">‘lakṣyārthaṃ’ iti pā.</note> vijātīyavyāvṛttaṃ dravyasya lakṣaṇaṃ guṇavattvaṃ samavāyikāraṇatvaṃ ca boddhavyam| yadu(ttū)tpannamātraṃ dravyaṃ prathamakṣaṇe nirguṇaṃ, tadapi dvitīyakṣaṇāvaśyambhāviguṇavattayā tadyogyatvādguṇavadeveti mantavyam| vaiśeṣike'pyucyate- kriyāvadguṇavat samavāyikāraṇaṃ dravyam (vai.da.a.1sū.15) iti| tatrāpi ca yatheha vyākhyātaṃ tathaiva vyākhyātam| 51|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">...samavāyī tu niśceṣṭaḥ kāraṇaṃ guṇaḥ||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51">guṇalakṣaṇamāha- samavāyītyādi| samavāyīti samavāyādheyaḥ; tena vyāpakadravyebhyo niṣkriyebhya ākāśādibhyo guṇasya vyāvṛttiḥ; nahyākāśādayaḥ samavāyādheyāḥ| nirgataśceṣṭāyāḥ niśceṣṭaḥ; ceṣṭānirgatyā ceha ceṣṭāśūnyatvaṃ tathā ceṣṭāvyatiriktatvaṃ cocyate; tena ceṣṭārūpāt karmaṇo vyāvṛttiḥ, tathā kriyādhāratvayogebhyo mūrtadravyebhyo vyāvṛttiḥ siddhā; guṇasya kāraṇamityanena cākāraṇebhyaḥ sāmānyaviśeṣasamavāyebhyo vyāvṛttiḥ siddhā| kāraṇatvaṃ tu vibhudravyaparimāṇāntyāvayavirūpādiṣu lakṣaṇīyeṣu guṇeṣu nāsti, tena bhāgāsiddhaṃ lakṣaṇaṃ syāt, ataḥ kāraṇatveneha bhāvarūpakāraṇāvyabhicāri sāmānyavattvaṃ lakṣaṇatayā <note place="foot" type="variant" n="82">‘lakṣaṇayā’ iti pā.</note> boddhavyam| tacca sāmānyavattvaṃ sarvaguṇavyāpakaṃ sāmānyādivyāvartakaṃ ca, sāmānyādīnāṃ sāmānyavattvābhāvāt| athavā <note place="foot" type="variant" n="83">‘kiṃvā’ iti pā.</note> vibhudravyaparimāṇāntyāvayavirūpādyantarāṇāṃ kāraṇatvadarśanādvibhudravyaparimāṇāntyāvayavirūpādāvapi kāraṇatvayogyatvamastyeveti na bhāgāsiddhatā kāraṇatvasya; kiṃvā yogipratyakṣajñānahetutayā vibhudravyaparimāṇādīnāmapi kāraṇatvaṃ boddhavyam| evambhūtaṃ ca kāraṇatvaṃ yadyapi sāmānyādiṣvapi <note place="foot" type="variant" n="84">‘sāmānyādiṣu kecidanumanyante’ iti pā.</note> kvacidanugamyate, tathā'pi ‘samavāyī tu’ iti padena samavāyādhāratā tathā samavāyādheyatā ca yugapadvipakṣitā; tena samavāyakevalādhārasya vibhudravyasya tathā samavāyakevalādheyasya sāmānyādeśca vyudāsaḥ siddho bhavati||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">saṃyoge ca vibhāge ca kāraṇaṃ dravyamāśritam| kartavyasya kriyā karma karma nānyadapekṣate||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52">karmalakṣaṇamāha- saṃyoga ityādi| saṃyoge ca vibhāge ca yugapat kāraṇam| tena saṃyoge uttaradeśasaṃyogakārake vibhāgākāraṇe, tathā vibhāge ca vibhāgajavibhāgamātrakāraṇe saṃyogākāraṇe vyāvṛttiḥ siddhā| dravyamāśritamiti svarūpamātrakathanaṃ vyākhyeyaṃ, dravyavyāvṛttistu <note place="foot" type="variant" n="85">‘dravyavyāvṛttestu’ iti pā.</note> ‘karma nānyadapekṣate’ ityanenaiva siddhā <note place="foot" type="variant" n="86">‘siddhatvāt’ iti pā.</note>| asyāyamartho yat- karma utpannaṃ svāśrayasya dravyasya pūrvadeśavibhāge uttaradeśasaṃyoge ca kartavye nānyatkāraṇaṃ paścātkālabhāvyapekṣate; dravyaṃ tu yadyapi saṃyogavibhāgakāraṇaṃ yugapadbhavati, tathā'pi tadutpannaṃ sadyadā karmayuktaṃ bhavati tadaiva saṃyogavibhāgakāraṇaṃ syāt <note place="foot" type="variant" n="87">‘bhavati’ iti pā.</note>; karma tūtpannaṃ karotyeva paraṃ saṃyogavibhāgau na tu kāraṇāntaraṃ <note place="foot" type="variant" n="88">‘kāraṇaṃ’ iti pā.</note> paścādbhāvyapekṣate, saṃyogavibhāgāśrayapratyāsattiṃ tvapekṣate, sā ca pūrvasiddhaiveti na caramabhāvikāraṇāntarāpekṣatā <note place="foot" type="variant" n="89">‘caramabhāvinimittāntarāpekṣā karmaṇaḥ’ iti pā.</note> karmaṇaḥ| atha karmaśabdena vamanādīnāṃ tathā'dṛṣṭasya tathā kriyāyāścābhidhīyamānatvāt kasya karmaṇa idaṃ lakṣaṇamityata āha- kartavyasya kriyā karmeti| etena kriyārūpasya karmaṇa idaṃ lakṣaṇaṃ nādṛṣṭāderiti||52||</seg></ab>
          <ab type="mula">ityuktaṃ kāraṇaṃ...|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">prakaraṇamupasaṃharati- itītyādi| iti samāptau; tenaitāvadeva sāmānyādiṣaṭkaṃ sarvasyaiva kāryajātasya kāraṇaṃ, nānyat kāraṇamasti|53|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">... kāryaṃ dhātusāmyamihocyate| dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="53">kāraṇaṃ sāmānyenābhidhāyāyurvedopayuktaṃ kāryamāha- kāryamityādi| dhātusāmyam ārogyaṃ; vakṣyati hi- “vikāro dhātuvaiṣamyaṃ sāmyaṃ prakṛtirucyate| sukhasañjñakamārogyam” (sū.a.9) ityādi| ihetyāyurvede; tenānyatrānyadapi ghaṭādi kāryamucyate| iha tu kimiti tat kāryaṃ nocyata ityāha- dhātusāmyetyādi| cakāro hetau| dhātusāmyakriyaiva yasmādāyurvedaprayojanaṃ, tasmādāyurvede dhātusāmyameva kāryamucyate prayojanaṃ kathyate; anyattvavivakṣitatvāttathā'pradhānatvācca neha kāryatvenocyate||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">kālabuddhīndriyārthānāṃ yogo mithyā na cāti ca| dvayāśrayāṇāṃ vyādhīnāṃ trividho hetusaṅgrahaḥ||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="54">samprati sāmānyena kāraṇamuktaṃ tadāyurvedopayuktadvāreṇa vaktavyaṃ; tatra vyādhikāraṇameva tāvadagre'bhidhīyate- kāletyādinā sūtrakramānurodhāt| sūtraṇaṃ hi “hetuliṅgauṣadhajñānam” (sū.a.1) iti| kālaḥ śītoṣṇavarṣalakṣaṇaḥ, buddhiḥ prajñā, indriyārthāḥ śabdasparśarūparasagandhāstatsahacaritāni dravyaguṇakarmāṇīndriyadvāropayujyamānāni ca; teṣāṃ kālādīnāṃ yogaḥ sambandhaḥ| tasya viśeṣaṇatrayaṃ- mithyā na cāti ceti| tena kālādīnāṃ mithyāyogaḥ, naca yogaḥ ayoga ityarthaḥ, ati ca yogaḥ atiyoga ityarthaḥ| dvayāśrayāṇāmiti manaḥśarīrāśrayāṇām| etacca manaḥśarīrādhiṣṭhānatvaṃ pṛthaṅmilitaṃ ca boddhavyam| trividha ityayogātiyogamithyāyogarūpaḥ| hetusaṅgrahaḥ hetusaṅkṣepaḥ| ete ca kālādīnāmatiyogāyogamithyāyogāstisraiṣaṇīye “tatrātiprabhāvatāṃ” (sū.a.11) ityādinā granthena suvyaktaṃ vācyā iti neha vivriyante| kālagrahaṇaṃ tvihādau kṛtaṃ, kālasya duṣparihāratvāt| tadanu buddhirucyate, buddhyaparādhasyaivendriyārthātiyogādihetutvāt; vakṣyati hi- “prajñāparādhāddhyahitānarthān pañca niṣevate” (sū.a.28) iti; evaṃ ca yadyapyasātmyendriyārthasaṃyogaḥ prajñāparādhe praviśati, tathā'pi pratyāsannakāraṇatvādasātmyendriyārthasaṃyogenaivāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="90">‘asātmyendriyārthasaṃyoga evāyaṃ’ iti pā.</note> pṛthak tantre sūcyate, prajñāparādhastvasātmyendriyārthasaṃyogavyatiriktakāyavāṅmanaḥkriyāparādhe vartate| atra cādharmo'pi vyādhiheturasti, yaduktaṃ- “kriyāghnāḥ karmajā rogāḥ” (śā.a.1) ityādi; tasya cādharmasya kālagrahaṇenaiva grahaṇaṃ kecinmanyante; tanna, tisraiṣaṇīye prajñāparādhenaivādharmagrahaṇāt| tatra hi, anṛtavacanābhidhyādivāṅmanomithyāyogarūpaḥ prajñāparādhaviśeṣa uktaḥ; natvanṛtavacanādīnāṃ svarūpeṇa vyādhikartṛtvaṃ, kintvadharmotpādāvāntaravyāpārāṇāmeva; tena prajñāparādha evādharmotpādāvāntaravyāpāraḥ karmajarogeṣu kāraṇaṃ, yāga iva dharmotpādāvāntaravyāpāraḥ svarge| yattūcyate- kālapariṇāmajāyamānatvāt karmajavikārāṇāṃ kālajatvaṃ, yaduktaṃ- “kālasya pariṇāmena jarāmṛtyunimittajāḥ| rogāḥ svābhāvikā dṛṣṭāḥ svabhāvo niṣpratikriyaḥ” (śā.a.1) iti; tanna, tathā satyasātmyendriyārthasaṃyogajasyāpi kiñcitkālapariṇāmajāyamānasya kālajatvaṃ syāt| naca kālātiyogādyabhidhāyigranthe <note place="foot" type="variant" n="91">‘kālābhidhāyigranthe’ iti pā.</note> tisraiṣaṇīye karmāvarodhaḥ kathamapi pratibhāti| katidhāpuruṣīye tu “dhīdhṛtismṛtivibhraṃśaḥ samprāptiḥ kālakarmaṇām| asātmyendriyasaṃyogā vijñeyā rogahetavaḥ” (śā.a.1) ityabhidhāya svābhāvikānāṃ rogāṇāṃ tathā karmajānāṃ ca kālaja evāvarodhaḥ kṛtaḥ| uktaṃ hi tatra- “kālasya pariṇāmena jarāmṛtyunimittajāḥ| rogāḥ svābhāvikā dṛṣṭāḥ svabhāvo niṣpratikriyaḥ” (śā.a.1) iti, tathā “nirdiṣṭaṃ daivasañjñaṃ tu karma yat paurvadaihikam| hetustadapi kālena rogāṇāmupalabhyate” (śā.a.1) iti| atrāpi buddhimithyāyogarūpaḥ prajñāparādha eva rogajanakakarmakāraṇam| kālaviśeṣaprāptyā <note place="foot" type="variant" n="92">‘kālaviśeṣaṃ prāpya’ iti pā.</note> tu yeṣāṃ vyādhīnāmāgamo bhavati, te kālamithyādiyogajanyā vā bhavantu, asātmyendriyārthaprajñāparādhajanyā vā; sarva evāviśeṣeṇa kālakṛtābhivyaktimātraparigrahaṇāttatra <note place="foot" type="variant" n="93">‘kālakṛtābhivyaktimātraparigrahāstatra’ iti pā.</note> kālasamprāptijanyā ityuktā gadāḥ| tathāhi- tatra santatādijvarā api kālajanyā evoktāḥ| vacanaṃ hi- “santataḥ <note place="foot" type="variant" n="94">‘anyedyuṣko dvyahagrāhī tṛtīyakacaturthakau’ iti katidhāpuruṣīye pāṭhaḥ</note> satato'nyedyustṛtīyakacaturthakau| sve sve kāle pravartante kāle hyeṣāṃ balāgamaḥ” (śā.a.1) iti| naca santatādau kālasya mithyāyogādayaḥ kāraṇatvenopalabhyante, kintarhyasātmyendriyārthasaṃyogaprajñāparādhāveva; tathā svābhāvikeṣu ca rogeṣu na kālamithyāyogādayaḥ kāraṇatvenopalabhyante; tasmānna tatra kālamithyāyogādijanyāḥ kālajatvenācāryasyābhipretāḥ, kintu kālābhivyañjanīyāḥ kālajāḥ; ata eva ca tatra “samprāptiḥ kālakarmaṇām” (śā.a.1) iti paṭhitaṃ <note place="foot" type="variant" n="95">‘kṛtam’ iti pā.</note> natu “kālo mithyā na cāti ca” iti paṭhitam <note place="foot" type="variant" n="96">‘kṛtam’ iti pā.</note>| kiñca tatrāpi kālamabhidhāyāpi karmaṇāmiti padaṃ pṛthak paṭhitvā <note place="foot" type="variant" n="97">‘kṛtvā’ iti pā.</note> kāle jātaḥ karmajaḥ pṛthageva sūcitaḥ| kiñca, unmādanidāne sākṣādevācāryeṇa karmajasya prajñāparādhajatvamuktam| vacanaṃ hi- “prajñāparādhāt sambhūte vyādhau karmaja ātmanaḥ| nābhiśaṃsedbudho devānna pitṝnna ca rākṣasān” (ni.a.7) iti| janapadoddhvaṃsanīye'pyuktaṃ- “tasyamūlamadharmaḥ, tanmūlaṃ cāsatkarma pūrvakṛtaṃ, tayoryoniḥ prajñāparādha eva” (vi.a.3)| (tadevaṃ <note place="foot" type="variant" n="98">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> karmāpekṣadvayamupadarśitaṃ,) balābalaṃ tu vidvāṃsaḥ svayameva nirlocayiṣyanti| idaṃ tvatra cintyatāṃ- svābhāvikānāṃ kṣutpipāsādīnāṃ tathā kālasamyagyoge'pi jāyamānānāṃ doṣacayaprakopāṇāṃ kva praveśo bhavatu; na tāvat kālaje, yataḥ kālo hi tatra samyagyukta eva, kālasamyagyogaśca na vyādhikāraṇamiti siddhāntaḥ; atha kālapratiniyatastatrāsātmyendriyārthasaṃyoga eva kāraṇamiṣyate, tathā'pyevaṃ sati kālamithyāyogādāvapyasātmyendriyārthasaṃyoga eva kāraṇamiti vaktuṃ pāryate; tasmādasminmārge evaṃ buddhirvalate <note place="foot" type="variant" n="99">‘buddhirvarṇayati’ iti pā.</note> - yat- sahajānāṃ vikārāṇāṃ niṣpratikriyatvenehāyogādijanyatvenāvarodho na kṛta eva, kālasvabhāvajā api sahajā eva; yā tvatra pratikriyā kālasvabhāvajānāmanāgatānāṃ bhāvānāṃ <note place="foot" type="variant" n="100">‘bhāvidhātvanuguṇadravyasevārtharūpā’ iti pā.</note> sattvaguṇadravyasevādirūpā tathā svābhāvikānāṃ ca kṣutpipāsājarādīnāṃ kālabhojanarasāyanādirūpā, tasyā akaraṇe sati kālasvabhāvajasya rogasya prādurbhāvaḥ prajñāparādhajanya eva, ucite hi kāle kartavyākaraṇaṃ prajñāparādha eva; uktaṃ hi katidhāpuruṣīye'pi prajñāparādhasaṅgrahe- “karmakālātipātaśca mithyārambhaśca karmaṇām” (śā.a.1) iti| anye tu mithyāyogādiśūnyakālavidyamānatvena kāla evāvarodha eṣāṃ vikārāṇāmiti katidhāpuruṣīye vakṣyamāṇagranthasya yathāśrutārthaparigrahādvarṇayanti| naceti cakārāddhīnayogaṃ gṛhṇāti| vakṣyati hi- “mithyātihīnaliṅgebhyo yo vyādhirupajāyate” (śā.a.1) iti| hīnayogasya tu sākṣādapaṭhanamayogaprabhedatvāt; svalpayoge(go)'pyayogo bhavati, yathaikataṇḍulābhyavahāre'naśanamucyate||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">śarīraṃ sattvasañjñaṃ ca vyādhīnāmāśrayo mataḥ| tathā sukhānāṃ, yogastu sukhānāṃ kāraṇaṃ samaḥ||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="55">dvayāśrayāṇāmityanenoktamāśrayaṃ darśayati- śarīramityādi| atra śarīramādau kṛtaṃ, śarīrarogādhikāreṇaivāsya tantrasya pravṛttatvāt| sattvasañjñaśabdena mana ucyate; kiṃvā sattvaśabdenaiva manasi labdhe sañjñāśabdenātmaśarīrasambaddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="101">‘sañjñāśabdena śarīrasambaddhaṃ’ iti pā.</note> mana ucyate, śarīrādyasambandhasya <note place="foot" type="variant" n="102">‘śarīrāsambaddhasya’ iti pā.</note> manaso vyādhyanāśrayatvāt| asamāsena ca pṛthagapi śarīramanasorvyādhyāśrayatvaṃ darśayati| yataḥ kuṣṭhādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="103">‘rājayakṣmādayaḥ’ iti pā.</note> śārīrā eva, kāmādayastu mānasāḥ, unmādādayaśca dvayāśrayāḥ| ārogyasyāśrayaṃ hetuṃ cāha- tathā sukhānāmityādi| sukhānāmiti ārogyāṇām| vacanaṃ hi- “sukhasañjñakamārogyaṃ vikāro duḥkhameva tu” (sū.a.9) iti| tatheti śarīraṃ manaśca, tatra śarīrarogābhāvarūpasyārogyasya śarīramāśrayaḥ, mānasarogābhāvasya tu manaḥ| yogastu samaḥ kālabuddhīndriyārthānāṃ samyagyogarūpastathā sukhānāmārogyāṇāṃ kāraṇam| sukhānāmiti sukhapadābhidheyānāṃ ca rogābhāvānāṃ bahutvaṃ niṣedhyarogabahutvādeva boddhavyam| idameva hyabhāvānāṃ bahutvaṃ yanniṣedhyabhāvabahutvam| nanu “āyurvedāgamo hetuḥ” (sū.a.1) ityādāvadhyāyārthasaṅgrahe vyādhyāśrayo na saṅgṛhītaḥ, tat kimidamanārṣaṃ? na, hetavaścetyanena vyādhyāśrayarūpasyāpi hetostatra saṅgrahaṇam||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">nirvikāraḥ parastvātmā sattvabhūtaguṇendriyaiḥ| caitanye kāraṇaṃ nityo draṣṭā paśyati hi kriyāḥ||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="56">sattvamātmā śarīraṃ ceti vacanena trayamupāttam, atra śarīramanasī vyādhyāśrayatayokte <note place="foot" type="variant" n="104">‘vyādhyāśraye prokte, tatkā ātmano vyavasthā’ iti pā.</note>, ātmanastu kā vyavasthetyāha- nirvikāra ityādi| nirvikāro nirvikṛtiḥ, tena nīrogatvamātmanaḥ| para iti sūkṣmaḥ śreṣṭho vā, tena sattvaśarīrātmamelakarūpo ya ātmaśabdenocyate taṃ vyāvartayati; yaduktaṃ- “saṃyogapuruṣasyeṣṭo viśeṣo vedanākṛtaḥ” (śā.a.1) iti| saṃyoge'pi cātmādīnāṃ manasyeva vedanā bhavati, sā tu manaḥsaṃyukte ātmanyapi sambaddhetyucyate, tena “nirvyathe cāntarātmani” (sū.a.22) iti vacanaṃ nirvyathe manasīti syāt <note place="foot" type="variant" n="105">‘bhavati’ iti pā.</note>; tathā śarīrādāvapyātmaśabdo vartate, tadvyavacchedārthaṃ para iti padam| uktaṃ hyanyatra- “brahmendravāyvagnimanodhṛtīnāṃ dharmasya kīrteryaśasaḥ śriyaśca| tathā śarīrasya śarīriṇaśca syāddvādaśasviṅgita ātmaśabdaḥ” iti| nanu, yadyātmā nirvikārastat kiṃ jñānarūpo'pyasya vikāro'sti vā nāstītyāha- sattvetyādi| sattvaṃ manaḥ, bhūtaguṇāḥ śabdādayaḥ, indriyāṇi cakṣurādīni, etaiḥ karaṇabhūtaiścaitanye kāraṇaṃ bhavatyātmā| caitanyaṃ cātmani jāyate vyajyate vā| ata eva ca sattvādīnāṃ jñānakāraṇānāṃ sarvatrāsambhavāt sarvagate'pyātmani na sarvatra pradeśe jñānaṃ bhavati| nanu yadi caitanyavānātmā, tadā kadācijjñānavān kadācidajña ityanityaḥ syādityāha- nitya iti| nityasyāpyātmano jñānamanityaṃ; naca dharmānityatve dharmiṇo'pyanityatvaṃ, nahyākāśaguṇaśabdānityatve'pyākāśasyāpyanityatvamiti bhāvaḥ| nityatvaṃ cātmanaḥ pūrvāparāvasthānubhūtārthapratisandhānāt; nahyanitye jñātari pūrvānubhūtamarthamuttaro jñātā pratisandhatte <note place="foot" type="variant" n="106">‘pratisandhātumalam’ iti pā.</note>; nahi devadattabuddhamarthaṃ yajñadatto'vagatatvena pratisandadhāti| nanu, dṛśyate jñānavataḥ sukhopalabdhāvanurāgalakṣaṇo vikārastathā duḥkhopalabdhau ca dveṣalakṣaṇaḥ, tat kathaṃ sukhaduḥkhopalabdhāvayamātmā nirvikāra ityāha- draṣṭā paśyati hi kriyā iti| draṣṭā sākṣī; tena yatiryathā paramaśāntaḥ sākṣī sañjagataḥ kriyāḥ sarvāḥ paśyanna rāgadveṣādinā yujyate, tathā''tmā'pi sukhaduḥkhādyupalabhamāno'pi na rāgādinā yujyate; dṛśyamānarāgādivikārastu manasi, prākṛtabuddhau vā sāṅkhyadarśanaparigrahādbhavatīti bhāvaḥ| sāṅkhyamate ca manaḥśabdena buddhirantaḥkaraṇaṃ ca gṛhyate||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">vāyuḥ pittaṃ kaphaścoktaḥ śārīro doṣasaṅgrahaḥ| mānasaḥ punaruddiṣṭo rajaśca tama eva ca||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="57">samprati vikārāśrayaṃ tathā vikārasya vyavahitaṃ ca hetumabhidhāya pratyāsannaṃ doṣarūpahetumāha- vāyurityādi| atra pradhānatvādagre vāyuruktaḥ, prādhānyaṃ cāśubhūridāruṇavikārakartṛtvāt; vacanaṃ hi- ‘āśukārī muhuścārī’ (su. ni. a. 1) iti; tathā aśītiṃ vātajān vikārān, catvāriṃśat pittavikārān, viṃśatiṃ ca kaphajān vakṣyati hi mahārogādhyāye (sū. a. 2)| vātamanu pittaṃ pradhānaṃ, śarīramūlabhūtāgnihetutvāttathā kaphādhikavikārakartṛtvāttathā kaphāpekṣayā cāśukāritvāt| asamāsakaraṇaṃ tu pṛthagapi vāyvādīnāṃ rogakartṛtvopadarśanārtham| śārīra iti mānasadoṣavyavacchedārtham| saṅgraha iti “dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ” (sū.a.17) ityādivakṣyamāṇaprapañcasya saṅkṣepaḥ| nanu, śoṇitasyāpi doṣatvānnāyaṃ saṅgrahaḥ sādhuḥ, yato raktasyāpi vātādivadviśiṣṭahetulakṣaṇavikāracikitsitanirdeśaḥ kṛtaḥ; tatra hetunirdeśo yathā- “kāle cānavasecanāt” (sū.a.24/9) ityādi, lakṣaṇaṃ ca yathā- “tapanīyendragopābhaṃ padmālaktakasannibham” (sū.a.24/22) ityādi, raktavikārāśca raktārśaḥpradararaktapittādaya uktāḥ, upakramaśca “srāvaṇaṃ śoṇitasya tu” (sū.a.24/18) ityādinoktaḥ, tathā doṣasañjñā ca carake kṛtā, yaduktaṃ- “kaphe vāte jitaprāye pittaṃ śoṇitameva vā| yadi kupyati vātasya kriyamāṇe cikitsite|| yatholbaṇasya doṣasya tatra kāryaṃ bhiṣagjitam” (ci.a.5/27) iti; tathā ca tantrāntare'pi śalye śoṇitaṃ doṣatvenoktaṃ- “tairetaiḥ śoṇitacaturthaiḥ” (su.sū.a.21) iti vacanāt| naivaṃ, doṣo hi svatantradūṣaṇātmaka ucyate; yato na vātādayo vṛddhāḥ kiñcidapekṣya dūṣayanti kintu svata eva, śoṇitaṃ tu duṣṭavātādisaṃsargamapekṣyaiva dūṣakaṃ bhavati, na hi śoṇitaṃ vikṛtavātādisambandhamantareṇa vikṛtaṃ bhavati; sarvadā <note place="foot" type="variant" n="107">‘sarvatra’ iti pā.</note> vātādijanakaireva śoṇitaduṣṭeḥ; tathā sarvadā vātādilakṣaṇayuktasyaiva śoṇitasya duṣṭatvāt; yaśca hetvādiviśeṣa uktaḥ sa vātādiyuktasyaiva śoṇitasya bhavati; tena vātādaya eva tatrāpi dūṣaṇātmakāḥ, śoṇitaṃ tu svapramāṇātiriktamapi dūṣyameva; na ca dūṣyasya hetvādayo viśiṣṭā na bhavanti, yato māṃsādīnāmapi hetvādiviśeṣo'sti; yathā māṃsaduṣṭau- “māṃsavāhīni duṣyanti bhuktvā ca svapatāṃ divā” (vi.a.5) ityādi vakṣyati; māṃsaduṣṭilakṣaṇaṃ “śṛṇu māṃsapradoṣajān” (sū.a.28) ityādinā vividhāśitapītīye vakṣyati yān vikārāste jñeyāḥ, yata etāneva māṃsadoṣavikārān srotovimāne māṃsaduṣṭilakṣaṇatvenātideśādabhidhāsyati, duṣṭamāṃsavikārāścādhimāṃsārbudādaya uktāḥ; upakramaśca “māṃsajānāṃ tu saṃśuddhiḥ śastrakṣārāgnikarma ca” (sū.a.28) ityuktaḥ| tasmāddūṣyādhikāre <note place="foot" type="variant" n="108">‘dūṣyādhiṣṭhāne’ iti pā.</note> doṣakṛte kārye dūṣyeṇa vyapadeśaḥ- raktajo'yaṃ, māṃsajo'yamityādi; yathā- snehādhāreṇa vahninā dagdhe snehadagdha iti vyapadeśaḥ| doṣasañjñā tu pīḍākartṛtvasāmānyādadoṣe'pi syāt <note place="foot" type="variant" n="109">‘bhavati’ iti pā.</note>; yathā- “svayaṃ pravṛttaṃ taṃ doṣamupekṣeta hitāśanaiḥ” (ci.a.5/46) ityatra purīṣameva doṣatvenoktam| suśrute tu śoṇitasya doṣatvaṃ vraṇeṣu prāyaḥ śoṇitaduṣṭidarśanādupacaritamevoktam| yataḥ pradeśāntare vraṇapraśne vātādayastraya eva tatrāpyuktāḥ- “vātapittaśleṣmāṇa eva devasambhavahetavo bhavanti” (su.sū.a.21) ityādinā| kiñca yadi śoṇitaṃ doṣaḥ syāttadā vātādivatprakṛtyārambhakaṃ syāt, nacārabhate; tasmāttraya eva doṣā iti siddham| mānasadoṣamāha- mānasaḥ punarityādi| punaḥśabdo'vadhāraṇe, tena mānasa uddiṣṭa eva paraṃ na śārīradoṣavat prapañcitaḥ, mānasadoṣāṇāmasmiṃstantre kāyacikitsārūpe'prāstāvikatvāditi bhāvaḥ| ādau raja uktaṃ prādhānyāt; vacanaṃ hi- “nārajaskaṃ tamaḥ pravartate” (vi.a.6) iti| evaśabdena sattvākhyaguṇasyādoṣatvamavadhārayati, sattvaṃ hyavikāri||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">praśāmyatyauṣadhaiḥ pūrvo daivayuktivyapāśrayaiḥ| mānaso jñānavijñānadhairyasmṛtisamādhibhiḥ||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="58">samprati doṣapraśamakāraṇamāha- praśāmyatītyādi| pūrva iti śārīraḥ| doṣagrahaṇena tajjanyā vyādhayo'pi gṛhyante, vikṛtadoṣādananyatvādvyādhīnām| daivamadṛṣṭaṃ, tadāśritya yadvyādhipratīkāraṃ karoti taddaivavyapāśrayaṃ balimaṅgalādi; etacca prathamamuktaṃ sadyo'kleśena ca vyādhipraśamakatvāt| yuktiḥ yojanā; śarīrabheṣajayorhito yo yogastadapekṣaṃ saṃśodhanasaṃśamanādi yuktivyapāśrayamucyate| jñānam adhyātmajñānaṃ, vijñānaṃ śāstrajñānaṃ <note place="foot" type="variant" n="110">‘śāstrādyarthajñānam’ iti pā.</note>, dhairyam anunnatiścetasaḥ, smṛtiḥ anubhūtārthasmaraṇaṃ, samādhiḥ viṣayebhyo nivartyātmani manaso niyamanam||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">rūkṣaḥ śīto laghuḥ sūkṣmaścalo'tha viśadaḥ kharaḥ| viparītaguṇairdravyairmārutaḥ sampraśāmyati||59||</seg> <seg type="unit" n="60">sasnehamuṣṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="111">“sasnehamuṣṇamiti vacanena snehasyālpatvamuṣṇatvasya cātiśayatvaṃ tadyogāditi sūcitam| tena paittike vyādhau ghṛtadugdhādisnehaśītabheṣajavidhirna virudhyate| atiśītasnigdhatvayośca pittasyālpasnehātyantoṣṇatvaviparyayāt praśāntiḥ syāt| uṣṇatīkṣṇadravasaratiktatvaviparītaiḥ śaityamāndyasāndrasthirakaṣāyamādhuryaguṇaiḥ pakvasya pittasya praśamanam| āmasyāmlasya viparītena tiktena praśamaḥ| kaṭviti tiktaṃ, tena tiktarasasya pittasya vidagdhāvasthāyāmamlarasatve tadviparītatvena tiktarasaḥ pittaprakopanāśakatvenopapadyate| uktaṃ hi suśrute- “pittaṃ tīkṣṇaṃ dravaṃ pūti nīlaṃ pītaṃ tathaiva ca| uṣṇaṃ kaṭu saraṃ caiva vidagdhaṃ cāmlameva ca”- iti gaṅgādharaḥ</note> tīkṣṇaṃ ca dravamamlaṃ saraṃ kaṭu| viparītaguṇaiḥ pittaṃ dravyairāśu praśāmyati||60||</seg> <seg type="unit" n="61">guruśītamṛdusnigdhamadhurasthirapicchilāḥ| śleṣmaṇaḥ praśamaṃ yānti viparītaguṇairguṇāḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="59-61">samprati śarīrarogādhikārapravṛttatvādasya tantrasya śārīrarogajanakavātādilakṣaṇaṃ bheṣajaṃ cāha- rūkṣa ityādi| pradhānatvādagre vāyorabhidhānam| rūkṣādīnāṃ jyāyastvādabhidhānaṃ, tena dāruṇādayo'pi guṇā boddhavyāḥ; rūkṣatvaṃ ca vāyāvadhikaṃ, snehasādhyatvādvāyoḥ; ato rūkṣatvamagre'bhihitam| yadyapi vaiśeṣike'nuṣṇāśīto vāyuḥ, tathā'pīha śītena vṛddhidarśanāduṣṇena ca praśamadarśanāttathā kevalavātārabdhe roge śītadarśanācca śīta eva vāyuḥ; yacca pittayuktasyoṣṇatvaṃ, tadyogavāhitvāt; yathā pāṣāṇasya yena dravyeṇa śītenoṣṇena vā yogo bhavati tadguṇānuvidhānaṃ, tathā vāyorapi| viparītā vātaguṇapratipakṣā guṇā yasya tadviparītaguṇaṃ; guṇaśabdena ceha dharmavācinā rasavīryavipākaprabhāvāḥ sarva eva gṛhyante, tena prabhāvādapi yadvātaviparītaṃ tadapi gṛhyate| anye tvekaviparītaśabdalopādviparītaṃ viparītaguṇaṃ ca grāhayanti; tena viparītagrahaṇāt prabhāvaviparītaṃ gṛhyate, guṇavaiparītyādvipākādayo gṛhyante| nanu viparītaguṇabhūyiṣṭhairapi vātādīnāṃ praśamo bhavati, yato na hi sarvaṃ bheṣajaṃ vātādīnāṃ sarvātmanā viruddhaṃ bhavati; uktaṃ hi- “viruddhaguṇasannipāte hi bhūyasā'lpamavajīyate” (vi.a.1) iti; tat kimiti viruddhaguṇabhūyiṣṭhasyāgrahaṇam? ucyate- viruddhaguṇabhūyiṣṭhasyāpi viparītaguṇaśabdenaiva grahaṇāt| viparītaguṇabhūyiṣṭhe'pi ye viparītā alpā abalā vā guṇāste svakāryākartṛtvādavyapadeśyā eva; kiṃvā sarvathā viparītaguṇairadhikā praśastā ca śāntirbhavati, ata eva sampraśabdau śīghrasamyakpraśamārthābhidhāyakau kṛtau; viparītaguṇabhūyiṣṭhairna tathā śāntirbhavati, ata eva sampraśabdābhyāṃ na tat sākṣāduktam| evaṃ ca vyākhyānaṃ pittaśleṣmaṇorapi kartavyam| sasnehamiti īṣatsnehaṃ, tena pitte sarpiṣaḥ snigdhasya bheṣajatvamupapannam| amlarasatā ceha pittasyocyate, aptejaḥsamārabdhatvāt <note place="foot" type="variant" n="112">‘aptejaḥsamavāyārabdhatvāt’ iti pā.</note> pittasya; suśrute tu kaṭutvameva pittasyoktam, amlatā ca vidagdhasya pittasyoktā| yaduktaṃ- “vidagdhaṃ cāmlameva ca” (su.sū.a.21) iti| evaṃ sasnehatāyāmapi pittasya suśrutasvaraso nāsti| etacca snigdhatvamamlatvaṃ ca jalānalārabdhatvāt pittasyopapannameva, suśrute tu tejorūpapittābhiprāyeṇaiva tannirastaṃ bhavati| śleṣmaṇo viparītaguṇairguṇānāṃ praśama ucyate, na punaḥ śleṣmaṇaḥ praśamo'bhidhīyate; kasmādevamucyate? guṇapraśamanena ca guṇipraśamo guṇavṛddhyā ca guṇivṛddhirbhavatīti sūcanārtham| yata uṣṇena śītapraśame kriyamāṇe śītādhārasyodakabhāgasyāvaśyameva praśamaḥ kriyate||59-61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">viparītaguṇairdeśamātrākālopapāditaiḥ| bheṣajairvinivartante vikārāḥ sādhyasammatāḥ||62||</seg> sādhanaṃ na tvasādhyānāṃ vyādhīnāmupadiśyate|63|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="62">viparītaguṇairapyalpamātraistathā'viparītadeśakālādipratibaddhaiśca na praśamo bhavatītyāha- viparītetyādi| deśo bhūmirāturaśca, mātrā anapāyiparimāṇaṃ, kālo nityagaḥ ṛtvādirāvasthiko bālyādiśca; deśādyapekṣayā yathocitatvena kalpito deśamātrākālopapāditaḥ| upapāditairiti caurādiko ṇic; kiṃvā vaidyenopapāditaiḥ| atra deśagrahaṇādbalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtīnāṃ grahaṇaṃ, kālagrahaṇādvayaso'pi grahaṇaṃ, doṣastu praśamanīyatayaiva gṛhītaḥ, bheṣajaṃ tu sākṣādevoktam; evaṃ doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāṃ parīkṣyāṇāṃ daśavidhānāṃ sarveṣāmeva grahaṇaṃ bhavati| sādhyatvena prāmāṇikānāṃ sammatāḥ sādhyasammatāḥ; etenājñenājñānādye sādhyatvena gṛhītāste nirākriyante| yattu samyaggrahaṇena yāpyayāpanamucyate tannātisundaraṃ, vinivartanta iti vacanāt; na ca yāpyayāpanaṃ vinivṛttiḥ| asādhye bheṣajanivṛttimāha- sādhanamityādi| nanvasādhyānāmapi sādhanaṃ dṛṣṭaṃ, yato'riṣṭavāṃstāvadavaśyaṃ mṛtyugṛhītatvenāsādhyaḥ; yaduktaṃ- “ariṣṭaṃ cāpi tannāsti yadvinā maraṇaṃ bhavet| maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram” (iṃ.a.2); utpannāriṣṭasādhanaṃ <note place="foot" type="variant" n="113">‘utpannāriṣṭe ca sādhanaṃ’ iti pā.</note> ca suśrute proktaṃ- “dhruvaṃ tvariṣṭe maraṇaṃ brāhmaṇaistat kilāmalaiḥ| rasāyanatapojapyatatparairvā nivāryate” (su.sū.a.28) iti; tathā cāha bhagavānagastyaḥ- “rasāyanatapojapyayogasiddhairmahātmabhiḥ| kālamṛtyurapi prājñairjīyate nālasairnaraiḥ” iti; tathā'nyatrāpyuktaṃ- “jātā'riṣṭo'pi jīvati” iti| atrāhureke- dvividhamariṣṭaṃ niyatamaniyataṃ ca; tatra yanniyataṃ tadasādhyameva, ata evoktaṃ “na tvariṣṭasya jātasya nāśo'sti maraṇādṛte” (iṃ.a.2); atra jātasyeti vacanānniyatasyeti gamyate; yattvaniyatamariṣṭaṃ tatprati suśrutāgastyavacanayorarthavattā| carake'pyaniyatamariṣṭamuktaṃ; yathā- saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate (iṃ.a.9) iti| anye tu bruvate- saṃśayaprāptamiti uktibhedamātramatra; tena sarvāriṣṭaṃ mārakamevāsati rasāyanādau, rasāyanatapaḥprabhṛtayastu prabhāvātiśayayogāditarakriyayā'sādhyamapi sādhayanti; taccāriṣṭanivāraṇaṃ viraleṣveva puruṣātiśayeṣu nandikeśvarādiṣu dṛṣṭaṃ, na sarvapuruṣaistacchakyamato jātāriṣṭānāmasādhyataiva tantre procyate| yattu kaiściducyate- niyatāyuṣo mṛtyurariṣṭapūrvo bhavati, aniyatāyuṣastvariṣṭaṃ vinaiva mṛtyurbhavati| tanna, “maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram” (iṃ.a.2) iti vacanāt| yaducyate- aniyatāyuṣaḥ satyapi riṣṭaprādurbhāve samyakkriyopapādanājjīvitena bhavitavyaṃ, yato'niyatāyuṣaḥ puruṣakārāparādhādeva paraṃ mṛtyurbhavati, samyakkriyāyāṃ ca puruṣakārāparādho nāsti| tanna, nahyaniyatāyuṣaḥ sarvadaiva puruṣakārasādhyāḥ, kintu yathocitakālakriyamāṇasvasthāturahitasevārūpapuruṣakārasādhyāḥ; tena yathocitakāle hitāsevanādasādhyatvayukte vyādhau riṣṭe jāte kiṃ bheṣajamatītakālakriyamāṇamapakrānte <note place="foot" type="variant" n="114">‘atītakālamapakrāntasalilasyeva’ iti pā.</note> salila iva setubandhaḥ kariṣyatīti| tasmādasādhyānāṃ sādhanaṃ nopadiśyata iti sādhu||62||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">bhūyaścāto yathādravyaṃ guṇakarmāṇi vakṣyate||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="63">kimetānyeva guṇakarmāṇi, utāparāṇyapītyāha- bhūyaścetyādi| guṇānāṃ karmāṇi guṇakarmāṇi| yathādravyamiti yasmin yasmin dravye yadyadguṇakarma tattattasmiṃstasmin dravye'nnapānādau kṛtsne vā tantre vakṣyate ‘ācārya’ iti śeṣaḥ; vakṣyate iti brūño vacirādeśāt prayogaḥ| kiṃvā yathādravyamiti yathāhetuṃ; tadyathā- gurukharakaṭhinādiguṇabahulaṃ pārthivadravyaṃ, teṣāṃ ca pārthivānāṃ guṇānāṃ karma upacayasaṅghātagauravādīti||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā| nirvṛttau ca viśeṣe ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="64">samprati doṣānabhidhāya tatpraśamanapradhānān rasān vaktumudyato rasalakṣaṇapūrvakaṃ rasotpattikramamāha- rasanārtha ityādi| rasyata āsvādyata iti rasaḥ| rasanārtha iti jihvāgrāhyaḥ| etacca ṣaṇṇāmapi rasānāmanugataṃ rūpādiṣu ca vyāvṛttatvāt sādhulakṣaṇam| tasyeti rasasya| dravyamiti ādhārakāraṇam| dravyaśabdo hyādhārakāraṇavācī; yathā- “pañcendriyadravyāṇi” (sū.a.8) iti| kṣitistatheti yathā āpa ādhārakāraṇaṃ tathā kṣitirapi| ‘apkṣitī’ iti vaktavye kṣitistathetivacanāt <note place="foot" type="variant" n="115">‘kṣitestvagre prativacanāt’ iti pā.</note> kṣiterādhārakāraṇatvamamukhyamiti darśayati| yenāpo hi nisargeṇa rasavatyaḥ| tathā hyātreyabhadrakāpyīye “saumyāḥ khalvāpaḥ” (sū.a.26) ityādinā jala eva rasasya vyaktiriti <note place="foot" type="variant" n="116">‘vyaktiṃ’ iti pā.</note> darśayati| suśrute'pyuktaṃ- “tasmādāpyo rasaḥ” (su.sū.a.42) iti| kṣitistvapāmeva rasena nityānuṣaktena rasavatītyucyate| yato nityaḥ kṣitijalasambandhaḥ; vacanaṃ hi- “viṣṭaṃ hyaparaṃ pareṇa” (nyā.da.3/1/60) iti| asyārthaḥ- khavāyvagnijalakṣitīnāmuttarottare bhūte pūrvapūrvabhūtasya nityamanupraveśaḥ, tatkṛtaśca khādiṣu guṇotkarṣaḥ| rasasya kiṃ vyaktāvapkṣitī kāraṇaṃ kiṃvā viśeṣe ityāha- nirvṛttāvityādi| nirvṛttau ceti abhivyaktau| etena raso'bhivyajyamāno jalakṣityādhāra eva vyajyata iti darśayati| cakārādviśeṣe'pi madhurādilakṣaṇe apkṣitī pratyayau| tena “somaguṇātirekānmadhuraḥ, pṛthivyagniguṇātirekādamlaḥ” (sū.a.26) ityādinā jalapṛthivyorapi viśeṣakāraṇatvaṃ vakṣyamāṇamupapannam| viśeṣe ca pratyayāḥ khādaya iti madhurādiviśeṣanirvṛttau nimittakāraṇaṃ khavāyvanalāḥ, na <note place="foot" type="variant" n="117">‘na pradhānakāraṇabhūtāḥ’ iti pā.</note> tvādhārakāraṇabhūtāḥ| khādaya ityanenaiva tritve labdhe punastraya iti vacanaṃ teṣāmeva vyastasamastānāmapi pratyayatvadarśanārtham; ata eva vyastasamastākāśādisaṃsargabhedādrasānāṃ madhurataramadhuratamādyavāntarabheda upapannaḥ| viśeṣe ceti cakārādabhivyaktāvapyākāśādīnāṃ nimittakāraṇatvaṃ darśayati| vakṣyati hi- tāstvantarīkṣādbhraśyamānā bhraṣṭāśca pañcamahābhūtavikāraguṇasamanvitā jaṅgamasthāvarāṇāṃ bhūtānāṃ mūrtīrabhiprīṇayanti; tāsu ṣaḍabhimūrcchanti rasāḥ (sū.a.26) iti| anye tu viśeṣe ceti cakāraṃ khādayaścetyatra yojayanti; tena cakārāt kālo'pi viśeṣe'bhivyaktau ca kāraṇaṃ labhyate| sākṣāttu kālasyāvacanena khādibhyo'pyapakṛṣṭaṃ kālasya kāraṇatvaṃ darśyate| kiṃvā rasasyāpo dravyaṃ kṣitistatheti pūrvavadeva; nirvṛttau ceti kṣitireva nirvṛttāvabhivyaktau pratyayo nāpaḥ; yata āpo hyavyaktarasā eva, kṣitisambandhādeva ca raso'bhivyakta upalabhyate| uktaṃ ca- “jaṅgamasthāvarāṇāṃ bhūtānāṃ mūrtīrabhiprīṇayanti, tāsu ṣaḍabhimūrcchanti rasāḥ” (sū.a.26) iti| tena pārthivadravyasambandhādevāpāṃ raso vyajyate, nānyathā| viśeṣe ceti cakārādapkṣitī viśeṣe kāraṇe| yadyapi <note place="foot" type="variant" n="118">‘yadi vā apkṣitī viśeṣeṇa kāraṇe, somaguṇātirekānmadhura ityādau tu’ iti pā.</note> cāpkṣitī viśeṣe kāraṇe, tathā'pi “somaguṇātirekānmadhuraḥ”- (sū.a.26) ityādau tu khādaya eva tathā sanniviśanti yathā somo'tirikto bhavati, tena tatrāpyūnatvena <note place="foot" type="variant" n="119">‘tathonatvena’ iti pā.</note> sanniviṣṭāḥ khādaya eva viśeṣahetava iti| yadyapicābhivyaktirmadhurādiviśeṣarahitā kvacidbhavati, tathā'pi sāmānyena sarvatra yadabhivyaktaye'nugataṃ kāraṇamupalabhyate kṣitirūpaṃ jalakṣitirūpaṃ vā tadabhivyaktikāraṇaṃ; yadanugamāttu madhurādiviśeṣopalabdhistadviśeṣakāraṇamucyate||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">svāduramlo'tha lavaṇaḥ kaṭukastikta eva ca| kaṣāyaśceti ṣaṭko'yaṃ rasānāṃ saṅgrahaḥ smṛtaḥ||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="65">rasaviśeṣānāha- svādurityādi| atra sarvaprāṇināmiṣṭatvādādau madhura uktaḥ; tadanu ca prāṇyabhīṣṭotkarṣakrameṇaivāmlādinirdeśakramo boddhavyaḥ| ṣaṭka iti punaḥ saṅkhyākaraṇaṃ paravādimatasaptasaṅkhyatvādiniṣedhārtham| ayaṃ saṅgraha ityanenāvāntarabhedabahutvaṃ tathā vakṣyamāṇarasasaṃsargabahutvaṃ ca darśayati||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">svādvamlalavaṇā vāyuṃ, kaṣāyasvādutiktakāḥ| jayanti pittaṃ, śleṣmāṇaṃ kaṣāyakaṭutiktakāḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="1">(kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṃ, svādvamlalavaṇāḥ kapham| kaṭutiktakaṣāyāśca kopayanti samīraṇam <note place="foot" type="variant" n="120">yogīndranāthasenasammato'yaṃ pāṭhaḥ| sa tvetadanantaraṃ ‘bhūyaścāto yathādravyaṃ guṇakarmāṇi vakṣyate’ ityardhaślokaṃ paṭhati</note>||1||</seg>)|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="66">rasānāmupayuktataraṃ kāryamāha- svādvamletyādi| atra ca vāyornīrasasyāpi rasasahacaritasnigdhatvādiguṇairviparītaiḥ praśamo jñeyaḥ| evaṃ madhurarasasyāpi śleṣmaṇo'mlalavaṇābhyāṃ snigdhatvābhiṣyanditvādisahacaritaguṇayogādeva vṛddhiḥ| atra ca ye praśamakatvena rasā vātādīnāṃ noktāste vardhakā boddhavyāḥ| yadāha vāgbhaṭaḥ- “tatrādyā mārutaṃ ghnanti trayastiktādayaḥ kapham| kaṣāyatiktamadhurāḥ pittamanye tu kurvate” (vā.sū.a.1) iti| rasakarmātideśenaiva guṇavīryavipākānāmapi karmanirdeśaḥ kṛta eva| yato madhurādirasenaiva sarvaguṇān vīryavipākāṃśca nirdekṣyatyātreyabhadrakāpyīye- “tatra svāduḥ” (sū.a.26) ityādinā; tathā “kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ” (sū.a.26); tathā “amlo'mlaṃ pacyate svādurmadhuraṃ lavaṇastathā” (sū.a.26) tathā “śītaṃ vīryeṇa yaddravyaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| tayoramlaṃ yaduṣṇaṃ ca yaccoṣṇaṃ kaṭukaṃ tayoḥ” (sū.a.26) ityādinā||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">kiñciddoṣapraśamanaṃ kiñciddhātupradūṣaṇam| svasthavṛttau mataṃ kiñcittrividhaṃ dravyamucyate||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="67">ato'vaśiṣṭaṃ dravyakāryaṃ prabhāvakṛtaṃ vaktuṃ prabhāvabhedena dravyabhedamāha- kiñcidityādi| kiñciditi na sarvam| doṣasya doṣayordoṣāṇāṃ vā praśamanaṃ doṣapraśamanam| doṣagrahaṇena duṣṭā rasādayo'pi gṛhyante| tena dravyamahimnā yaddoṣāṇāṃ duṣṭānāṃ rasādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="121">‘rasādīnām’ iti hastalikhitapustake nopalabhyate</note> dhātūnāṃ vā śamakamāmalakadurālabhādi tadgṛhyate| āmalakaṃ hi śivatvāttridoṣaharaṃ; durālabhā cāpi vātapittaśleṣmaharī| yadyapi cāmalakasya “hanti vātaṃ tadamlatvāt” (su.sū.a.46) ityādinā guṇadvārā tridoṣaharatvamucyate, tathā'pi tatprabhāvabṛṃhitameva boddhavyam| yatastatrāmlatvādinā pittādiko'pi yujyate, sa tvāmalakaprabhāvānna bhavati| dhātupradūṣaṇamiti vātādīnāṃ samatvena śarīradhāraṇātmakānāṃ tathā rasādīnāṃ ca dūṣaṇaṃ kiñcit, yathā- yavakamandakaviṣādi| suṣṭhu avatiṣṭhate nīrogatveneti svasthaḥ, tasya vṛttiḥ svastharūpatayā'nuvartanaṃ, tatra svasthavṛttau matamabhimataṃ pūjitamiti yāvat| saṅkhyeyanirdeśādeva tritve labdhe trividhagrahaṇaṃ niyamārtham| tena saṃśodhanasaṃśamanādīnāmanekavidhānāmapyatraivāvarodhaḥ| rasāyanavājīkaraṇe tu svasthavṛttimātra eva| yaduktaṃ- “svasthasyojaskaraṃ yattu tadvṛṣyaṃ tadrasāyanam” (ci.a.1pā.1) iti| pratipāde kiñcidgrahaṇaṃ doṣaharatvādikarmaṇāṃ vibhinnadravyāśrayitvopadarśanārtham; ekakiñcidgrahaṇe tvekameva dravyaṃ doṣaharaṃ dhātupradūṣakaṃ svasthavṛttimataṃ ca syāt, na ca tadabhimatam| nanu, svasthavṛttimatānāṃ raktaśāliṣaṣṭikayavādīnāṃ doṣapraśamanatvamapi dṛśyate, yato vakṣyati tatra tatra raktaśālyādīnāṃ jvarādau prayogaṃ; tathā prakṛtiśarīradeśakālamātrābhi(di)yuktaṃ doṣapraśamanamapi doṣakaraṃ bhavati, yathā- āmalakamatimātramagnimāndyāyetyādi jñeyaṃ; tathā dhātupradūṣaṇamapi doṣaśamanaṃ dṛśyate, yathā- viṣamudaraharaṃ, tathā yadeva mandakādi doṣakaraṃ tadeva kṣīṇadoṣaṃ prati doṣavṛddhyā sāmyāpādanena doṣapraśamanaṃ bhavati; tadevamavyavasthitatvāt kiñciddoṣapraśamanamityādi viruddham| atrocyate- svasthavṛttimataṃ raktaśālyādi doṣapraśamanamapi bhavati, paraṃ tat prāyaḥ svasthavṛttihitatvāt svasthavṛttimatatvena gṛhyate| vacanaṃ hi- “svasthasyorjaskaraṃ yattu tadvṛṣyaṃ tadrasāyanam| prāyaḥ, prāyeṇa rogāṇāṃ dvitīyaṃ śamane hitam|| prāyaḥśabdo viśeṣārtha ubhayaṃ hyubhayārthakṛt” (ci.a.1) iti| doṣapraśamanāni dravyāṇi viguṇaprakṛtyādipratibandhakābhāve doṣapraśamanamācarantyeva, pratibandhakasadbhāve <note place="foot" type="variant" n="122">‘pratibandhakasambhave’ iti pā.</note> tu na kurvanti, na caitāvatā teṣāṃ sa <note place="foot" type="variant" n="123">‘svasvabhāvo’ iti pā.</note> svabhāvo na bhavati; nahyagnirmantrādipratibandhāt kadācinna dahatīti dāhakatvena nopadiśyate; evaṃ dhātupradūṣakasyāpi kadāciddhātupraśamakatvaṃ nimittāntarayogādbhavanna dhātupradūṣakasvarūpatāṃ hanti, yathā salilasyāgnisambandhāduṣṇatvam| tasmādyadyasya prāyikamananyopādhikṛtaṃ ca rūpaṃ, tenaiva vyapadeśo yuktaḥ| yacca mandakādīnāṃ kṣīṇadoṣavardhakatvena doṣapraśamakatvaṃ tadvidyamānamapi kādācitkatvāttathā hyuttarakālaṃ doṣāvahatvācca na vyapadiśyate doṣapraśamakatvena| nanu, yadyapyevaṃ tathā'pi yadekadoṣaharamaparadoṣakaraṃ yathā maricaṃ śleṣmaharaṃ pittakaraṃ cetyādi bahudravyajātaṃ tat kutra praviśatu? atraike vadanti- yadubhayātmakaṃ taddoṣaharaṃ doṣakaraṃ ca, nacaitāvatā dravyatritvakṣatiḥ; yato na vātādisaṃsargajavyādhisadbhāve vātādijanyatvena yattraividhyaṃ rogāṇāmucyate tat khaṇḍitaṃ bhavati; kiṃvā maricādīnāṃ yadubhayakartṛtvaṃ na taddravyaprabhāvakṛtaṃ, kiṃ tarhi rasādikṛtaṃ, tena na dravyaprabhāvaprastāve tadudāharaṇīyaṃ; naca kiñciddravyaṃ tādṛśamasti yat prabhāvādeva kiñciddoṣaṃ karoti kiñcicchamayatīti na doṣapraśamanatvādiprabhāvaṃ prati niyamaḥ; ayameva ca pakṣaḥ sādhuḥ| nanu ‘kiñciddoṣapraśamanaṃ kiñciddoṣapradūṣaṇam’ iti vā kriyatāṃ, ‘kiñciddhātupraśamanaṃ kiñciddhātupradūṣaṇam’ iti vā| naivaṃ, tathā sati doṣaśabdasya mukhyavṛttyā vātādiṣveva vṛttitvāttathā <note place="foot" type="variant" n="124">‘vṛttatvāt’ iti pā.</note> dhātuśabdasya ca rasādivṛttitvādubhayagrahaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="125">‘rasādivṛttatvāt’ iti pā.</note> na prāpyate; ubhayapadopādānena dvayaṃ nipuṇakārī tantrakāro dūṣaṇatvadhāraṇatvayogaparigrahāddoṣapraśamanena duṣṭarasādipraśamanamapi bheṣajaṃ vividhāśitapītīyādivakṣyamāṇaṃ, tathā dhātupradūṣaṇena vātādipradūṣakamapi nidānādivakṣyamāṇaṃ grāhayati| praśabdo'tra prakāre; tena prakāreṇa mṛdumadhyādinā prakopaṇaṃ, tathā prakāreṇa saṃśodhanasaṃśamanādinā śamanamucyate; kiṃvā dhātvarthānuvṛttāveva <note place="foot" type="variant" n="126">‘dhātvarthānuvṛttirevāsau praśabdaḥ’ iti pā.</note> imau praśabdau, yathā- ‘cyutāṃśaḥ paridhāvati’ ityatra dhāvatītyarthaḥ| ādau doṣapraśamanagrahaṇaṃ tasyaivehābhipretatvāt| nanu svasthavṛttimataṃ dravyaṃ bhāvidoṣaharatvena doṣapraśamanameva| naivaṃ, nahi svāsthyānuvṛttijanakatvāddoṣanivṛttikaraṃ <note place="foot" type="variant" n="127">‘svāsthyānuvṛttitvāt’ iti pā.</note> doṣaharaṇamucyate, kiṃ tarhi samadhātūnāmavardhakatvenākṣayakaratvena ca rasādisrotasāṃ cānuguṇatvena dhātusāmyānuvṛttikaramucyate| vacanaṃ hi- “pathyaṃ patho'napetaṃ yat” (sū.a.25) iti||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">tat punastrividhaṃ proktaṃ jaṅgamaudbhidapārthivam <note place="foot" type="variant" n="128">‘jāṅgamaṃ bhaumamaudbhidam’ iti pā.</note>| madhūni gorasāḥ pittaṃ vasā majjā'sṛgāmiṣam||68||</seg> <seg type="unit" n="69">viṇmūtracarmareto'sthisnāyuśṛṅganakhāḥ khurāḥ| jaṅgamebhyaḥ prayujyante keśā lomāni rocanāḥ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">suvarṇaṃ samalāḥ pañca lohāḥ sasikatāḥ sudhā| manaḥśilāle maṇayo lavaṇaṃ gairikāñjane||70||</seg> <seg type="unit" n="71">bhaumamauṣadhamuddiṣṭamaudbhidaṃ tu caturvidham| vanaspatistathā vīrudvānaspatyastathauṣadhiḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">phalairvanaspatiḥ puṣpairvānaspatyaḥ phalairapi| oṣadhyaḥ phalapākāntāḥ pratānairvīrudhaḥ smṛtāḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">mūlatvaksāraniryāsanāla(ḍa)svarasapallavāḥ| kṣārāḥ kṣīraṃ phalaṃ puṣpaṃ bhasma tailāni kaṇṭakāḥ||73||</seg> patrāṇi śuṅgāḥ kandāśca prarohāścaudbhido gaṇaḥ|74|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="68-73">sampratyanyathā dravyabhedamāha- tat punarityādi| taditi dravyam| gacchatīti jaṅgamam, udbhidya pṛthivīṃ jāyata iti audbhidaṃ vṛkṣādi, uktaprakāradvayātiriktaḥ pṛthivīvikāraḥ pārthivam| saṃsvedajasyeha krimyāderjaṅgame'varodhaḥ, kukuṇḍakādeśca audbhide| iha ca dravyaśabdena pārthivadravyamevocyate; tena jalānilāgnyādīnāmagrahaṇādavyāptirna vācyā| jaṅgamaśabdena jaṅgamaprabhavaṃ gorasamadhvādyapi grāhyam| evamaudbhidapārthivayorapi grahaṇaṃ vācyam| rocanā gorocanā| etacca madhvādi prāya upayogitvāt prādhānyāduktaṃ; tenāṇḍabastyādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="129">‘tenāṇuvaṃśādīnāṃ’ iti pā.</note> ca grahaṇaṃ boddhavyam| yadyapi jaṅgamānantaraṃ bahuprapañcatvena pradhānatvādaudbhidamupadiṣṭaṃ, tathā'pyabahuvaktavyatvāt pārthivameva jaṅgamānantaraṃ vivriyate; tadanu bahuvaktavyamaudbhidam| suvarṇamityādi| pañca lohā iti tāmrarajatatrapuśīsakṛṣṇalohānāṃ grahaṇam| samalā iti malaśabdena śilājatūni lohamalarūpāṇi gṛhyante, tacca suśrutadarśanāt suvarṇarajatādibhavaṃ ṣaḍvidhameva gṛhyate; suśrute hi ṣaḍvidhameva śilājatūktam, iha tu rasāyane caturvidhamuktaṃ- “caturbhyo dhātubhyastasya sambhavaḥ| hemno'tha rajatāttāmrādvaraṃ kṛṣṇāyasādapi” (ci.a.1) iti vacanāt| etacca vacanaṃ rasāyanādhikāritāṃ caturvidhasya śilājatuno darśayati, natu ṣaḍvidhaśilājatupratiṣedhaparamiti na suśrutena samaṃ virodhaḥ| kiṃvā suvarṇaṃ nirmalaṃ, samalāstu rajatatāmratrapuśīsalohāḥ (iti <note place="foot" type="variant" n="130">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate</note> militvā pañca lohāḥ|) śilājatupāṣāṇapaṅkaprabhṛtīnāṃ tu grahaṇamuddiṣṭaśabdena sūcitam; uddeśo hyalpakathanam| sudhā gāṅgeyikā| ālaṃ haritālam| añjanaṃ sauvīrāñjanam| phalairvanaspatiriti vināpuṣpaiḥ phalairyuktā vaṭodumbarādayaḥ| yaduktaṃ hārīte- “teṣāmapuṣpāḥ phalino vanaspataya iti smṛtāḥ” iti| puṣpairvānaspatyaḥ phalairapīti puṣpānantaraṃ phalabhāja ityarthaḥ| phalasya pākādanto vināśo yeṣāṃ tilamudgādīnāṃ te phalapākāntāḥ; atra kecit phalapākāntāḥ <note place="foot" type="variant" n="131">‘phalāntāḥ’ iti pā.</note> pākāntāścauṣadhya iti vadanti; tena vinā'pi phalaṃ pākenaivānto yeṣāṃ dūrvādīnāṃ te'pi gṛhyante| pratānaśabdena latā gulmāśca gṛhyante| yaduktaṃ hārītena- “latā gulmāśca vīrudhaḥ” iti| mūlatvagityādau niryāso lākṣāsarjarasādiḥ| audbhido gaṇa ityaudbhidasamudbhūto gaṇaḥ||68-73||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">mūlinyaḥ ṣoḍaśaikonā phalinyo viṃśatiḥ smṛtāḥ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">mahāsnehāśca catvāraḥ pañcaiva lavaṇāni ca| aṣṭau mūtrāṇi saṅkhyātānyaṣṭāveva payāṃsi ca||75||</seg> <seg type="unit" n="76">śodhanārthāśca ṣaḍ vṛkṣāḥ punarvasunidarśitāḥ| ya etān vetti saṃyoktuṃ vikāreṣu sa vedavit||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="74-76">sampratyatraiva jaṅgamaudbhidapārthivadravye yat praśastaṃ tadāha- mūlinya ityādi| mūlaṃ praśastatamaṃ yāsāṃ tā mūlinyaḥ; evaṃ phalinyo'pi| ṣoḍaśeti cchedaḥ| mahāsnehā iti kṣīramāṃsādīnāmapi snehatayā snehādhyāye vakṣyamāṇatvena teṣu sarpirādīnāṃ bhūrisnehavattvena mahattvam| pañcaiva lavaṇānīti vimāne (vi.a.8) vakṣyamāṇalavaṇabahutve pañcānāmeva praśastatvena darśanārtham| evaṃ mūtrādiṣvapi prādhānyamunneyaṃ sajātīyeṣu| vedaviditi āyurvedavit||74-76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">hastidantī haimavatī śyāmā trivṛdadhoguḍā| saptalā śvetanāmā ca pratyakśreṇī gavākṣyapi||77||</seg> <seg type="unit" n="78">jyotiṣmatī ca bimbī ca śaṇapuṣpī viṣāṇikā| ajagandhā dravantī ca kṣīriṇī cātra ṣoḍaśī||78||</seg> <seg type="unit" n="79">śaṇapuṣpī ca bimbī ca cchardane haimavatyapi| śvetā jyotiṣmatī caiva yojyā śīrṣavirecane||79||</seg> ekādaśāvaśiṣṭā yāḥ prayojyāstā virecane| ityuktā nāmakarmabhyāṃ mūlinyaḥ...|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="77-79">hastidantītyādi| hastidantī bṛhatphalā goḍumbā, ‘iyameva nāgadantī bhaṇyate’ ityeke| haimavatī vacā| śyāmā śyāmamūlā trivṛt| adhoguḍā praddhadārakaḥ| saptalā carmakaṣā| śvetanāmā śvetā'parājitā| pratyakśreṇī dantī| bimbī oṣṭhopamaphalā| śaṇapuṣpī ghaṇṭāravā| viṣāṇikā āvartanī| ajagandhā ‘phokāndī’ iti khyātā| dravantī dantyeva cīritapatrā| kṣīriṇī dugdhikā| mūlinīnāṃ vamanādiviniyogamāha- śaṇapuṣpītyādi||77-79||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">...phalinīḥ śṛṇu||80||</seg> <seg type="unit" n="81">śaṅkhinyatha viḍaṅgāni trapuṣaṃ madanāni ca| dhāmārgavamathekṣvāku jīmūtaṃ kṛtavedhanam| ānūpaṃ sthalajaṃ caiva klītakaṃ dvividhaṃ smṛtam||81||</seg> <seg type="unit" n="82">prakīryā codakīryā ca pratyakpuṣpā tathā'bhayā| antaḥkoṭarapuṣpī ca hastiparṇyāśca <note place="foot" type="variant" n="132">‘hastiparṇī ca śāradā’ iti pā.</note> śāradam||82||</seg> <seg type="unit" n="83">kampillakāragvadhayoḥ phalaṃ yat kuṭajasya ca| dhāmārgavamathekṣvāku jīmūtaṃ kṛtavedhanam||83||</seg> <seg type="unit" n="84">madanaṃ kuṭajaṃ caiva trapuṣaṃ hastiparṇinī| etāni vamane caiva yojyānyāsthāpaneṣu ca||84||</seg> <seg type="unit" n="85">nastaḥ pracchardane caiva pratyakpuṣpā vidhīyate| daśa yānyavaśiṣṭāni tānyuktāni virecane||85||</seg> nāmakarmabhiruktāni phalānyekonaviṃśatiḥ|86|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="80-85">śaṅkhinī śvetabuhnā(dhna)| klītakaṃ yaṣṭīmadhu; asya tu yadyapi suśrute mūlaṃ praśastaṃ, mūlenaiva vyavahāraḥ, tathā'pi virecanaṃ prati yaṣṭīmadhudvayasyāpi phalameva praśastaṃ jñeyam| dhāmārgavaḥ pītaghoṣakaḥ| ikṣvākuḥ tiktālābuḥ| jīmūto ghoṣakabhedaḥ| kṛtavedhanaṃ jyotsnikā| prakīryodakīrye karañjadvayam| pratyakpuṣpā apāmārgaḥ| antaḥkoṭarapuṣpī nīlabudhnā| hastiparṇī moraṭaḥ, asyāśca śaratkālabhavameva phalaṃ grāhyaṃ; ata uktaṃ- hastiparṇyāśca śāradamiti| kampillakaṃ guṇḍārocanikā| āragvadhasya yadyapi suśrute patraṃ pradhānamuktaṃ, tathā'pīha phalaṃ gṛhyate pradhānatamatvāt| dhāmārgavamityādinā pañcakarmaviniyoga ucyate| nastaḥ pracchardana iti śirovirecane||80-85||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">sarpistailaṃ vasā majjā sneho diṣṭaścaturvidhaḥ <note place="foot" type="variant" n="133">‘dṛṣṭaḥ’ iti pā.</note>||86||</seg> <seg type="unit" n="87">pānābhyañjanabastyarthaṃ nasyārthaṃ caiva yogataḥ| snehanā jīvanā varṇyā balopacayavardhanāḥ||87||</seg> snehā hyete ca vihitā vātapittakaphāpahāḥ|88|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="86-87">mahāsneheṣu sarpirādau paṭhitaṃ, prādhānyāt; vacanaṃ hi- “nānyaḥ snehastathā kaścit saṃskāramanuvartate| yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnehottamaṃ matam” (ni.a.1) iti||86-87||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">sauvarcalaṃ saindhavaṃ ca viḍamaudbhidameva ca||88||</seg> <seg type="unit" n="89">sāmudreṇa sahaitāni pañca syurlavaṇāni ca| snigdhānyuṣṇāni tīkṣṇāni dīpanīyatamāni <note place="foot" type="variant" n="134">‘dīpanīyalaghūni ca’ iti pā.</note> ca||89||</seg> <seg type="unit" n="90">ālepanārthe yujyante snehasvedavidhau tathā| adhobhāgordhvabhāgeṣu nirūheṣvanuvāsane||90||</seg> <seg type="unit" n="91">abhyañjane bhojanārthe śirasaśca virecane| śastrakarmaṇi vartyarthamañjanotsādaneṣu ca||91||</seg> ajīrṇānāhayorvāte gulme śūle tathodare| uktāni lavaṇā(ni)...|92|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="88-91">lavaṇeṣu yadyapi saindhavaṃ pradhānaṃ, yato vakṣyati- “saindhavaṃ lavaṇānām” (sū.a.25) ityagryādhikāre, tathā'pi sauvarcalasya rocanatvaprakarṣāttathā saindhavamanu prādhānyakhyāpanārthamagre pāṭhaḥ| audbhidam autkārikālavaṇaṃ, kecicchāmbharilavaṇamāhuḥ| sāmudraṃ dakṣiṇasamudrabhavaṃ ‘karakaca’ iti khyātam| abhyañjana iti snehābhyaṅge| vartyarthamiti phalavartyartham||88-91||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">... nyū(ū)rdhvaṃ mūtrāṇyaṣṭau nibodha me||92||</seg> <seg type="unit" n="93">mukhyāni yāni diṣṭāni <note place="foot" type="variant" n="135">‘dṛṣṭāni’ iti pā.</note> sarvāṇyātreyaśāsane| avimūtramajāmūtraṃ gomūtraṃ māhiṣaṃ ca yat <note place="foot" type="variant" n="136">‘tathā’ iti pā.</note>||93||</seg> <seg type="unit" n="94">hastimūtramathoṣṭrasya hayasya ca kharasya ca| uṣṇaṃ tīkṣṇamatho'rūkṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="137">‘arūkṣaṃ snigdhaṃ’ iti gaṅgādharaḥ| yogīndranāthastu ‘rūkṣaṃ’ iti paṭhati</note> kaṭukaṃ lavaṇānvitam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">mūtramutsādane yuktaṃ yuktamālepaneṣu ca| yuktamāsthāpane mūtraṃ yuktaṃ cāpi virecane||95||</seg> <seg type="unit" n="96">svedeṣvapi ca tadyuktamānāheṣvagadeṣu ca| udareṣvatha cārśaḥsu gulmikuṣṭhikilāsiṣu <note place="foot" type="variant" n="138">‘gulmakuṣṭhakilāsiṣu’ iti pā.</note>||96||</seg> <seg type="unit" n="97">tadyuktamupanāheṣu pariṣeke tathaiva ca| dīpanīyaṃ viṣaghnaṃ ca krimighnaṃ copadiśyate||97||</seg> <seg type="unit" n="98">pāṇḍurogopasṛṣṭānāmuttamaṃ śarma <note place="foot" type="variant" n="139">‘sarvathocyate’ iti pā.</note> cocyate| śleṣmāṇaṃ śamayet pītaṃ mārutaṃ cānulomayet||98||</seg> <seg type="unit" n="99">karṣet pittamadhobhāgamityasmin guṇasaṅgrahaḥ| sāmānyena mayoktastu pṛthaktvena pravakṣyate||99||</seg> <seg type="unit" n="100">avimūtraṃ satiktaṃ syāt snigdhaṃ pittāvirodhi ca| ājaṃ kaṣāyamadhuraṃ pathyaṃ doṣānnihanti ca||100||</seg> <seg type="unit" n="101">gavyaṃ samadhuraṃ kiñciddoṣaghnaṃ krimikuṣṭhanut| kaṇḍūṃ ca śamayet pītaṃ samyagdoṣodare hitam||101||</seg> <seg type="unit" n="102">arśaḥśophodaraghnaṃ tu sakṣāraṃ māhiṣaṃ saram| hāstikaṃ lavaṇaṃ mūtraṃ hitaṃ tu krimikuṣṭhinām||102||</seg> <seg type="unit" n="103">praśastaṃ baddhaviṇmūtraviṣaśleṣmāmayārśasām| satiktaṃ śvāsakāsaghnamarśoghnaṃ cauṣṭramucyate||103||</seg> <seg type="unit" n="104">vājināṃ tiktakaṭukaṃ kuṣṭhavraṇaviṣāpaham| kharamūtramapasmāronmādagrahavināśanam||104||</seg> itīhoktāni mūtrāṇi yathāsāmarthyayogataḥ|105|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="92-104">avimūtramityādau strīmūtrameva praśastamiti liṅgaparigrahāddarśayati; yataḥ strīṇāṃ laghvaṅgatvānmūtramapi laghu; vacanaṃ hi- “lāghavaṃ jātisāmānye strīṇāṃ puṃsāṃ ca gauravam” (sū.a.27) iti| yattūcyate- puṃsāṃ mūtraṃ śukrasambandhādguru; tanna, śukrasambandhasya strīṇāmapi śukravattvena tulyatvāt; vacanaṃ hi- “yadā nārī hi nāryā tu maithunāyopapadyate| muñcataḥ śukramanyo'nyamanasthistatra jāyate <note place="foot" type="variant" n="140">‘yadā nāryāvupeyātāṃ vṛṣasyantyau kathañcana| muñcantyau śukramanyonyamanasthistatra jāyate’ iti suśrute (śā.a.2) pāṭhaḥ</note> ” ityādi; napuṃsakamūtraṃ tvamaṅgalatvānna gṛhyate| agadeṣvityanenāgadaprayogayaugikatvaṃ, viṣaghnamityanena ca kevalasyaiva viṣahantṛtvamiti na paunaruktyam| śarma cocyata iti ārogyarūpasukhakartṛtvāt| adhobhāgamiti adhomārgeṇa pittaṃ karṣet; kiṃvā yadevādhogataṃ pittaṃ tadeva virecayati nordhvagam| yathāsāmarthyayogata iti yādṛśaḥ śaktiyogo mūtrāṇāṃ tathā||92-104||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">ataḥ <note place="foot" type="variant" n="141">‘atha’ iti pā.</note> kṣīrāṇi vakṣyante karma caiṣāṃ guṇāśca ye||105||</seg> <seg type="unit" n="106">avikṣīramajākṣīraṃ gokṣīraṃ māhiṣaṃ ca yat| uṣṭrīṇāmatha nāgīnāṃ vaḍavāyāḥ striyāstathā||106||</seg> <seg type="unit" n="107">prāyaśo madhuraṃ snigdhaṃ śītaṃ stanyaṃ payo matam| prīṇanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ medhyaṃ balyaṃ manaskaram||107||</seg> <seg type="unit" n="108">jīvanīyaṃ śramaharaṃ śvāsakāsanibarhaṇam| hanti śoṇitapittaṃ ca sandhānaṃ vihatasya ca||108||</seg> <seg type="unit" n="109">sarvaprāṇabhṛtāṃ sātmyaṃ śamanaṃ śodhanaṃ tathā| tṛṣṇāghnaṃ dīpanīyaṃ ca śreṣṭhaṃ kṣīṇakṣateṣu ca||109||</seg> <seg type="unit" n="110">pāṇḍuroge'mlapitte ca śoṣe gulme tathodare| atīsāre jvare dāhe śvayathau ca viśeṣataḥ <note place="foot" type="variant" n="142">‘vidhīyate’ iti pā.</note>||110||</seg> <seg type="unit" n="111">yoniśukrapradoṣeṣu mūtreṣvapracureṣu ca| purīṣe grathite pathyaṃ vātapittavikāriṇām||111||</seg> <seg type="unit" n="112">nasyālepāvagāheṣu vamanāsthāpaneṣu <note place="foot" type="variant" n="143">‘mūtreṣu pradareṣu’ iti pā.</note> ca| virecane snehane ca payaḥ sarvatra yujyate||112||</seg> <seg type="unit" n="113">yathākramaṃ kṣīraguṇānekaikasya pṛthak pṛthak| annapānādike'dhyāye bhūyo vakṣyāmyaśeṣataḥ||113||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="105-113">prāyaśo madhuramiti prādhānyena madhuram| tena kṣīramuṣṭrīṇāmīṣallavaṇaṃ tathā chāgaṃ kaṣāyamityādau rasāntarasyāprādhānyenānubandho'pi kṣīre bhavatīti darśayati| prāyaśa iti bṛṃhaṇaṃ snigdhamityetābhyāṃ tathā śītamityanena ca sambadhyate; tenauṣṭrasya rūkṣoṣṇatvābhidhānaṃ na virodhi| stanyamiti stanyavṛddhikaram| manaskaramiti prabhāvādojaskaratvācca; ojovṛddhyā hi tadanuvidhāyino manaso'pi svakarmasāmarthyaṃ bhavati| etadeva ca nityasyeha manasaḥ karaṇaṃ yanmanasaḥ prakarṣabuddhyutkarṣādiguṇakaraṇam| hanti śoṇitapittamiti avasthāviśeṣāpannameva śoṇitapittaṃ hanti| vacanaṃ hi- “kaṣāyayogairvividhairyathoktairdīpte'nale śleṣmaṇi nirjite ca| yadraktapittaṃ praśamaṃ na yāti tatrānilaḥ syādanu, tatra kāryam|| chāgaṃ payaḥ syāt paramaṃ prayoge gavyaṃ śṛtaṃ pañcaguṇe jale vā” (ci.a.4) iti| evaṃ ca yaducyate- adhobhāge raktapitte saratvāt kṣīramayaugikam, ūrdhvage ca kaphakartṛtayā'yaugikamiti, tannirastam| sarvaprāṇabhṛtāṃ sātmyamityatra sarvaśabdaścikitsyatayā prakṛtasarvamanuṣyeṣveva vartate, tena kṣīrasya saṃsvedajādiprāṇyasātmyatvaṃ nodbhāvanīyaṃ; kiṃvā sarvaśabdo'yaṃ bhūrivacanaḥ||105-113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">athāpare trayo vṛkṣāḥ pṛthagye phalamūlibhiḥ| snuhyarkāśmantakāsteṣāmidaṃ karma pṛthak pṛthak||114||</seg> <seg type="unit" n="115">vamane'śmantakaṃ vidyāt snuhīkṣīraṃ virecane| kṣīramarkasya vijñeyaṃ vamane savirecane||115||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="114-115">phalamūlibhiriti pṛthakśabdayogādapādāne tṛtīyā| aśmantako <note place="foot" type="variant" n="144">aśmantakaḥ aśvatthasadṛśapatraḥ kṣīrivṛkṣo mahārāṣṭrabhāṣāyāṃ ‘asṭā’ iti khyātaḥ</note> māluyāsadṛśapatro vṛkṣaḥ||114-115||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">imāṃstrīnaparān vṛkṣānāhuryeṣāṃ hitāstvacaḥ| pūtīkaḥ kṛṣṇagandhā ca tilvakaśca tathā taruḥ||116||</seg> <seg type="unit" n="117">virecane prayoktavyaḥ pūtīkastilvakastathā| kṛṣṇagandhā parīsarpe śotheṣvarśaḥsu cocyate||117||</seg> <seg type="unit" n="118">dadruvidradhigaṇḍeṣu kuṣṭheṣvapyalajīṣu ca| ṣaḍvṛkṣāñchodhanānetānapi vidyādvicakṣaṇaḥ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">ityuktāḥ phalamūlinyaḥ snehāśca lavaṇāni ca| mūtraṃ kṣīrāṇi vṛkṣāśca ṣaḍ <note place="foot" type="variant" n="145">‘yeṣāṃ diṣṭāḥ payastvacaḥ’ iti pā.</note> ye diṣṭapayastvacaḥ||119||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="116-119">pūtīkaḥ kaṇṭakīkarañjaḥ| tilvako lodhraḥ; tasya taruriti viśeṣaṇena paṭṭikālodhraṃ vyudasyati, śābaralodhraṃ ca mahāpramāṇaṃ taruśabdayogyaṃ grāhayati; kiṃvā taruviśeṣaṇena bālaṃ lodhraṃ vyudasyati| ṣaḍvṛkṣāñ śodhanānityatra yadyapi kṛṣṇagandhāyāḥ pañcakarmaṇyanabhidhānānna śodhanatvaṃ, tathā'pi bāhyālepanena bahiḥsthitadoṣasaṃśodhanatvaṃ boddhavyaṃ; kiṃvā apiśabdāt kṛṣṇagandhāyā aśodhanatvamapi sūcyate||116-119||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">oṣadhīrnāmarūpābhyāṃ jānate hyajapā vane| avipāścaiva gopāśca ye cānye vanavāsinaḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">na nāmajñānamātreṇa rūpajñānena vā punaḥ| oṣadhīnāṃ parāṃ prāptiṃ kaścidveditumarhati||121||</seg> <seg type="unit" n="122">yogavittvapyarūpajñastāsāṃ <note place="foot" type="variant" n="146">‘yogavinnāmarūpajñaḥ’ iti pā.</note> tattvaviducyate| kiṃ punaryo vijānīyādoṣadhīḥ sarvathā bhiṣak||122||</seg> <seg type="unit" n="123">yogamāsāṃ tu yo vidyāddeśakālopapāditam| puruṣaṃ puruṣaṃ vīkṣya sa jñeyo <note place="foot" type="variant" n="147">‘sa vijñeyo bhiṣaktamaḥ’ iti pā.</note> bhiṣaguttamaḥ||123||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="120-123">uktānāmoṣadhīnāṃ yogajñānasya prādhānyaṃ darśayannāha- oṣadhīrityādi| parāṃ prāptimiti utkṛṣṭaṃ vyādhiśarīrādyapekṣaṃ samyagyogam| yogo vyādhiśarīrādyapekṣā samyagyojanā bheṣajasya| sarvatheti nāmarūpayogaiḥ| yogameva viśiṣṭaṃ darśayannāha- yogamityādi| deśakālopapāditamiti deśakālakṛtam| puruṣaṃ puruṣaṃ vīkṣyeti vīpsāyāṃ, pratipuruṣaṃ prakṛtyādibhedena yogasya prāyo bhedo bhavatīti darśayati| puruṣaśabdena ceha saṃyogapuruṣo'bhipretaḥ||120-123||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">yathā viṣaṃ yathā śastraṃ yathā'gniraśaniryathā| tathauṣadhamavijñātaṃ vijñātamamṛtaṃ yathā||124||</seg> <seg type="unit" n="125">auṣadhaṃ hyanabhijñātaṃ nāmarūpaguṇaistribhiḥ| vijñātaṃ cāpi duryuktamanarthāyopapadyate||125||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="124-125">yogasyauṣadhajñānādhīnatvādauṣadhājñānasya mahānarthakāritāṃ bahubhirdṛṣṭāntairdarśayati- yathā viṣamityādi| viṣādibahudṛṣṭāntenājñātaṃ bheṣajaṃ kiñcidviṣavat sañjñānāśaṃ kṛtvā mārayati, kiñcicca śastravanmarmacchedaṃ kṛtvā mārayati, kiñciccāgnivat sphoṭādikaṃ kṛtvā mārayati, kiñciccāśanivat sadyo mārayatīti darśayati| nāmarūpaguṇairityanena tritve labdhe punastribhiriti vacanamekaikajñānapratiṣedhārthaṃ; tena tribhireva militairjñātaṃ bheṣajaṃ praśastamiti darśayati||124-125||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">yogādapi viṣaṃ tīkṣṇamuttamaṃ bheṣajaṃ bhavet| bheṣajaṃ cāpi duryuktaṃ tīkṣṇaṃ sampadyate viṣam||126||</seg> <seg type="unit" n="127">tasmānna bhiṣajā yuktaṃ yuktibāhyena bheṣajam| dhīmatā kiñcidādeyaṃ jīvitārogyakāṅkṣiṇā||127||</seg> <seg type="unit" n="128">kuryānnipatito mūrdhni saśeṣaṃ vāsavāśaniḥ| saśeṣamāturaṃ kuryānnatvajñamatamauṣadham||128||</seg> <seg type="unit" n="129">duḥkhitāya śayānāya śraddadhānāya rogiṇe| yo bheṣajamavijñāya prājñamānī prayacchati||129||</seg> <seg type="unit" n="130">tyaktadharmasya pāpasya mṛtyubhūtasya <note place="foot" type="variant" n="148">‘mṛtyudūtasya’ iti pā.</note> durmateḥ| naro narakapātī syāttasya sambhāṣaṇādapi||130||</seg> <seg type="unit" n="131">varamāśīviṣaviṣaṃ kvathitaṃ tāmrameva vā| pītamatyagnisantaptā bhakṣitā vā'pyayoguḍāḥ||131||</seg> <seg type="unit" n="132">natu śrutavatāṃ veśaṃ bibhratā śaraṇāgatāt| gṛhītamannaṃ pānaṃ vā vittaṃ vā rogapīḍitāt||132||</seg> <seg type="unit" n="133">bhiṣagbubhūṣurmatimānataḥ svaguṇasampadi| paraṃ prayatnamātiṣṭhet prāṇadaḥ syādyathā nṛṇām||133||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="126-133">yogaṃ stauti- yogādapītyādi| viṣaṃ ca samyagyogādbheṣajaṃ bhavatīti “tilaṃ dadyādviṣasya tu” (ci.a.1) ityādiprayoge boddhavyam| na kevalamātureṇaivābhiṣajo bheṣajaṃ nādeyaṃ, kintu bhiṣajā'pi yuktibāhyena bheṣajamāturāya na deyamityāha- duḥkhitāyetyādi||126-133||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">tadeva yuktaṃ bhaiṣajyaṃ yadārogyāya kalpate| sa caiva bhiṣajāṃ śreṣṭho rogebhyo yaḥ pramocayet||134||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="134">atha samyagyuktasya bheṣajasya kiṃ lakṣaṇaṃ kiṃvā upādeyasya śreṣṭhavaidyasya lakṣaṇamityāha- tadevetyādi| rogebhyo yaḥ pramocayedityanena ca jñānapūrvaṃ bheṣajaprayogeṇa rogahārakatvamucyate; tena yādṛcchikasiddhyā kuvaidyavyavahāro na vācyaḥ; yādṛcchikasiddhau hi vaidyo na rogapramokṣe kāraṇaṃ, kintu ghuṇākṣaranyāyena daivāgato bheṣajasya samyagyoga iti||134||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">samyakprayogaṃ sarveṣāṃ siddhirākhyāti karmaṇām| siddhirākhyāti sarvaiśca guṇairyuktaṃ bhiṣaktamam||135||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="135">kathamārogyāt samyagyogo bheṣajasya jñāyate ityāha- samyakprayogamityādi| sarveṣāmityanenānyeṣāmapi karmaṇāṃ pratimākaraṇādīnāṃ siddhiḥ samyagyogaṃ tatkāraṇatāṃ khyāpayati; na hyasamyakprayukte kāraṇe samyak kāryaṃ bhavati| siddhirākhyātīti uktā prātiniyamikī siddhiḥ, na yādṛcchikī| sarvairguṇairiti śrute paryavadātatvādibhiḥ khuḍḍākacatuṣpāda (sū.a.10) vakṣyamāṇaiḥ||135||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">tatra ślokāḥ- āyurvedāgamo heturāgamasya pravartanam| sūtraṇasyābhyanujñānamāyurvedasya nirṇayaḥ||136||</seg> <seg type="unit" n="137">sampūrṇaṃ kāraṇaṃ kāryamāyurvedaprayojanam| hetavaścaiva doṣāśca bheṣajaṃ saṅgraheṇa ca||137||</seg> <seg type="unit" n="138">rasāḥ sapratyayadravyāstrividho dravyasaṅgrahaḥ| mūlinyaśca phalinyaśca snehāśca lavaṇāni ca||138||</seg> <seg type="unit" n="139">mūtraṃ kṣīrāṇi vṛkṣāśca ṣaḍ ye kṣīratvagāśrayāḥ| karmāṇi caiṣāṃ sarveṣāṃ yogāyogaguṇāguṇāḥ||139||</seg> <seg type="unit" n="140">vaidyāpavādo yatrasthāḥ sarve ca bhiṣajāṃ guṇāḥ| sarvametat samākhyātaṃ pūrvādhyāye maharṣiṇā||140||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="136-140">tatra ślokā iti tantrakārasya rītiriyaṃ yat- yatroktamarthaṃ saṅgraheṇābhidhatte tatra ‘tatra ślokā’ iti karoti; yatra tūktādanadhikamucyate tatra ‘bhavati cātra’ iti karoti; na cāsya niṣprayojanatvaṃ, tantradharmatvāt| adhyāyoktamarthamadhyāyānte saṅgraheṇābhidhatte- āyurvedāgama ityādinā| saṅgrahakathanaṃ ca pūrvoktārthasya saṅkṣepeṇa grahaṇārthaṃ tathā durjñānapratiṣedhārthaṃ ca| yato yatkiñcidatra durjñānaṃ syāttadiha pratipāditārthasaṃvādenāvadhāryate| vacanaṃ hi- “gadyokto yaḥ punaḥ ślokairarthaḥ samanugīyate| tadvyaktivyavasāyārthaṃ dviruktiḥ sā na garhyate” (ni.a.1) iti| atra ca gadyokta iti vistaroktopalakṣaṇam| tena ślokoktasyāpyāragvadhīyādyarthasya punaḥ ślokena saṅgrahaṇamaviruddham| vyaktiḥ spaṣṭatā, vyavasāyaḥ avadhāraṇam| āgama iti “dīrghañjīvitamanvicchan” ityādinā, heturiti āyurvedāgamahetuḥ, sa ca “vighnabhūtā yadā rogā” ityādinā rogaprādurbhāva uktaḥ; kiṃvā “dīrghañjīvitamanvicchan” ityādiśloko viśeṣeṇāyurvedāgamasya tathā''yurvedāgamahetośca piṇḍasūtrarūpaḥ, “brahmaṇā hi” ityādigranthastvāyurvedāgamapratipādakaḥ, hetupratipādakastu “vighnabhūtā” ityādigrantho yathokta eva| āgamasya pravartanamiti indrādānīya bharadvājena martyaloke pravartanamāyurvedagrahaṇaparyantam| sūtraṇamityāyurvedatantrakaraṇamagniveśādīnām| abhyanujñānamiti “tāni cānumatāni” ityādi| śeṣaṃ sugamam||136-140||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte sūtrasthāne dīrghañjīvitīyo nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikākhyāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ sūtrasthāne dīrghañjīvitīyo nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ca.1.2">
          <head>apāmārgataṇḍulīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'pāmārgataṇḍulīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">apāmārgasya bījāni pippalīrmaricāni ca| viḍaṅgānyatha śigrūṇi sarṣapāṃstumburūṇi ca||3||</seg> <seg type="unit" n="4">ajājīṃ cājagandhāṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘cājamodāṃ ca’ iti pā.</note> ca pīlūnyelāṃ hareṇukām| pṛthvīkāṃ surasāṃ śvetāṃ kuṭherakaphaṇijjhakau||4||</seg> <seg type="unit" n="5">śirīṣabījaṃ laśunaṃ haridre lavaṇadvayam| jyotiṣmatīṃ nāgaraṃ ca dadyācchīrṣavirecane||5||</seg> <seg type="unit" n="6">gaurave śirasaḥ śūle pīnase'rdhāvabhedake| krimivyādhāvapasmāre ghrāṇanāśe pramohake||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-6">dīrghañjīvitīye mūlinyaśca phalinyaśca pañcakarmāṅgabhūtā uktāḥ, aparāṇyapi ca pippalīmaricaprabhṛtīni pañcakarmasādhanāni santi, tathā pañcakarmaprabhṛtiviṣayo'pi tatra noktaḥ, tenānantaraṃ śeṣapañcakarmopayogidravyapañcakarmapravṛttiviṣayābhidhāyako'pāmārgataṇḍulīyo'bhidhīyate| pūrvoktānyapi cāpāmārgādīni yat punarihābhidhīyante tadācārya evādhyāyānte ‘pūrvaṃ mūlaphala’ ityādinā ślokadvayena samādhāsyati| apāmārgabījīya iti sañjñāyāṃ prāptāyāmapāmārgataṇḍulīya iti sañjñākaraṇamapāmārgādibījānāṃ nistuṣāṇāmeva grahaṇārtham| adhyāyasañjñāṃ taṇḍulena kṛtvā'pāmārgasya bījānīti yadbījaśabdaṃ karoti tadaṅkurajananasamarthabījabhavānāmeva taṇḍulānāṃ grahaṇārtham| yadyapi cehotsargataḥ pañcakarmapravṛttirvamanapūrvikaiva bhavati, yaduktaṃ- “sādhāraṇeṣvṛtuṣu vamanādīnāṃ pravṛttirbhavati” (vi.a.8) ityādi, tathā suśrute'pyuktaṃ- “avāntasya hi samyagviriktasyāpyadhaḥsrastaḥ śleṣmā grahaṇīmācchādayati” (su.ci.a.33) ityādi; tathā'pi kvacit prabaladoṣāpekṣayā'nyathā'pi kramo bhavati, yathā śaradyudrikte pitte virecanādi, tathā prāvṛṣi prabalavāte bastyādirityaniyamārthamiha śirovirecanamādāvabhihitaṃ; yadi vā, pradhānāṅgaśiraḥśodhanatvācchirovirecanamādau kṛtam| yaduktaṃ- “yaduttamāṅgamaṅgānāṃ śirastadabhidhīyate” (sū.a.17) iti| śālākye'pyuktaṃ- “anāmaye yathā mūle vṛkṣaḥ samyak pravardhate <note place="foot" type="variant" n="2">‘pravartate’ iti pā.</note>| anāmaye śirasyevaṃ dehaḥ samyak pravardhate” iti| apāmārgābhidhānamādau śirovirecanaprādhānyāt| yaduktaṃ- “pratyakpuṣpā śirovirecanānām” iti (sū.a.25)| ajagandhā ajamodā, “phophāndhī” iti kecit| pīlu auttarāpathikaṃ phalam| lavaṇadvayaṃ lavaṇavargādipaṭhitaṃ sauvarcalaṃ saindhavaṃ ca| ayaṃ vargo vyastaḥ samastaśca śirovirecane prayojyo gaṇatvāt| yaduktaṃ- “parisaṅkhyātamapi hi yaddravyamayaugikaṃ manyeta tadapaharet” (vi.a.8) iti| anyatrāpyuktaṃ- “samastaṃ vargamardhaṃ vā yathālābhamathāpi vā” (su.sū.a.37) iti| śirasa iti gaurava ityanena śūla ityanena ca sambadhyate| krimivyādhiriha śirogata eva boddhavyaḥ, tatraiva śirovirecanasya samarthatvāt| pramohako mūrcchā, indriyāpaṭutvaṃ vā||1-6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">madanaṃ madhukaṃ nimbaṃ jīmūtaṃ kṛtavedhanam| pippalīkuṭajekṣvākūṇyelāṃ dhāmārgavāṇi ca||7||</seg> <seg type="unit" n="8">upasthite śleṣmapitte vyādhāvāmāśayāśraye| vamanārthaṃ prayuñjīta bhiṣagdehamadūṣayan||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7-8">vamanadravye ādau madanamuktaṃ prādhānyāt; uktaṃ hi- “vamanadravyeṣu madanaphalāni śreṣṭhatamānyācakṣate'napāyitvāt” iti (ka.a.1)| upasthita iti āmāśayordhvabhāge śleṣmaṇaḥ sthānaṃ gatvotkleśaṃ gata iti vyākhyeyam| śleṣmapitta iti śleṣmapitte śleṣmaṇi pitte ca| pittaṃ ca yadyapi sākṣānna vamanaviṣayaṃ tathā'pi śleṣmasthānagatatvena śleṣmasambandhādvamanaviṣayam| yaduktaṃ- “doṣasthānagataṃ doṣaṃ sthānivat samupācaret” iti| dehamadūṣayanniti yadyapi vamane proktaṃ tathā'pi virecanādiṣvapi boddhavyaṃ, tatrāpyatiyogāyogamithyāyogairdehaduṣṭiśaṅkāyāḥ samānatvāt| ucyate ca nyāyavidbhiryat- “samāneṣvartheṣvekatrābhihito vidhiranyatrāpyanuṣañjanīyaḥ” iti||7-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">trivṛtāṃ triphalāṃ dantīṃ nīlinīṃ saptalāṃ vacām| kampillakaṃ gavākṣīṃ ca kṣīriṇīmudakīryakām||9||</seg> <seg type="unit" n="10">pīlūnyāragvadhaṃ drākṣāṃ dravantīṃ niculāni ca| pakvāśayagate doṣe virekārthaṃ prayojayet||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-10">vamanamanu virecanābhidhānaṃ śiraḥpūrvakadehaśodhanābhidhānānukrameṇāmāśayordhvabhāgaśodhanānantaramāmāśayādhobhāgasthitapittaharatvena| evaṃ virecanānantaraṃ bastyabhidhāne'pi vācyam| trivṛdādāvucyate, virecanadravyeṣu śreṣṭhatvāt| uktaṃ hi- “trivṛt sukhavirecanānām” (sū.a.25) iti| nīlikā nīlabuhnā <note place="foot" type="variant" n="3">‘nīlavaṃśā’ iti pā.</note>| kṣīriṇī dugdhikā| dravantī dantībhedaḥ| niculaṃ hijjalamiti prasiddham| pakvaścāsāvāśayagataśceti pakvāśayagataḥ| tena pittāśaye evāmāśayādhobhāgalakṣaṇe doṣo virecanaviṣayo bhavati, na pakvāśayagataḥ| doṣaśabdena ceha virecananirharaṇayogyatvāt pittaṃ kaphapittaṃ vā gṛhyate| yaduktaṃ- “pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret| sraṃsanaṃ, trīn malān bastirharet pakvāśayasthitān” (ci.a.3) iti| yadi vā pakvāśayasamīpagatatvenādhaḥpravṛttyunmukho doṣaḥ pakvāśayagata ityucyate; yathā- gaṅgāyāṃ ghoṣa iti||9-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">pāṭalāṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘pāṭaliṃ’ iti pā.</note> cāgnimanthaṃ ca bilvaṃ śyonākameva ca| kāśmaryaṃ śālaparṇīṃ ca pṛśniparṇīṃ nidigdhikām||11||</seg> <seg type="unit" n="12">balāṃ śvadaṃṣṭrāṃ bṛhatīmeraṇḍaṃ sapunarnavam| yavān kulatthān kolāni guḍūcīṃ madanāni ca||12||</seg> <seg type="unit" n="13">palāśaṃ kattṛṇaṃ caiva snehāṃśca lavaṇāni ca| udāvarte vibandheṣu yuñjyādāsthāpaneṣu ca||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ata evauṣadhagaṇāt saṅkalpyamanuvāsanam| mārutaghnamiti proktaḥ saṅgrahaḥ pāñcakarmikaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-14">pāṭalāmityādinā'nuvāsanāt prāṅnirūhābhidhānaṃ, nirūhasya doṣaharaṇapradhānatvāt| kattṛṇaṃ gandhatṛṇam| snehāḥ sarpistailavasāmajjānaḥ| lavaṇāni saindhavādīni rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) bastyarthaṃ mukhyānyuktāni gaṇena| ata eveti nirūhoktapāṭalādigaṇāt| saṅkalpyamanuvāsanamityanena snehasādhanaṃ brūte; anuvāsanaṃ hi sneha eva bhavati| anuvāsanārthaṃ snehasādhanadravyaṃ pṛthaṅnoktaṃ, nirūhārthoktabheṣajagaṇenaiva tatsiddheḥ| mārutaghnamityanenānuvāsanapravṛttiviṣayaṃ darśayati; mārute hantavye'nuvāsanaṃ prakalpyamityarthaḥ| yadi vā pāṭalādermārutaharādgaṇānmārutaghnamanuvāsanaṃ prakalpyam; anyatra tu pittaharādgaṇāt pittaghnaṃ, tathā śleṣmaharādgaṇācchleṣmaghnamiti sūcayati| saṅgraha ityanena rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) kalpe siddhau ca vakṣyamāṇapañcakarmaprapañcaṃ sūcayati||11-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tānyupasthitadoṣāṇāṃ snehasvedopapādanaiḥ| pañcakarmāṇi kurvīta mātrākālau vicārayan||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">pañcakarma yathā kartavyaṃ tathā tānītyādinā darśayati| tānīti pūrvoktāni| snehasvedopapādanairiti bahuvacanaṃ nānāvidhasnehasvedopadarśanārtham| upasthitadoṣāṇāmiti śākhāṃ tyaktvā koṣṭhagamanena tathā līnatvaparityāgena pradhānāvasthāprāptadoṣāṇām <note place="foot" type="variant" n="5">‘pravāhaṇāvasthāprāptadoṣāṇāṃ’ iti pā.</note>| tatra pañcakarmapravṛttāvupasthitadoṣatvameva hetuḥ, tadyadi snehasvedopapādanamantarā'pi syāt, yathā jvare “kaphapradhānānutkliṣṭān doṣānāmāśayasthitān| buddhvā jvarakarān kāle vamyānāṃ vamanairharet” (ci.a.3) iti; tatra snehasvedāvantareṇāpi vamanapravṛttirbhavatyeva| snehasvedopapādanaṃ tu prāyikatvena tathā'nyathopasthitadoṣe'pi stokamātrayā pañcakarmapravṛttikṣobhajanyavātajayārthaṃ kriyamāṇatvenoktam| mātrākālayorvicāryatvena grahaṇaṃ prādhānyāt, tena doṣabheṣajādayo'pi vicāryatveneha boddhavyāḥ; yadi vā pūrvavat kālagrahaṇādeva śeṣāṇāṃ doṣādīnāmavarodho vyākhyeyaḥ| tānītyukte'pi punaḥ pañcagrahaṇaṃ pañcānāmapyupasthitadoṣatve sati pravṛttyupadeśārtham| iha vamanādiṣu karmalakṣaṇaṃ bahvitikartavyatāyogidoṣanirharaṇaśaktijyāyastvam| tena tantrāntare snehasvedau prakṣipya saptakarmāṇīti yaducyate tanna bhavati, nahi snehasvedau doṣabahirniḥsaraṇaṃ kurutaḥ, doṣasaṃśamanaṃ tu tau kurutaḥ; pañcakarmāṅgatvena vyāpriyamāṇau tu snehasvedau doṣopasthāna eva paraṃ vyāpriyete, na doṣanirharaṇe vamanādisampādye| anuvāsanaṃ tu yadyapi vamanādivanna bahudoṣanirharaṇakāraṇaṃ bhavati, tathā'pi purīṣasya pakvāśayagatavātasya ca bahirnirhārakatvāt karmalakṣaṇaprāptameva| niṣṭhīvananetrāñjanādau tu na snehasvedādivadbahvitikartavyatāyogo naca bahudoṣanirhārakatvaṃ, tena na tat karmaśabdavācyam| uttarabastistu sneharūpo nirūhaḥ snehabastāvevāntarbhavati| yadi veha vamanādiṣu pañcakarmasu paṅkajaśabdavadyogarūḍheyaṃ sañjñā; tena snehasvedaniṣṭhīvanādiṣu na pravartate||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">mātrākālāśrayā yuktiḥ, siddhiryuktau pratiṣṭhitā| tiṣṭhatyupari yuktijño dravyajñānavatāṃ sadā||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">mātrākālavicāraphalamāha- mātrākāletyādi| yuktiḥ yojanā bheṣajasya dehadoṣādyapekṣayā| yuktiṃ stauti- siddhirityādinā| siddhiriha vikāropaśamasya sādhyasya niṣpattiḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi yavāgūrvividhauṣadhāḥ| vividhānāṃ vikārāṇāṃ tatsādhyānāṃ nivṛttaye||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">idānīṃ vamanādīnāmayogānmandībhūtasya vahneḥ sandhukṣaṇārthaṃ tathā vamanādiṣvaprayogajanitasya <note place="foot" type="variant" n="6">‘vamanādiprayogajanitasya’ iti pā.</note> śūlādeḥ praśamārthaṃ pratijñāpūrvakaṃ yavāgūrabhidhatte- ata ūrdhvamityādi| uktaṃ hi “yathā'ṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ sandhukṣyamāṇo bhavati krameṇa| mahān sthiraḥ sarvapacastathaiva śuddhasya peyādibhirantaragniḥ” (si.a.1) iti| pippalyādiyavāgūnirdeśe upasādhiteti vacanaṃ bheṣajapānīyataṇḍulādiprakṛtidravyāṇāmucitaparimāṇagrahaṇārtham <note place="foot" type="variant" n="7">‘bheṣajapānīyataṇḍulādidravyāṇāṃ’ iti pā.</note>| sākṣādbheṣajādīnāṃ pramāṇamiha noktaṃ, mātrāyā agnyādibhedenānavasthitatvāt <note place="foot" type="variant" n="8">‘doṣādibhedena’ iti pā.</note>| yaduktaṃ- “mātrāyā nāstyavasthānaṃ doṣamagniṃ balaṃ vayaḥ| vyādhiṃ dravyaṃ ca koṣṭhaṃ ca vīkṣya mātrāṃ prayojayet” iti| yadyapyevaṃ tathā'pi paribhāṣādarśanādvṛddhavaidyavyavahāradarśanācca yathā kartavyaṃ taducyate- yavāgūsādhanadravyaṃ tāvaddvividhaṃ- vīryapradhānamauṣadhadravyaṃ, tathā rasapradhānamāhāradravyaṃ ca| tatrāpyauṣadhadravyaṃ trividhaṃ, vīryabhedāt; tīkṣṇavīryaṃ yathā śuṇṭhyādi, madhyavīryaṃ bilvāgnimanthādi, mṛduvīryaṃ cāmalakādi; tatra tīkṣṇānāṃ karṣaḥ, madhyānāmardhapalaṃ, mṛdūnāṃ palamityutsargaḥ| yaduktamagniveśena- “karṣārdhaṃ vā kaṇāśuṇṭhyoḥ kalkadravyasya vā palam| vinīya pācayedyuktyā vāriprasthena cāparām” iti| atra madhyavīryāṇāmardhapalamātrā noktā sā madhyapramāṇagrahaṇādboddhavyā| tathā “jīvantyajājīśaṭīpuṣkarāhvaiḥ” (ci.a.12) ityādikāyāṃ peyāyāṃ navabhirdravyaiḥ kolapramāṇairmilitvā palamadūrāntaraṃ bhavati, tacca mṛduvīryābhiprāyeṇaiva; “kvāthyadravyāñjaliṃ kṣuṇṇaṃ śrapayitvā jalāḍhake| ardhaśṛtena tenātha yavāgvādyupakalpayet” ityatra catuṣpaladravyābhidhānaṃ rasapradhānadravyābhiprāyeṇaiva; tena “siddhā varāhaniryūhe yavāgūrbṛṃhaṇī matā” ityādāviyaṃ paribhāṣā boddhavyā| ṣaḍaṅgasādhanaparibhāṣāyāṃ “yadapsu śṛtaśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyate| karṣamātraṃ tato dravyaṃ sādhayet prāsthike'mbhasi|| ardhaśṛtaṃ prayoktavyaṃ pāne peyādisaṃvidhau” ityatra peyāṃ prati karṣadravyābhidhānaṃ madhyavīryasyāpi ṣaḍaṅgasya mandānalapuruṣābhiprāyeṇa boddhavyam| vārimānaṃ tu ṣaḍaṅgārthaparibhāṣāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘ṣaḍaṅgaparibhāṣāyāṃ’ iti pā.</note> karṣadravye vāriprastho'bhihitaḥ, tadanusāreṇānyatrāpi jalotkarṣo boddhavyaḥ| kalkasādhyā tu yavāgūryatra bhavati, tatra sūdaśāstroktaparimāṇājjalaṃ grāhyam| yaduktaṃ- “annaṃ pañcaguṇe sādhyaṃ vilepī ca caturguṇe| maṇḍaścaturdaśaguṇe yavāgūḥ ṣaḍguṇe'mbhasi” iti| etacca pañcaguṇe ityādi taṇḍulabheṣajasamudāyādboddhavyam| yavāgūprakṛtibhūtataṇḍulamānaṃ tu suśrutavacanādboddhavyam| yaduktaṃ- “vilepīmucitādbhaktāccaturbhāgakṛtāṃ bhiṣag” (su.ci.a.39) ityādi| tathā “yavāgūḥ svalpataṇḍulā” iti||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ| yavāgūrdīpanīyā syācchūlaghnī copasādhitā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">dadhitthabilvacāṅgerītakradāḍimasādhitā| pācanī grāhiṇī, peyā savāte pāñcamūlikī||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śālaparṇībalābilvaiḥ pṛśniparṇyā ca sādhitā| dāḍimāmlā hitā peyā pittaśleṣmātisāriṇām||20||</seg> <seg type="unit" n="21">payasyardhodake cchāge hrīverotpalanāgaraiḥ| peyā raktātisāraghnī pṛśniparṇyā ca sādhitā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">dadyāt sātiviṣāṃ peyāṃ sāme <note place="foot" type="variant" n="10">‘peyāmāme’ iti pā.</note> sāmlāṃ sanāgarām| śvadaṃṣṭrākaṇṭakārībhyāṃ mūtrakṛcchre saphāṇitām||22||</seg> <seg type="unit" n="23">viḍaṅgapippalīmūlaśigrubhirmaricena ca| takrasiddhā <note place="foot" type="variant" n="11">‘atra takraṃ jalasthāne bodhyaṃ’ iti gaṅgādharaḥ</note> yavāgūḥ syāt krimighnī sasuvarcikā||23||</seg> <seg type="unit" n="24">mṛdvīkāsārivālājapippalīmadhunāgaraiḥ| pipāsāghnī, viṣaghnī ca somarājīvipācitā||24||</seg> <seg type="unit" n="25">siddhā varāhaniryūhe yavāgūrbṛṃhaṇī matā| gavedhukānāṃ bhṛṣṭānāṃ karśanīyā samākṣikā||25||</seg> <seg type="unit" n="26">sarpiṣmatī bahutilā snehanī lavaṇānvitā| kuśāmalakaniryūhe śyāmākānāṃ <note place="foot" type="variant" n="12">atra śyāmākabījataṇḍulāstaṇḍulasthāne bodhyāḥ</note> virūkṣaṇī||26||</seg> <seg type="unit" n="27">daśamūlīśṛtā kāsahikkāśvāsakaphāpahā| yamake madirāsiddhā pakvāśayarujāpahā||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śākairmāṃsaistilairmāṣaiḥ siddhā varco nirasyati| jambvāmrāsthidadhitthāmlabilvaiḥ sāṅgrāhikī matā||28||</seg> <seg type="unit" n="29">kṣāracitrakahiṅgvamlavetasairbhedinī matā| abhayāpippalīmūlaviśvairvātānulomanī <note place="foot" type="variant" n="13">‘…bilvai…’ iti pā.</note>||29||</seg> <seg type="unit" n="30">takrasiddhā yavāgūḥ syāddhṛtavyāpattināśinī| tailavyāpadi śastā syāttakrapiṇyākasādhitā||30||</seg> <seg type="unit" n="31">gavyamāṃsarasaiḥ sāmlā viṣamajvaranāśinī| kaṇṭhyā yavānāṃ yamake pippalyāmalakaiḥ śṛtā||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tāmracūḍarase siddhā retomārgarujāpahā| samāṣavidalā vṛṣyā ghṛtakṣīropasādhitā||32||</seg> <seg type="unit" n="33">upodikādadhibhyāṃ tu siddhā madavināśinī| kṣudhaṃ hanyādapāmārgakṣīragodhārasaiḥ śṛtā||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-33">pañcakolasādhitā yavāgūrādāvucyate, pañcakarmakṣīṇāgnivṛddhihetutvena| dadhitthaḥ kapitthaḥ| takramiha jalārthakārakam| grāhiṇīti chedaḥ| savāte iti savāte'tīsāre| pañcamūlamatra sthirādipañcamūlaṃ; yaduktaṃ jatūkarṇe- “dhruvādyairvāyvatīsāre” iti; dhruvādiḥ vidārigandhādiḥ| pṛśniparṇī vartulapatrā siṃhapucchī| dāḍimāmleti vacanena yāvatā dāḍimenāmlatvaṃ syāttāvanmānaṃ dāḍimaṃ darśayati| payasyardhodake ityādau nāgaraṃ mustaṃ; yaduktaṃ jatūkarṇe- “raktātīsāre'jākṣīrajale ghanajalotpalaiḥ” iti| pṛśniparṇyā ceti raktātīsāraghnayavāgvāmeva| sāmlāmiti dāḍimāmlāmiti boddhavyam| śvadaṃṣṭretyādau jatūkarṇaḥ- “pṛśnigokaṇṭakaguḍairmūtrārtibastiśūlanut” iti| suvarcikā sarjikākṣāraḥ| pipāsāghnīti chedaḥ| somarājī avalgujaḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘avantijaḥ’ iti pā.</note>| gavedhuko ghuluñcaḥ; gavedhukāśca taṇḍulasthāne| śyāmākaḥ tṛṇaviśeṣaḥ; tasya ca bījataṇḍulā grāhyāḥ| yamake ghṛtataile| madirā dravasthāne| śākādibhiḥ samānairyavāgūrmantavyā| dadhitthāmlaśabdena kapitthasyāmlāvasthāyāmeva grahaṇaṃ darśayati| kṣāro yavakṣāraḥ| takrasiddheti takrakṛtodakakāryā| piṇyākaḥ tilakalkaḥ| yamaka ityanena yamakena paribharjanaṃ darśayati| samāṣavidaletyādau taṇḍulena māṣavidalasya tulyamānatā, kṣīraṃ ca jalasthāne, ghṛtaṃ ca paribharjane; kiṃvā māṣaprakṛtikaiveyam| madaśabdena viṣaja-raudhira-madyamadānāṃ trayāṇāmapi grahaṇam, aviśeṣābhidhānāt| kṣudhaṃ hanyādityādāvapāmārgataṇḍulāstaṇḍulasthāne; kṣīragodhāmāṃsarasau tu jalasthāne||18-33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">tatra ślokaḥ- aṣṭāviṃśatirityetā yavāgvaḥ parikīrtitāḥ| pañcakarmāṇi cāśritya prokto bhaiṣajyasaṅgrahaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34">pratilomatantrayuktyā'dhyāyasaṅgrahaṃ karoti- aṣṭāviṃśatirityādi||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">pūrvaṃ mūlaphalajñānahetoruktaṃ yadauṣadham| pañcakarmāśrayajñānahetostat kīrtitaṃ punaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35">dīrghañjīvitīye mūlinīphalinīgaṇapaṭhitānāmapāmārgajīmūtādīnāṃ punarvacane upapattimāha- pūrvamityādi| mūlaphalajñānahetoriti asya mūlena vyavahāraḥ, asya phalena vyavahāraḥ, iti jñātumityarthaḥ| pañcakarmaṇāmāśrayaḥ, āśrayaśabdaśca bhāvapradhānaḥ; tena pañcakarmāśrayatve jñānārthamiti phalati| yadyapi mūlinyaśca phalinyaśca dīrghañjīvitīye'pi “śaṇapuṣpī ca bimbī ca” (sū.a.1) ityādinā granthena pañcakarmāśrayatvenāpyuktāḥ, tathā'pīha mukhyaprapañcenābhidhīyamānapañcakarmāśrayadravyagaṇe'nabhidhānāt pañcakarmāśrayatvenāprādhānyaṃ vā'pāmārgādīnāṃ śaṅketa, ata uktaṃ- pañcakarmāśrayajñānahetostat kīrtitaṃ punariti||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">smṛtimān hetuyuktijño jitātmā pratipattimān| bhiṣagauṣadhasaṃyogaiścikitsāṃ kartumarhati||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36">etadadhyāyapratipāditāyāḥ pañcakarmapravṛtterdurjñeyatvena yathābhūtena vaidyena cikitsā kartavyāṃ tādṛśaṃ vaidyamāha- smṛtimānityādi| pratipattirutpannāyāmāpadi jhaṭiti yathākartavyatājñānaṃ, tadvān pratipattimān||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'pāmārgataṇḍulīyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="2">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne prathame bheṣajacatuṣke'pāmārgataṇḍulīyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ca.1.3">
          <head>āragvadhīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta āragvadhīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">dvividhaṃ hi bheṣajamantaḥparimārjanaṃ bahiḥparimārjanaṃ ca; tatrāpāmārgataṇḍulīyena pañcakarmayavāgūrūpamantaḥparimārjanamabhidhāyāvaśiṣṭaṃ bahiḥparimārjanaṃ pralepādyāragvadhīyenāha- athāta āragvadhīyamityādi| yadyapi kuṣṭhacikitsitaṃ pṛthageva cikitsāsthāne bhaviṣyati, tatraiva cāvasaraprāptā ete āragvadhādayo vaktumucitāḥ; tathā'pīha pṛthak kuṣṭhayogānāmabhidhānena kuṣṭhasyānubandhitvena ca mahārogatvaṃ khyāpayati; abhyarhito hyarthaḥ punaḥ punarabhidhīyate| iyaṃ ca kuṣṭhacikitsā''nāgatāvekṣaṇatantrayuktyā nidānasthāne hetulakṣaṇādibhirlakṣitaṃ kuṣṭhamuddiśyoktā; tenālakṣitasya cikitsā'bhidhīyamānā'jñātaviṣayatvena na yujyata iti yaducyate tannirastaṃ bhavati| yadyapi rājayakṣmaprabhṛtayo'pi mahārogāḥ santi, tathā'pi na te bhūribahiḥparimārjanaviṣayā yathā kuṣṭhamiti kuṣṭhaviṣayā eva bahiḥparimārjanayogā abhidhīyante| kuṣṭhaharabahiḥparimārjanopodghātena ca vātāpahāḥ “kolaṃ kulatthā” ityādayo'bhidhāsyante| kiñca kuṣṭhaharabahiḥparimārjanaprayogāṇāmidaṃ svarūpaṃ yacchodhanānantaraṃ prayujyamānāḥ siddhibhājo bhavanti; yaduktaṃ- “ye lepāḥ kuṣṭhānāṃ prayujyante nirhṛtāsradoṣāṇām| saṃśodhitāśayānāṃ sadyaḥ siddhirbhavetteṣām” (ci.a.7) iti; tat pūrvādhyāye saṃśodhanamabhidhāyeha kuṣṭhaprayogānavasaraprāptānabhidadhatā''cāryeṇa sādhu granthaniveśaḥ kṛtaḥ| yadyapi ca “khadiraḥ kuṣṭhaharāṇām” (sū.a.25) iti vacanena khadiraḥ kuṣṭhaharabheṣajeṣu pradhānaṃ, tathā'pi khadiraṃ parityajyāragvadhamādāvupadiśati, kuṣṭhaharabahiḥparimārjanabheṣajeṣvāragvadhasyaiva pradhānatvakhyāpanārtham||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">āragvadhaḥ saiḍagajaḥ karañjo vāsā guḍūcī madanaṃ haridre| śryāhvaḥ surāhvaḥ khadiro dhavaśca nimbo viḍaṅgaṃ karavīrakatvak||3||</seg> <seg type="unit" n="4">granthiśca bhaurjo laśunaḥ śirīṣaḥ salomaśo guggulukṛṣṇagandhe| phaṇijjhako vatsakasaptaparṇau pīlūni kuṣṭhaṃ sumanaḥpravālāḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">vacā hareṇustrivṛtā nikumbho bhallātakaṃ gairikamañjanaṃ ca| manaḥśilāle gṛhadhūma elā kāśīsalodhrārjunamustasarjāḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">ityardharūpairvihitāḥ ṣaḍete gopittapītāḥ punareva piṣṭāḥ| siddhāḥ paraṃ sarṣapatailayuktāścūrṇapradehā bhiṣajā prayojyāḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kuṣṭhāni kṛcchrāṇi navaṃ kilāsaṃ sureśaluptaṃ kiṭibhaṃ sadadru| bhagandarārśāṃsyapacīṃ sapāmāṃ hanyuḥ prayuktāstvacirānnarāṇām||7||</seg> <seg type="unit" n="8">kuṣṭhaṃ haridre surasaṃ paṭolaṃ nimbāśvagandhe suradāruśigrū| sasarṣapaṃ tumburudhānyavanyaṃ caṇḍāṃ ca cūrṇāni samāni kuryāt||8||</seg> <seg type="unit" n="9">taistakrapiṣṭaiḥ prathamaṃ śarīraṃ tailāktamudvartayituṃ yateta| tenāsyakaṇḍūḥ piḍakāḥ sakoṭhāḥ kuṣṭhāni śophāśca śamaṃ vrajanti||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kuṣṭhāmṛtāsaṅgakaṭaṅkaṭerīkāsīsakampillakamustalodhrāḥ| saugandhikaṃ sarjaraso viḍaṅgaṃ manaḥśilāle karavīrakatvak||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tailāktagātrasya kṛtāni cūrṇānyetāni dadyādavacūrṇanārtham| dadrūḥ sakaṇḍūḥ kiṭibhāni pāmā vicarcikā caiva tathaiti śāntim||11||</seg> <seg type="unit" n="12">manaḥśilāle maricāni tailamārkaṃ payaḥ kuṣṭhaharaḥ pradehaḥ| tutthaṃ viḍaṅgaṃ maricāni kuṣṭhaṃ lodhraṃ ca tadvat samanaḥśilaṃ syāt||12||</seg> <seg type="unit" n="13">rasāñjanaṃ saprapunnāḍabījaṃ yuktaṃ kapitthasya rasena lepaḥ| karañjabījaiḍagajaṃ sakuṣṭhaṃ gomūtrapiṣṭaṃ ca paraḥ pradehaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ubhe haridre kuṭajasya bījaṃ karañjabījaṃ sumanaḥpravālān| tvacaṃ samadhyāṃ hayamārakasya lepaṃ tilakṣārayutaṃ vidadhyāt||14||</seg> <seg type="unit" n="15">manaḥśilā tvak kuṭajāt sakuṣṭhāt salomaśaḥ saiḍagajaḥ karañjaḥ| granthiśca bhaurjaḥ karavīramūlaṃ cūrṇāni sādhyāni tuṣodakena||15||</seg> <seg type="unit" n="16">palāśanirdāharasena cāpi karṣoddhṛtānyāḍhakasammitena| darvīpralepaṃ pravadanti lepametaṃ paraṃ kuṣṭhanisūdanāya||16||</seg> <seg type="unit" n="17">parṇāni piṣṭvā caturaṅgulasya takreṇa parṇānyatha kākamācyāḥ| tailāktagātrasya narasya kuṣṭhānyudvartayedaśvahanacchadaiśca||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-17">tāneva kuṣṭhaharayogānāha- āragvadha ityādi| śryāhvo ‘navanītakhoṭiḥ’ iti prasiddhaḥ| granthiśca bhaurja iti bhūrjapatragranthiḥ| salomaśo dhātukāsīsam| phaṇijjhakaḥ parṇāsabhedaḥ| sumanaḥpravālā jātīpallavāḥ| nikumbho dantī| ālaṃ haritālam| ardharūpairiti ardhaślokaiḥ| gopittapītā iti pītagopittāḥ, mayūravyaṃsakāditvena pūrvanipātaniyamāt; yadi vā gopittabhāvanayā pītavarṇā gopittapītāḥ| paramatyarthaṃ siddhāḥ; yadyapi sarvaprayogā maharṣipraṇītāḥ svaviṣaye siddhāstathā'pīha bahūnāṃ duścikitsyānāṃ rogāṇāmāśuharaṇāt paraṃ siddhā ityucyante| cūrṇāni ca pradehāśca cūrṇapradehāḥ; yadi vā cūrṇīkṛtānāṃ pradehāścūrṇapradehā; pradeho lepaḥ, pradehatākaraṇaṃ caiṣāṃ yogānāṃ kuṣṭhaharagomūtragopittādinā boddhavyam| sureśaluptam indraluptam| kuṣṭhagrahaṇena labdhānāmapi kiṭibhadadrupāmādīnāṃ punarabhidhānaṃ prayogāṇāṃ viśeṣeṇa taddharaṇaśaktikhyāpanārtham| tumburu svanāmaprasiddham| vanyaṃ kaivartamustakam| caṇḍā corapuṣpī| prathamamiti tailāktamityanena sambadhyate| tailaṃ ceha kuṣṭhaharaprakaraṇe sārṣapaṃ boddhavyam| amṛtāsaṅgaḥ tutthakam| kaṭaṅkaṭerī dāruharidrā| saugandhikaṃ gandhatṛṇaṃ gandhako vā| ārkaṃ payaḥ arkakṣīram| tadvaditi pradehaḥ kuṣṭhaharaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘pradehāt kuṣṭhaharam’ iti pā.</note>| prapunnāḍa eḍagajaḥ| hayamārakaḥ karavīraḥ; tasya tvag grāhyā, madhyaṃ ca pṛthagbhāvena grāhyam| tuṣodakaṃ satuṣairyavaiḥ sandhānaviśeṣāt kṛtaṃ kāñjikam| palāśasya nirdāhena gṛhīto rasaḥ palāśanirdāharasaḥ; sa ca palāśasya pradhānamūle cchinne'dhaḥ kumbhaṃ dattvopari vṛkṣadāhādyo galati svarasaḥ sa gṛhyate| caturaṅgulaḥ svarṇahāliḥ| aśvahanaḥ karavīraḥ| caturaṅgulakākamācyaśvahanacchadairekaḥ prayogaḥ, dvitve hyasya dvātriṃśatsaṅkhyā vakṣyamāṇā virudhyate||3-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kolaṃ kulatthāḥ suradārurāsnāmāṣātasītailaphalāni kuṣṭham| vacā śatāhvā yavacūrṇamamlamuṣṇāni vātāmayināṃ pradehaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">ānūpamatsyāmiṣavesavārairuṣṇaiḥ pradehaḥ pavanāpahaḥ syāt| snehaiścaturbhirdaśamūlamiśrairgandhauṣadhaiścānilahaḥ pradehaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">takreṇa yuktaṃ yavacūrṇamuṣṇaṃ sakṣāramartiṃ jaṭhare nihanyāt| kuṣṭhaṃ śatāhvāṃ savacāṃ yavānāṃ cūrṇaṃ satailāmlamuśanti vāte||20||</seg> <seg type="unit" n="21">ubhe śatāhve madhukaṃ madhūkaṃ balāṃ priyālaṃ ca kaśerukaṃ ca| ghṛtaṃ vidārīṃ ca sitopalāṃ ca kuryāt pradehaṃ pavane sarakte||21||</seg> <seg type="unit" n="22">rāsnā guḍūcī madhukaṃ bale dve sajīvakaṃ sarṣabhakaṃ payaśca| ghṛtaṃ ca siddhaṃ madhuśeṣayuktaṃ raktānilārtiṃ praṇudet pradehaḥ||22||</seg> vāte sarakte saghṛtaṃ pradeho godhūmacūrṇaṃ chagalīpayaśca|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-22">tailayoniphalānyeraṇḍaphalatilādīni| amlamiti kāñjikādiyogāt| ānūpānāṃ khaḍgādīnāṃ matsyānāṃ cāmiṣaṃ māṃsamānūpamatsyāmiṣam| vesavāraḥ- “nirasthi piśitaṃ piṣṭaṃ svinnaṃ guḍaghṛtānvitam| kṛṣṇāmaricasaṃyuktaṃ vesavāra iti smṛtaḥ”| gandhapradhānānyauṣadhāni gandhauṣadhāni, tāni cāgurvādīni jvarādhyāye pratipādyāni; gandhauṣadhaiśca siddhairiti yojanīyaṃ; tena daśamūlagandhauṣadhābhyāṃ snehāḥ sādhanīyāḥ (kiṃvā gandhauṣadhairdaśamūlasiddhaiḥ snehapṛktairayaṃ pradehaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate</note> )| uśanti kathayanti| vidārī vidārīkandaḥ| sitopalā sitaśarkarā| madhuśeṣaḥ sikthakam| siddhamiti ghṛtadugdhayuktaṃ sat kiñcidevāgnau sādhitam||18-22||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">natotpalaṃ candanakuṣṭhayuktaṃ śirorujāyāṃ saghṛtaṃ pradehaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">prapauṇḍarīkaṃ suradāru kuṣṭhaṃ yaṣṭyāhvamelā kamalotpale ca| śirorujāyāṃ saghṛtaḥ pradeho lohairakāpadmakacorakaiśca||24||</seg> <seg type="unit" n="25">rāsnā haridre naladaṃ śatāhve dve devadārūṇi sitopalā ca| jīvantimūlaṃ saghṛtaṃ satailamālepanaṃ pārśvarujāsu koṣṇam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">śaivālapadmotpalavetratuṅgaprapauṇḍarīkāṇyamṛṇālalodhram| priyaṅgukāleyakacandanāni nirvāpaṇaḥ syāt saghṛtaḥ pradehaḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">sitālatāvetasapadmakāni yaṣṭyāhvamaindrī nalināni dūrvā| yavāsamūlaṃ kuśakāśayośca nirvāpaṇaḥ syājjalamerakā ca||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śaileyamelāguruṇī sakuṣṭhe caṇḍā nataṃ tvak suradāru rāsnā| śītaṃ nihanyādacirāt pradeho viṣaṃ śirīṣastu sasindhuvāraḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">śirīṣalāmajjakahemalodhraistvagdoṣasaṃsvedaharaḥ pragharṣaḥ| patrāmbulodhrābhayacandanāni śarīradaurgandhyaharaḥ pradehaḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-29">nataṃ tagarapādikā, tadabhāve śīulīcoppaḍako gṛhyate| prapauṇḍarīkaḥ puṇḍarīkam| loham aguru| erakā hoggalaḥ| ayaṃ prapauṇḍarīkādibhiścorakaiścetyanta ekaḥ prayogaḥ| corakaḥ corapuṣpikā svanāmaprasiddhaḥ| naladaṃ māṃsī| śatāhve iti śatapuṣpāmadhurike| tuṅgaḥ punnāgaḥ| amṛṇālam uśīram| kāleyakaṃ kāliyākāṣṭham| latā mañjiṣṭhā| aindrī gorakṣakarkaṭī| nalinaṃ kamalam| yavāsamūlaṃ durālabhāmūlam| kuśakāśayośca mūlam| ayaṃ sitādirerakā cetyanta eko yogaḥ| jalaṃ vālakam| sindhuvāraḥ nirguṇḍī| viṣamityādiraparaḥ prayogaḥ| lāmajjakam uśīram| hema nāgakeśaram| abhayam uśīram||23-29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tatra ślokaḥ- ihātrijaḥ siddhatamānuvāca dvātriṃśataṃ siddhamaharṣipūjyaḥ| cūrṇapradehān vividhāmayaghnānāragvadhīye jagato hitārtham||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30">adhyāyārthasaṅgrahaḥ- ihātrija ityādi| cūrṇapradehāniti pūrvavadvyākhyeyam| dvātriṃśatamiti saṅkhyākaraṇaṃ nyūnādhikasaṅkhyā durbodhanirākaraṇārtham||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne āragvadhīyo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne prathame bheṣajacatuṣke āragvadhīyo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ca.1.4">
          <head>ṣaḍvirecanaśatāśritīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ ṣaḍvirecanaśatāśritīyamadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘ṣaḍvirecanaśatīyaṃ’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">iha khalu ṣaḍ virecanaśatāni bhavanti, ṣaḍ virecanāśrayāḥ, pañca kaṣāyayonayaḥ, pañcavidhaṃ kaṣāyakalpanaṃ, pañcāśanmahākaṣāyāḥ, pañca kaṣāyaśatāni, iti saṅgrahaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-3">apāmārgataṇḍulīye'ntaḥparimārjanamuktam, āragvadhīye ca bahiḥparimārjanamuktaṃ; samprati pūrvādhyāyadvayāpratipāditabheṣajacatuṣkāvaśyavaktavyamavaśiṣṭamubhayaparimārjanabheṣajamabhidhātuṃ ṣaḍvirecanaśatāśritīyo'bhidhīyate| āśrīyata ityāśritamāśraya ityarthaḥ| ṣaṭsaṅkhyāvacchinnāni virecanaśatānyāśritāni cādhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ ṣaḍvirecanaśatāśritīyaḥ, etenaitaduktaṃ- ṣaḍvirecanaśatāni, ṣaḍvirecanāśrayāḥ, etaddvayamadhikṛtya sañjñeyaṃ praṇīteti mantavyam| yadyapi cādhyāyādāviha khalviti padaṃ śrūyate, tathā'pi tadapradhānatvānnādhyāyasañjñāpraṇayane niveśitam| iheti agniveśatantre'natisaṅkṣepavistare| etena vakṣyamāṇavirecanaṣaṭśatānāṃ tathā pañcāśanmahākaṣāyāṇāṃ tathā pañcakaṣāyaśatānāṃ vistarakalpanāyāmadhikatvamapi bhavatīti sūcyate| ata eva vakṣyati kalpe- “uddeśamātrametāvaddraṣṭavyamiha ṣaṭśatam| svabuddhyaivaṃ sahasrāṇi koṭirvā samprakalpayet” (ka.a.12) iti| tathā'traiva vakṣyati- “na hi vistarasya pramāṇamasti” ityādi| khaluśabdaḥ prakāśane| virecanaśabdeneha vamanaṃ virecanaṃ ca gṛhyate| yato vakṣyati kalpe- “ubhayaṃ vā doṣamalavirecanādvirecanaśabdaṃ labhate” (ka.a.1) iti| na ca vācyaṃ doṣamalavirecanāccedvirecanasañjñā, tena bastiśirovirecanayorapi virecanasañjñāpravṛttiḥ; yatastantrakārasiddheyaṃ sañjñā na pācakavadyogamātrapravṛttā; tantrakāraśca vamanavirecanayoreva yogarūḍhāṃ sañjñāṃ vidadhāti nānyatra, tat kuto'nyatra prasaktiḥ| ṣaḍvirecanaśatānītyādi svayamevācāryo vyākhyāsyati| pañca kaṣāyaśatānītyatra kaṣāyaśabdena madhurādīnāṃ lavaṇavarjānāṃ rasānāṃ kaṣāyatvena paribhāṣitānāmāśrayatvenauṣadhadravyamucyate| kaṣāyayonayaḥ kaṣāyajātayaḥ| kaṣāyāṇāṃ yathoktadravyāṇāṃ kalpanamupayogārthaṃ saṃskaraṇaṃ kaṣāyakalpanam| mahākaṣāyā iti daśasaṅkhyāvacchinnasyaikakāryakaraṇārthopāttasyauṣadhagaṇasya sañjñā; yadvakṣyati- “daśemāni jīvanīyāni” ityādinā||1-3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ṣaḍ virecanaśatāni, iti yaduktaṃ tadiha saṅgraheṇodāhṛtya vistareṇa kalpopaniṣadi vyākhyāsyāmaḥ; (tatra <note place="foot" type="variant" n="2">‘tatra’ iti kvacitpustake nopalabhyate</note> ) trayastriṃśadyogaśataṃ praṇītaṃ phaleṣu, ekonacatvāriṃśajjīmūtakeṣu yogāḥ, pañcacatvāriṃśadikṣvākuṣu, dhāmārgavaḥ ṣaṣṭidhā bhavati yogayuktaḥ, kuṭajastvaṣṭādaśadhā yogameti, kṛtavedhanaṃ ṣaṣṭidhā bhavati yogayuktaṃ, śyāmātrivṛdyogaśataṃ praṇītaṃ daśāpare cātra bhavanti yogāḥ, caturaṅgulo dvādaśadhā yogameti, lodhraṃ vidhau ṣoḍaśayogayuktaṃ, mahāvṛkṣo bhavati viṃśatiyogayuktaḥ, ekonacatvāriṃśat saptalāśaṅkhinyoryogāḥ, aṣṭacatvāriṃśaddantīdravantyoḥ, iti ṣaḍvirecanaśatāni||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">saṅgraheṇa uddeśamātreṇa| kalpa evopaniṣat kalpopaniṣat; upaniṣadityatyupayuktarahasyavidyopadeśasthānamucyate vede; tadvadihāpi kalpasyātyupayuktatvena rahasyavamanavirecanaprayogopadeśakatvāt kalpa evopaniṣadityucyate| na ca vācyaṃ kalpa eva vistareṇa ṣaḍvirecanaśatānyabhidhāsyante, tena tadevāstu, alamanena saṅkṣepābhidhānena samyagavabodhānupāyatvāt; yatastantradharmo'yaṃ- yat prathamaṃ sūtraṇaṃ bhavati, tadanu tadvivaraṇaṃ prapañcena; ucyate ca nyāyavidbhiḥ- “te vai viṣayāśca <note place="foot" type="variant" n="3">‘vidhayaḥ’ iti pā.</note> susaṅgṛhītā bhavanti yeṣāṃ samāso vyāsaśca” iti| trayastriṃśatā'dhikaṃ yogaśataṃ trayastriṃśadyogaśatam| kṛtavedhanayogāntā yogā vamanasya, śeṣā virecanasya| atreti śyāmātrivṛtoreva| śyāmeti śyāmamūlā trivṛt, trivṛditi aruṇamūlā trivṛt||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ṣaḍ virecanāśrayā iti kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalānīti||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">ṣaḍityādi| ṣaḍeva virecanāśrayā virecanādhikaraṇāni| atra hi kṣīramādau kṛtaṃ tīkṣṇavirecanatvāt; uktaṃ hi- “snukpayastīkṣṇavirecanānām” (sū.a.25) iti| tvagityanena lodhratvaggṛhyate| patramityanena ikṣvākvādipatram| yadvakṣyati kalpe- “apuṣpasya pravālānāṃ muṣṭiṃ prādeśasammitām| kṣīraprasthe śṛtaṃ dadyāt pittodrikte kaphajvare” (ka.a.3) iti| yadyapi cairaṇḍatailatāmrapāradādīnāṃ kṣīrādyadhikānāmapi virecanāśrayatvaṃ sambhavati, tathā'pi teṣāmiha tantre kalpasthāne virecanāśrayatvenānabhidhānādadhyāyādipratipāditenehaśabdena yogādiha ṣaḍāśrayā ityaviruddhameva||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pañca kaṣāyayonaya iti madhurakaṣāyo'mlakaṣāyaḥ kaṭukaṣāyastiktakaṣāyaḥ kaṣāyakaṣāyaśceti tantre sañjñā||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">pañca kaṣāyaśatāni mahākaṣāyavyākhyayā vyākhyātavyāni, atastadullaṅghya pañca kaṣāyayonayo'bhidhīyante| madhuraścāsau kaṣāyaśceti madhurakaṣāyaḥ, evaṃ śeṣeṣvapi| tantre sañjñetyanena lavaṇarasaṃ varjayitvā madhurādayo rasāḥ kaṣāyasañjñayā vyavahriyante ityayaṃ svatantrasamaya iti sūcayati, nātra paratantravyavahāra iti| atha kimarthaṃ punarācāryeṇa kaṣāyasañjñāpraṇayane lavaṇasya madhurāderiva guṇādibhiruddiṣṭasya tathā prayogeṣu citrakaguḍikādau “dvau kṣārau lavaṇāni ca” (ci.a.15) ityādinoddiṣṭasya rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) ca skandhenopadiṣṭasya rasādhikāreṣu ca teṣu teṣu madhurādivadupadiṣṭasya parityāgaḥ kriyate? ucyate- kaṣāyasañjñeyaṃ bheṣajatvena vyāpriyamāṇeṣu raseṣvācāryeṇa niveśitā| atra ca kevalasya lavaṇasya prayogo nāsti, madhurādīnāṃ tu kevalānāmapi prayogo'sti, lavaṇaṃ tu dravyāntarasaṃyuktamevopayujyate| madhurādiṣu svarasakalkādilakṣaṇā kalpanā sambhavati, na lavaṇe| yato na tāvallavaṇasya svaraso'sti; kalko'pi dravyasya draveṇa peṣaṇāt kriyate, tacca na sambhavati lavaṇe, lavaṇaṃ hi pānīyayogāt pānīyameva bhavati; yadyapi kalkasyaiva bhedaścūrṇaṃ, cūrṇatā ca lavaṇasya sambhavati, tathā'pi lavaṇasya cūrṇarūpatā na pūrvasmādacūrṇarūpāt kiñcicchaktiviśeṣamāpādayati, śaktiviśeṣakalpanārthaṃ ca kalpanā kriyata ityuttaratra pratipādayiṣyāmaḥ, tasmāccūrṇatvamapi lavaṇasya kalpanakalpanamiva; śṛtaśītaphāṇṭakaṣāyāstu dravyasya kārtsnyenānupayojyasya tattatsaṃskāravaśāddraveṣu dravyasya stokāvayavānupraveśārthamupadiśyante; lavaṇe caitanna sambhavati, lavaṇaṃ hi dravasambandhe sarvātmanaiva dravamanugataṃ bhavati; tasmāllavaṇaṃ pṛthakprayogābhāvāt kalpanā'sambhavāccācāryeṇa kaṣāyasañjñāpraṇayane nirastamiti na niṣprayojaneyamācāryapravṛttiḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pañcavidhaṃ kaṣāyakalpanamiti tadyathā- svarasaḥ, kalkaḥ, śṛtaḥ, śītaḥ, phāṇṭaḥ, kaṣāya iti| (yantraniṣpīḍitāddravyādrasaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">ayaṃ pāṭhaścakrāsammataḥ</note> svarasa ucyate | yaḥ piṇḍo rasapiṣṭānāṃ sa kalkaḥ parikīrtitaḥ || vahnau tu kvathitaṃ dravyaṃ śṛtamāhuścikitsakāḥ | dravyādāpotthitāttoye pratapte niśi saṃsthitāt || kaṣāyo yo'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhṛtaḥ | kṣiptvoṣṇatoye mṛditaṃ tat phāṇṭaṃ parikīrtitam ||) teṣāṃ yathāpūrvaṃ balādhikyam; ataḥ kaṣāyakalpanā vyādhyāturabalāpekṣiṇī; na tvevaṃ khalu sarvāṇi sarvatropayogīni bhavanti||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">kalpanamupayogārthaṃ prakalpanaṃ saṃskaraṇamiti yāvat svarasādibahulakṣaṇaṃ; yathā- “svo rasaḥ svarasaḥ proktaḥ, kalko dṛṣadi peṣitaḥ| kvathitastu śṛtaḥ, śītaḥ śarvarīmuṣito mataḥ|| kṣiptoṣṇatoye mṛditaḥ phāṇṭa ityabhidhīyate” iti| atra śaunakavacanaṃ tu “dravyādāpothitāttoye pratapte niśi saṃsthitāt| kaṣāyo yo'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhṛtaḥ” iti| phāṇṭaḥ kaṣāya iti kaṣāyaśabdo'yaṃ svarasādibhirapi sambadhyate, tena svarasaḥ kaṣāyaḥ, kalkaḥ kaṣāyaḥ, ityādyapi boddhavyam| teṣāṃ svarasādīnāṃ yathāpūrvaṃ balādhikyamiti phāṇṭācchīto guruḥ, śītācchṛto gururityādi| yato yathāpūrvaṃ gurvī kaṣāyakalpanā, ata eva vyādhyāturabalāpekṣiṇī; vyādherāturasya ca balamapekṣata ityarthaḥ| atropapattimāha- na tvevamityādi| balavati puruṣe vyādhau ca dravyasārabhāgamayatvenātyarthaṃ gururbahukāryakaraḥ svaraso yujyate, nāyamalpabale puruṣe roge vā yogavān bhavati, balabhraṃśabheṣajātiyogadoṣakartṛtvāditi <note place="foot" type="variant" n="5">‘balabhraṃśabheṣajātiyoge doṣakartṛtvāt’ iti pā.</note> bhāvaḥ; evamanyatrāpi vyākhyeyam| tathā na sarvāṇi svarasādīni sarvatra puruṣe yogyāni bhavanti; yataḥ kecit svarasadviṣaḥ, kecit svarasapriyā itarakalpanādviṣa evamādi| na cātyarthaṃ dviṣṭabheṣajasya prayoga iṣyate, tatkṣaṇavamanārucyādidoṣakartṛtvāt <note place="foot" type="variant" n="6">‘…vamanārucyādikartṛtvadoṣāt’ iti pā.</note>| tathā kaṣāyakalpanā vyādhyāturabalāpekṣiṇītyetadudāharaṇārthaṃ, tena dravyāpekṣiṇītyetadapi boddhavyam| yato dravyaniyamena kalpanāniyamaṃ vakṣyati rasāyane; yathā- “maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaḥ prayojyaḥ, kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam| raso guḍūcyāstu samūlapuṣpyāḥ, kalkaḥ prayojyaḥ khalu śaṅkhapuṣpyāḥ” (ci.a.1) iti| cūrṇaṃ kalka evāntarbhāvanīyaṃ, dvividho hi kalkaḥ sadravo'dravaśceti kṛtvā; tena “niśi sthitā vā svarasīkṛtā vā kalkīkṛtā cūrṇamatho śṛtā vā” (ci.a.4) ityādau pṛthak cūrṇapāṭhenādhikakalpanāprasaṅgo nodbhāvanīyaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">‘pañcāśanmahākaṣāyā’ iti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- jīvanīyo bṛṃhaṇīyo lekhanīyo bhedanīyaḥ sandhānīyo dīpanīya iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ; balyo varṇyaḥ kaṇṭhyo hṛdya iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ; tṛptighno'rśoghnaḥ kuṣṭhaghnaḥ kaṇḍūghnaḥ krimighno viṣaghna iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ; stanyajananaḥ stanyaśodhanaḥ śukrajananaḥ śukraśodhana iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ; snehopagaḥ svedopago vamanopago virecanopaga āsthāpanopago'nuvāsanopagaḥ śirovirecanopaga iti saptakaḥ kaṣāyavargaḥ; chardinigrahaṇastṛṣṇānigrahaṇo hikkānigrahaṇa iti trikaḥ kaṣāyavargaḥ; purīṣasaṅgrahaṇīyaḥ purīṣavirajanīyo mūtrasaṅgrahaṇīyo mūtravirajanīyo mūtravirecanīya iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; kāsaharaḥ śvāsaharaḥ śothaharo jvaraharaḥ śramahara iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; dāhapraśamanaḥ śītapraśamana udardapraśamano'ṅgamardapraśamanaḥ śūlapraśamana iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; śoṇitasthāpano vedanāsthāpanaḥ sañjñāsthāpanaḥ prajāsthāpano vayaḥsthāpana iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; iti pañcāśanmahākaṣāyā mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ lakṣaṇodāharaṇārthaṃ vyākhyātā bhavanti| teṣāmekaikasmin mahākaṣāye daśa daśāvayavikān kaṣāyānanuvyākhyāsyāmaḥ; tānyeva pañca kaṣāyaśatāni bhavanti||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">mahākaṣāyānudāharati- pañcāśadityādi| jīvane hito jīvanīyaḥ; evamanyatrāpi| ṣaḍbhirniṣpāditaḥ ṣaṭkaḥ, evaṃ catuṣkādiṣvapi bodhyam| atra ca ṣaṭkādirmahākaṣāyāṇāṃ paricchedaḥ kasyacidarthasyānugamena boddhavyaḥ; yathā- jīvanīyādau ṣaṭke īyāntatvaṃ, balyādau yapratyayāntatvaṃ, tṛptighnādau ghnāntatvaṃ, stanyajananādau stanyaśukraviṣayatvam, evamādyūhyam <note place="foot" type="variant" n="7">‘evamādyuktam’ iti pā.</note>| etacca īyapratyayāntatvādinā <note place="foot" type="variant" n="8">‘iyaśabdāntatvādinā’ iti pā.</note> bahubhedakathanaṃ vaicitryeṇa granthasya puṣkalābhidhānatākaraṇārtham| etacca śāstre'vaśyaṃ kartavyam| yaduktamihaiva śāstraguṇakathane yathā- “anavapatitaśabdamakaṣṭaśabdaṃ puṣkalābhidhānam” (vi.a.8) ityādi| jīvanīyaśabdenehāyuṣyatvamabhipretam| yatra ca madhurarasaguṇe “āyuṣyo jīvanīyaḥ” (sū.a.26) iti ca kariṣyati tatra mūrcchitasya sañjñājanakatvena jīvanīyatvaṃ vyākhyeyam| tṛptiḥ śleṣmavikāro yena tṛptamivātmānaṃ manyate, tadghnaṃ tṛptighnam| snehopagānīti snehasya sarpirādeḥ snehanakriyāyāṃ sahāyatvenopagacchantīti snehopagāni, mṛdvīkādisnehopagayuktasya sarpirādeḥ snehane <note place="foot" type="variant" n="9">‘snehaprakarṣavatī’ iti pā.</note> prakarṣavatī śaktirbhavatītyarthaḥ; tathā vamanopagānītyatra madanaphalādīnāṃ vamanadravyāṇāṃ madhumadhukādīni sahāyāni bhavantīti; evaṃ svedopagādau vyākhyeyam| śirovirecanopage tu śirovirecanapradhānānyeva dravyāṇi boddhavyāni| purīṣasya virajanaṃ doṣasambandhanirāsaṃ karotīti purīṣavirajanīyaḥ| evaṃ mūtravirajanīye vyākhyeyam| mūtrasya virecanaṃ karotīti mūtravirecanīyaḥ| udardo varaṭīdaṣṭākāraḥ śothaḥ, tatpraśamana udardapraśamanaḥ; na punariha mahārogādhyāye paṭhito vātavikāro gṛhyate, tindukādīnāmudardapraśamanānāṃ vātaṃ pratyananukūlatvāt| śoṇitasya duṣṭasya duṣṭimapahṛtya prakṛtau śoṇitaṃ sthāpayatīti śoṇitasthāpanam| vedanāyāṃ sambhūtāyāṃ tāṃ nihatya śarīraṃ prakṛtau sthāpayatīti vedanāsthāpanam| sañjñāṃ jñānaṃ ca sthāpayatīti sañjñāsthāpanam| prajopaghātakaṃ doṣaṃ hṛtvā prajāṃ sthāpayatīti prajāsthāpanam| vayastaruṇaṃ sthāpayatīti vayaḥsthāpanam| upasaṃharati- itītyādi| mahatāṃ kaṣāyāṇāṃ pañcāśanmahākaṣāyā bhavantītyanenoddiṣṭānāṃ, lakṣaṇaṃ svarūpaṃ jīvanīyādi, tasyodāharaṇaṃ prapañcena kathanaṃ, tadarthaṃ vyākhyātā nirdeśena kathitā ityarthaḥ; yadi vā mahatāṃ kaṣāyāṇāṃ yallakṣaṇamanekaiḥ kaṣāyairmilitvaikārthajīvanīyādisampādanaṃ, tasyodāharaṇārthaṃ dṛṣṭāntārtham| etenānyānyapi mahākaṣāyāṇi vātapraśamanapittapraśamanādīnyekakāryasampādakānekadravyamayāni bhavantīti sūcayati| mahatāṃ ceti cakāra udāharaṇārthaṃ cetyatra boddhavyaḥ, tenālpabuddhīnāṃ vyavahārārthaṃ ceti samuccinoti; etaccottaratra sphuṭaṃ bhaviṣyati| uttaratra yadvakṣyati- “mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ lakṣaṇodāharaṇārthaṃ vyākhyātā bhavanti” iti, tat tadyathetyādigranthasyārthaṃ vyākartuṃ; kiṃvā'tra vyākhyātā iti padaṃ sañjñāmātreṇa mahākaṣāyakathane vartate, tatra tu vyākhyātā iti padaṃ prati prati jīvakādidravyakathane vartate, tena na paunaruktyam| avayavā evāvayavikāḥ, tānyeva pañcāśanmahākaṣāyāṇi daśāvayavaguṇitānyekaikadravyarūpāṇi pañca kaṣāyaśatāni bhavantītyarthaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tadyathā- jīvakarṣabhakau medā mahāmedā kākolī kṣīrakākolī mudgaparṇīmāṣaparṇyau <note place="foot" type="variant" n="10">‘mudgamāṣaparṇyau’ iti pā.| ‘parṇīśabdo mudgamāṣābhyāṃ yojyaḥ, tena mudgaparṇī māṣaparṇī ca’ iti gaṅgādharaḥ</note> jīvantī madhukamiti daśemāni jīvanīyāni bhavanti (1), kṣīriṇī rājakṣavakāśvagandhākākolīkṣīrakākolīvāṭyāyanībhadraudanībhāradvājīpayasyarṣyagandhā <note place="foot" type="variant" n="11">‘…balā…’ iti pā.</note> iti daśemāni bṛṃhaṇīyāni bhavanti (2), mustakuṣṭhaharidrādāruharidrāvacātiviṣākaṭurohiṇīcitrakacirabilvahaimavatya iti daśemāni lekhanīyāni bhavanti (3), suvahārkorubukāgnimukhīcitrācitrakacirabilvaśaṅkhinīśakulādanīsvarṇakṣīriṇya <note place="foot" type="variant" n="12">‘saralā…’ iti pā.</note> iti daśemāni bhedanīyāni bhavanti (4), madhukamadhuparṇīpṛśniparṇyambaṣṭhakīsamaṅgāmocarasadhātakīlodhrapriyaṅgukaṭphalānīti daśemāni sandhānīyāni bhavanti (5), pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverāmlavetasamaricājamodābhallātakāsthihiṅguniryāsā iti daśemāni dīpanīyāni bhavanti (6), iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">jīvanīyamādāvucyate sarveṣāṃ jīvanahitasyaivātyarthamabhipretatvāt| mudgamāṣaparṇyantaṃ sugamam| jīvantī svanāmakhyātā suvarṇavarṇābhā, madhukaṃ yaṣṭīmadhukam (1)| kṣīriṇī kṣīralatā, rājakṣavako dugdhikā, vāṭyāyanī śvetabalā, bhadraudanī pītabalā, bhāradvājī vanakārpāsī, payasyā vidārīkandaḥ, ṛṣyagandhā ṛṣyajāṅgalakaḥ (2)| kaṭukā kaṭurohiṇī, cirabilvaḥ karañjaḥ, haimavatī śvetavacā (3)| suvahā <note place="foot" type="variant" n="13">‘saralā’ iti pā.</note> trivṛt, agnimukhī ‘lāṅgaliyā’ iti khyātā, citrā dantī, śaṅkhinī śvetabuhnā, śakulādanī kaṭurohiṇī, svarṇakṣīriṇī aṅguṣṭhaprabhā <note place="foot" type="variant" n="14">‘kaṅkuṣṭha prabhavā’ iti pā.</note> (4)| ambaṣṭhakī akarṇaviddhā, samaṅgā varāhakrāntā, kaṭphalaṃ svanāmaprasiddhaṃ, sandhānīyaḥ saṅgrahaṇaḥ sāmānyena; purīṣasya saṅgrahaṇastu bhinnamalamātrasaṅgrahaṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘bhinnamātramalasaṅgrahaṇaḥ’ iti pā.</note> (5)| śṛṅgaveraḥ śuṇṭhī, hiṅguniryāso hiṅgu||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">aindryṛṣabhyatirasarṣyaproktāpayasyāśvagandhāsthirārohiṇībalātibalā iti daśemāni balyāni bhavanti (7), candanatuṅgapadmakośīramadhukamañjiṣṭhāsārivāpayasyāsitālatā iti daśemāni varṇyāni bhavanti (8), sārivekṣumūlamadhukapippalīdrākṣāvidārīkaiṭaryahaṃsapādībṛhatīkaṇṭakārikā iti daśemāni kaṇṭhyāni bhavanti (9), āmrāmrātakalikucakaramardavṛkṣāmlāmlavetasakuvalabadaradāḍimamātuluṅgānīti daśemāni hṛdyāni bhavanti (10), iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">aindrī gorakṣakarkaṭī, ṛṣabhī śūkaśimbā, atirasā śatāvarī ṛddhirvā, ṛṣyaproktā māṣaparṇī, atibalā pītabalā, payasyeha kṣīravidārī kākolī vā (7)| tuṅgaḥ punnāgaḥ, sitā śvetadūrvā, latā śyāmadūrvā (8)| sārivā anantamūlam, ikṣumūlamatrekṣormūlaṃ moraṭo vā, vidārī vidārīkandaḥ, kaiṭaryaṃ kaṭphalaṃ, haṃsapādī svanāmaprasiddhā (9)| āmrātaka āmrāḍakaḥ, vṛkṣāmlaṃ bṛhadamlam (10)||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">nāgaracavyacitrakaviḍaṅgamūrvāguḍūcīvacāmustapippalīpaṭolānīti daśemāni tṛptighnāni bhavanti (11), kuṭajabilvacitrakanāgarātiviṣābhayādhanvayāsakadāruharidrāvacācavyānīti daśemānyarśoghnāni bhavanti (12), khadirābhayāmalakaharidrāruṣkarasaptaparṇāragvadhakaravīraviḍaṅgajātīpravālā iti daśemāni kuṣṭhaghnāni bhavanti (13), candananaladakṛtamālanaktamālanimbakuṭajasarṣapamadhukadāruharidrāmustānīti daśemāni kaṇḍūghnāni bhavanti (14), akṣīvamaricagaṇḍīrakebukaviḍaṅganirguṇḍīkiṇihīśvadaṃṣṭrāvṛṣaparṇikākhuparṇikā iti daśemāni krimighnāni bhavanti (15), haridrāmañjiṣṭhāsuvahāsūkṣmailāpālindīcandanakatakaśirīṣasindhuvāraśleṣmātakā iti daśemāni viṣaghnāni bhavanti (16), iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">tṛptighno vyaktaḥ (11)| dhanvayāso durālabhā (12)| aruṣkaro bhallātakaḥ (13)| naladaṃ māṃsī, kṛtamālaḥ suvarṇahaliḥ, naktamālaḥ karañjaḥ (14)| akṣīvo'bdakaḥ śobhāñjano vā, gaṇḍīraḥ śamaṭhaśākaṃ, nirguṇḍī sindhuvāraḥ, kiṇihī kaṭabhī, ākhuparṇī mūṣikaparṇī, vṛṣaparṇī ca tadbhedaḥ ‘phañjipatrikā’ iti khyātā (15)| suvahā rāsnā hāpharamālī vā, pālindī śyāmalatā, śleṣmātako bahuvāraḥ (16)||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vīraṇaśāliṣaṣṭikekṣuvālikādarbhakuśakāśagundretkaṭakattṛṇamūlānīti daśemāni stanyajananāni bhavanti (17), pāṭhāmahauṣadhasuradārumustamūrvāguḍūcīvatsakaphalakirātatiktakakaṭurohiṇīsārivā iti daśemāni stanyaśodhanāni bhavanti (18), jīvakarṣabhakakākolīkṣīrakākolīmudgaparṇīmāṣaparṇīmedāvṛddharuhājaṭilākuliṅgā iti daśemāni śukrajananāni bhavanti (19), kuṣṭhailavālukakaṭphalasamudraphenakadambaniryāsekṣukāṇḍekṣvikṣurakavasukośīrāṇīti daśemāni śukraśodhanāni bhavanti (20), iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">ikṣuvālikā khāgālikā, darbha uluyātṛṇaṃ, gundrā guluñca (17)| stanyaśodhano vyaktaḥ (18)| vṛddharuhā śatāvarī, vṛkṣaruhāpāṭhapakṣe bandākaḥ, jaṭilā uccaṭā, kuliṅga uccaṭābhedaḥ (19)| kadambo bahuphalastasya niryāsaḥ, ikṣurakaḥ kokilākṣaḥ, vasuko vasuhaṭṭakaḥ, atra jatūkarṇaḥ paṭhatyelavālukaṃ kaṭphalasthāne (20)||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">mṛdvīkāmadhukamadhuparṇīmedāvidārīkākolīkṣīrakālolījīvakajīvantīśālaparṇya iti daśemāni snehopagāni bhavanti (21), śobhāñjanakairaṇḍārkavṛścīrapunarnavāyavatilakulatthamāṣabadarāṇīti daśemāni svedopagāni bhavanti (22), madhumadhukakovidārakarbudāranīpavidulabimbīśaṇapuṣpīsadāpuṣpāpratyakpuṣpā iti daśemāni vamanopagāni bhavanti (23), drākṣākāśmaryaparūṣakābhayāmalakabibhītakakuvalabadarakarkandhupīlūnīti daśemāni virecanopagāni bhavanti (24), trivṛdbilvapippalīkuṣṭhasarṣapavacāvatsakaphalaśatapuṣpāmadhukamadanaphalānīti daśemānyāsthāpanopagāni bhavanti (25), rāsnāsuradārubilvamadanaśatapuṣpāvṛścīrapunarnavāśvadaṃṣṭrāgnimanthaśyonākā iti daśemānyanuvāsanopagāni bhavanti (26), jyotiṣmatīkṣavakamaricapippalīviḍaṅgaśigrusarṣapāpāmārgataṇḍulaśvetāmahāśvetā iti daśemāni śirovirecanopagāni bhavanti (27), iti saptakaḥ kaṣāyavargaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">snehopago vyaktaḥ (21)| vṛścīraḥ śvetapunarnavā (22)| kovidāraḥ svanāmaprasiddhaḥ, karbudāraḥ śvetakāñcanaḥ, vidulo hijjalaḥ, śaṇapuṣpī ghaṇṭāravā, sadāpuṣpā arkaḥ, pratyakpuṣpā apāmārgaḥ (23)| badarītrayam (24)| vyaktaḥ (25)| vyaktaḥ (26)| kṣavakaḥ chikkākārakaḥ, śvetā aparājitā, mahāśvetā tadbhedaḥ kaṭabhī vā (27)||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">jambvāmrapallavamātuluṅgāmlabadaradāḍimayavayaṣṭikośīramṛllājā iti daśemāni chardinigrahaṇāni bhavanti (28), nāgaradhanvayavāsakamustaparpaṭakacandanakirātatiktakaguḍūcīhrīveradhānyakapaṭolānīti daśemāni tṛṣṇānigrahaṇāni bhavanti (29), śaṭīpuṣkaramūlabadarabījakaṇṭakārikābṛhatīvṛkṣaruhābhayāpippalīdurālabhākulīraśṛṅgya iti daśemāni hikkānigrahaṇāni bhavanti (30), iti trikaḥ kaṣāyavargaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">vyaktaḥ (28)| vyaktaḥ (29)| vyaktaḥ (30)||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">priyaṅgvanantāmrāsthikaṭvaṅgalodhramocarasasamaṅgādhātakīpuṣpapadmāpadmakeśarāṇīti daśemāni purīṣasaṅgrahaṇīyāni bhavanti (31), jambuśallakītvakkacchurāmadhūkaśālmalīśrīveṣṭakabhṛṣṭamṛtpayasyotpalatilakaṇā iti daśemāni purīṣavirajanīyāni bhavanti (32), jambvāmraplakṣavaṭakapītanoḍumbarāśvatthabhallātakāśmantakasomavalkā iti daśemāni mūtrasaṅgrahaṇīyāni bhavanti (33), padmotpalanalinakumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatramadhukapriyaṅgudhātakīpuṣpāṇīti daśemāni mūtravirajanīyāni bhavanti (34), vṛkṣādanīśvadaṃṣṭrāvasukavaśirapāṣāṇabhedadarbhakuśakāśagundretkaṭamūlānīti daśemāni mūtravirecanīyāni bhavanti (35), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">anantā anantamūlaṃ, kaṭvaṅgaḥ śyonākaḥ, mocarasaḥ śālmalīveṣṭakaḥ, padmā brāhmaṇayaṣṭikā (31)| śallakī svanāmaprasiddhā, kacchurā śūkaśimbā, śālmalīveṣṭakaḥ śimalīāṭhā, śrīveṣṭako navanītakhoṭī (32)| kapītano gandhamuṇḍaḥ, aśmantakaḥ amlaloṭaḥ, somavalkaḥ khadiraḥ (33)| padmabhedāścatvāraḥ, saugandhikaḥ śundhī (34)| vṛkṣādanī bandāko vidārikando vā, vaśiraḥ sūryāvartaḥ (35) ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">drākṣābhayāmalakapippalīdurālabhāśṛṅgīkaṇṭakārikāvṛścīrapunarnavātāmalakya iti daśemāni kāsaharāṇi bhavanti (36), śaṭīpuṣkaramūlāmlavetasailāhiṅgvagurusurasātāmalakījīvantīcaṇḍā iti daśemāni śvāsaharāṇi bhavanti (37), pāṭalāgnimanthaśyonākabilvakāśmaryakaṇṭakārikābṛhatīśālaparṇīpṛśniparṇīgokṣurakā iti daśemāni śvayathuharāṇi bhavanti (38), sārivāśarkarāpāṭhāmañjiṣṭhādrākṣāpīluparūṣakābhayāmalakabibhītakānīti daśemāni jvaraharāṇi bhavanti (39), drākṣākharjūrapriyālabadaradāḍimaphalguparūṣakekṣuyavaṣaṣṭikā iti daśemāni śramaharāṇi bhavanti (40), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">tāmalakī bhūmyāmalakī (36)| caṇḍā corahulī (37)| vyaktaḥ (38)| vyaktaḥ (39)| phalguḥ kāṣṭhodumbarakaḥ (40)||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">lājācandanakāśmaryaphalamadhūkaśarkarānīlotpalośīrasārivāguḍūcīhrīberāṇīti daśemāni dāhapraśamanāni bhavanti (41), tagarāgurudhānyakaśṛṅgaverabhūtīkavacākaṇṭakāryagnimanthaśyonākapippalya iti daśemāni śītapraśamanāni bhavanti (42), tindukapriyālabadarakhadirakadarasaptaparṇāśvakarṇārjunāsanārimedā iti daśemānyudardapraśamanāni bhavanti (43), vidārīgandhāpṛśniparṇībṛhatīkaṇṭakārikairaṇḍakākolīcandanośīrailāmadhukānīti daśemānyaṅgamardapraśamanāni bhavanti (44), pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveramaricājamodājagandhājājīgaṇḍīrāṇīti daśemāni śūlapraśamanāni bhavanti (45), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">lājādau jatūkarṇapāṭhāt guḍūcīsthāne padmakaḥ, yadi vā “arkāguruguḍūcīnāṃ tiktānāṃ cauṣṇyamiṣyate” (sū.a.26), iti vacanādyadyapyuṣṇā guḍūcī, tathā'pi tasyā dāhapraśamakatvaṃ prabhāvādboddhavyam (41)| bhūtīko yavānikā (42)| tindukaḥ ‘kenduḥ’ iti prasiddhaḥ, kadaro viṭkhadiraḥ, arimedaḥ khadirabhedaḥ (43)| vyaktaḥ (44)| ajagandhā phokāndī (45)||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">madhumadhukarudhiramocarasamṛtkapālalodhragairikapriyaṅguśarkarālājā iti daśemāni śoṇitasthāpanāni bhavanti (46), śālakaṭphalakadambapadmakatumbamocarasaśirīṣavañjulailavālukāśokā iti daśemāni vedanāsthāpanāni bhavanti (47), hiṅgukaiṭaryārimedāvacācorakavayasthāgolomījaṭilāpalaṅkaṣāśokarohiṇya iti daśemāni sañjñāsthāpanāni bhavanti (48), aindrībrāhmīśatavīryāsahasravīryā'moghā'vyathāśivā'riṣṭāvāṭyapuṣpīviṣvaksenakāntā iti daśemāni prajāsthāpanāni bhavanti (49), amṛtā'bhayādhātrīmuktāśvetājīvantyatirasāmaṇḍūkaparṇīsthirāpunarnavā iti daśemāni vayaḥsthāpanāni bhavanti (50), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">rudhiraṃ kuṅkumam (46)| vañjulo vetasaḥ (47)| kaiṭaryaḥ parvatanimbaḥ, vayaḥsthā brāhmī, golomī bhūtakeśī, palaṅkaṣā gugguluḥ jaṭāmāṃsī vā (48)| śatavīryāsahasravīrye dūrve; amoghā pāṭalā, āmalakī vā, lakṣmaṇā vā; avyathā kadalī, guḍūcī vā, harītakī vā; ariṣṭā kaṭurohiṇī; viṣvaksenakāntā priyaṅguḥ (49)| muktā rāsnā; śvetāsthāne ‘śreyasī’ iti kecit, sā rāsnābhedaḥ (50)||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">iti pañcakaṣāyaśatānyabhisamasya pañcāśanmahākaṣāyā mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ lakṣaṇodāharaṇārthaṃ vyākhyātā bhavanti||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">sampratyetānyeva jīvakādīnyuktāni pratyekaśo dravyagaṇanayā pañcakaṣāyaśatāni syuḥ, daśakagaṇanayā ca pañcāśanmahākaṣāyāḥ śṛṅgagrāhikayoktā bhavantīti darśayannupasaṃharati- itītyādi| abhisamasyeti daśakasaṅkhyayaikavargīkṛtya| lakṣaṇasyodāharaṇaṃ (lakṣaṇodāharaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> ), pūrvaṃ jīvanīyādisañjñā <note place="foot" type="variant" n="17">‘jīvanīya sañjñā’ iti pā.</note> lakṣaṇamabhipretyoktā; lakṣaṇodāharaṇārthamiti samprati jīvakarṣabhakādīnyudāharaṇārthaṃ vyākhyātāni; jīvakādibhirdaśabhirlakṣyate jñāyate jīvanīyo mahākaṣāyaḥ| mahatāṃ ceti cakāraḥ pañcakaṣāyaśatānāṃ ca lakṣaṇasyodāharaṇārthamiti samuccinoti| tatra jīvakādayaḥ pratyekaṃ pañcakaṣāyaśatānāmekaikadravyarūpāṇāṃ lakṣaṇasvarūpā bhavanti| yadi vā lakṣaṇārthamudāharaṇārthaṃ ceti; tatra mandabuddhīnāṃ lakṣaṇārthaṃ pañcakaṣāyaśatapañcāśanmahākaṣāyajñānārthamityarthaḥ, buddhimatāṃ tūdāharaṇārthaṃ dṛṣṭāntārtham||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">nahi vistarasya pramāṇamasti, na cāpyatisaṅkṣepo'lpabuddhīnāṃ sāmarthyāyopakalpate, tasmādanatisaṅkṣepeṇānativistareṇa copadiṣṭāḥ| etāvanto hyalamalpabuddhīnāṃ vyavahārāya, buddhimatāṃ ca svālakṣaṇyānumānayuktikuśalānāmanuktārthajñānāyeti||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">nanu kaṣāyadravyāṇi yāvanti santi tāvanti vā'bhidhīyantāṃ, dṛṣṭāntārthaṃ dvitrāṇi vā; tat kimarthamayaṃ nātivistaro nātisaṅkṣepa ityatrāha- nahītyādi| na hi vistarasya pramāṇamiyattāparicchedo'sti, tena vistaro nābhidhīyata ityarthaḥ| atisaṅkṣepo'pi dvitralakṣaṇābhidhānarūpo nālpabuddhīnāmanumānākuśalānāṃ sāmarthyāya cikitsāvyavahārāyopakalpate| etāvanto yathoktāḥ| alaṃ samarthāḥ| vyavahārāyeti cikitsāvyavahārāya| svalakṣaṇasya bhāvaḥ svālakṣaṇyaṃ, tenānumānaṃ, tatra kuśalā abhijñā ityarthaḥ| buddhimanto hi, jīvakādayo <note place="foot" type="variant" n="18">‘jīvakādayo'mī’ iti pā.</note> hi snigdhaśītamadhuravṛṣyādiguṇayuktāḥ santo jīvanaṃ kurvantīti bhūyodarśanādavadhārya tadguṇayukte'nyatrāpi drākṣāpayovidāryādau tajjātīyatvena jīvanānītyanumimate, yathā jīvakādīnāmekajīvanakāryakartṛtvena mahākaṣāyatvaṃ, tadvat pāṭhāsamaṅgāprabhṛtīnāmapyatīsāraharāṇāmatīsāraharamahākaṣāyatvamityanumānena kṛtsnameva kaṣāyaṃ pratipadyanta iti bhāvaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- naitāni bhagavan! pañca kaṣāyaśatāni pūryante, tāni tāni hyevāṅgānyupaplavante <note place="foot" type="variant" n="19">‘samplavante’ iti pā.</note> teṣu teṣu mahākaṣāyeṣviti||21||</seg> <seg type="unit" n="22">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- naitadevaṃ buddhimatā draṣṭavyamagniveśa| eko'pi hyanekāṃ sañjñāṃ labhate kāryāntarāṇi kurvan, tadyathā- puruṣo bahūnāṃ karmaṇāṃ karaṇe samartho bhavati, sa yadyat karma karoti tasya tasya karmaṇaḥ kartṛ-karaṇa-kāryasamprayuktaṃ tattadgauṇaṃ nāmaviśeṣaṃ prāpnoti, tadvadauṣadhadravyamapi draṣṭavyam| yadi caikameva kiñciddravyamāsādayāmastathāguṇayuktaṃ yat sarvakarmaṇāṃ karaṇe samarthaṃ syāt, kastato'nyadicchedupadhārayitumupadeṣṭuṃ vā śiṣyebhya iti||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-22">pūrvapakṣamutthāpayati- evamityādi| tāni tānīti jīvakakṣīrakākolīprabhṛtīni, teṣu teṣu jīvanīyabṛṃhaṇīyaśukrajananādiṣu, upaplavante punaḥ punastānyeva paṭhyante; ekaṃ dravyamanekeṣu paṭhyamānamekameva, tataśca na saṅkhyā pūryata iti pūrvapakṣaḥ| siddhāntayati- naitadevamityādi| ekasyānekatvenābhidhāne dṛṣṭāntamāha- yathetyādi| ekaḥ puruṣaḥ karmaṇāṃ vyāpārāṇāmodanapacanakumbhakaraṇakhanitrakaraṇabhūmikhananānāṃ karaṇe samartho bhavati, ya ityadhyāhāryaṃ, sa ityuktaguṇaṃ puruṣaṃ pratyavamṛṣati; yadyat karmeti odanapākādi, yadyat karma karoti tasya tasya karmaṇaḥ kartṛsamprayuktaṃ ‘pācaka’ iti, karaṇasamprayuktaṃ ‘khānitrika’ iti, kāryasamprayuktaṃ ‘kumbhakāra’ iti nāmaviśeṣaṃ; guṇayogapravṛttaṃ gauṇaṃ; guṇayogaśca ‘pācaka’ ityatra pacikriyāyāṃ kartṛtvaṃ, ‘khānitrika’ ityatra khanitrakaraṇakakhananaṃ prati kartṛtvaṃ, kumbhakāra ityatra kumbhopahitaṃ kartṛtvamityebhistribhirguṇairabhinno bhinno'bhidhīyate vyavahriyate ceti bhāvaḥ| tadvat puruṣavadauṣadhadravyamapi; ekamapi sat kṣīrakākolīdravyaṃ jīvanabṛṃhaṇaśukrajananalakṣaṇanānāguṇayogānnānājīvanīyādiśabdenābhidhīyate vyavahriyate cetyarthaḥ| atha kimarthaṃ punarekameva dravyaṃ bahujīvanīyādiguṇayogāttatra tatra paṭhyate, santi tāvadbahūni dravyāṇyekaikajīvanīyādiguṇāni svarūpato bhinnāni, tānyeva pṛthakkasmānna paṭhyanta ityāha- yadi caikamevetyādi| yathā bahudravyāṇyekaikajīvanīyādikāryakaraṇasamarthāni bhavanti, tathaikameva dravyamanekajīvanīyādikāryakaraṇasamarthamasti, tatraikameva dravyaṃ bahukāryakartṛ śiṣyebhya upadeṣṭumupadhārayituṃ ca yujyate'lpaprayatnabodhyatvādalpaprayatnadhāryatvācca; na bahūnyekakāryaniyatāni, bahuprayāsopapādyatvādbahuprayāsabodhyatvādbahuprayāsadhāryatvācca <note place="foot" type="variant" n="20">‘bahuprayāsotpādakatvāt’ iti pā.</note>; kāryaṃ ca jīvanabṛṃhaṇādyubhayorapi pakṣayoraviśiṣṭamiti vākyārthaḥ| tathāguṇayuktam <note place="foot" type="variant" n="21">‘tathāyukta…’ iti pā.</note> anekajīvanīyādikāryasamartham| tathāguṇayuktatvameva <note place="foot" type="variant" n="22">‘tathāyuktatvameva’ iti pā.</note> vivṛṇoti- yat sarvakarmaṇāṃ jīvanīyādīnāṃ karaṇe samarthaṃ syāt, tato bahukāryakārakādekasmāt, anyadbahu pratiniyatakarmakārakaṃ, ka icchet? na ko'pīcchedityarthaḥ| upadhārayitum āvartanena smṛtyārūḍhaṃ kartum| kastata ityasyādau ‘tadā’ ityadhyāhāryam||21-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tatra ślokāḥ- yato yāvanti yairdravyairvirecanaśatāni ṣaṭ| uktāni saṅgraheṇeha tathaivaiṣāṃ ṣaḍāśrayāḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">rasā lavaṇavarjyāśca kaṣāya iti sañjñitāḥ| tasmāt <note place="foot" type="variant" n="23">‘teṣāṃ’ iti pā.</note> pañcavidhā yoniḥ kaṣāyāṇāmudāhṛtā||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tathā kalpanamapyeṣāmuktaṃ pañcavidhaṃ punaḥ| mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ pañcāśat parikīrtitā||25||</seg> <seg type="unit" n="26">pañca cāpi kaṣāyāṇāṃ śatānyuktāni bhāgaśaḥ| lakṣaṇārthaṃ, pramāṇaṃ hi vistarasya na vidyate||26||</seg> <seg type="unit" n="27">na cālamatisaṅkṣepaḥ sāmarthyāyopakalpate| alpabuddherayaṃ tasmānnātisaṅkṣepavistaraḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">mandānāṃ vyavahārāya, budhānāṃ buddhivṛddhaye| pañcāśatko hyayaṃ vargaḥ kaṣāyāṇāmudāhṛtaḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">teṣāṃ karmasu bāhyeṣu yogamābhyantareṣu ca| saṃyogaṃ ca prayogaṃ ca yo veda sa bhiṣagvaraḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-29">adhyāyārthasaṅgrahamāha- yata ityādi| yataḥ madanaphalādeḥ| yāvanti trayastriṃśadyogaśatamityādīni| yairdravyairvirecanaśatāni ṣaḍiti yaireva madanaphalādibhirmilitairuktāni virecanaśatāni ṣaḍiti| lakṣaṇārthamityādigrantho'natisaṅkṣepavistareṇoktapañcāśanmahākaṣāyopapattisaṅgrāhakaḥ| alamiti samarthaḥ| alpabuddherayamityatrāyamitipadamatisaṅkṣepa ityanena sambadhyate; yadyapi cehātisaṅkṣepo nāsti, tathā'pi buddhisthirīkṛtaḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘buddhisthīkṛtaḥ’ iti pā.</note> pratyavamṛśyate| pañcāśatko hyayamityatrāyamiti padaṃ sughaṭameva <note place="foot" type="variant" n="25">‘durghaṭameva’ iti pā.</note>| bāhyeṣu pralepādiṣu| ābhyantareṣu vamanapācanādiṣu| saṃyogaṃ dravyāṇāmucitaṃ melana(ka)m| prayogaṃ kālaprakṛtyādyapekṣā yojanā||23-29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne ṣaḍvirecanaśatāśritīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="1">iti bheṣajacatuṣkaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne prathame bheṣajacatuṣke ṣaḍvirecanaśatāśritīyaścaturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ca.1.5">
          <head>mātrāśitīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto mātrāśitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">dvitayamiha śāstraprayojanaṃ yadāturavyādhiharaṇaṃ svasthasya svāsthyarakṣaṇaṃ ca; yadāha- svasthāturaparāyaṇam (sū.a.1) iti; tenotpannavyādhipratīkāradvārā''turarakṣaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘utpannavyādhipratikāratayā’ iti pā.</note> bheṣajacatuṣkamabhidhāya svasthacatuṣko'bhidhātavyaḥ; tatrāpi svāsthyaparipālanahetuṣu mātrāvadannaṃ pradhānaṃ; yadāha- prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca (su.sū.a.1) iti; tacceha mātrāvadannaṃ vidhīyata <note place="foot" type="variant" n="2">‘abhidhīyate’ iti pā.</note> ityādau mātrāśitīya evābhidhīyate| mātrāśitamadhikṛtya kṛtyo'dhyāyo mātrāśitīyaḥ| yadyapyadhyāyādau ‘mātrāśī’ iti padamanuśrūyate, tathā'pi ‘mātrāśīyaḥ’ iti sañjñāpraṇayane kaṣṭoccāraṇabhayāttadarthaparaparyāyaśabdeneyaṃ sañjñā kṛtā; yathā “navegāndhāraṇīya” (sū.a.7) ityādikā sañjñā||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">mātrāśī syāt| āhāramātrā punaragnibalāpekṣiṇī||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">mātrāṃ mātrāvadannamaśituṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘mātrāvantamaśituṃ’ iti pā.</note> bhoktuṃ śīlaṃ yasyāsau mātrāśī, yadi vā mātrayā'śituṃ bhoktuṃ śīlaṃ yasya sa tathā| tatreha mātrā anapāyiparimāṇam| aśirayamihāviśeṣeṇa khādyaprāśyalehyapeyānāmabhyavahāre vartate| tena mātrāśī syādityuktaṃ khādyaprāśyalehyapeyānāṃ mātrayā'bhyavaharaṇaṃ noktamiti yaccocyate, tannirastaṃ bhavati| dṛṣṭaścāyamaśiḥ khādyādyabhyavahāre; yathā- daśamūlaharītakyāṃ- “ekābhayāṃ prāśya tataśca lehācchuktiṃ nihanti śvayathuṃ pravṛddham” (ci.a.12); tathā- “kṣīrāśī tat prayojayet” (ci.a.1) iti| itaścāvagantavyamaśirayaṃ sarvābhyavahāre vartate, yenaitadvivaraṇaṃ sāmānyenaiva kṛtam- āhāramātrā punariti, na punaraśitamātrā punariti| mātrāṃ vyākaroti- āhāretyādi| agnerbalamutkṛṣṭaṃ madhyamalpaṃ vā'pekṣyotkṛṣṭā madhyā'lpā vā mātrā bhavatītyagnibalāpekṣiṇī| punaḥśabdo bheṣajādimātrāṃ vyāyāmamātrāṃ ca vyāvartayati; tena na sarvamātrā'gnibalāpekṣiṇī; yato bheṣajamātrā vyādhyāturabalāpekṣiṇī vaktavyā, vyāyāmasya tu doṣakṣayāgnivṛddhyādyutpādaśramaklamādyanutpādāpekṣiṇī, vyavasthāpayitavyā| yadi vā punaḥśabdaḥ paunaḥpunye, tenāhāramātrā punaḥ punaragnibalamapekṣate| etaduktaṃ bhavati- yadekasmin puruṣe ekadā yā'gnibalena vyavasthāpitā mātrā sā na sarvakālaṃ bhavati, yata ṛtubhedena vayobhedena ca tasyaivāgniḥ kadācidvivṛddho bhavati, yathā- hemante yauvane ca, kadācinmando bhavati, yathā- varṣāsu vārdhakye ca; tenāgnibalabhedānmātrā'pyekarūpā na bhavati, kintu tatkālabhavamagnibalamapekṣya punaḥ punarmātrā'pi bhidyata iti||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">yāvaddhyasyāśanamaśitamanupahatya prakṛtiṃ yathākālaṃ jarāṃ gacchati tāvadasya mātrāpramāṇaṃ veditavyaṃ bhavati||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">agnibalāpekṣitvameva vivṛṇoti- yāvaddhītyādi| yāvaditi yāvatparimāṇam| hiśabdo hetau| asyeti bhoktuḥ| aśanaṃ caturvidhamapi bhojyam| aśitaṃ bhuktam| prakṛtiṃ vātādīnāṃ rasādīnāṃ ca sāmyāvasthām| anupahatya vikāramakṛtvetyarthaḥ| yathākālamiti niśāśeṣe| tāvaditi pūrvapramāṇāvacchinnamaśanaṃ pratyavamṛśati| dvitīyamasyeti grahaṇamanyatra pratiṣedhārtham| tena yasyaiva yāvatī mātrā nirvikārā, tasyaiva sā mantavyā nānyeṣāṃ, pratipuruṣamagnibalasya bhinnatvāt| yadyapi caikasminnapi puruṣe kālādibhedenāgnibalabhedo bhavati, tathā'pyekapuruṣa ekamātrāmavadhārya kiyantamapi kālaṃ tayaiva mātrayā agnibalabhedahetvabhāve sati vyavahāro bhavatyeva| mātrāpramāṇaṃ mātreyattā; mātrāpramāṇaśabdena ceha mātrāpramāṇavaditi boddhavyam; anyathā, tāvacchabdenāvacchinnāśanavācinā mātrāpramāṇaśabdasya guṇavācinaḥ sāmānādhikaraṇyaṃ na syāt| nanu, prakṛtimanupahatyeti na kartavyaṃ viśeṣaṇaṃ, na hyāhāro yo yathākālaṃ jarāṃ yāti sa mātrādoṣādvikāraṃ karoti, karoti tu dravyasvabhāvasaṃskārādidoṣāt; yathā mandakalakucādayo yathākālaṃ jarāṃ gacchanto'pi doṣajanakā bhavantyeva; na tāvatā'pi tatra mātrā duṣyati, yathā vakṣyati trividhakukṣīye- “na ca kevalaṃ mātrāvattvādevāhārasya kṛtsnamāhāraphalasauṣṭhavamavāptuṃ śakyaṃ, prakṛtyādīnāmaṣṭānāmāhāravidhiviśeṣāyatanānāṃ bhinnaphalatvāt” (vi.a.2) iti| naivaṃ, dvividhā hi mātrā rasavimāne vaktavyā- sarvagraharūpā, parigraharūpā ca; tatra samuditasyāhārasya parimāṇaṃ sarvagrahaḥ, madhurāmlādīnāmāhārāvayavānāṃ pratyekaṃ mātrayā grahaṇaṃ parigrahaḥ; tena yatrāhārasamudāyaparimāṇaṃ samucitameva gṛhyate, āhārāvayavānāṃ tu madhurādīnāṃ svabhāvahitānāmapyayathoktamānaṃ syāt, tatrāhārāvayavamātrāvaiṣamyāddhātuvaiṣamyaṃ bhavatyeva, ayathākālaṃ jarāgamanaṃ ca syāt; taduktaṃ- prakṛtimanupahatyeti viśeṣaṇam| anye tu vyākhyānayanti- ‘asya’ iti, ‘aśanam’ iti, aśitam iti ca padatrayaṃ prakaraṇādeva labhyate; yat punaḥ kriyate tadviśeṣapratipādanārtham| tena, asyetyanena parīkṣako bhoktā'dhikriyate, aśanamityanena ca praśastamaśanaṃ prakṛtikaraṇasaṃyogadeśakālāviruddhamucyate, aśitamityanena ca yathāvidhibhojanamucyate; tadevaṃ sarvaguṇasampanna āhāro mātrāvānucyate||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra śāliṣaṣṭikamudgalāvakapiñjalaiṇaśaśaśarabhaśambarādīnyāhāradravyāṇi prakṛtilaghūnyapi mātrāpekṣīṇi bhavanti| tathā piṣṭekṣukṣīravikṛtitilamāṣānūpaudakapiśitādīnyāhāradravyāṇi prakṛtigurūṇyapi mātrāmevāpekṣante||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">mātrālakṣaṇamupadiśya vyavahāropayoginaṃ dravyabhedena mātrābhedaṃ darśayati- tatra śālītyādi| tatra laghuvarga eva prathamaṃ paṭhyate, pathyatamatvāt; tatrāpyādau raktaśālirāhāradravyapradhānatvāt| kapiñjalo gauratittiriḥ, eṇaḥ kṛṣṇasāraḥ, śarabho mahāśṛṅgī hariṇaḥ, śambarastadviśeṣaḥ| annapānavidhau “śītaḥ snigdho'guruḥ svāduḥ” (sū.a.27) iti ṣaṣṭikaguṇakathane “aguruḥ” ityakārapraśleṣo draṣṭavyaḥ, teneha ṣaṣṭikasya laghutvapratipādanaṃ na virudhyate| api samuccaye, tena prakṛtilaghūni karaṇalaghūni ca lājādīni mātrāpekṣīṇi bhavantīti labhyate| evaṃ prakṛtigurūṇyapītyatrāpi saṃskāraguruśaktupiṇḍādigrahaṇaṃ vācyam| ādiśabdo'tra prakāravācī, śāliṣaṣṭikādigaṇābhāvāt| vikṛtiśabdaḥ piṣṭekṣukṣīraiḥ sambadhyate, kṣīravikṛtiḥ kṣīrakṛtā bhakṣyāḥ; piśitamānūpaudakābhyāṃ sambadhyate||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">na caivamukte dravye gurulāghavamakāraṇaṃ manyeta, laghūni hi dravyāṇi vāyvagniguṇabahulāni bhavanti; pṛthvīsomaguṇabahulānītarāṇi, tasmāt svaguṇādapi laghūnyagnisandhukṣaṇasvabhāvānyalpadoṣāṇi cocyante'pi sauhityopayuktāni, gurūṇi punarnāgnisandhukṣaṇasvabhāvānyasāmānyāt, ataścātimātraṃ doṣavanti sauhityopayuktānyanyatra vyāyāmāgnibalāt; saiṣā bhavatyagnibalāpekṣiṇī mātrā||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">nanu, yadi laghu hitamapi svaguṇakaraṇe mātrāmapekṣate, guru cāhitamapi mātrāparigṛhītaṃ hitameva syāt, tat kiṃ gauravalāghavopadeśenetyāśaṅkyāha- na caivamityādi| laghūni yadyapyākāśavāyvagniguṇabahulāni bhavanti, tathā'pyākāśasyāgnidīpanaṃ prati tathāvidhasāmarthyābhāvāt vāyvagnyostvagnidīpakatvād vāyvagniguṇabahulānītyuktam| tasmāt kāraṇāllaghūni mātrayā tāvadagniṃ dīpayanti; svaguṇādapi vāyvagniguṇabāhulyādagnisandhukṣaṇasvabhāvāni syuḥ| mātrāvyatikrame samāne'pi laghugurudravyayorlaghudravyasya <note place="foot" type="variant" n="4">‘laghudravyaṃ saviśeṣaṃ’ iti pā.</note> viśeṣaṃ darśayati- alpadoṣāṇi cocyante'pi sauhityopayuktāni; sauhityaṃ mātrātikrameṇa tṛptiḥ| gurūṇītyādau punaḥśabdo vyāvṛttyarthaḥ| asāmānyāditi virodhārthe nañ, asitamiti yathā; tenāsāmānyāditi agniviruddhapṛthvītoyaguṇabāhulyādityarthaḥ| ‘anyasāmānyāt’ itipāṭhapakṣe'pyanyaśabdo viruddhavacana eva, tena tathā'pi sa evārthaḥ| ataścetyādinā mātrāvyatikrame gurau garīyāṃsaṃ doṣaṃ darśayati| nanu, dṛśyante kecana bhārikādayaḥ puruṣā sauhityopayuktagurudravyāhāre'pi <note place="foot" type="variant" n="5">‘sauhityopayuktagurudravyā api’ iti pā.</note> nirdoṣāḥ, tat kimucyate'timātraṃ doṣavantītyāśaṅkyāha- anyatretyādi| vyāyāmakṛtamagnibalaṃ vyāyāmāgnibalam| yadyapi kālāhitabalo'gnirmātrā'dhikagurudravyakṣamo bhavati, yaduktaṃ- “paktā bhavati hemante mātrādravyagurukṣamaḥ” (sū.a.6) iti, tathā'pi vyāyāmāhitabalo vahnirnitarāṃ balavān bhavatītyayameva pradhānaparigrahāduktaḥ| ye tu vyāyāmāditi cāgnibalāditi hetudvayaṃ varṇayanti, teṣāmevaṃ sati vyāyāmāpekṣiṇyaśanamātrā syāditi prakaraṇaviruddho'rthaḥ syāt| pratijñātamarthaṃ nyāyasampāditamupasaṃharati- saiṣetyādi| seti agnibalāpekṣiṇī pratijñātā mātrā, eṣeti nyāyenāgnyapekṣitvena nirvāhitā||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">na ca nāpekṣate dravyaṃ; dravyāpekṣayā ca tribhāgasauhityamardhasauhityaṃ vā gurūṇāmupadiśyate, laghūnāmapi ca nātisauhityamagneryuktyartham||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">nanu, yadyapyagnibalāpekṣiṇī mātrā, tat kasmādekarūpa evāgnau laghūnāṃ dravyāṇāṃ bhūyasī mātrā bhavati, gurūṇāṃ tatastribhāgocitā ardhā vetyāha- na cetyādi| dravyamapekṣata ityarthaḥ| tribhāgasauhityaṃ manāggurubhiḥ| evaṃ gauravaprakarṣāpakarṣādanyadapi kalpanīyam| laghūnāmapi nātisauhityamityatra sauhityaśabdastṛptimātre vartate, tena laghūni tṛptyatikrameṇa na bhoktavyāni, evaṃ hi teṣāṃ mātrātikramo na syāt <note place="foot" type="variant" n="6">‘bhavati’ iti pā.</note>| agneryuktiḥ svamānāvasthitiḥ, tadartham| nanu, gurūṇāṃ tāvadatimātropayogo'gniparipālanārthaṃ niṣidhyatāṃ, yena gurūṇyagnyasamānāni; laghūni punaragnisamānāni, tatteṣāṃ kathamatimātropayogo vahnimāndyamāvahatīti? brūmaḥ- laghūnāṃ dravyāṇāṃ sāmānyamabhibhūyātimātratvamevāgnimāndyaṃ karoti, yathā- cakṣustaijasaṃ, tejaḥsahakṛtaṃ ca paśyati, tadeva tejotiyogādupahanyate; tathā śastramaśmasambhavam, aśmayogācca tīkṣṇaṃ sampadyate, aśmanyeva ca mithyāyogāt pratihataṃ bhavati; taduktaṃ śālākye- yattejo jyotiṣāṃ dīptaṃ śārīraṃ prāṇināṃ ca yat| saṃyuktaṃ tejasā tejastaddhi rūpāṇi paśyati|| tadeva cakṣustānyeva jyotīṃṣyati tu paśyataḥ| vikāraṃ bhajate'tyarthamathavā'pi vinaśyati|| śastrasyāśmā yathā yonirniśitaṃ ca tadaśmani| tīkṣṇaṃ bhavatyatiyogāttatraiva pratihanyate iti||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">mātrāvaddhyaśanamaśitamanupahatya prakṛtiṃ balavarṇasukhāyuṣā yojayatyupayoktāramavaśyamiti||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">evaṃ tāvadvyutpāditā'gnibaladravyāpekṣiṇī mātrā, mātrānvitaṃ ca bhojyaṃ bhoktavyamityuktaṃ, mātrāśitatve ko guṇa ityāha- mātrāvaddhītyādi| ihāvaśyamiti niyamo virodhikāraṇāntarābhāve sati boddhavyaḥ; yato yadyapi pūrvavadaśanāśitopayoktṛpadaiḥ praśastabhojanādivācibhiḥ prakṛtikaraṇādiguṇasampannamannaṃ labhyate, tathā'pi kālaviparyayaprajñāparādhāsātmyaśabdasparśarūparasagandhāḥ santyevāhārajanyabalādivirodhakāḥ; yadāha- “santi hyṛte'pyahitāhārādanyā rogaprakṛtayaḥ” (sū.a.28) iti; tena mātrāparigṛhītāḥ śubhā <note place="foot" type="variant" n="7">‘guṇāḥ’ iti pā.</note> api prakṛtyādayaḥ prāyo balādihetavo bhavantīti mātrāvadāhārastutyarthamavaśyamiti <note place="foot" type="variant" n="8">‘mātrāstutyarthaṃ’ iti pā.</note> kṛtam| sukhayuktamāyuḥ sukhāyuḥ, yadi vā sukhaṃ cāyuśceti mantavyaṃ; svarūpeṇāpi cāyurmṛgyamiti prāk pratipāditameva||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">bhavanti cātra- guru piṣṭamayaṃ tasmāttaṇḍulān pṛthukānapi| na jātu bhuktavān khādenmātrāṃ khādedbubhukṣitaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">bhavanti cātreti| tantrakārasya samayo'yaṃ- yat pūrvavyākhyātārthasaṅgrahārthaṃ yadā ślokena vaktumārabhate tadā ‘bhavati cātra’ iti karoti| piṣṭamayaṃ piṣṭavikāraḥ| tasmāditi gurutvāt| pṛthukāḥ ‘cippiṭā’ iti lokaprasiddhāḥ| na jātu na kadācit| mātrāṃ khādediti anapāyiparimāṇavantaṃ khādet||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">vallūraṃ śuṣkaśākāni śālūkāni bisāni ca| nābhyasedgauravānmāṃsaṃ kṛśaṃ naivopayojayet||10||</seg> <seg type="unit" n="11">kūrcikāṃśca kilāṭāṃśca śaukaraṃ gavyamāhiṣe| matsyān dadhi ca māṣāṃśca yavakāṃśca na śīlayet||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-11">vallūraṃ śuṣkamāṃsam| nābhyasenna nirantaramupayuñjyāt| anabhyāsahetumāha- gauravāditi| māṃsaṃ kṛśam apuṣṭaṃ rogāduparatamṛgādisambhavamityarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘rogādyupahatamṛgādisambhavam’ iti pā.</note>| etaccāpathyatvādeva <note place="foot" type="variant" n="10">‘etaccāpyavṛṣyatvādeva’ iti pā.</note> niṣiddhaṃ, na gauravāditi bruvate| kūrcikaḥ kṣīreṇa samaṃ dadhi takraṃ vā pakvaṃ; kilāṭaḥ kūrcikapiṇḍaḥ, naṣṭakṣīrasya ghano <note place="foot" type="variant" n="11">‘sāro bhāgaḥ’ iti pā.</note> bhāga ityanye| śaukaramiti śūkaramāṃsaṃ, śaukarasāhacaryādgavyamāhiṣe api māṃse eva boddhavye| yavakaḥ śūkadhānyaviśeṣaḥ| vakṣyati hi- “yavakaḥ śūkadhānyānāmapathyatamatve prakṛṣṭatamo bhavati” (sū.a.25) iti||10-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ṣaṣṭikāñchālimudgāṃśca saindhavāmalake yavān| āntarīkṣaṃ payaḥ sarpirjāṅgalaṃ madhu cābhyaset||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">abhyasyān darśayati- ṣaṣṭikānityādi| iha ṣaṣṭika ādau paṭhyate raktaśālimanu pradhānatvakhyāpanārtham| āntarīkṣamiti āntarīkṣaṃ pānīyam| payaḥ kṣīram| jāṅgalamiti jāṅgaladeśabhavaṃ mṛgādimāṃsam| iha saindhavābhyāso'nnasaṃskāratvena mātrayā'bhipretaḥ; tena, “trīṇi dravyāṇi nātyupayuñjīta pippalyo lavaṇaṃ kṣāraḥ” (vi.a.1) iti yadvakṣyati tena samaṃ virodho na bhavati, tatra lavaṇātiyogasya pratiṣiddhatvāt||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tacca nityaṃ prayuñjīta svāsthyaṃ yenānuvartate| ajātānāṃ vikārāṇāmanutpattikaraṃ ca yat||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">mātrāśītyādinā svāsthyaparipālanopāya ucyate, atibahu ca svasthaparipālanaṃ tantre vaktavyaṃ, taccehābhidhīyamānaṃ granthagauravamāvahati, anabhidhīyamānaṃ ca granthasya nyūnatāmāpādayati; atastatsūtramātreṇoddeṣṭumāha- taccetyādi| suṣṭhu nirvikāratvenāvatiṣṭhata iti svasthaḥ, tasya bhāvaḥ svāsthyam; udvejakadhātuvaiṣamya virahitadhātusāmyamityarthaḥ| tacca svāsthyamubhayathā paripālyate viśuddhāhārācārābhyāṃ sadā kṣīyamāṇaśarīrapoṣaṇena, pratyavāyahetuparihāreṇa ca; yathā- dīpaparipālanaṃ snehavartidānāt poṣaṇena kriyate, tathā śalabhavātādinirvāpakahetuparihāreṇa ca| śarīrapratyavāyahetuśca dvividhaḥ- buddhidoṣādviṣamaśarīranyāsādirvātādikārakaḥ, duṣpariharaśca <note place="foot" type="variant" n="12">‘durvyavahāraśca, kālaviśeṣasvabhāvādihemantādiḥ’ iti pā.</note> kālaviśeṣaḥ svabhāvādiha hemantādiḥ kaphacayādikārakaḥ| tatra ślokapūrvārdhena svāsthyapoṣakahetumāha, uttarārdhena tu ajātānāmityādinā svāsthyavighātakahetuparihāramāha| yadyapi cājātānāṃ vikārāṇāmanutpattiḥ svabhāvasiddhā vidyata eva, vidyamāne <note place="foot" type="variant" n="13">‘vidyamānāyā’ iti pā.</note> ca karotyartho mukhyo nāsti, tathā'pīdamevājātavikārāṇāmanutpattikaraṇaṃ yattadvikārahetupariharaṇaṃ tathā duṣpariharakālaviśeṣajanitadoṣaharaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘kālaviśeṣajanya...’ iti pā.</note>, yathā vakṣyati- “mādhavaprathame māsi nabhasyaprathame punaḥ| sahasyaprathame caiva vāhayeddoṣasañcayam <note place="foot" type="variant" n="15">‘hārayet’ iti pā.</note> ” (sū.a.7) iti; tathā hetvantaranirapekṣotpadyamānacakṣuḥśleṣmaharaṇārthamañjanam; evamādi||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ata ūrdhvaṃ śarīrasya kāryamakṣyañjanādikam| svasthavṛttimabhipretya guṇataḥ sampravakṣyate||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">ata ūrdhvamityādi| ataḥ svāsthyānuvṛttikāraṇakathanādūrdhvaṃ, kāryam avaśyakāryaṃ, svasthavṛttimabhipretya svasthavṛttānuṣṭhāne, akṣyañjanādyavaśyaṃ kāryamityarthaḥ; añjanaśabdo'bhyañjane'pi vartate, tadarthamakṣyañjanamityuktam| añjanamevādāvupāhitaṃ pradhānāvayavacakṣuḥparipālakatvāt| uktaṃ ca- “cakṣuḥ pradhānaṃ sarveṣāmindriyāṇāṃ vidurbudhāḥ| ghananīhārayuktānāṃ jyotiṣāmiva bhāskaraḥ” iti| yadi vā svasthavṛttamadhikṛtya yadañjanādi, taducyate; rogeṣu tu yadañjanādi, tadrogacikitsāsu vaktavyam| yadyapi caitadañjanādi rogaharamapi vaktavyaṃ, tathā'pi prāyaḥ svasthavṛttamatametaditi svasthavṛttamabhipretyetyuktam||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">sauvīramañjanaṃ nityaṃ hitamakṣṇoḥ prayojayet| pañcarātre'ṣṭarātre vā srāvaṇārthe rasāñjanam||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">sauvīramityādi| suvīrānadībhavaṃ sauvīram| nityaṃ pratyaham| akṣṇoriti dvivacanamakṣigolakadvaye'pyañjanavidhānārtham| pañcarātrāṣṭarātragrahaṇamadūrāntarakāle niyamadarśanārtham| tena doṣakālamapekṣyārvāṅmadhye ūrdhvaṃ ca kartavyaṃ srāvaṇamañjanamiti bhavati||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">cakṣustejomayaṃ tasya viśeṣācchleṣmato bhayam| tataḥ śleṣmaharaṃ karma hitaṃ dṛṣṭeḥ prasādanam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">divā tanna prayoktavyaṃ netrayostīkṣṇamañjanam| virekadurbalā dṛṣṭirādityaṃ prāpya sīdati||17||</seg> tasmāt srāvyaṃ niśāyāṃ tu dhruvamañjanamiṣyate|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-17">srāvaṇāñjanaprakaraṇopapattimāha- cakṣurityādi| cakṣurindriyasya taijasasya śleṣmata āpyāttaijasaviruddhatvena hetunā, viśeṣāditi vātāpittabhayādadhikatvena bhayaṃ bhavati| śleṣmajaye ca srāvaṇaṃ pradhānaṃ, tasmāt srāvyamityarthaḥ| srāvaṇāñjanakālaṃ niyamayati- niśāyāmityādi| dhruvamavaśyaṃ niśāyāmeva, añjanaṃ pratyāsannatvāt srāvaṇāñjanam| jatūkarṇenāpi srāvaṇarasāñjanaṃ niśāyāmeva vihitaṃ; yaduktaṃ- “saptāhādrasāñjanaṃ naktam” iti| śālākye'pyuktaṃ- “virekadurbalā dṛṣṭirādityaṃ prāpya sīdati <note place="foot" type="variant" n="16">‘dūṣyati’ iti pā.</note>| rātrau svapnaguṇāccākṣi puṣyatyañjanakarṣi(rśi)tam” iti| sauvīrāñjanaṃ tu virecanaṃ na bhavati, cakṣuḥprasādamātraṃ karoti, tena taddivākriyamāṇaṃ na virodhi| anye tu vyākhyānayanti- dhruvaṃ nityakartavyaṃ sauvīrāñjanaṃ yattanniśi kartavyaṃ, srāvaṇāñjanaṃ tu śleṣmodrekaviṣaye(yi) vamanavat pūrvāhṇa eva kartavyam||16-17||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">yathā hi kanakādīnāṃ malināṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘maṇīnāṃ’ iti pā.</note> vividhātmanām||18||</seg> <seg type="unit" n="19">dhautānāṃ nirmalā śuddhistailacelakacādibhiḥ| evaṃ netreṣu martyānāmañjanāścyotanādibhiḥ||19||</seg> dṛṣṭirnirākulā bhāti nirmale nabhasīnduvat|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-19">añjanaguṇamāha- yathā hītyādi| śuddhiḥ svābhāvikī; sā''gantudhūlyādyapanayanena nirmalā sati bhāti| āścyotanaṃ netravirekārthaṃ dravauṣadhadānaṃ, taccehānabhihitamapi phalaikyādabhihitam, ādiśabdena puṭapākādīnāṃ grahaṇam||18-19||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">hareṇukāṃ priyaṅguṃ ca pṛthvīkāṃ keśaraṃ nakham||20||</seg> <seg type="unit" n="21">hrīveraṃ candanaṃ patraṃ tvagelośīrapadmakam| dhyāmakaṃ madhukaṃ māṃsī guggulvaguruśarkaram||21||</seg> <seg type="unit" n="22">nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣalodhratvacaḥ śubhāḥ| vanyaṃ sarjarasaṃ mustaṃ śaileyaṃ kamalotpale||22||</seg> <seg type="unit" n="23">śrīveṣṭakaṃ śallakīṃ ca śukabarhamathāpi ca| piṣṭvā limpecchareṣīkāṃ tāṃ vartiṃ yavasannibhām||23||</seg> <seg type="unit" n="24">aṅguṣṭhasammitāṃ kuryādaṣṭāṅgulasamāṃ bhiṣak| śuṣkāṃ nigarbhāṃ tāṃ vartiṃ dhūmanetrārpitāṃ naraḥ||24||</seg> snehāktāmagnisampluṣṭāṃ pibet prāyogikīṃ sukhām|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-24">ihaivāñjanānte dhūmapānaṃ vidhāsyati- “nāvanāñjananidrānte” ityādinā; ato'ñjanānantaraṃ dhūmo'bhidhīyate; uktaṃ ca śālākye- “tīkṣṇāñjanenāñjitalocanasya yaḥ sampraduṣṭo na nireti netrāt| śleṣmā śiraḥsthaḥ sa tu pītamātre dhūme praśāntiṃ labhate kṣaṇena” iti| hareṇukāmityādi| hareṇukā reṇukā| pṛthvīkā kṛṣṇajīrakam| keśaraṃ nāgakeśaram| padmakaṃ padmakāṣṭham| dhyāmakaṃ gandhatṛṇam| nyagrodhādīnāṃ plakṣāntānāṃ tvacaḥ, tāsāṃ viśeṣaṇaṃ śubhā iti| vanyaṃ kaivartamustakam| śukabarhaṃ granthiparṇakam| śareṣīkā śarapuṣpasya nālī ‘śarikā’ iti prasiddhā| atra vidhānaṃ- piṣṭairbheṣajaiḥ śarikā tathā veṣṭayitavyā yathā aṣṭāṅgulāyatā aṅguṣṭhapariṇāhā <note place="foot" type="variant" n="18">‘aṅguṣṭhodarā’ iti pā.</note> ca vartiḥ syāt, tasyāṃ ca śuṣkāyāṃ satyāṃ śareṣīkāmākṛṣya snehenābhyajyāgninaikasminnagre'vadahya vakṣyamāṇadhūmapānanalikāyāmagrarandhre <note place="foot" type="variant" n="19">‘mūlarandhraṃ’ iti pā.</note> niveśyāto dhūmaḥ peyaḥ <note place="foot" type="variant" n="20">‘tāṃ vartiṃ yavākārādirūpāṃ śuṣkāṃ śuṣkīkṛtya śareṣikāmākṛṣya vigarbhāṃ kṛtvā snehenābhyajya vakṣyamāṇadhūmanetre dhūmapānanalikāyāṃ ṣaṭtrindaśaṅgulamitāyāṃ trikoṣāphalitāyāmarpitāṃ tacchidre praviṣṭamekamagraṃ yasyāstāmagnisampluṣṭāmanyasminnagre'gninā dahyamānāṃ sukhāṃ sukhajanikā prāyaugikīṃ pibet’ iti gaṅgādharaḥ</note>| prāyogikī ca nityapeyadhūmavartisañjñā| sukhāmityanenākaṭukatvamanatyayatvaṃ ca darśayati||20-24||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">vasāghṛtamadhūcchiṣṭairyuktiyuktairvarauṣadhaiḥ||25||</seg> vartiṃ madhurakaiḥ kṛtvā snaihikīṃ dhūmamācaret|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25">snaihikadhūmavartimāha- vasetyādi| madhūcchiṣṭaṃ sikthakam| varauṣadhairiti madhurakaviśeṣaṇaṃ; madhurakāṇi jīvanīyāni jīvakarṣabhakādīni| yuktiyuktairityanena tathā vasādigrahaṇaṃ kartavyaṃ, yathā vartiḥ kartuṃ pāryata iti darśayati| vartikaraṇaṃ ca pūrvavat| snaihikī snehanakārikā||25||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">śvetā jyotiṣmatī caiva haritālaṃ manaḥśilā||26||</seg> gandhāścāgurupatrādyā dhūmaṃ mūrdhavirecane <note place="foot" type="variant" n="21">‘dhūmaḥ śīrṣavirecanam’ iti pā.</note>|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26">vairecanikadhūmapānavartiṃ darśayati- śvetetyādi| śvetā aparājitā| gandhāḥ sugandhadravyāṇi, teṣāṃ viśeṣaṇamagurupatrādyāḥ, aguru ca patrādyāśca agurupatrādyāḥ; agurupatrādyāśca jvare vakṣyamāṇaḥ “agurukuṣṭhatagarapatra” (ci.a.3) ityādigaṇo mantavyaḥ| agurvādyā iti na kṛtaṃ, kuṣṭhatagarayoratitīkṣṇatvena mastuluṅgakasrāvabhayāt <note place="foot" type="variant" n="22">‘mastuluṅgadrāvakayoḥ’ iti pā.</note> parihārārtham| vakṣyati ca trimarmīye- “dhūmavartiṃ pibedgandhairakuṣṭhatagaraistathā” (si.a.9) iti, śālākye'pyuktaṃ- “natakuṣṭhe srāvayato dhūmavartiprayojite| mastuluṅgaṃ viśeṣeṇa tasmātte naiva yojayet” iti; suśrute'pyuktaṃ- “elādinā tagarakuṣṭhavarjyena” (sū.ci.a.40) iti||26||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">gauravaṃ śirasaḥ śūlaṃ pīnasārdhāvabhedakau||27||</seg> <seg type="unit" n="28">karṇākṣiśūlaṃ kāsaśca hikkāśvāsau galagrahaḥ| dantadaurbalyamāsrāvaḥ śrotraghrāṇākṣidoṣajaḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pūtirghrāṇāsyagandhaśca dantaśūlamarocakaḥ| hanumanyāgrahaḥ kaṇḍūḥ krimayaḥ pāṇḍutā mukhe||29||</seg> <seg type="unit" n="30">śleṣmapraseko vaisvaryaṃ galaśuṇḍyupajihvikā| khālityaṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘pālityaṃ’ iti pā.</note> piñjaratvaṃ ca keśānāṃ patanaṃ tathā||30||</seg> <seg type="unit" n="31">kṣavathuścātitandrā ca buddhermoho'tinidratā| dhūmapānāt praśāmyanti balaṃ bhavati cādhikam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">śiroruhakapālānāmindriyāṇāṃ svarasya ca| na ca vātakaphātmāno balino'pyūrdhvajatrujāḥ||32||</seg> dhūmavaktrakapānasya <note place="foot" type="variant" n="24">‘dhūmaraktakapālasya’ iti ‘dhūmariktakapālasya’ iti ca pā.</note> vyādhayaḥ syuḥ śirogatāḥ|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-32">dhūmapānaguṇān darśayati- gauravamityādi| śiroruhāḥ keśāḥ; kapālāśca śirasa eva| balino'pīti balavatkāraṇā apītyarthaḥ| ūrdhvajatrujatvenaiva śirogatā api labdhāste punarabhidhīyante viśeṣavidhānārtham||27-32||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">prayogapāne tasyāṣṭau kālāḥ samparikīrtitāḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="35">vātaśleṣmasamutkleśaḥ kāleṣveṣu hi lakṣyate| snātvā bhuktvā samullikhya kṣutvā dantānnighṛṣya ca| nāvanāñjananidrānte cātmavān dhūmapo bhavet| tathā vātakaphātmāno na bhavantyūrdhvajatrujāḥ||35||</seg> rogāstasya tu peyāḥ syurāpānāstristrayastrayaḥ|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33-35">dhūmapānakālaṃ darśayati- prayogetyādi| prayogapāne prāyogikadhūmapāne ete'ṣṭau kālāḥ, snaihikapāne tu vātavṛddhyupalakṣitaḥ kālaḥ, vairecanikapāne tu śleṣmavṛddhyupalakṣito mantavyaḥ| prāyogika eva prāyaḥ svasthavṛttādhikāre, tena tatkāla eva kaṇṭharaveṇābhidhīyate; yadi vā prayogapāne satatapāne svasthādhikāra iti yāvat; tena dhūmatrayasyāpyete kālā bhavanti| vātakaphātmaśabdena vātātmānaḥ kaphātmāno vātakaphātmānaśca gṛhyante| peyāḥ syurityādāvāpānā dhūmābhyavahāramokṣāḥ; ekaikasmin snānādidhūmapānakāle tririti āvṛttitrayaṃ kartavyāḥ; te cāvṛttitraye'pi tridhā tridhā kartavyāḥ; ekaikasmin dhūmapānakāle nava dhūmābhyavahāramokṣāḥ kartavyāḥ; trīṃstrīnabhyavahārān kṛtvā viśrāmo'ntarā kartavya ityarthaḥ||33-35||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">paraṃ dvikālapāyī syādahnaḥ kāleṣu buddhimān||36||</seg> <seg type="unit" n="37">prayoge, snaihike tvekaṃ, vairecyaṃ tricatuḥ pibet| hṛtkaṇṭhendriyasaṃśuddhirlaghutvaṃ śirasaḥ śamaḥ||37||</seg> yatheritānāṃ doṣāṇāṃ samyakpītasya lakṣaṇam|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36-37">aṣṭasu kāleṣvekasminnekasmin divase <note place="foot" type="variant" n="25">‘dhūme’ iti pā.</note> yasmin dhūme yāvān yāvān pānakālaniyamastaṃ darśayati- paramityādi| kāleṣu snātvetyādikāleṣu| prayoge prāyogikadhūme| snaihike tvekamiti snaihikadhūme ekameva kālaṃ vyāpya dhūmaṃ pibediti yojyam| tricaturiti vairecye doṣabalāpekṣo vikalpaḥ||36-37||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">bādhiryamāndhyamūkatvaṃ raktapittaṃ śirobhramam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">akāle cātipītaśca dhūmaḥ kuryādupadravān| tatreṣṭaṃ sarpiṣaḥ pānaṃ nāvanāñjanatarpaṇam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">snaihikaṃ dhūmaje doṣe vāyuḥ pittānugo yadi| śītaṃ tu raktapitte syācchleṣmapitte virūkṣaṇam||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38-40">bādhiryetyādi| dhūmaja ityavidhiprayuktadhūmakṛte <note place="foot" type="variant" n="26">‘adhikaprayuktadhūmakṛte’ iti pā.</note> yadi vāyuḥ pittānugo vṛddhastadā nāvanāñjanatarpaṇaṃ snaihikaṃ snehakṛtaṃ kartavyaṃ, śītaṃ śītadravyakṛtaṃ kartavyaṃ nāvanādyeva, virūkṣaṇamapi nāvanādyeva||38-40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">paraṃ tvataḥ pravakṣyāmi dhūmo yeṣāṃ vigarhitaḥ| na viriktaḥ pibeddhūmaṃ na kṛte bastikarmaṇi||41||</seg> <seg type="unit" n="42">na raktī na viṣeṇārto na śocanna <note place="foot" type="variant" n="27">‘śoṣī’ iti pā.</note> ca garbhiṇī| na śrame na made nāme na pitte na prajāgare||42||</seg> <seg type="unit" n="43">na mūrcchābhramatṛṣṇāsu na kṣīṇe nāpi ca kṣate| na madyadugdhe <note place="foot" type="variant" n="28">‘na madyaṃ na payaḥ’ iti pā.</note> pītvā ca na snehaṃ na ca mākṣikam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">dhūmaṃ na bhuktvā dadhnā <note place="foot" type="variant" n="29">‘na cāpi bhuktavān dadhnā’ iti pā.</note> ca na rūkṣaḥ kruddha eva ca| na tāluśoṣe timire śirasyabhihite na ca||44||</seg> <seg type="unit" n="45">na śaṅkhake na rohiṇyāṃ na mehe na madātyaye| eṣu dhūmamakāleṣu mohāt pibati yo naraḥ||45||</seg> rogāstasya pravardhante dāruṇā dhūmavibhramāt|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41-45">na virikta ityādau pratiniṣedhyaṃ nakārakaraṇaṃ niṣedhagauravadarśanārtham| dhūmaṃ na bhuktveti punardhūmagrahaṇaṃ dadhnā bhuktavato viśeṣapratiṣedhārtham||41-45||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">dhūmayogyaḥ pibeddoṣe śiroghrāṇākṣisaṃśraye||46||</seg> <seg type="unit" n="47">ghrāṇenāsyena kaṇṭhasthe mukhena ghrāṇapo vamet| āsyena dhūmakavalān piban ghrāṇena nodvamet||47||</seg> pratilomaṃ gato hyāśu <note place="foot" type="variant" n="30">‘hyasya’ iti pā.</note> dhūmo hiṃsyāddhi cakṣuṣī|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46-47">dhūmayogya ityādau ghrāṇeneti chedaḥ| pratilomaṃ gata āsyapīto ghrāṇaṃ gata ityarthaḥ| hiśabdadvayaṃ ca hetau| tenāyamarthaḥ- yasmāt pratilomaṃ vimārgaṃ gato dhūmastasmāccakṣuṣī hiṃsyāt, yasmāddhiṃsyāt tasmād ghrāṇena nodvamediti||46-47||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">ṛjvaṅgacakṣustaccetāḥ sūpaviṣṭastriparyayam||48||</seg> pibecchidraṃ pidhāyaikaṃ nāsayā dhūmamātmavān|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="48">samyagupaviṣṭaḥ sūpaviṣṭaḥ| triparyayamiti tu yadyapi pūrvamevoktam ‘āpānāstristrayastrayaḥ’ ityanena, tathā'pi triparyayadhūmapānaparyantamṛjvaṅgacakṣurādi kartavyaṃ nopakramamātra eveti punarabhidhānena darśayati| nāsikayā'pi randhraikacchidraṃ pidhāya pibenna punarnāsikayaiva pibediti niyamaḥ||48||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">caturviṃśatikaṃ netraṃ svāṅgulībhirvirecane||49||</seg> <seg type="unit" n="50">dvātriṃśadaṅgulaṃ snehe prayoge'dhyardhamiṣyate| ṛju <note place="foot" type="variant" n="31">‘ṛju trikoṣamacchidraṃ’ iti yogīndranāthasenaḥ paṭhati, “ṛju akuṭilaṃ, trīṇi koṣāṇi parvāṇi yasya tat trikoṣam, acchidraṃ chidrarahitaṃ, yathā tena mārgeṇa na nirgacchet” iti ca vyākhyānayati| “koṣaḥ parva, ṛjubhistribhiḥ koṣairāphalitam ā samyak sandhisthāne' nṛjurūpeṇottaramukhena sandhānena niṣpāditaṃ tribhaṅgamityarthaḥ| trikoṣasya ṛjutvena samudāyasya trivakratvamāyātam|” iti gaṅgādharaḥ</note> trikoṣāphalitaṃ kolāsthyagrapramāṇitam||50||</seg> bastinetrasamadravyaṃ dhūmanetraṃ praśasyate|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49-50">netraṃ nalikā| caturviṃśatikaṃ caturviṃśatyaṅgulam| adhyardhaṃ sārdhamityarthaḥ; iha vairecanikanetrameva caturviṃśatyaṅgulapramāṇaṃ sārdhaṃ sat ṣaṭtriṃśadaṅgulapramāṇaṃ prāyogikadhūmapāne; tattu jatūkarṇapratyayādboddhavyam| yadāha- “sārdhastryaṃśayutaḥ pūrṇo hastaḥ prāyogikādiṣu” iti| trikoṣāphalitamiti tribhiḥ parvabhirbhinnaiḥ samanvitam||49-50||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">dūrādvinirgataḥ parvacchinno nāḍītanūkṛtaḥ||51||</seg> nendriyaṃ bādhate dhūmo mātrākālaniṣevitaḥ|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51">yathābhihitanalikayā pāne guṇaṃ darśayati- dūrādityādi||51||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">yadā coraśca kaṇṭhaśca śiraśca laghutāṃ vrajet||52||</seg> <seg type="unit" n="53">kaphaśca tanutāṃ prāptaḥ supītaṃ dhūmamādiśet| aviśuddhaḥ svaro yasya kaṇṭhaśca sakapho bhavet||53||</seg> <seg type="unit" n="54">stimito mastakaścaivamapītaṃ dhūmamādiśet| tālu mūrdhā ca kaṇṭhaśca śuṣyate paritapyate||54||</seg> <seg type="unit" n="55">tṛṣyate muhyate jantū raktaṃ ca sravate'dhikam| śiraśca bhramate'tyarthaṃ mūrcchā cāsyopajāyate||55||</seg> indriyāṇyupatapyante dhūme'tyarthaṃ niṣevite|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52-55">keciddhūmasamyakpānādilakṣaṇaṃ granthaṃ paṭhanti| tatra, yadā coraścetyādi samyagdhūmapānalakṣaṇam, aviśuddha ityādyayogalakṣaṇaṃ, tālvityādyatiyogalakṣaṇam||52-55||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">varṣe <note place="foot" type="variant" n="32">‘vartmavarṣe’ iti pā.</note> varṣe'ṇutailaṃ ca kāleṣu triṣu nā caret||56||</seg> <seg type="unit" n="57">prāvṛṭśaradvasanteṣu gatameghe nabhastale| nasyakarma yathākālaṃ yo yathoktaṃ niṣevate||57||</seg> <seg type="unit" n="58">na tasya cakṣurna ghrāṇaṃ na śrotramupahanyate| na syuḥ śvetā na kapilāḥ keśāḥ śmaśrūṇi vā punaḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">na ca keśāḥ pramucyante <note place="foot" type="variant" n="33">‘pralucyante’ iti pā.</note> vardhante ca viśeṣataḥ| manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditaṃ hanusaṅgrahaḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">pīnasārdhāvabhedau ca śiraḥkampaśca śāmyati| sirāḥ śiraḥkapālānāṃ sandhayaḥ snāyukaṇḍarāḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">nāvanaprīṇitāścāsya labhante'bhyadhikaṃ balam| mukhaṃ prasannopacitaṃ svaraḥ snigdhaḥ sthiro mahān||61||</seg> <seg type="unit" n="62">sarvendriyāṇāṃ vaimalyaṃ balaṃ bhavati cādhikam| na cāsya rogāḥ sahasā prabhavantyūrdhvajatrujāḥ||62||</seg> jīryataścottamāṅgeṣu <note place="foot" type="variant" n="34">‘...ścottamāṅge ca’ iti pā.</note> jarā na labhate balam|63|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="56-62">dhūmanasyayornāsādvārasāmānyāddhūmamanu nasyaṃ brūte- varṣa ityādi| aṇūnāṃ srotasāṃ hitamityaṇutailaṃ, taccāgre vakṣyamāṇam| śiraḥkapālānāmeva sirāḥ sandhayaḥ snāyukaṇḍarāśca| uttamāṅgeṣviti bahuvacanaṃ śiraso'bhyarhitatvāt; yadi vā jarā valīpalitādilakṣaṇā yā sā uttamā prakarṣaprāptā'ṅgeṣu mastakādiṣu niṣidhyate||56-62||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">candanāguruṇī patraṃ dārvītvaṅmadhukaṃ balām||63||</seg> <seg type="unit" n="64">prapauṇḍarīkaṃ sūkṣmailāṃ viḍaṅgaṃ bilvamutpalam| hrīberamabhayaṃ vanyaṃ tvaṅmustaṃ sārivāṃ sthirām||64||</seg> <seg type="unit" n="65">jīvantīṃ pṛśniparṇīṃ ca suradāru <note place="foot" type="variant" n="35">‘surāhvaṃ pṛśniparṇīṃ ca jīvantīṃ ca’ iti pā.</note> śatāvarīm| hareṇuṃ bṛhatīṃ vyāghrīṃ surabhīṃ padmakeśaram||65||</seg> <seg type="unit" n="66">vipācayecchataguṇe māhendre vimale'mbhasi| tailāddaśaguṇaṃ śeṣaṃ kaṣāyamavatārayet||66||</seg> <seg type="unit" n="67">tena tailaṃ kaṣāyeṇa daśakṛtvo vipācayet| athāsya daśame pāke samāṃśaṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘samānaṃ’ iti pā.</note> chāgalaṃ payaḥ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">dadyādeṣo'ṇutailasya nāvanīyasya saṃvidhiḥ| asya mātrāṃ prayuñjīta tailasyārdhapalonmitām||68||</seg> <seg type="unit" n="69">snigdhasvinnottamāṅgasya picunā nāvanaistribhiḥ| tryahāttryahācca saptāhametat karma samācaret||69||</seg> <seg type="unit" n="70">nivātoṣṇasamācārī <note place="foot" type="variant" n="37">‘nivātoṣṇasamācāro’ iti pā.</note> hitāśī niyatendriyaḥ| tailametattridoṣaghnamindriyāṇāṃ balapradam||70||</seg> prayuñjāno yathākālaṃ yathoktānaśnute guṇān|71|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="63-70">candanetyādau dārvyāstvak dārvītvak, jīvantī suvarṇanālā svanāmaprasiddhā, surabhī śūkaśimbā, padmasya keśaraṃ padmakeśaram| māhendre āntarikṣe| śataguṇe tailāditi yojyam| daśaguṇamityetadapi tailāditi yojanīyam| atra tu kvāthyabheṣajaṃ tāvanmānaṃ grāhyaṃ yāvatā kvāthārthopāttaṃ pānīyaṃ bheṣajacaturguṇaṃ bhavati, “kvāthyāccaturguṇaṃ vāri” ityasyābādhitatvāt, na tu bheṣajācchataguṇe'mbhasītyevaṃ vyākhyeyaṃ; yadāha jatūkarṇaḥ- “paktvā'thāmbuśataprasthe daśabhāgasthitena tu| tailaprasthaṃ pacettena chāgīkṣīreṇa saṃyutam” iti| yadi vā, tailapramāṇānumānenaiva “snehāccaturguṇaṃ kvāthyaṃ” iti paribhāṣayā kvāthyadravyaparimāṇaṃ vyavasthāpanīyam| picuneti tūlakapiṇḍikayā| nāvanaistribhiḥ vāratrayeṇetyarthaḥ| tryahāttryahāditi ekaikaṃ dinamantarīkṛtya, saptāhamiti antaritadināni varjayitvā; tenaikaikasmin ṛtau trayodaśāhānnasyaprayogaḥ samāpyate||63-70||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">āpothitāgraṃ dvau kālau kaṣāyakaṭutiktakam||71||</seg> <seg type="unit" n="72">bhakṣayeddantapavanaṃ dantamāṃsānyabādhayan| nihanti gandhaṃ vairasyaṃ jihvādantāsyajaṃ malam||72||</seg> <seg type="unit" n="73">niṣkṛṣya rucimādhatte sadyo dantaviśodhanam| karañjakaravīrārkamālatīkakubhāsanāḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">śasyante dantapavane ye cāpyevaṃvidhā drumāḥ| suvarṇarūpyatāmrāṇi trapurītimayāni ca||74||</seg> <seg type="unit" n="75">jihvānirlekhanāni syuratīkṣṇānyanṛjūni ca| jihvāmūlagataṃ yacca malamucchvāsarodhi ca||75||</seg> daurgandhyaṃ bhajate tena tasmājjihvāṃ vinirlikhet|76|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="71-75">sthānapratyāsattyā dantakāṣṭhaguṇān darśayati- āpothitetyādi| dvikālaṃ sāyaṃ prātariti| dantān punātīti dantapavanaṃ dantakāṣṭham| niṣkṛṣya malamiti sambandhaḥ| kakubhaḥ arjunaḥ| evaṃvidhā evaṃrasā ityarthaḥ||71-75||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">dhāryāṇyāsyena vaiśadyarucisaugandhyamicchatā||76||</seg> <seg type="unit" n="77">jātīkaṭukapūgānāṃ lavaṅgasya phalāni ca| kakkolasya phalaṃ patraṃ tāmbūlasya śubhaṃ tathā| tathā karpūraniryāsaḥ sūkṣmailāyāḥ phalāni ca||77||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="76-77">kaṭukaṃ latākastūrī| yadyapi lavaṅgasya vṛntamabhipretaṃ tathā'pi bahūnāṃ phalasya grāhyatvācchatriṇo gacchantīti nyāyena sāmānyena phalamityuktam||76-77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">hanvorbalaṃ svarabalaṃ vadanopacayaḥ paraḥ| syāt paraṃ ca rasajñānamanne ca ruciruttamā||78||</seg> <seg type="unit" n="79">na cāsya kaṇṭhaśoṣaḥ syānnauṣṭhayoḥ sphuṭanādbhayam| na ca dantāḥ kṣayaṃ yānti dṛḍhamūlā bhavanti ca||79||</seg> <seg type="unit" n="80">na śūlyante na cāmlena hṛṣyante bhakṣayanti ca| parānapi kharān bhakṣyāṃstailagaṇḍūṣadhāraṇāt||80||</seg> <seg type="unit" n="81">nityaṃ snehārdraśirasaḥ śiraḥśūlaṃ na jāyate| na khālityaṃ na pālityaṃ na keśāḥ prapatanti ca||81||</seg> <seg type="unit" n="82">balaṃ śiraḥkapālānāṃ viśeṣeṇābhivardhate| dṛḍhamūlāśca dīrghāśca kṛṣṇāḥ keśā bhavanti ca||82||</seg> <seg type="unit" n="83">indriyāṇi prasīdanti sutvagbhavati cānanam <note place="foot" type="variant" n="38">‘cāmalam’ iti pā.</note>| nidrālābhaḥ sukhaṃ ca syānmūrdhni tailaniṣevaṇāt||83||</seg> <seg type="unit" n="84">na karṇarogā vātotthā na manyāhanusaṅgrahaḥ| noccaiḥ śrutirna bādhiryaṃ syānnityaṃ karṇatarpaṇāt||84||</seg> <seg type="unit" n="85">snehābhyaṅgādyathā kumbhaścarma snehavimardanāt| bhavatyupāṅgādakṣaśca dṛḍhaḥ kleśasaho yathā||85||</seg> <seg type="unit" n="86">tathā śarīramabhyaṅgāddṛḍhaṃ sutvak ca jāyate| praśāntamārutābādhaṃ kleśavyāyāmasaṃsaham||86||</seg> <seg type="unit" n="87">sparśane'bhyadhiko vāyuḥ sparśanaṃ ca tvagāśritam| tvacyaśca paramabhyaṅgastasmāttaṃ <note place="foot" type="variant" n="39">‘paramo'bhyaṅga’ iti pā.</note> śīlayennaraḥ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">na cābhighātābhihataṃ gātramabhyaṅgasevinaḥ| vikāraṃ bhajate'tyarthaṃ balakarmaṇi vā kvacit||88||</seg> <seg type="unit" n="89">susparśopacitāṅgaśca balavān priyadarśanaḥ| bhavatyabhyaṅganityatvānnaro'lpajara eva ca||89||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="78-89">hanvorityādi snehagaṇḍūṣaguṇāḥ| nityamityādi niṣevaṇādityantaṃ śirastailaguṇāḥ| mūrdhni tailaniṣevaṇādityukte'pi snehārdraśirasa iti yat karoti, tena yāvatā tailenārdraśirāḥ syāttāvanmūrdhni tailaṃ sevyamiti darśayati| snehābhyaṅgādityādi| upāṅgasnehadānāt, akṣo rathasya cakranibandhanakāṣṭham| bahudṛṣṭāntakaraṇaṃ tu kasyacit kiñcit prasiddhaṃ bhaviṣyati na hi sarvaṃ sarvatra prasiddhamityabhiprāyeṇa; yadi vā snehasya nānākāryakaraṇaśaktyupadarśanārtham| sparśane sparśanendriye vāyuradhikaḥ; vaidyakadarśane pāñcabhautikatvādindriyasyetyarthaḥ| tvacyaśca paramabhyaṅga iti cakārādvātahitaśca, etenāśritasya vātādhikasya sparśanendriyasya, āśrayasya ca tvaco hita ityuktaṃ bhavati| balena sampādyaṃ karma balakarma gurubhāraharaṇādi||78-89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">kharatvaṃ stabdhatā <note place="foot" type="variant" n="40">‘śuṣkatā’ iti pā.</note> raukṣyaṃ śramaḥ suptiśca pādayoḥ| sadya evopaśāmyanti pādābhyaṅganiṣevaṇāt||90||</seg> <seg type="unit" n="91">jāyate saukumāryaṃ ca balaṃ sthairyaṃ ca pādayoḥ| dṛṣṭiḥ prasādaṃ labhate mārutaścopaśāmyati||91||</seg> <seg type="unit" n="92">na ca syādgṛdhrasīvātaḥ <note place="foot" type="variant" n="41">‘na tasya gṛdhrasī vātāḥ’ iti pā.</note> pādayoḥ sphuṭanaṃ na ca| na sirāsnāyusaṅkocaḥ pādābhyaṅgena pādayoḥ||92||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="90-92">kharatvamityādi pādābhyaṅgaguṇāḥ| prathamaṃ pādayoriti padaṃ kharatvādiviśeṣaṇārthaṃ, dvitīyaṃ tu balādeḥ kālāntarotpādasūcanārthaṃ, tṛtīyaṃ tu sphuṭanaviśeṣaṇārthaṃ, caturthaṃ tu sirāsnāyuviśeṣaṇārthaṃ, śiṣṭaṃ tu pādābhyaṅgeneti padaṃ dūrāntaritasya pādābhyaṅgasya smaraṇārtham||90-92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">daurgandhyaṃ gauravaṃ tandrāṃ kaṇḍūṃ malamarocakam| svedabībhatsatāṃ hanti śarīraparimārjanam||93||</seg> <seg type="unit" n="94">pavitraṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ śramasvedamalāpaham <note place="foot" type="variant" n="42">‘kāmyaṃ puṣṭibalapradam| saumanasyamalakṣmīghnaṃ snānamojaskaraṃ param’|| iti pā.</note>| śarīrabalasandhānaṃ snānamojaskaraṃ param||94||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="93-94">abhyaṅgapūrvakatvādudvartanasya tamanu parimārjanamudvartanaṃ brūte- daurgandhyamityādi| svedena bībhatsatā svedabībhatsatā| śarīrasya balena sandhānaṃ yojanaṃ karotītyarthaḥ||93-94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">kāmyaṃ yaśasyamāyuṣyamalakṣmīghnaṃ praharṣaṇam| śrīmat pāriṣadaṃ śastaṃ nirmalāmbaradhāraṇam||95||</seg> <seg type="unit" n="96">vṛṣyaṃ saugandhyamāyuṣyaṃ kāmyaṃ puṣṭibalapradam| saumanasyamalakṣmīghnaṃ gandhamālyaniṣevaṇam||96||</seg> <seg type="unit" n="97">dhanyaṃ maṅgalyamāyuṣyaṃ śrīmadvyasanasūdanam| harṣaṇaṃ kāmyamojasyaṃ ratnābharaṇadhāraṇam||97||</seg> <seg type="unit" n="98">medhyaṃ pavitramāyuṣyamalakṣmīkalināśanam| pādayormalamārgāṇāṃ śaucādhānamabhīkṣṇaśaḥ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">pauṣṭikaṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ śuci rūpavirājanam| keśaśmaśrunakhādīnāṃ kalpanaṃ samprasādhanam||99||</seg> <seg type="unit" n="100">cakṣuṣyaṃ sparśanahitaṃ pādayorvyasanāpaham| balyaṃ parākramasukhaṃ vṛṣyaṃ pādatradhāraṇam||100||</seg> <seg type="unit" n="101">īteḥ <note place="foot" type="variant" n="43">‘ītervidhamanaṃ’ iti pā.</note> praśamanaṃ balyaṃ guptyāvaraṇaśaṅkaram| gharmānilarajombughnaṃ chatradhāraṇamucyate||101||</seg> <seg type="unit" n="102">skhalataḥ sampratiṣṭhānaṃ śatrūṇāṃ ca niṣūdanam| avaṣṭambhanamāyuṣyaṃ bhayaghnaṃ daṇḍadhāraṇam||102||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="95-102">śrīmaditi śobhāyuktam| pariṣadi śastaṃ pāriṣadam| śastaṃ maṅgalyam| vyasanaṃ sarpapiśācādyabhighātaḥ| ratnavadābharaṇāni, ratnaṃ tu viśuddhamāṇikyahīrakamuktāphalasuvarṇādi| śaucādhānaṃ pānīyena mṛdā ca| abhīkṣṇaśaḥ punaḥ punaḥ| śuci śucitākārakam| kalpanaṃ chedanaṃ, samprasādhanaṃ maṇḍanam; etacca yathāyogyatayā yojanīyaṃ; keśānāṃ prasādhanaṃ samyagbandhanādi; śmaśrūṇāṃ kalpanameva, nakhasya tu kalpanamalaktakādidānena prasādhanaṃ ca| ādigrahaṇena nāsālomakalpanādi gṛhyate| pādayoriti sparśanahitamityanena vyasanāpahamityanena ca sambadhyate| pādatraṃ pādadhrī, pāduketi yāvat| atra ca vṛṣyatvacakṣuṣyatve prabhāvāt; yadi vā pādasambaddhanetrapoṣikānāḍīpratyavāyaharaṇāccakṣuṣyam| ītī rogādidurdaivam| guptiḥ piśācādibhyo rakṣā, śaṅkaraṃ kalyāṇakaram| avaṣṭambhanaṃ balapradam| bhayaghnaṃ sarpādibhyaḥ||95-102||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">nagarī nagarasyeva rathasyeva rathī yathā| svaśarīrasya medhāvī kṛtyeṣvavahito bhavet||103||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="103">sampratyanuktasvasthavidhyupasaṅgrahārthaṃ tathopadiṣṭasyāvadhānena karaṇārthamāha- nagarītyādi| kṛtyeṣu karaṇīyeṣūkteṣvanukteṣu ca| nagaradṛṣṭāntenāntarapratyavāyahetuvighātakāriṇi kṛtye'vadhānaṃ darśayati, rathadṛṣṭāntena ca bāhyasparśādiparihārake kṛtye'vadhānaṃ darśayati| nagarocchede hyantaro duṣṭajanasambandha eva hetuḥ prāyo bhavati, rathabhaṅge tu bāhyaśvabhraviṣamapatanādiḥ||103||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">bhavati cātra- vṛttyupāyānniṣeveta ye syurdharmāvirodhinaḥ| śamamadhyayanaṃ caiva sukhamevaṃ samaśnute||104||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="104">pradhānabhūtāṃ śarīrapratyavekṣāṃ kṛtvā svasthena satā yadanyacca kartavyaṃ tadāha- vṛttyupāyānityādi| vṛttiḥ vartanaṃ, tasyopāyāḥ kṛṣyādayo dhanaiṣaṇāyāṃ tisraiṣaṇīye vācyāḥ| śamaḥ śāntiḥ, adhyayanaṃ vedādhyayanaṃ, niṣeveteti sambandhaḥ| evaṃ sati sukhaṃ samaśnute prāpnoti| etena kṛṣyādibhyo'rthaḥ, śāntyadhyayanābhyāṃ dharmaḥ, arthadharmābhyāṃ ca sukhalakṣaṇaḥ kāmaḥ, iti trivargānuṣṭhānaṃ darśitaṃ bhavati||104||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">tatra ślokāḥ- mātrā dravyāṇi mātrāṃ ca saṃśritya gurulāghavam| dravyāṇāṃ garhito'bhyāso yeṣāṃ, yeṣāṃ ca śasyate||105||</seg> <seg type="unit" n="106">añjanaṃ dhūmavartiśca trividhā vartikalpanā| dhūmapānaguṇāḥ kālāḥ pānamānaṃ ca yasya yat||106||</seg> <seg type="unit" n="107">vyāpatticihnaṃ bhaiṣajyaṃ dhūmo yeṣāṃ vigarhitaḥ| peyo yathā yanmayaṃ ca netraṃ yasya ca yadvidham||107||</seg> <seg type="unit" n="108">nasyakarmaguṇā nastaḥkāryaṃ yacca yathā yadā| bhakṣayeddantapavanaṃ yathā yadyadguṇaṃ ca yat||108||</seg> <seg type="unit" n="109">yadarthaṃ yāni cāsyena dhāryāṇi kavalagrahe| tailasya ye guṇā diṣṭāḥ <note place="foot" type="variant" n="44">‘dṛṣṭāḥ’ iti pā.</note> śirastailaguṇāśca ye||109||</seg> <seg type="unit" n="110">karṇataile tathā'bhyaṅge pādābhyaṅge'ṅgamārjane| snāne vāsasi śuddhe ca saugandhye ratnadhāraṇe||110||</seg> <seg type="unit" n="111">śauce saṃharaṇe lomnāṃ pādatracchatradhāraṇe| guṇā mātrāśitīye'smiṃstathoktā <note place="foot" type="variant" n="45">‘yathoktāḥ’ iti pā.</note> daṇḍadhāraṇe||111||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="105-111">mātretyādi adhyāyārthasaṅgrahaḥ| mātroktā yāvaddhyasyāśanamityādinā| tathā dravyāṇi tatra śālītyādinā| mātrāṃ cāśritya gurulāghavamiti prakṛtilaghūnyapi mātrāmevāpekṣante ityevamprakāreṇoktam| pānasya mānaṃ pānamānam, āpānāstristrayastraya ityādi| nastaḥkāryaṃ yaditi aṇutailam| yatheti picunetyādi| yadeti prāvṛṭśaradityādi| śeṣaṃ sugamam||105-111||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne mātrāśitīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ dvitīye svasthavṛttacatuṣke mātrāśitīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ca.1.6">
          <head>tasyāśitīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātastasyāśitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">mātrāśitīye mātrāvadāhārasya balādihetutvaṃ pratipāditaṃ, tacca ṛtusātmyamapekṣya kṛtasyāhārasya bhavati; tena, ṛtupravibhāgapūrvakamṛtusātmyābhidhāyakaṃ tasyāśitīyaṃ brūte||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tasyāśitādyādāhārādbalaṃ varṇaśca vardhate| yasyartusātmyaṃ viditaṃ ceṣṭāhāravyapāśrayam||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">aśitādyāditi aśitapītalīḍhajagdhāt| balaṃ varṇaśceti cakāreṇa pūrvādhyāyoktasukhāyuṣī api gṛhyete; yadi vā balavarṇābhyāmeva nāntarīyakaṃ kṛtsnaṃ dhātusāmyakāryaṃ sukhādi gṛhyate| viditamityanena samyakjñānapūrvakamṛtusātmyānuṣṭhānaṃ darśayati| ceṣṭāgrahaṇena vyavāyavyāyāmābhyaṅgādīnāṃ grahaṇam| ceṣṭāhāravyapāśrayaṃ ceṣṭāhāragocaram||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">iha khalu saṃvatsaraṃ ṣaḍaṅgamṛtuvibhāgena vidyāt| tatrādityasyodagayanamādānaṃ ca trīnṛtūñchiśirādīn grīṣmāntān vyavasyet, varṣādīn punarhemantāntān dakṣiṇāyanaṃ visargaṃ ca||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">ṛtujñānamantarā ṛtusātmyajñānaṃ na sambhavatītyṛtūnāmupayuktasvarūpajñānārthamāha- ihetyādi| ṛtupratipādanaprastāve saṃvatsaraṃ vidyāditi saṃvatsarapratipādanamṛtūnāmeva militānāṃ saṃvatsaratvapratipādanārtham| melakaśca buddhyā vyavahriyate <note place="foot" type="variant" n="1">‘kriyate’ iti pā.</note>, na tu paramārthataḥ ṛtūnāṃ melako'sti| ṛtūnāṃ saṃvatsarātmakatvaṃ punaḥ punasta evartavaḥ parāvartanta iti jñānārthamavaśyaṃ pratipādanīyam| iheti iha prakaraṇe, ṣaḍaṅgaṃ vidyāt; anyatra tu rogabhiṣagjitīyādau tattatkāryavaśādanyathā'pi| uktaṃ ca- “śītoṣṇavarṣalakṣaṇaḥ kāla” ityādi| ṣaḍaṅgamiti samāhāre dviguḥ, ṛtuvyatirekeṇa saṃvatsarasyāvidyamānatvāt; yadi vā samudāyibhyo'nyaḥ samudāya ityāśritya bahuvrīhiḥ kāryaḥ| tatreti ṛtuvibhāgakathane| udag uttarāṃ diśaṃ prati, ayanaṃ gamanamudagayanam| ādadāti kṣapayati pṛthivyāḥ saumyāṃśaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘saumyaṃ rasaṃ’ iti pā.</note> prāṇināṃ ca balamityādānam| trīn śiśirādīnityanenaiva labdhe'pi grīṣmāntatve grīṣmāntāniti śiśirasyādiriti vigrahasya tathā''diśabdasya prakāravācitāyāḥ pratiṣedhārtham| evaṃ hemantāntāniti ca vyākhyeyam| dakṣiṇāṃ diśaṃ prati ayanaṃ dakṣiṇāyanam| visṛjati janayati āpyamaṃśaṃ prāṇināṃ ca balamiti visargaḥ| sañjñāpraṇayanaṃ ca vyavahārārthaṃ, niruktipratīyamānārthapratipādanārthaṃ ca||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">visarge punarvāyavo nātirūkṣāḥ pravānti, itare punarādāne; somaścāvyāhatabalaḥ śiśirābhirbhābhirāpūrayañjagadāpyāyayati śaśvat, ato visargaḥ saumyaḥ| ādānaṃ punarāgneyaṃ; tāvetāvarkavāyū somaśca kālasvabhāvamārgaparigṛhītāḥ kālarturasadoṣadehabalanirvṛttipratyayabhūtāḥ samupadiśyante||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">visargadharmaṃ nirdiśati- visarge punarityādi| yadyapi cādānamādau paṭhitaṃ, tathā'pi pratilomatantrayuktyā''dau visargaguṇakathanaṃ; yadi vā prathamamādānasyottarāyaṇarūpasya praśastatvādagre'bhidhānam, iha tu visargasya balajanakatvenābhipretatvādagre'bhidhānam| nātirūkṣā iti saumyavisargakālasambandhena mandīkṛtaraukṣyāḥ pravāntīti| itare punarādāna iti apraśāntātirūkṣāśca, āgneyādānasambandhāhitarūkṣatvāt <note place="foot" type="variant" n="3">‘…sambandhavardhitarūkṣatvāt’ iti pā.</note>| somaścetyādi prakṛtena visargeṇa sambadhyate| avyāhatabala iti kālamārgameghavātādibhistadā sūryasya somaparipanthino hatabalatvāt| śiśirābhiḥ śītābhiḥ| śaśvaditi chedaḥ| saumyaḥ somaguṇapradhānaḥ| āgneyam agniguṇapradhānam, apratihatabalatvenetyarthaḥ| nanvetāvataivādityacandravātānāṃ balavattvamabalavattvaṃ ca kathaṃ bhavatītyāha- tāvetāvityādi| kālo devatārūpaḥ, sa ca nityarūpo'pi prāṇināmadṛṣṭena nānārūpeṇa gṛhītaḥ san kadācit sūryabalavāyubalasomabalādīn karoti; svabhāvaḥ sūryasya saumyāṃśakṣayakartṛtvādirvāyorvirūkṣaṇādiḥ somasyāpyāyanādiḥ; mārgo dakṣiṇa uttaraśca, tatra dakṣiṇaḥ karkaṭādayo dhanurantāḥ, makarādiruttaraḥ| ete ca kālasvabhāvamārgaparigrahā yathāsambhavaṃ boddhavyāḥ; na hi some mārgaparigrahaḥ ka(ki)ñcidviśeṣamāvahati, vāyośca mārgaparigraha eva nāsti| parigṛhītāḥ sambaddhāḥ| kālartvādīnāṃ nirvṛttipratyayabhūtā niṣpattikāraṇabhūtāḥ, upadiśyante ‘ācāryaiḥ’ iti śeṣaḥ; kālaḥ saṃvatsaro'yanadvayaṃ ca, ṛtavaḥ śiśirādayaḥ, dehasya balaṃ dehabalam| anye tu bruvate- saṃvatsarasyāyanadvayasya ca ṛtumelakarūpatvādṛtugrahaṇenaiva grahaṇaṃ labdhaṃ, tena kālagrahaṇamṛtuviśeṣaṇaṃ, tena kālarūpaḥ ṛturiti strīṇāmevārtavadarśanaṃ yadṛtustadvyāvartyate| pratyayabhūtā ityatra bhūtaśabda upamāne| kecidvyākhyānayanti- ‘arkavāyū’ ityekatayā paṭhitvā ‘somaśca’ iti yat pṛthak paṭhati, tenārkavāyvormilitayorādānaṃ prati kāraṇatvaṃ, visargaṃ prati pṛthageva somasya kāraṇatvamiti darśayati| evaṃ balaharaṇabalakaraṇādiṣvapi boddhavyam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra ravirbhābhirādadāno jagataḥ snehaṃ vāyavastīvrarūkṣāścopaśoṣayantaḥ śiśiravasantagrīṣmeṣu yathākramaṃ raukṣyamutpādayanto rūkṣān rasāṃstiktakaṣāyakaṭukāṃścābhivardhayanto nṛṇāṃ daurbalyamāvahanti||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">tatretyādi| ādadāna ucchoṣayan| jagataḥ sthāvarajaṅgamasya| snehaṃ sāraṃ saumyabhāgamityarthaḥ| na kevalaṃ raviḥ, vāyavaśca śoṣayantaḥ snehamiti sambandhaḥ| tīvrāśca rūkṣāśca tīvrarūkṣāḥ; yadi vā tīvraṃ raukṣyaṃ yeṣāṃ te tīvrarūkṣāḥ; etaccādāne tīvreṇa raviṇā sambandhādvāyorbhavati yogavāhitvādvāyoḥ| uktaṃ hi- “yogavāhī(haḥ) paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛt” (ci.a.3) ityādi| yathākramamiti śiśire raukṣyamalpaṃ tiktaṃ rasamalpaṃ ca daurbalyaṃ, tathā vasante madhyaṃ raukṣyaṃ kaṣāyaṃ rasaṃ madhyaṃ daurbalyaṃ, tathā grīṣme prakṛṣṭaṃ raukṣyaṃ kaṭukaṃ rasaṃ mahacca daurbalyaṃ darśayati| yadyapi ca kaṣāyo raso rūkṣatamaḥ kaṭukaśca rūkṣataraḥ, yaduktaṃ- “raukṣyāt kaṣāyo rūkṣāṇāṃ pravaro madhyamaḥ kaṭuḥ” (sū.a.26) ityādi; raukṣyaprakarṣaśca grīṣme, madhyabalaṃ ca raukṣyaṃ vasante, tathā'pi vāyvagniguṇabāhulyāt kaṭukasya vāyvagniguṇabahule grīṣmakāla evotpattiḥ, pavanapṛthivyutkarṣavati tu vasante pavanapṛthivyutkarṣajanyasya kaṣāyasyotpattiḥ| yaduktaṃ- “vāyvagniguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭukaḥ, pavanapṛthivyatirekāt kaṣāyaḥ” (sū.a.26) iti| pṛthivyādyutkarṣaśca kālaviśeṣaprabhāvakṛtaḥ kāryadarśanādunneyaḥ| abhivardhayanta iti vacanādyathāsvakāle tiktādīnāmabhivṛddhiḥ sūcyate, tena na tadaikarasatvam| atra ca kramavadraukṣyotpattitiktādyutpattī api daurbalyotpattau kāraṇaṃ, yato raukṣyamutpādayanta iti tiktakaṣāyakaṭukānabhivardhayanta iti ca hetugarbhaviśeṣaṇadvayaṃ kṛtvā daurbalyamāvahantītyuktam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">varṣāśaraddhemanteṣu tu dakṣiṇābhimukhe'rke kālamārgameghavātavarṣābhihatapratāpe, śaśini cāvyāhatabale, māhendrasalilapraśāntasantāpe jagati, arūkṣā rasāḥ pravardhante'mlalavaṇamadhurā yathākramaṃ tatra balamupacīyate nṛṇāmiti||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">varṣetyādi| tuśabdaḥ pūrvapakṣavyāvṛttau| dakṣiṇābhimukhe dakṣiṇāśāṃ gantumudyata evārke, tena viṣuvadudayopalakṣitamadhyadeśāduttareṇa <note place="foot" type="variant" n="4">‘viṣuvadubhayopalakṣitamadhyadeśāntareṇa’ iti pā.</note> vartamāno'pi raviryadaiva dakṣiṇāśāṃ gantumudyato bhavati tadaiva kṣīyamāṇabalo bhavati, uttarāśāgamanaprakarṣāhitabalaprakarṣatayā tu stokastokakramāpacīyamānabalo'pi tathā durbalo na lakṣyate| evamuttarāyaṇe'pi vyākhyeyam| kālaḥ pūrvaṃ vyākhyātaḥ, mārga iha dakṣiṇābhimukhaḥ, meghasya vāto meghavātaḥ, varṣaṇaṃ varṣaḥ, etairabhihatapratāpe'rka iti sambandhaḥ| vātastviha meghasambandhāhitaśaityo'rkatāpaparipanthī bhavati, śaśino'vyāhatabalatvaṃ sūryasya paripanthino'bhihatapratāpatvādanuguṇameghavātavarṣaṇayogācca| jagati sthāvarajaṅgame| atra ca “pṛthivyagnibhūyiṣṭhatvādamlaḥ”, “salilāgnibhūyiṣṭhatvāllavaṇaḥ” (sū.a.26) ityuktaṃ, tat kathaṃ saumye visarge tayoścāgneyayorutpāda iti na vācyam, yato balaprakarṣavato'rkasya kṣīyamāṇabalasyāpi viṣuvaparyantaṃ balavattvamastyeveti vyutpāditameva||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">bhavati cātra- ādāvante ca daurbalyaṃ visargādānayornṛṇām| madhye madhyabalaṃ, tvante śreṣṭhamagre ca nirdiśet||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">samprati śiśirādau balahrāsaḥ pratipādito varṣādau ca balotkarṣaḥ; tatra śiśire durbalā varṣāsu balavantaḥ prāṇino bhavantītyādidurgrahaṃ niṣeddhumāha- ādāvante cetyādi| visargasyādau varṣāsu, ādānasyānte grīṣme, daurbalyaṃ prakarṣaṃ prāptaṃ nirdiśediti sambandhaḥ; tathā madhye visargasya śaradi, ādānasya madhye vasante, madhyaṃ nātikṣīṇaṃ nātivṛddhaṃ balaṃ vinirdiśediti yojyaṃ; tathā'nte visargasya hemante, agre ca prathame ādānasya śiśire, śreṣṭhaṃ balaṃ vinirdiśediti yojanā| evaṃ manyate- visargaprakarṣāhitabalaprakarṣaḥ puruṣa ādānasyādau śiśire stokakṣīyamāṇabalo'pi balavān bhavati, yathā- pauṣamāsāntāhitavṛddhiprakarṣā niśā māghaphālgunayoḥ kṣīyamāṇā'pi divasānmahatyeva bhavati| anena nyāyena varṣāsu daurbalyaṃ, vasantaśaradośca madhyamaṃ balaṃ boddhavyam| evaṃ kālarturasadehabalakāraṇatvamarkādīnāṃ vyavasthāpitaṃ, doṣakāraṇatvaṃ tvagre ṛtuvidhānanirdeśe'bhidhāsyate||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śīte śītānilasparśasaṃruddho balināṃ balī| paktā bhavati hemante mātrādravyagurukṣamaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sa yadā nendhanaṃ yuktaṃ labhate dehajaṃ tadā| rasaṃ hinastyato vāyuḥ śītaḥ śīte prakupyati||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tasmāttuṣārasamaye snigdhāmlalavaṇān <note place="foot" type="variant" n="5">‘svādvamlalavaṇān’ iti pā.</note> rasān| audakānūpamāṃsānāṃ medyānāmupayojayet||11||</seg> <seg type="unit" n="12">bileśayānāṃ māṃsāni prasahānāṃ bhṛtāni ca| bhakṣayenmadirāṃ śīdhuṃ madhu cānupibennaraḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">gorasānikṣuvikṛtīrvasāṃ tailaṃ navaudanam| hemante'bhyasyatastoyamuṣṇaṃ cāyurna hīyate||13||</seg> <seg type="unit" n="14">abhyaṅgotsādanaṃ mūrdhni tailaṃ jentākamātapam| bhajedbhūmigṛhaṃ coṣṇamuṣṇaṃ garbhagṛhaṃ tathā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śīteṣu saṃvṛtaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘śīte susaṃvṛtaṃ’ iti pā.</note> sevyaṃ yānaṃ śayanamāsanam| prāvārājinakauṣeyapraveṇīkuthakāstṛtam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">gurūṣṇavāsā digdhāṅgo guruṇā'guruṇā sadā| śayane pramadāṃ pīnāṃ viśālopacitastanīm||16||</seg> <seg type="unit" n="17">āliṅgyāgurudigdhāṅgīṃ supyāt samadamanmathaḥ| prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ śiśirāgame||17||</seg> <seg type="unit" n="18">varjayedannapānāni vātalāni laghūni ca| pravātaṃ pramitāhāramudamanthaṃ himāgame||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-18">vardhamānabalaprakarṣavattayā hemantasyābhipretatvāttatsātmyamevāgre prāha- śīta ityādinā| śīte śītaguṇayukte hemante, yadyapi cānukte śīta iti viśeṣaṇe hemantaḥ śīta eva labhyate, tathā'pi na pūrvaṃ kvaciddhemante śītatvaṃ pratipāditamiti pratipādyate; yadi vā yadaiva hemante śītaṃ mahadbhavati tadaiva viśeṣeṇa vahnirbalī bhavati, nopakramamātreṇāpi, ṛtuvyāpattau śītāyoga iti ca śīta iti padena labhyate| himasambandhādviśeṣeṇa śīto'nilaḥ śītānilaḥ; viśeṣeṇa śītatvaṃ vāyoryogavāhitvācchītakālasambandhādeva labdhaṃ punarabhidhīyate'gnisaṃrodhahetutvāt <note place="foot" type="variant" n="7">‘agnisambodhahetutvāt’ iti pā.</note>| vāyurhi himasambandhādeva bahirnirgacchaccharīroṣmaṇo rodhaṃ kṛtvā kumbhakārapavanāhitapaṅkalepa ivāntarasya vahnervṛddhimāvahati| etena yaducyate- asamānācchītavātāt kathamagnivṛddhirityetadapāstam| nahyatra śīto vāto'gnitvena pariṇamate, kiṃ tarhi nirgacchattejaḥpratīpībhūtaḥ| śītānilasya sparśaḥ śarīrasambandha ityarthaḥ| balināṃ prāṇināṃ hemantasvabhāvādbalī bhavati; anena prāṇibalavattvamagnibalavattve <note place="foot" type="variant" n="8">‘prāṇibalatvamagnibalatve’ iti pā.</note> heturiti darśayati| uktaṃ ca hastivaidyake bālagajānāṃ nīrogatvapratipādane; yathā- “avyāhatādabhiprāyāt prītiḥ, prīterbalaṃ, balāt| agniragneśca dhātūnāṃ balaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘sāmyaṃ’ iti pā.</note>, nāśastato rujām” iti| mātrayā yad guru atimātramityarthaḥ, dravyataśca dravyasvabhāvataśca yad guru navadhānyādi, tatkṣamaḥ| evambhūto balī vahniryadā yuktaṃ gurubhūtaṃ cānnaṃ na labhate, tadā dehajaṃ rasaṃ hinasti kṣayaṃ nayati; dehārthaṃ dehajātaṃ vā dehajaṃ dhāturūpaṃ rasamityarthaḥ| ata indhanābhāve sati rasadhātukṣayādvāyuḥ prakupyati hemante| hetvantaramāha vātakope- śītaḥ śīta iti; yasmādayaṃ śītaguṇo vāyuḥ, tasmācchītakāle hemantalakṣaṇe samānaṃ kāraṇamāsādya kupyatītyarthaḥ| atra vṛddho vāyurmedasvino yathā'gnivṛddhiṃ karoti, na tu vaiṣamyamanativṛddhatvāt, tathā'gnivṛddhimeva karoti| yaduktaṃ- “medasā''vṛtamārgatvādvāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ| caran sandhukṣayatyagnimāhāraṃ śoṣayatyapi” (sū.a.21) ityādinā'ṣṭauninditīye| tasmāditi dehajarasakṣayabhayāt| prakaraṇalabdhe'pi tuṣārasamaya iti yat punaḥ karoti, tadviśeṣeṇa tuṣārapāte viśeṣeṇa snigdhādīnāṃ bhojanārtham| medyānāṃ medurāṇām| audakānūpamāṃsādayaśca hemantakālakaphacayasaṃvardhakā api mahātyayavātavikārapratipakṣatvena vyavāyādikaphacayapratipakṣayuktatvāccābhipretāḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘…pratipakṣayuktidvārā’ iti pā.</note>| audakāḥ kūrmādayo'nnapāne vakṣyamāṇāḥ, anūpāḥ sṛmarakhaḍgādayaḥ, bileśayā godhāprabhṛtayaḥ, prasahā gokharādayaḥ| bhṛtaṃ bhaṭṭitramiti prasiddham| hemante'bhyasyata iti punarhemantagrahaṇaṃ hemantaṃ vyāpyaivoṣṇodakasevopadarśanārtham| jentākaḥ svedaviśeṣo vakṣyamāṇaḥ| garbhagṛhaṃ gṛhakoṣṭhakam| hemanta ityanenārthalabdhe'pi śīte śīteṣviti padaṃ varṣākālādāvapi śītaprāptau saṃvṛtayānādisevopadarśanārtham| prāvāro guruprāvaraṇaṃ kambalādi, ajinaṃ vyāghrādicarma, kauṣeyaṃ koṣakārakīṭatantumayaṃ, praveṇī goṇīti prasiddhā, kuthakaścitrakambalaḥ| guruṇā'guruṇeti agurughanapralepenetyarthaḥ| viśālāvāyāmena, upacitau pariṇāhena| maithunasevopadeśaśceha prāṇināṃ balavattvena śītapratīkārakatvena cīyamānakaphaviruddhatvena ca; suśrute'pi hemante maithunasevoktā; yaduktaṃ- “tatrāpanītahārāśca priyā nāryaḥ svalaṅkṛtāḥ| ramayeyuryathākāmaṃ balādapi madotkaṭāḥ” iti||9-18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">hemantaśiśirau tulyau śiśire'lpaṃ viśeṣaṇam| raukṣyamādānajaṃ śītaṃ meghamārutavarṣajam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tasmāddhaimantikaḥ sarvaḥ śiśire vidhiriṣyate| nivātamuṣṇaṃ tvadhikaṃ śiśire gṛhamāśrayet||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kaṭutiktakaṣāyāṇi vātalāni laghūni ca| varjayedannapānāni śiśire śītalāni ca||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19-21">śiśiravidhimāha- hemantetyādi| viśeṣaṇaṃ viśeṣaḥ; śiśirasyādānārambhatvena raukṣyaṃ, tathā meghamārutavarṣāḥ śiśire'dhikā bhavanti tajjaṃ ca śītamadhikaṃ hemantādastītyarthaḥ| tasmāditi hemantatulyatvādviśiṣṭaraukṣyaśītayuktatvācca haimantiko vidhiḥ| nivātamuṣṇaṃ tviti tuśabdaḥ pakṣāntaraparigrahārthaḥ; hemantoktanivātoṣṇagṛhācchiśire rūkṣātiśīte'dhikamuṣṇaṃ gṛhamāśrayedityabhiprāyaḥ| kecidatrāsevyapratipādakaṃ granthaṃ paṭhanti, sa tvanārṣaḥ||19-21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vasante <note place="foot" type="variant" n="11">‘hemante’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> nicitaḥ śleṣmā dinakṛdbhābhirīritaḥ| kāyāgniṃ bādhate rogāṃstataḥ prakurute bahūn||22||</seg> <seg type="unit" n="23">tasmādvasante karmāṇi vamanādīni kārayet| gurvamlasnigdhamadhuraṃ divāsvapnaṃ ca varjayet||23||</seg> <seg type="unit" n="24">vyāyāmodvartanaṃ dhūmaṃ kavalagrahamañjanam| sukhāmbunā śaucavidhiṃ śīlayet kusumāgame||24||</seg> <seg type="unit" n="25">candanāgurudigdhāṅgo yavagodhūmabhojanaḥ| śārabhaṃ śāśamaiṇeyaṃ māṃsaṃ lāvakapiñjalam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">bhakṣayennirgadaṃ sīdhuṃ pibenmādhvīkameva vā| vasante'nubhavet strīṇāṃ kānanānāṃ ca yauvanam||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22-26">vasanta ityādinā vasantavidhimāha| nicitaḥ sañcito vasantapūrvakāle, īrito vilāyito vasante| kāyāgnimiti kāyanirvartakamagniṃ jāṭharaṃ, na tu dhātvagniviśeṣamātram| tata ityatra cakāro luptanirdiṣṭo boddhavyaḥ, tena tato'gnivadhāccetyarthaḥ; yadi vā tato'gnivadhānantaram| vamanādīni vamanapradhānāni; tena, ādānamadhyatvena yadi vātapittaprakopastathāvidho bhavati tadā virecanāsthāpanānuvāsanānāmapi pravṛttirbhavati, śirovirecanaṃ tu kaphajayārthaṃ kartavyameva| vasantaśabdena vamanaṃ prati caitra eva boddhavyaḥ; yena, doṣacayādyarthaṃ pañcakarmapravṛttyarthaṃ cābhidhātavyaprāvṛḍādyṛtukrameṇa phālgunacaitrau vasanto bhavati, na vaiśākhaḥ| anenaivābhiprāyeṇa pūrvaśloke'pi sāmānyena nicita iti kṛtaṃ, na tu hemante nicita iti; hemanta ityukte hi rasotpattikramābhihitamārgaśīrṣapauṣātmake hemante prakṛtatvāddoṣacayo budhyate, sa ca nābhipretaḥ; uktastu doṣacayādikramoktapauṣamāghātmake hemante śleṣmacayaḥ| sukhāmbunā sukhoṣṇāmbunā| lāvakapiñjalaṃ māṃsamiti sambandhaḥ| bhakṣayediti cchedaḥ| anubhavediti bhāṣayā śleṣmakṣayārthaṃ stokaṃ maithunamanujānāti||22-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">mayūkhairjagataḥ snehaṃ grīṣme pepīyate raviḥ| svādu śītaṃ dravaṃ snigdhamannapānaṃ tadā hitam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śītaṃ saśarkaraṃ manthaṃ jāṅgalānmṛgapakṣiṇaḥ| ghṛtaṃ payaḥ saśālyannaṃ bhajan grīṣme na sīdati||28||</seg> <seg type="unit" n="29">madyamalpaṃ na vā peyamathavā subahūdakam| lavaṇāmlakaṭūṣṇāni vyāyāmaṃ ca vivarjayet <note place="foot" type="variant" n="12">‘cātra varjayet’ iti pā.</note>||29||</seg> <seg type="unit" n="30">divā śītagṛhe nidrāṃ niśi candrāṃśuśītale| bhajeccandanadigdhāṅgaḥ pravāte harmyamastake||30||</seg> <seg type="unit" n="31">vyajanaiḥ pāṇisaṃsparśaiścandanodakaśītalaiḥ| sevyamāno bhajedāsyāṃ muktāmaṇivibhūṣitaḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kānanāni ca śītāni jalāni kusumāni ca| grīṣmakāle niṣeveta maithunādvirato naraḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-32">mayūkhairityādinā graiṣmavidhimāha| mayūkhaiḥ tejobhiḥ| snehaḥ sāra ityarthaḥ| pepīyate atyarthaṃ pibati| manthaḥ- “saktavaḥ sarpiṣā yuktāḥ śītavāripariplutāḥ| nātyacchā nātisāndrāśca mantha ityabhidhīyate”| madyamalpamiti ekāntamadyasātmyena; naveti madyasya svabhāvapākābhyāmamlasya grīṣmaviruddhatvena; subahūdakamiti madyasātmyasyaiva, madyasyoṣṇāmlatvādyapavādārthaṃ bahutaraṃ pānīyaṃ prakṣipya pātavyamiti darśayati; tenaitat phalati- yanmadyaṃ grīṣme na pātavyameva tāvat; madyasātmyānāṃ sātmyamadyatyāge sātmyatyāgajā rogā bhavanti, tena tasyālpaṃ vā subahūdakaṃ vā deyamityarthaḥ| muktaiva maṇirmuktāmaṇiḥ| grīṣmakāle caṇḍātape madhyāhna ityarthaḥ| maithunoparatistu divāniśaṃ boddhavyā||27-32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">ādānadurbale dehe paktā bhavati durbalaḥ| sa varṣāsvanilādīnāṃ dūṣaṇairbādhyate punaḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">bhūbāṣpānmeghanisyandāt pākādamlājjalasya ca| varṣāsvagnibale kṣīṇe kupyanti pavanādayaḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">tasmāt sādhāraṇaḥ sarvo vidhirvarṣāsu śasyate| udamanthaṃ divāsvapnamavaśyāyaṃ nadījalam||35||</seg> <seg type="unit" n="36">vyāyāmamātapaṃ caiva vyavāyaṃ cātra varjayet| pānabhojanasaṃskārān prāyaḥ kṣaudrānvitān bhajet||36||</seg> <seg type="unit" n="37">vyaktāmlalavaṇasnehaṃ vātavarṣākule'hani| viśeṣaśīte bhoktavyaṃ varṣāsvanilaśāntaye||37||</seg> <seg type="unit" n="38">agnisaṃrakṣaṇavatā yavagodhūmaśālayaḥ| purāṇā jāṅgalairmāṃsairbhojyā yūṣaiśca saṃskṛtaiḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">pibet kṣaudrānvitaṃ cālpaṃ mādhvīkāriṣṭamambu vā| māhendraṃ taptaśītaṃ vā kaupaṃ sārasameva vā||39||</seg> <seg type="unit" n="40">pragharṣodvartanasnānagandhamālyaparo bhavet| laghuśuddhāmbaraḥ sthānaṃ bhajedakledi vārṣikam||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33-40">varṣāvidhimāha- ādānetyādi| dehasya durbalatve paktā'pi durbalo bhavati, dehabalānuvidhāyitvādvahneḥ| etacca balināṃ balī bhavatītyatra vyutpāditam| sa durbalo vahniḥ| anilādīnāmiti anilapradhānānām| varṣāsu vātādayaḥ kutaḥ kupyantītyāha- bhūbāṣpādityādi| bhūbāṣpaḥ prabhāvādeva tridoṣakopakaḥ| meghanisyando vātaśleṣmakārakaḥ| amlapākatā jalasya varṣāsvabhāvakṛtā pittaśleṣmakarī| agnibale kṣīṇa <note place="foot" type="variant" n="13">‘hīne’ iti pā.</note> ityanenādānāhitamagnimāndyamapi doṣaprakopakamiti darśayati| agnimāndyaṃ cāpākavidāhābhyāṃ kaphapittakāri, dhātupoṣakarasānutpādācca dhātukṣayeṇa vātakāri| etena varṣāsu vahnimāndyena vātādikopaḥ, vātādikopena ca vahnimāndyamiti darśitam| yaduktaṃ vāgbhaṭe- “bhūbāṣpeṇāmlapākena malinena ca vāriṇā| vahninaiva ca mandena teṣvityanyo'nyadūṣiṣu|| sādhāraṇo vidhiḥ kāryastridoṣaghno'gnidīpanaḥ” (vā.sū.a.3) iti| udakapradhāno mantha udamanthaḥ| pānam udakādi, bhojanaṃ raktaśālyādi, tayoḥ saṃskārāḥ saṃskāravantyannapānānītyarthaḥ| kṣaudraṃ ca yadyapi vātaprakopi, tathā'pi vārṣikakledaśamanārthaṃ svalpamātrayā kṣaudrānvitapadena vihitam| viśeṣaśīta iti hetugarbhaviśeṣaṇaṃ; tenātyarthaśīte divase yasmānmahātyayasya vātasya kopo bhavati tatastajjayārthaṃ varṣākālaprabhāvakriyamāṇapittacayānuguṇayorapyamlalavaṇayorupayogaḥ kartavya iti darśitaṃ bhavati||33-40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">varṣāśītocitāṅgānāṃ sahasaivārkaraśmibhiḥ| taptānāmācitaṃ pittaṃ prāyaḥ śaradi kupyati||41||</seg> <seg type="unit" n="42">tatrānnapānaṃ madhuraṃ laghu śītaṃ satiktakam| pittapraśamanaṃ sevyaṃ mātrayā suprakāṅkṣitaiḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">lāvān kapiñjalāneṇānurabhrāñcharabhān śaśān| śālīn sayavagodhūmān sevyānāhurghanātyaye||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tiktasya sarpiṣaḥ pānaṃ vireko raktamokṣaṇam| dhārādharātyaye kāryamātapasya ca varjanam||44||</seg> <seg type="unit" n="45">vasāṃ tailamavaśyāyamaudakānūpamāmiṣam| kṣāraṃ dadhi divāsvapnaṃ prāgvātaṃ cātra varjayet||45||</seg> <seg type="unit" n="46">divā sūryāṃśusantaptaṃ niśi candrāṃśuśītalam| kālena pakvaṃ nirdoṣamagastyenāviṣīkṛtam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">haṃsodakamiti khyātaṃ śāradaṃ vimalaṃ śuci| snānapānāvagāheṣu hitamambu yathā'mṛtam <note place="foot" type="variant" n="14">‘śasyate tadyathā'mṛtam’ iti pā.</note>||47||</seg> <seg type="unit" n="48">śāradāni ca mālyāni vāsāṃsi vimalāni ca| śaratkāle praśasyante pradoṣe cenduraśmayaḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41-48">śaradvidhimāha- varṣetyādi| ucitam abhyastam, ‘uca samavāye’ ityasmāddhātoḥ; śītamucitānyaṅgāni yeṣāṃ, teṣām| sahasaiveti padenākrameṇa śaradi tīvrātapasambandhādanabhyastāt pittaprakopo nyāyya iti darśayati| ācitamiti varṣāsu| prāya ityanena varṣāsu pittacayapratikūlaṃ vidhiṃ prayatnenācarato na bhavatyapi pittacayaḥ, śaradi tu prakopo na bhavatīti darśayati; etacca sāmānyanyāyena śleṣmaṇo vātasya ca cayaprakopayorboddhavyaṃ; yadi vā, prāyaḥ pittaṃ prakupyati śleṣmā cānubalatvenetyarthaḥ| yaduktaṃ- “tasya cānubalaḥ kaphaḥ” (ci.a.3) iti| laghviti agnisandhukṣaṇārtham| atra vahneḥ samānenāpi pittena dravāṃśasambandhenāgnimāndyaṃ kriyate| yaduktaṃ grahaṇyadhyāye- “āplāvayaddhantyanalaṃ jalaṃ taptamivānalam” (ci.a.15)| utsargasiddha eva bhojanasya mātrāvattve mātrayeti vacanaṃ mātrātikrameṇeha viśeṣato bhūridoṣatvadarśanārtham| suprakāṅkṣitaiḥ sububhukṣitaiḥ| urabhro meṣaḥ| ghanātyaya iti punarvacanaṃ śaratpraveśa evaitaduktavidhikaraṇaṃ granthādhikyāt sūcayatīti vyākhyānayanti; vayaṃ tu paśyāmaḥ- paryāyaśabdānāṃ punaḥ punaḥ karaṇe yatra tātparyaṃ śāstre pratīyate tatra tadeva vācyaṃ, yatra tu tātparyāntaraṃ na pratīyate tatra vākyabhedenaiva punarabhidhānamiti| dhārādharāṇāṃ meghānāmatyayo'darśanam| tena, pravyaktāyāṃ śaradi tiktasarpiḥpānaṃ virekādi ca kāryam| kramaścātrācāryasyābhipretaḥ, tena prathamaṃ tiktasarpiṣpānaṃ, tena pittāpraśāntau virekaḥ, tenāpyaśāntau śoṇitaduṣṭau ca satyāṃ raktamokṣaṇaṃ; raktaṃ cātra kālasvabhāvāddūṣyatyeva prāyaḥ; yadāha- “śaratkālasvabhāvācca śoṇitaṃ sampradūṣyati” (sū.a.24) iti| divetyādi|- sūryāṃśutāpādeva diveti labdhe diveti sakaladinavyāptyartham| sūryataptamiti vaktavyeṃ'śugrahaṇaṃ meghāvaraṇarahitāṃśusūryagrahaṇārtham <note place="foot" type="variant" n="15">‘meghāparāhatāṃśusūryagrahaṇārtham’ iti pā.</note>| santaptamityatra saṃśabdaḥ paritastāpopadarśanārthaḥ| evaṃ niśītyādi ca vyākhyeyam| candrāṃśugrahaṇena ca niśi saumyāṃśasambandhaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘saumyāṃśusambandhaṃ’ iti pā.</note> lakṣayati| kāleneti śaratkālasvabhāvena| pakvamiti varṣāsvabhinavabhūmisambandhajanitapaicchilyavyamlatvādidoṣarahitam| yataḥ pakvaṃ tato nirdoṣaṃ doṣājanakamityarthaḥ| agastyenāviṣīkṛtamityagastyodayena prabhāvādvarṣāsu meghasambaddhoragalūtādisambandhātsaviṣamaviṣaṃ bhavatīti vācyam| haṃsodakamiti evambhūtodakasya sañjñā; haṃsaśabdena sūryācandramasāvabhidhīyete, tābhyāṃ śodhitamudakaṃ haṃsodakaṃ; yadi vā haṃsasevāyogyaṃ haṃsodakaṃ, haṃsāḥ kila viśuddhamevodakaṃ bhajante| avagāhaḥ ciraṃ jalāvasthānam| śāradānīti mālyaviśeṣaṇamanārtavakusumaniṣedhārtham| pradoṣa iti niśāpraveśa eva paraṃ candraraśmisevā; nopari, śiśirabhayāt| atra pūrvartusātmyaparityāgo bhaviṣyadṛtusātmyābhyāsaśca pūrvartvantasaptāhāgāmyṛtvādisaptāhayoḥ kartavyaḥ| yaduktaṃ vāgbhaṭe- “ṛtvorantyādisaptāhāvṛtusandhiriti smṛtaḥ| tatra pūrvo vidhistyājyaḥ sevanīyaḥ paraḥ kramāt” (vā.sū.a.3) iti||41-48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">ityuktamṛtusātmyaṃ yacceṣṭāhāravyapāśrayam| upaśete yadaucityādokaḥsātmyaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘gaṅgādharastu ‘okasātmyaṃ’ iti paṭhati, ‘okādaucityāt sātmyamityokasātmyamityucyate’ iti ca vyākhyānayati</note> taducyate||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49">upasaṃharati- ityuktamityādi| ṛtusātmyaprasaṅgenābhyāsasātmyaṃ darśayati- upaśete ityādi| upaśete sukhayati, apathyamapi sadvikāraṃ na janayati| kuta ityāha- aucityāt abhyāsādityarthaḥ; apathyamapi hi nirantarābhyāsādviṣamivāśīviṣasya nopaghātakaṃ bhavatīti bhāvaḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">deśānāmāmayānāṃ ca viparītaguṇaṃ guṇaiḥ| sātmyamicchanti sātmyajñāśceṣṭitaṃ cādyameva ca||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50">deśasātmyaṃ rogasātmyaṃ ca darśayati- deśānāmityādi| deśānāmanūpādīnāṃ, guṇaiḥ snehagauravādibhiḥ saha viparītaguṇaṃ snehagauravaviparītaguṇaraukṣyalāghavayuktaṃ jāṅgalamāṃsamadhvādi; adanīyamādyaṃ, ceṣṭitaṃ ca vyāyāmādi, deśasātmyamicchantyāyurvedavida ityarthaḥ| evamāmayānāṃ ca viparītaguṇamityādi vyākhyeyam| guṇaśabdaśceha dharmamātravacanaḥ, yathocyate- dravyaguṇo dravyadharma ityarthaḥ| tena viparītaprabhāvādīnāmapi grahaṇaṃ bhavati| āmayaśabdena cāmayaheturapi gṛhītavyaḥ| tata āmayaviparītānām, āmayahetuviparītānāṃ, tathā prabhāvavaiparītyāttadviparītārthakāriṇāṃ ca grahaṇaṃ bhavati| tadudāharaṇāni yathāvasaraṃ nidāne kariṣyāmaḥ| ādyagrahaṇenauṣadhāhārayorgrahaṇaṃ, ceṣṭitagrahaṇena svapnābhyaṅgādīnāṃ grahaṇaṃ vyākhyeyam||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">tatra ślokaḥ- ṛtāvṛtau nṛbhiḥ sevyamasevyaṃ yacca kiñcana| tasyāśitīye nirdiṣṭaṃ hetumat sātmyameva ca||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51">uktamadhyāyārthamupasaṃharati- ṛtāvityādi| atra hemante asevyaṃ kaṇṭharaveṇa yadyapi na pratipāditaṃ tathā'pi ‘sa yadā nendhanaṃ yuktaṃ labhate’ ityabhidhānādalpabhojanaparihāra ukta eva bhavati; tena, ṛtāvṛtāviti vīpsā kṛtā'rthavatī bhavati; yadi vā chatriṇo gacchantīti nyāyādvīpsoktā| hemantaparihāravidhivacca śiśiraparihāravidhirvyākhyeyaḥ| hetumaditi upapattimat, aucityādihetunirdeśopapannamityarthaḥ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne tasyāśitīyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne svasthacatuṣke tasyāśitīyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ca.1.7">
          <head>navegāndhāraṇīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto navegāndhāraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvādhyāyābhyāṃ svasthahita āhāraḥ prādhānyenoktaḥ, tasya cāhārasya svasthahitatvamāhārapākajamūtrapurīṣāṇāmavidhāritavegānāṃ bahirgamane sati bhavatīti mūtrādivegāvidhāraṇopadeśakaṃ na vegāndhāraṇīyamāha| ihāpi navegadhāraṇaśabdasyābhāvānmātrāśitīyavat paryāyaśabdena sañjñā boddhavyā||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">na vegān dhārayeddhīmāñjātān mūtrapurīṣayoḥ| na retaso na vātasya na chardyāḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘vamyāḥ’ iti pā.</note> kṣavathorna ca||3||</seg> <seg type="unit" n="4">nodgārasya na jṛmbhāyā na vegān kṣutpipāsayoḥ| na bāṣpasya na nidrāyā niḥśvāsasya śrameṇa ca||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-4">jātāniti jātamātrān| vegaḥ pravṛttyunmukhatvaṃ mūtrapurīṣādīnām| mūtragrahaṇamādau mūtrasya purīṣādyapekṣayā bahuvegatvāt| mūtrapurīṣayoriti kṣutpipāsayoriti ca samāsakaraṇaṃ prāyaśo'nayoḥ sahotpādadarśanārtham| pratiniṣedhyaṃ nakārakaraṇaṃ niṣedhyagauravopadarśanārtham| niḥśvāsasya śrameṇa ceti śramotthasya niḥśvāsasyāvidhāryatvaṃ darśayati, yato'nantaraṃ vakṣyati “śramaniḥśvāsadhāraṇāt” iti; suśrute'pyuktaṃ- “śrāntasya niḥśvāsavinigraheṇa hṛdroga mūrcche athavā'pi gulmaḥ” (sū.u.a.55) iti||3-4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">etān dhārayato jātān vegān rogā bhavanti ye| pṛthakpṛthakcikitsārthaṃ tānme nigadataḥ śṛṇu||5||</seg> <seg type="unit" n="6">bastimehanayoḥ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ śirorujā <note place="foot" type="variant" n="2">‘śirorukkṛcchramūtratā’ iti pā.</note>| vināmo vaṅkṣaṇānāhaḥ syālliṅgaṃ mūtranigrahe||6||</seg> <seg type="unit" n="7">svedāvagāhanābhyaṅgān sarpiṣaścāvapīḍakam <note place="foot" type="variant" n="3">‘mūtrajeṣu tu pāne ca prāgbhaktaṃ śasyate ghṛtam| jīrṇāntikaṃ cottamayā mātrayā yojanādvayam|| avapīḍakametacca sañjñitaṃ’ vāgbhaṭaḥ (sū.a.4)</note>| mūtre pratihate kuryāttrividhaṃ bastikarma ca||7||</seg> <seg type="unit" n="8">pakvāśayaśiraḥśūlaṃ vātavarco'pravartanam <note place="foot" type="variant" n="4">‘vātavarconirodhanam’ iti pā.</note>| piṇḍikodveṣṭanādhmānaṃ purīṣe syādvidhārite||8||</seg> <seg type="unit" n="9">svedābhyaṅgāvagāhāśca vartayo bastikarma ca| hitaṃ pratihate varcasyannapānaṃ pramāthi ca||9||</seg> <seg type="unit" n="10">meḍhre vṛṣaṇayoḥ śūlamaṅgamardo hṛdi vyathā| bhavet pratihate śukre vibaddhaṃ mūtrameva ca||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tatrābhyaṅgo'vagāhaśca madirā caraṇāyudhāḥ| śāliḥ payo nirūhaśca śastaṃ maithunameva ca||11||</seg> <seg type="unit" n="12">saṅgo <note place="foot" type="variant" n="5">‘vātamūtrapurīṣāṇāṃ saṅgo dhmānaṃ klamo rujā’ iti pā.</note> viṇmūtravātānāmādhmānaṃ vedanā klamaḥ| jaṭhare vātajāścānye rogāḥ syurvātanigrahāt||12||</seg> <seg type="unit" n="13">snehasvedavidhistatra vartayo bhojanāni ca| pānāni bastayaścaiva śastaṃ vātānulomanam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kaṇḍūkoṭhārucivyaṅgaśothapāṇḍvāmayajvarāḥ| kuṣṭhahṛllāsavīsarpāśchardinigrahajā gadāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">bhuktvā pracchardanaṃ dhūmo laṅghanaṃ raktamokṣaṇam| rūkṣānnapānaṃ vyāyāmo virekaścātra śasyate||15||</seg> <seg type="unit" n="16">manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditārdhāvabhedakau| indriyāṇāṃ ca daurbalyaṃ kṣavathoḥ syādvidhāraṇāt||16||</seg> <seg type="unit" n="17">tatrordhvajatruke'bhyaṅgaḥ svedo dhūmaḥ sanāvanaḥ| hitaṃ vātaghnamādyaṃ ca ghṛtaṃ cauttarabhaktikam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">hikkā śvāso'ruciḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘kāso'ruciḥ’ iti pā.</note> kampo vibandho hṛdayorasoḥ| udgāranigrahāttatra hikkāyāstulyamauṣadham||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vināmākṣepasaṅkocāḥ suptiḥ kampaḥ pravepanam| jṛmbhāyā nigrahāttatra sarvaṃ vātaghnamauṣadham||19||</seg> <seg type="unit" n="20">kārśyadaurbalyavaivarṇyamaṅgamardo'rucirbhramaḥ| kṣudveganigrahāttatra snigdhoṣṇaṃ laghu bhojanam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kaṇṭhāsyaśoṣo bādhiryaṃ śramaḥ sādo <note place="foot" type="variant" n="7">‘śvāsaḥ’ iti pā.</note> hṛdi vyathā| pipāsānigrahāttatra śītaṃ tarpaṇamiṣyate||21||</seg> <seg type="unit" n="22">pratiśyāyo'kṣirogaśca hṛdrogaścārucirbhramaḥ| bāṣpanigrahaṇāttatra <note place="foot" type="variant" n="8">‘bāṣpasya nigrahāttatra’ iti pā.</note> svapno madyaṃ priyāḥ kathāḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">jṛmbhā'ṅgamardastandrā ca śirorogo'kṣigauravam| nidrāvidhāraṇāttatra svapnaḥ saṃvāhanāni ca||23||</seg> <seg type="unit" n="24">gulmahṛdrogasammohāḥ śramaniḥśvāsadhāraṇāt| jāyante tatra viśrāmo vātaghnyaśca kriyā hitāḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">veganigrahajā rogā ya ete parikīrtitāḥ| icchaṃsteṣāmanutpattiṃ vegānetānna dhārayet||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-25">yadvegavidhāraṇe ye rogāsteṣāṃ yaccikitsitaṃ tadalpavaktavyatvāt prakaraṇāgatatvācca brūte- bastimehanayorityādi| mehanaṃ śiśnaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘śephaḥ’ iti pā.</note>| vinamanaṃ śarīrasya vināmaḥ| avapīḍako bahumātraprayogaḥ, mātrādhikatvena hi bheṣajaṃ doṣān pīḍayatīti kṛtvā; anyatrāpyuktam- “avapīḍakasarpirbhiḥ koṣṇairghṛtatailikaistathā'bhyaṅgaiḥ” iti| trividhamiti nirūhānuvāsanottarabastyātmakam| piṇḍikā jānujaṅghāmadhyamāṃsapiṇḍikā| vartayaḥ phalavartayaḥ| pramāthi anulomanam| caraṇāyudhaḥ kukkuṭaḥ| rujā jaṭhara iti sambandhaḥ| ‘bhojanāni’ ‘pānāni’ ‘bastaya’ iti trayaṃ vātānulomanaṃ śastamiti yojyam| koṭho varaṭīdaṣṭākāraḥ śothaḥ| vyaṅgaḥ śyāmavarṇaṃ maṇḍalaṃ mukhe| hṛllāsaḥ utkleśaḥ| ardhāvabhedaḥ ardhamastakavedanā| ādyaṃ khādyaṃ bhojanamityarthaḥ| cakārāt svedādayo'pi vātaghnā iti sūcayati| yadyapi suśrute mūtrādīnāṃ trayodaśānāṃ vidhāraṇāttrayodaśodāvartā abhidhīyante, tathā'pīhāṣṭodarīye mūtrapurīṣavātaśukravamikṣavathuvighātajā eva paraṃ ṣaḍudāvartā abhidhātavyāḥ; udgārādinirodhajānāṃ vātanirodhaja evodāvarte'ntarbhāvābhiprāyāt; yadi vā mūtrādivighātaja eva vikāre carakācāryasya udāvartasañjñā'bhipretā, nānyatreti na virodhaḥ| muhurmuhuraṅgānāmākṣepaṇamākṣepaḥ; parvaṇāmākuñcanaṃ saṅkocaḥ| suptiḥ sparśājñānam| bhramaṇaṃ bhramo yena cakrasthitamivātmānaṃ manyate| sādaḥ aṅgāvasādaḥ| tarpayatīti tarpaṇam| saṃvāhanaṃ pāṇinā pādādipradeśe sukhamabhihananamunmardanaṃ ca||5-25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">imāṃstu dhārayedvegān hitārthī <note place="foot" type="variant" n="10">‘hitaiṣī’ iti pā.</note> pretya ceha ca| sāhasānāmaśastānāṃ manovākkāyakarmaṇām||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26">vegānāmavidhāryatvenoktatvāllobhādīnāmapi vegā avidhāryāḥ syurityāha- imāṃstvityādi| pretya janmāntare| iheti iha janmani| sahasā ātmaśaktimanālocya kriyata iti sāhasaṃ, tattu gajābhimukhadhāvanādi| aśastānām apraśastānāmaniṣṭaphalānāmiti <note place="foot" type="variant" n="11">‘niṣphalānāṃ’ iti pā.</note> yāvat| manovākkāyakarmaṇāmityatra karmaśabdo vyāpāravacanaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">lobhaśokabhayakrodhamānavegān vidhārayet| nairlajjyerṣyātirāgāṇāmabhidhyāyāśca buddhimān||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">aśastaṃ manasaḥ karma darśayati- lobhetyādi| lobhaḥ viṣaye'nucitā prārthanā, śokaḥ putrādivināśajaṃ dainyam, bhayam apakārakānusandhānajaṃ dainyam, krodhaḥ pradveṣo yena prajvalitamivātmānaṃ manyate, mānaḥ sadasadguṇādhyāropeṇātmanyutkarṣapratyayaḥ| jugupsitagopanecchā lajjā, tadabhāvo nairlajjyaṃ; samāne dravye parasambandhapratiṣedhecchā īrṣyā; atirāga ucita eva viṣaye punaḥ punaḥ pravartanecchā| abhidhyā manasā parābhidrohacintanaṃ, yadi vā paradravyaviṣaye spṛhā||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">paruṣasyātimātrasya sūcakasyānṛtasya ca| vākyasyākālayuktasya dhārayedvegamutthitam||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28">aśastaṃ vacanakarmāha- paruṣasyetyādi| paruṣaṃ parodvejakaṃ vacanam| atimātraṃ bahu| sūcakaṃ parāniṣṭajanakābhidhāyakam <note place="foot" type="variant" n="12">‘parātyayābhidhāyakaṃ’ iti pā.</note>| anṛtam apārthakam| akālayuktam aprastāvāgatam||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">dehapravṛttiryā kācidvidyate parapīḍayā| strībhogasteyahiṃsādyā tasyāvegānvidhārayet||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29">aśastaṃ dehakarmāha- dehetyādi| parapīḍayā parapīḍānimittamityarthaḥ| strībhogaḥ parastrībhogaḥ, steyaṃ paradravyagrahaṇaṃ, hiṃsā vidhirahitā prāṇipīḍā; ādigrahaṇādgurvādyabhimukhapādaprasāraṇādi gṛhyate||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">puṇyaśabdo vipāpatvānmanovākkāyakarmaṇām| dharmārthakāmān puruṣaḥ sukhī bhuṅkte cinoti ca||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30">evaṃ kṛte yadbhavati taddarśayati- puṇyetyādi| puṇyaḥ pāvanaḥ śabdo yasyāsau puṇyaśabdaḥ| bhuṅkte cinoti ceti utpannādavirodhataḥ phalopayogena <note place="foot" type="variant" n="13">‘utpannānavirodhataḥ phalabhogena’ iti pā.</note> bhuṅkte; cinoti cotpādayati cāparānityarthaḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">śarīraceṣṭā yā ceṣṭā sthairyārthā balavardhinī| dehavyāyāmasaṅkhyātā mātrayā tāṃ samācaret||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31">avidhāryapravṛttīnmūtrādīn vidhāryapravṛttīn sāhasādīṃśca darśayitvā vidhāryāvidhāryapravṛttiṃ vyāyāmamāha- śarīretyādi| dehasya vyāyāmo dehavyāyāmaḥ, dehagrahaṇānmanovyāyāmaṃ cintanādi nirākaroti; saṅkhyātā sañjñitā| yā ca iṣṭā abhipretā, etena bhāraharaṇādyā'niṣṭā kāryavaśāt kriyamāṇā ceṣṭā nirasyate, caṅkramaṇarūpā tu kriyā prāpyate| sthairyaṃ sthiratā śarīrasya, tadarthā| mātrayā anapāyiparimāṇena; etāvatī ceyaṃ śarīraceṣṭā mātrāvatī yāvatyā lāghavādayo vakṣyamāṇā bhavanti, ceṣṭātiyogavakṣyamāṇāśca śramabhramādayo <note place="foot" type="variant" n="14">‘bhramaklamādayaḥ’ iti pā.</note> na bhavanti| suśrute'pyuktaṃ- “yattu caṅkramaṇaṃ nātidehapīḍākaraṃ bhavet| tadāyurbalamedhāgnipradamindriyabodhanam” (su.ci.a.24) iti||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">lāghavaṃ karmasāmarthyaṃ sthairyaṃ duḥkhasahiṣṇutā <note place="foot" type="variant" n="15">‘kleśasahiṣṇutā’ iti pā.</note>| doṣakṣayo'gnivṛddhiśca vyāyāmādupajāyate||32||</seg> <seg type="unit" n="33">śramaḥ klamaḥ kṣayastṛṣṇā raktapittaṃ pratāmakaḥ| ativyāyāmataḥ kāso jvaraśchardiśca jāyate||33||</seg> <seg type="unit" n="1">(svedāgamaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">yogīndranāthasenasammato'yaṃ pāṭhaḥ</note> śvāsavṛddhirgātrāṇāṃ lāghavaṃ tathā| hṛdayādyuparodhaśca iti vyāyāmalakṣaṇam||1||</seg>)|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32-33">yathoktavyāyāmaguṇānāha- lāghavamityādi| doṣakṣayo'tra śleṣmakṣayo'bhipretaḥ; yadi vā'gnikartṛtvena tridoṣakṣayo'pi| uktaṃ hi- “śamaprakopau doṣāṇāṃ sarveṣāmagnisaṃśritau” iti| vyāyāmātipravṛttidoṣamāha- śrama ityādi| klama iha mana-indriyaglāniḥ| kṣayo dhātukṣayaḥ| pratamaka eva pratāmakaḥ śvāsaviśeṣaḥ||32-33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">vyāyāmahāsyabhāṣyādhvagrāmyadharmaprajāgarān| nocitānapi seveta buddhimānatimātrayā||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34">idānīṃ vyāyāmatulyatvenānyānapyatimātratvena niṣeddhumāha- vyāyāmetyādi| yadyapyativyāyāmo niṣiddhastathā'pīha punarabhidhīyate atibhāṣyādiṣvapi taddoṣaśramaklamādiprāptyarthaṃ; yadi vā pūrvamanabhyastavyāyāmātisevā niṣiddhā, iha tu abhyastasyāpi niṣedhaḥ| yadāha- nocitānapi; ucitānapyabhyastānapītyarthaḥ| apiśabdādanabhyastānāṃ nitarāṃ niṣedho labhyate| bhāṣaṇaṃ bhāṣyam, adhvaśabdenādhvagamanaṃ, grāmyadharmo maithunam||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">etānevaṃvidhāṃścānyān yo'timātraṃ niṣevate| gajaṃ siṃha ivākarṣan sahasā sa vinaśyati||35||</seg> <seg type="unit" n="1">(ativyavāyabhārādhvakarmabhiścātikarśitāḥ <note place="foot" type="variant" n="17">yogīndranāthasenasammato'yaṃ pāṭhaḥ</note>| krodhaśokabhayāyāsaiḥ krāntā ye cāpi mānavāḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">bālavṛddhapravātāśca ye coccairbahubhāṣakāḥ| te varjayeyurvyāyāmaṃ kṣudhitāstṛṣitāśca ye||2||</seg>)|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35">evaṃśabdena gurubhāraharaṇadarpaśilācālanādi gṛhyate| siṃhaḥ kila svalpapramāṇaḥ svabalodrekādgajaṃ karṣan pāṭayan svadehānucitavyāyāmāt paścādvātakṣobheṇa vipadyate, tenāyaṃ dṛṣṭāntaḥ saṅgatārthaḥ; yadi vā siṃho'ṣṭāpado'bhipretaḥ, sa ca kila gajaṃ vyāpādya pṛṣṭhe kṣipati, tatastatkothādvipadyate, tena dṛṣṭānto vyākhyeyaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">ucitādahitāddhīmān kramaśo viramennaraḥ| hitaṃ krameṇa seveta kramaścātropadiśyate||36||</seg> <seg type="unit" n="37">prakṣepāpacaye tābhyāṃ kramaḥ pādāṃśiko bhavet| ekāntaraṃ tataścordhvaṃ dvyantaraṃ tryantaraṃ tathā||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36-37">hitasya sevanamahitasya parityāgaḥ kartavya iti pūrvamuktaṃ, tacca hitasevanamahitaparivarjanaṃ cākrameṇa kriyamāṇamakramācaritavyāyāmādivat pratyavāyakaraṃ paraṃ bhavati, atastatkramamāha- ucitādityādi| ucitāt abhyastāt| kramaśo vakṣyamāṇena krameṇa| hitam anabhyastahitam| ko'sau krama ityāha- kramaścetyādi| prakṣepo hitasya, apacayo'hitasya, tābhyāṃ hitāhitābhyām| pādaḥ caturtho bhāgaḥ, tadrūpoṃ'śaḥ pādāṃśaḥ, tena kṛtaḥ kramaḥ pādāṃśikaḥ; anye tu pādasyāṃśaḥ pādāṃśa iti ṣoḍaśaṃ bhāgaṃ varṇayanti <note place="foot" type="variant" n="18">‘pādenāpathyamabhyastaṃ pādapādena vā tyajet’ iti vāgbhaṭaḥ (sū. a. 7)| ‘yadi tu tadapathyamabhyastaṃ tathā sātmībhūtaṃ yasmiṃścaturthāṃśenāpi tyajamāne śarīrabādhā śakyate vahnimāndyaṃ vā, tadā pādapādena vā ṣoḍaśāṃśena tyajediti vāśabdārthaḥ’ ityaruṇadattaḥ</note>| sa ca hitāhitayoryugapatprakṣepāpacaye pādāṃśikaḥ kramaḥ, prathamamekāntaramekāhamantarā kṛtvetyarthaḥ; tataḥ prathamahitapādaprakṣepāhitapādāpacayābhyāsādūrdhvaṃ dvitīyapādaprakṣepāpacaye dvyantaraṃ dvyahamantarīkṛtya kramo bhavet; tathā dvitīyapādābhyāsādūrdhvaṃ tṛtīyapādaprakṣepāpacaye tryahamantarīkṛtya kramo bhavet; caturthapādaprakṣepāpacaye tu kālaniyamo nāsti, ata ūrdhvaṃ prakṣepāpacayābhāvāccatuṣpādasampūrṇasya pathyasyānavadhisevyatvāt| ayaṃ piṇḍārthaḥ- apathyā yavakādayo'bhyastāste tyājyāḥ, raktaśālyādayaḥ pathyā anabhyastāste sevyāḥ; tatra prathamadine yavakapādatrayaṃ raktaśālīnāmekaḥ pādaḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘raktaśālīnāmekapādayogavadbhojanaṃ’ iti pā.</note>; dvitīye divase dvau pathyasya pādau dvāvapathyasya, evaṃ tṛtīye, evaṃ dvitīyapādābhyāso dvyantaro bhavati; caturthe trayaḥ pādāḥ pathyasya eko'pathyasya, evaṃ pañcame ṣaṣṭhe ca, evaṃ tṛtīyapādābhyāsastryantaro bhavati; saptadinaprabhṛti tu catuṣpādapathyābhyāsaḥ| yadi <note place="foot" type="variant" n="20">“yadi punarantaraśabdo vyavadhivacanastadā'yamarthaḥ- prathamadine apathyasya trayaḥ pādāḥ pathyasya caikaḥ| dvitīyadine sarvamapathyaṃ, evamekena ahnā pathyapādasahito'pathyapādo'ntarīkṛtaḥ| tatastṛtīyadine apathyasya dvau pādau, dvau ca pathyasya| tataścaturthe pañcame ca sarvamapathyaṃ, evaṃ pathyapādadvayasahitamapathyapādadvayaṃ dvābhyāmahobhyāmantarīkṛtam| tataḥ punaḥ ṣaṣṭhe divase apathyasya ekaḥ pādaḥ, trayaśca pathyasya| saptame aṣṭame navame ca sarvamapathyam| evaṃ tribhirahobhiḥ pathyapādatrayasahito'pathyasya ca ekaḥ pādo'ntarīkṛto bhavati| tato daśamadine sarvaṃ pathyaṃ sevanīyam’ iti carakopaskāre yogīndranāthasenaḥ| ‘yat tvantaraśabdasya vyavadhānārthatvena prathamadine pathyapādāpathyatripādamānena bhojanaṃ, tataḥ paramekadinaṃ na tathā bhoktavyaṃ, kintvapathyamabhyastaṃ yattadeva bhoktavyaṃ, tadekadinaṃ vyavadhāya tṛtīyadine pathyapādadvayāpathyapādadvayaṃ bhoktavyaṃ, taduttaraṃ dinadvayaṃ na tathā bhuktvā kintvabhyastamapathyameva bhoktavyaṃ, taddinadvayaṃ vyavadhāya ṣaṣṭhe dine pathyapādatrayāpathyaikapādamānena bhojyaṃ, taduttaraṃ dinatrayaṃ na tathā bhoktavyaṃ, kintvapathyamātrameveti, taddinatrayaṃ vyavadhāya daśame dine pathyacatuṣpādabhojanamapathyapādacatuṣṭayatyāgaḥ sutarāmiti vyākhyāyate| ṣoḍaśāṃśikakramavāde'pyevaṃ ca bodhyamiti| tadasamyak, ahitasyābhyāsānuvṛtteḥ” iti jalpakalpatarau gaṅgādharaḥ| atrāṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāṃ catvāri matāni pradarśitāni, tāni tatraiva draṣṭavyāni| cakradattavyākhyānaṃ tu tatra pradarśitena tṛtīyamatena samānam</note> vā'ntaraśabdo vyavadhivacanaḥ, tathāśabdāccaturantaramiti ca labhyate; tenāyamarthaḥ- prathame divase'pathyapādatrayaṃ pathyasyaikaḥ pādaḥ, dvitīye sarvamapathyaṃ, tṛtīye dvau pathyasya dvāvapathyasya, evaṃ caturthe; pañcame tu dine pathyasya bhāga ekastrayo'pathyasya, evaṃ dvyantarīkṛtau bhavataḥ; ṣaṣṭhe pathyabhāgatrayamapathyabhāga ekaḥ, evaṃ saptame'ṣṭame ca; tato navame bhāgadvayaṃ pathyasya cāpathyasya ca, evaṃ trīṇyahānyantarīkṛtāni bhavanti; tato daśame sarvaṃ pathyam, evamekādaśe dvādaśe trayodaśe ca, caturdaśe tu pathyabhāgatrayameko'pathyabhāgaḥ; evaṃ caturantaratā tathāśabdasūcitā bhavati; pañcadaśāhāt prabhṛti sampūrṇapathyataiva||36-37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">krameṇāpacitā doṣāḥ krameṇopacitā guṇāḥ| santo yāntyapunarbhāvamaprakampyā bhavanti ca||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38">evaṃ kṛte kiṃ syādityāha- krameṇetyādi| krameṇeti krameṇaiva| doṣā iti doṣajanakānyabhyastānyapathyāni| guṇā iti guṇajanakāni pathyāni| apunarbhāvaṃ yānti doṣā iti sambandhaḥ| akrameṇa tu sahasā'pathyatyāge doṣā bhavantyeva| yaduktam- “asātmyajā hi rogāḥ syuḥ sahasā tyāgaśīlanāt” (vā.sū.a.3) iti| aprakampyā apracālyā bhavanti guṇā iti sambandhaḥ| pathyamapi hyanabhyastaṃ sahasopayujyamānamarucyagnivadhādīñjanayati||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">samapittānilakaphāḥ kecidgarbhādi mānavāḥ| dṛśyante vātalāḥ kecitpittalāḥ śleṣmalāstathā||39||</seg> <seg type="unit" n="40">teṣāmanāturāḥ pūrve vātalādyāḥ sadāturāḥ| doṣānuśayitā hyeṣāṃ dehaprakṛtirucyate||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-40">iha svasthahitaṃ sāmānyenaiva raktaśālyādi pratipāditaṃ, svasthaśca prakṛtibhedena nānāprakāraḥ, atasteṣāṃ hitamapi <note place="foot" type="variant" n="21">‘hitānāmapi nānāprakāratvamucyate’ iti pā.</note> nānāprakārameva, tena tatpratipādanārthaṃ prakṛtibhedameva tāvadāha- samapittāniletyādi| samā avaikārikamānāvasthitāḥ pittānilakaphā yasya sa tathā| garbhādi garbhādhānādi, śukraśoṇitajīvasammūrcchanādīti yāvat <note place="foot" type="variant" n="22">‘śukraśoṇitajīvasammūrcchanāt prabhṛtīti yāvat’ iti pā.</note>| vātalā vātapradhānāḥ, evaṃ pittalāḥ śleṣmalāśca| sarvatra garbhādīti yojyam| atra pittagrahaṇamādau chando'nurodhāt, yadi vā pittasamānasya vahnergauravapradarśanārthaṃ; yadi vā prakṛtyārambhe vātasyāprādhānyakhyāpanārthaṃ, vātaprakṛtirhi sarvatra pratyavaro bhavati| iha ca pratyekadoṣaprakṛtigrahaṇenaiva dvandvaprakṛtirapi grāhyaḥ, saṃyogasya saṃyogināmāntarīyakatvāt, nidāna iva vātādijvarābhidhānena dvandvajajvarābhidhānaṃ, tena rogabhiṣagjitīyoktā dvandvajā api tisraḥ prakṛtayo gṛhītā bhavanti; anye tu dvitīyakecidgrahaṇādgranthādhikyena tadgrahaṇaṃ varṇayanti| teṣāmiti samavātapittaśleṣmaprakṛtyādīnāṃ ca madhye| pūrve iti samaprakṛtayaḥ| sadāturā iti svasthavyavahārabhājo'pi sphuṭitāṅgatvaviṣamāgnitvādiyuktā yasmādityarthaḥ| svasthā apyete kasmādrogiṇa ityāha- doṣānuśayitetyādi| doṣānuśayitā ulbaṇavātādibhāvitā'vyabhicāriṇīti yāvat| dehaprakṛtiḥ dehasvāsthyamiti yāvat| etenaiteṣāṃ vātalādīnāṃ mukhyaṃ svāsthyaṃ nāsti, kiṃ tarhi upacārasvasthā eta iti darśayati| nanu, garbhādītyanena śukraśoṇitajīvānāṃ saṃsarge yathābhūtā vātādayaḥ samā vikṛtā vā tathābhūtaiva prakṛtirbhavati, sā ca prakṛtiryāvajjīvamanuvartate riṣṭaṃ vinā, yaduktaṃ suśrute- “prakopo vā'nyabhāvo vā kṣayo vā nopajāyate| prakṛtīnāṃ svabhāvena, jāyate tu gatāyuṣi” (su.śā. a. 4) iti; tatra yadā samaprakṛtervātaprakṛtervā''kṣepakādirvātavikāro bhavati, tadā vātasya prakṛtibhūtasyādhikyaṃ bhavatyeva; yadā ca vātaprakṛteḥ pittavikāro bhavati, tadā vātaprakṛteranyathābhāvaḥ pittaprakṛtitvaṃ bhavati; yadā tu samaprakṛteranyataradoṣakṣayo bhavati prākṛtasvakarmahānilakṣaṇastadā'sau prakṛtikṣayo bhavati; yaduktaṃ doṣakṣayalakṣaṇe- “karmaṇaḥ prākṛtāddhānirvṛddhirvā'pi virodhinām” (sū. a.18) iti| atrocyate- prakṛtisamānarogotpattau na prakṛtibhūtasya vṛddhiḥ, kiṃ tarhi hetvantarajanitasya vātādestatra vikārakāritvaṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘vikāritvaṃ’ iti pā.</note>, prakṛtibhūtastu doṣastatropadarśako bhavati, yaduktaṃ- “kāladūṣyaprakṛtibhirdoṣastulyo hi santatam| niṣpratyanīkaḥ kurute tasmājjñeyaḥ suduḥsahaḥ” (ci. a.3) iti; vātaprakṛtestu pittavikārotpattau vātaḥ prakṛtibhūtastathaiva karacaraṇasphuṭanādikaṃ kurvannāste, na tasyāgantunā pittavikāreṇa kiñcit kriyate; vātādīnāṃ tu svamānāt kṣayaḥ prākṛtakarmahānilakṣaṇo na śukraśoṇitasaṃsargakālajasya prakṛtibhūtasya doṣasya bījabhūtasya kṣayamāvahatīti na prakṛtibhūtadoṣakṣayaḥ; yadi vā, prakṛteḥ prakopānyathābhāvakṣayā na bhavantīti prakṛtitveneti brūmaḥ; tena samaprakṛtirvātaprakṛtirna bhavati, vātaprakṛtiḥ pittaprakṛtirna bhavati samaprakṛtirvā; vikārāvasthā tu hīnādhikavātatvādilakṣaṇā bhavatītyarthaḥ| naca vācyaṃ- prakṛtibhūtānāṃ vātādīnāṃ dūṣaṇātmakānāṃ kathaṃ na śarīrabādhakatvaṃ, sahajātatvena <note place="foot" type="variant" n="24">‘sahajatvena’ iti pā.</note> tathāvidhavināśakavikārākartṛtvāt; yaduktaṃ suśrute- “viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate| tadvatprakṛtibhirdehastajjātatvānna bādhyate” (su.śā. a.4) iti; na bādhyate nātibādhyata iti boddhavyaṃ, vātādiprakṛternityavātādivikāragṛhītatvāt| taduktamiha “vātalādyāḥ sadāturāḥ” iti| uktaṃ cāśvavaidyake- “sarvān prāṇabhṛto hanti nūnaṃ kāyagataṃ viṣam| asmiṃścāpi samutpannā dṛśyante kṛmayo yathā|| tathā ca viṣamo doṣaḥ prakṛtiṃ nātibādhate” iti| naca vātādayo vṛddhāḥ śukraśoṇitasaṃsarge yathā duṣṭatvādvātavikāravantaṃ garbhaṃ kurvanti tathā garbhajanakatvameva śukraśoṇitayoḥ kasmānna nighnantīti vācyaṃ, vātādiprakopāṇāmeva hīnamadhyottamānāṃ nānāśaktitvāt; prabalā vātādayo vināśayanti, hīnāstu vikṛtimātraṃ janayanti||39-40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">viparītaguṇasteṣāṃ svasthavṛttervidhirhitaḥ| samasarvarasaṃ sātmyaṃ samadhātoḥ praśasyate||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41">teṣāmiti sadāturāṇāṃ vātalādīnām| viparītaguṇo vātādigataraukṣyādiviparītasnehādiguṇa <note place="foot" type="variant" n="25">‘….snehādikarmaprayuktaḥ’ iti pā.</note> ityarthaḥ| samāḥ sarve rasā yatra tattathā; samatvaṃ cehānurūpatvamabhipretaṃ, natu tulyamānatvaṃ; na hi svasthabhojane yāvānmadhura upayujyate, tāvanmānāḥ kaṭvādayo'pīti; yadi vā samaśabdo'viruddhavacanaḥ, tenopodikāmatsyādipratipādanīyaviruddharasavarjitaṃ sarvarasamityarthaḥ| evaṃ ca prakṛtyapekṣaḥ samadhātuṃ prati sarvarasopayogaḥ ṛtuvihitena tasmāttuṣārasamaye snigdhāmlalavaṇān rasān (sū. a.6) ityādinā viśeṣavidhānena yuktaḥ san sarvarasamevāmlalavaṇarasotkaṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘….amlalavaṇarasātiriktaṃ’ iti pā.</note> bhojanaṃ hemante phalati; vātaprakṛtestu kaṭutiktakaṣāyavarjitaṃ prabhūtamadhurāmlalavaṇabhojanaṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘prabhūtatarāmlalavaṇabhojanaṃ’ iti pā.</note> hemante bhavati; evamanyatrāpi dehaprakṛtyṛtusvabhāvaparyālocanayā'nuguṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="28">‘ātmaguṇaṃ’ iti pā.</note> tarkaṇīyam| yaduktaṃ vāgbhaṭena- “nityaṃ sarvarasābhyāsaḥ svasvādhikyamṛtāvṛtau” (vā.sū.a.3) iti||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">dve adhaḥ sapta śirasi khāni svedamukhāni <note place="foot" type="variant" n="29">‘svedavahāni’ iti pā.</note> ca| malāyanāni bādhyante duṣṭairmātrādhikairmalaiḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">malavṛddhiṃ gurutayā lāghavānmalasaṅkṣayam| malāyanānāṃ budhyeta saṅgotsargādatīva ca||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42-43">svāsthyotpattikāraṇamabhidhāya svāsthyapratibandhakadoṣasañcayanirharaṇamabhidhātuṃ doṣasañcayasya lakṣaṇānyeva tāvadvaktumāha- dve adha ityādi| dve gudaliṅge| khāni chidrāṇi <note place="foot" type="variant" n="30">‘srotāṃsi’ iti pā.</note>| sapta śirasīti dve śrotre, dvau nāsāpuṭau, dve akṣiṇī, mukhaṃ ca; svedamukhānīti lomakūpāni; etāni sarvāṇi malasyāyanāni| duṣṭairiti gobalīvardanyāyena kṣīṇaiḥ, mātrādhikairiti vṛddhaiḥ; yenottaratra kṣayavṛddhyorapi lakṣaṇaṃ vadati| malavṛddhiṃ gurutayā malāyanagurutayetyarthaḥ, lāghavānmalāyanānāṃ saṅkṣayaṃ malasya svamānādapi kṣayamityarthaḥ; yadi vā duṣṭairiti mātrādhikairityasya viśeṣaṇam, evaṃ sati lāghavānmalasaṅkṣayamiti prakṛtisthāllāghavānmalakṣayamityadhikasya malasya kṣayaṃ prakṛtisthatvamityartho vyākhyeyaḥ| saṅgotsargādatīva ceti atīvasaṅgādapravṛttermalakṣayam, atīvotsargānmalavṛddhiṃ jānīyādityarthaḥ||42-43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">tān doṣaliṅgairādiśya vyādhīn sādhyānupācaret| vyādhihetupratidvandvairmātrākālau vicārayan||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="44">tāniti malavṛddhikṣayātmakān malavṛddhikṣayajanitāniti yāvat, doṣāṇāṃ vātādīnāṃ, liṅgaiḥ kṣayavṛddhisambandhaiḥ, ādiśya buddhvā, ye sādhyāstānupācaret| vyādhipratidvandvaiḥ vyādhipratyanīkaiḥ, hetupratidvandvaiḥ hetupratyanīkaiḥ; pratidvandvaśabdena ca viparītārthakāriṇāmapi grahaṇam| mātrākālagrahaṇaṃ ca prādhānyāt; tena, doṣabheṣajādīnāmapi grahaṇaṃ boddhavyaṃ; yadi vā kālagrahaṇa eva doṣādīnāmavarodho vyākhyeyaḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">viṣamasvasthavṛttānāmete rogāstathā'pare| jāyante'nāturastasmāt svasthavṛttaparo bhavet||45||</seg> <seg type="unit" n="46">mādhavaprathame māsi nabhasyaprathame punaḥ| sahasyaprathame caiva hārayeddoṣasañcayam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">snigdhasvinnaśarīrāṇāmūrdhvaṃ cādhaśca nityaśaḥ| bastikarma tataḥ kuryānnasyakarma <note place="foot" type="variant" n="31">‘nastaḥ karma’ iti pā.</note> ca buddhimān||47||</seg> <seg type="unit" n="48">yathākramaṃ yathāyogyamata ūrdhvaṃ prayojayet| rasāyanāni siddhāni vṛṣyayogāṃśca kālavit||48||</seg> <seg type="unit" n="49">rogāstathā na jāyante prakṛtistheṣu dhātuṣu| dhātavaścābhivardhante jarā māndyamupaiti ca||49||</seg> <seg type="unit" n="50">vidhireṣa vikārāṇāmanutpattau nidarśitaḥ| nijānāmitareṣāṃ tu pṛthagevopadekṣyate||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45-50">viṣametyādi| anāturaśabdenāturyāt prāgevānāgatābādhena svasthapareṇa bhavitavyamiti <note place="foot" type="variant" n="32">‘caritavyaṃ’ iti pā.</note> śikṣayati| mādhavo vaiśākhastasya prathamaścaitraḥ, evaṃ nabhasyasya bhādrasya prathamaḥ śrāvaṇaḥ, tathā sahasyasya pauṣasya prathamo mārgaśīrṣaḥ; ete ca māsāścaitraśrāvaṇamārgaśīrṣā rogabhiṣagjitīye vimāne (vi.a.8) śodhanārthaṃ vakṣyamāṇaprāvṛḍādyṛtukrameṇa vasantaprāvṛṭśaradantargatā bhavanti| dṛḍhabalasaṃskāre'pi paṭhyate- “prāvṛṭ śukranabhau jñeyau śaradūrjasahau punaḥ| tapasyaśca madhuścaiva vasantaḥ śodhanaṃ prati” (si.a.6) iti, suśrute'pi ṛtucaryādhyāye doṣopacayaprakopopaśamananimittamīdṛśa eva ṛtukramaḥ paṭhitaḥ| tena, śodhanamabhidhīyamānaṃ śodhanārthoktartukrameṇaiva vyākhyeyam| vasantādīnāmantamāseṣu tu vamanādyabhidhānaṃ sampūrṇaprakope bhūte nirharaṇopadeśārthaṃ; prathameṣu hi māseṣu phālgunāṣāḍhakārtikeṣu prakopaḥ prakarṣaprāpto na bhavati, citasya hyasamyakprakupitasyāvilīnasya samyaṅnirharaṇaṃ na bhavatīti| ata eva kapilabale'pi paṭhyate- “madhau sahe nabhasi ca māsi doṣān pravāhayet| vamanaiśca virekaiśca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ” iti| haricandreṇa tu, sahaśabdo'yamakārānto mārgaśīrṣavacanastasya sahasya prathame kārtike iti vyākhyātam| tanmatānusāriṇā vāgbhaṭena coktaṃ- “śrāvaṇe kārtike caitre māsi sādhāraṇe kramāt| grīṣmavarṣāhimacitān vāyvādīnāśu nirharet” (vā.sū.a.3) iti| “kārtike śrāvaṇe caitre māsi sādhāraṇe kramāt| varṣādisañcitān doṣān trimāsāntaritān haret”- ityasya tu ślokasya kenāpi paṭhitasyāviruddhānveṣaṇe buddhimatāṃ na vyāpāraḥ| ūrdhvaṃ ceti vamanena, adha iti virekeṇa, bastikarmaśabdenāsthāpanānuvāsane; etacca sarvaṃ vamanādi yathāyogyatayā, na yathāsaṅkhyena; tena vamanaṃ madhau pradhānaṃ, sahasyaprathame virekaḥ, nabhasyaprathame bastiriti bhavati| yathākramaṃ yathānupūrvaṃ, yathāyogyaṃ yadyasya yujyate; etacca pūrveṇa vamanādinā, uttareṇa ca rasāyanādi prayojayedityanena yojyam| siddhānīti dṛṣṭaphalāni| rogāstathā na jāyanta iti vamanādīnācarataḥ; dhātavaścābhivardhanta iti rasāyanavṛṣyayogānupayojayata iti yojanīyam| nijānāmiti chedaḥ| itareṣāmityāgantūnām| āgantavaśceha bhūtaviṣavātādijanyāstathā mānasāścābhipretāḥ; yenaitaddvitayamapyabhidhāyā''gantūnāmanutpattāvityādyupasaṃhāramāgantukatvenaiva kariṣyati||45-50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">ye bhūtaviṣavāyvagnisamprahārādisambhavāḥ| nṛṇāmāgantavo rogāḥ prajñā teṣvaparādhyati||51||</seg> <seg type="unit" n="52">īrṣyāśokabhayakrodhamānadveṣādayaśca ye| manovikārāste'pyuktāḥ sarve prajñāparādhajāḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51-52">ye bhūtetyādi| bhūtāḥ piśācādayaḥ, ādigrahaṇāt pātabandhanādīnāṃ grahaṇam| prajñā buddhistadaparādho'jñānadurjñāne, etanmūlāścaite bhūtābhiṣaṅgādaya īrṣyādayaśca| yadyapi ca nijā api prajñāparādhamūlā eva; yaduktaṃ- “prajñāparādhāddhyahitānarthān pañca niṣevate” (sū.a.28) iti, tathā'pi te prādhānyāt prajñāparādhajanitabāhyavātādirūkṣabhojanādijanyatvena tathā'ntarā vātādijanyatvena pṛthaktvenocyante <note place="foot" type="variant" n="33">‘prapañcenocyate’ iti pā.</note>||51-52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">tyāgaḥ prajñāparādhānāmindriyopaśamaḥ smṛtiḥ| deśakālātmavijñānaṃ sadvṛttasyānuvartanam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">āgantūnāmanutpattāveṣa mārgo nidarśitaḥ| prājñaḥ prāgeva tat kuryāddhitaṃ vidyādyadātmanaḥ||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="53-54">āgantumānasaparihāre <note place="foot" type="variant" n="34">‘āgantumūlakāraṇaparihāre’ iti pā.</note> hetumāha- tyāga ityādi| indriyopaśamaḥ indriyāṇāṃ svaviṣaye'lampaṭatvaṃ, smṛtiḥ putrādīnāṃ vinaśvaratvasvabhāvādyanusmaraṇaṃ; yaduktam- “smṛtvā svabhāvaṃ bhāvānāṃ smaran duḥkhādvimucyate” (śā.a.1); etacca dvayaṃ mānasarogapratighātakam| deśajñānācchūnyagṛhāṭavyupasargagṛhītadeśavarjanādi bhavati, kālajñānāt paurṇamāsyādivakṣyamāṇabhūtādyabhighātakālādivarjanam <note place="foot" type="variant" n="35">‘...bhighātādivarjanam’ iti pā.</note>, ātmajñānāt svaśaktiparyālocanayā pracarato balavadagnighātādiparivarjanādi vyākhyeyam| sadvṛttamindriyopakramaṇīye vakṣyamāṇam| prāgeveti anutpanneṣveva rogeṣu||53-54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">āptopadeśaprajñānaṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘āptopadeśaḥ prajñānaṃ’ iti pā.</note> pratipattiśca kāraṇam| vikārāṇāmanutpattāvutpannānāṃ ca śāntaye||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="55">atha kiṃ hitamityāha- āptopadeśa ityādi| āptā jñānavanto rāgadveṣarahitāḥ puruṣāḥ, yadvakṣyati- “rajastamobhyāṃ nirmuktāḥ” (sū.a.11) ityādi; pratipattirupadiṣṭārthasya samyagavabodhaḥ; etaddvayaṃ kāraṇaṃ vikārāṇāmanutpattau hetuvarjanena, utpannānāṃ ca śāntaye kāraṇaṃ taccikitsānuṣṭhānenetyarthaḥ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">pāpavṛttavacaḥsattvāḥ sūcakāḥ kalahapriyāḥ| marmopahāsino lubdhāḥ paravṛddhidviṣaḥ śaṭhāḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">parāpavādaratayaścapalā <note place="foot" type="variant" n="37">‘paranārīpraveśinaḥ’ iti pā.</note> ripusevinaḥ| nirghṛṇāstyaktadharmāṇaḥ parivarjyā narādhamāḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">buddhividyāvayaḥśīladhairyasmṛtisamādhibhiḥ| vṛddhopasevino vṛddhāḥ svabhāvajñā gatavyathāḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">sumukhāḥ sarvabhūtānāṃ praśāntāḥ śaṃsitavratāḥ| sevyāḥ sanmārgavaktāraḥ puṇyaśravaṇadarśanāḥ||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="56-59">āptopadeśagrahaṇārthamanāptān varjyān pāpavṛttetyādinā, sevyāṃścāptān buddhītyādinā darśayati| vṛttaṃ ceṣṭitaṃ śarīravyāpāraḥ, sattvaṃ manaḥ; eṣāṃ pāpatvaṃ pāpahetutvāt| śaṭhāḥ krūrāḥ| nirghṛṇā niṣkṛpāḥ| buddhyādibhirvṛddhāḥ prabhūtapraśastabuddhyādiyuktā ityarthaḥ| gatavyathā gataśokādaya ityarthaḥ| sumukhāḥ prasannamukhāḥ| śaṃsitavratāḥ kathitavratāḥ <note place="foot" type="variant" n="38">‘avalambitaniyamāḥ’ iti pā.</note>||56-59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">āhārācāraceṣṭāsu sukhārthī pretya ceha ca| paraṃ prayatnamātiṣṭhedbuddhimān hitasevane||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="60">āhārācāraceṣṭāsviti nirdhāraṇe saptamī, tenāhārācāraceṣṭānāṃ madhye yaddhitaṃ tasya sevane prayatnamātiṣṭhediti phalati; ācāraḥ śāstravihitamanuṣṭhānam||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">na naktaṃ dadhi bhuñjīta na cāpyaghṛtaśarkaram| nāmudgayūṣaṃ nākṣaudraṃ noṣṇaṃ nāmalakairvinā <note place="foot" type="variant" n="39">asyāgre- “alakṣmīdoṣayuktatvānnaktaṃ tu dadhi varjitam| śleṣmalaṃ syāt sasarpiṣkaṃ dadhi mārutasūdanam|| na ca sandhukṣayet pittamāhāraṃ ca vipācayet| śarkarāsaṃyutaṃ dadyāttṛṣṇādāhanivāraṇam|| mudgasūpena saṃyuktaṃ dadyādraktānilāpaham| surasaṃ cālpadoṣaṃ ca kṣaudrayuktaṃ bhaveddadhi| uṣṇaṃ pittāsrakṛddoṣān dhātrīyuktaṃ tu nirharet”|| iti kvacidadhikaḥ pāṭha upalabhyate</note>||61||</seg> <seg type="unit" n="62">jvarāsṛkpittavīsarpakuṣṭhapāṇḍvāmayabhramān| prāpnuyātkāmalāṃ cogrāṃ vidhiṃ hitvā dadhipriyaḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="61-62">dadhno'nekaprakāraniṣiddhatvāddiṅmātrodāharaṇārthaṃ dadhibhojanavidhimāha- na naktamityādi| atra na naktamityatra noṣṇamityatra ca nakāraḥ kriyayā sambadhyate, tena niśi uṣṇaṃ dadhi sarvathaiva na sevyam| aghṛtaśarkaramityādau ca niṣedho nañā sambadhyate, tenobhayapratiṣedhāt saśarkaraṃ bhuñjītetyādi vākyārtho bhavati| tena ghṛtādīnāṃ madhye'nyatamasambandhenāpi dadhyupayojyaṃ bhavati| na naktamityādivadihāpi nakārasya kriyāsambandhe mudgasūpasahitasyāpyaghṛtaśarkaratvamastyeva dadhna ityanupādeyatvaṃ syāt| jatūkarṇe- nāpi ghṛtādīnāṃ militānāmayogāddadhyasevyamuktam| yaduktaṃ- “nāśnīyāddadhi naktamuṣṇaṃ vā na ghṛtamadhuśarkarāmudgāmalakairvinā vā” iti||61-62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">tatra ślokāḥ- vegā vegasamutthāśca rogāsteṣāṃ ca bheṣajam| yeṣāṃ vegā vidhāryāśca yadarthaṃ yaddhitāhitam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">ucite cāhite varjye sevye cānucite kramaḥ| yathāprakṛti cāhāro malāyanagadauṣadham||64||</seg> <seg type="unit" n="65">bhaviṣyatāmanutpattau rogāṇāmauṣadhaṃ ca yat| varjyāḥ sevyāśca puruṣā dhīmatā''tmasukhārthinā||65||</seg> <seg type="unit" n="66">vidhinā dadhi sevyaṃ ca yena yasmāttadatrijaḥ| navegāndhāraṇe'dhyāye sarvamevāvadanmuniḥ||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="63-66">adhyāyārthasaṅgrahe hitāhitamiti sevyāsevyaṃ vyāyāmahāsyādi| bhaviṣyatāmanutpattau bheṣajamiti mādhavaprathame māsītyādinotpannānāṃ ca śāntaya ityantena||63-66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne navegāndhāraṇīyo nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyurvedadīpikākhyāyāṃ dvitīye svasthacatuṣke navegāndhāraṇīyo nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ca.1.8">
          <head>indriyopakramaṇīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta indriyopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">svasthādhikāre āhārācāraceṣṭāsu paraṃ prayatnamātiṣṭhedityuktaṃ, tatrāhāraceṣṭāḥ kāścit pūrvādhyāyatrayeṇa pratipāditāḥ, tenāvaśiṣṭasyācārasyābhidhānārthaṃ tathendriyamanasāmatiyogāyogamithyāyogaparihārarūpaceṣṭopadarśanārthaṃ cendriyopakramaṇīyamāha| tatrāpi vakṣyamāṇaceṣṭācārayoḥ prāyeṇendriyādiviṣayatvenendriyādīnyeva <note place="foot" type="variant" n="1">‘indriyādīnyevādāvāha’ iti pā.</note> tāvadāha| indriyasyopakramaṇaṃ vyākartumārambhaḥ, tamindriyopakramamindriyavyākaraṇamadhikṛtya kṛto'dhyāya indriyopakramaṇīyaḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu pañcendriyāṇi, pañcendriyadravyāṇi, pañcendriyādhiṣṭhānāni, pañcendriyārthāḥ, pañcendriyabuddhayo bhavanti, ityuktamindriyādhikāre||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">iheti iha prakaraṇe pañcendriyāṇi, tena prakaraṇāntare darśanāntaraparigraheṇa vakṣyamāṇaikādaśendriyābhidhānena samaṃ na virodhaḥ; yataḥ sarvapāriṣadamidaṃ śāstraṃ, tenāyurvedāviruddhavaiśeṣikasāṅkhyādidarśanabhedena viruddhārtho'bhidhīyamāno na pūrvāparavirodhamāvahatītyarthaḥ| manastu yadyapi vaiśeṣikamate'pīndriyaṃ, śāstrakāreṇāpi madhurarasaprastāve “ṣaḍindriyaprasādanaḥ” (sū. a.26) ityabhidhānādanumatameva, tathā'pīha prakaraṇe cakṣurādibhyo vakṣyamāṇādhikadharmayogitayā nendriyatvena <note place="foot" type="variant" n="2">‘nendriyamitīndriyatvena na paṭhitam’ iti pā.</note> paṭhitam| indriyādīni svayameva vyākariṣyati- tatra cakṣurityādinā| ityetāvadevoktamindriyādhikāre, ‘pūrvācāryaiḥ’ iti śeṣaḥ; etenānyaśāstre'pīndriyādhikāre etāvadevoktamiti phalati||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atīndriyaṃ punarmanaḥ sattvasañjñakaṃ, ‘cetaḥ’ ityāhureke, tadarthātmasampadāyattaceṣṭaṃ ceṣṭāpratyayabhūtamindriyāṇām||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">cakṣurādibhyo viśiṣṭena dharmeṇa mano darśayati- atīndriyamityādi| atikrāntamindriyamatīndriyaṃ; cakṣurādīnāṃ yadindriyatvaṃ bāhyajñānakāraṇatvaṃ, tadatikrāntamityarthaḥ; yadyapi mano'pi sukhādijñānaṃ prati kāraṇatvenendriyaṃ, tathā'pīndriyacakṣurādyadhiṣṭhāyakatvaviśeṣādatīndriyamityuktaṃ; yadi vā'tīndriyamiti cakṣurādibhyo'pyatīndriyebhyaḥ sūkṣmataraṃ, duravabodhāt| sattvamityeṣā sañjñā yasya tattathā| ceta ityāhureka iti paramatasyāpratiṣedhāt svayamapyanumatam| paryāyakathanaṃ śāstre vyavahārārtham| taditi manaḥ, artho <note place="foot" type="variant" n="3">‘tasyārtho’ iti pā.</note> mano'rthaḥ, sa ca sukhādiścintyavicāryādiśca, ātmā cetanapratisandhātā, anayoḥ sampat tadarthātmasampat, etadāyattā ceṣṭā vyāpāro yasya tattathā; tatrārthasampat sukhādīnāṃ sannikarṣaścintyādīnāmābhimukhyaṃ ca, ātmasampadarthagrahaṇe prayatnaśālitvaṃ, manaśceṣṭā ca sukhādijñānaṃ tathā cintyacintanādi tathā cakṣurādīndriyapreraṇaṃ ca| indriyāṇāṃ cakṣurādīnāṃ yā ceṣṭā svaviṣayarūpādijñānalakṣaṇā, tatra pratyayabhūtaṃ kāraṇabhūtaṃ mana iti yojyam| etenaitaduktaṃ bhavati- yadā sukhādayaścintyādayo'pi viṣayā bhavantyā''tmā ca prayatnavān bhavati tadā manaḥ svaviṣaye pravartate, indriyāṇi cādhitiṣṭhati, indriyāṇi ca mano'dhiṣṭhitānyeva svaviṣayajñāne pravartante||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">svārthendriyārthasaṅkalpavyabhicaraṇāccānekamekasmin puruṣe sattvaṃ, rajastamaḥsattvaguṇayogācca; na cānekatvaṃ, nahyekaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘nāṇvekaṃ’ iti pā.</note> hyekakālamanekeṣu pravartate <note place="foot" type="variant" n="5">‘na cānekaṃ hyekakālaṃ pravartate’ iti pā.</note>; tasmānnaikakālā sarvendriyapravṛttiḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">idānīṃ tanmana ekasmin puruṣe upādhibhedādanekaṃ paramārthatastvekamiti darśayati- svārthetyādi| sattvaṃ manaḥ| anekam anekamiva, svārthendriyārthasaṅkalpavyabhicaraṇāt tathā rajastamaḥsattvaguṇayogācca| cakāraḥ parasparasamuccaye| svārthasya mano'rthasya cintyasya vyabhicaraṇādekaṃ cintyamarthaṃ parityajyānyasyārthasya grahaṇādityarthaḥ; etenaitaduktaṃ bhavati- yadekameva mano yadā dharmaṃ cintayettadā dharmacintakaṃ, yadā dharmaṃ parityajya tadeva kāmaṃ cintayati tadā kāmacintakam, ityevamādinā dharmabhedenābhinnamapi bhinnamabhidhīyate; evamindriyārthavyabhicaraṇe'pi yadā rūpaṃ gṛhṇāti tadā rūpagrāhakaṃ, yadā gandhaṃ gṛhṇāti tadā gandhagrāhakamityādi vācyam; evaṃ saṅkalpavyabhicaraṇe'pi vyākhyeyaṃ, tatra saṅkalpaḥ pratipannānāṃ bhāvānāmupakārakaṃ mamedamapakārakaṃ mamedamiti vā guṇato doṣato vā kalpanam; etadvyabhicaraṇe ca kadācidguṇakalpakaṃ kadāciddoṣakalpakamiti manobhedo vyākhyeyaḥ| tathā ekapuruṣe ekameva mano yadā bahurajoyuktaṃ bhavati tadā krodhādimadbhavati, yadā bahutamoyuktaṃ bhavati tadā'jñānabhayādimadbhavati, yadā sattvayuktaṃ bhavati tadā satyaśaucādiyuktaṃ bhavati, tataścānekamiva mano bhavati| tadetat pratipāditamanekatvaṃ paramārthato na bhavatītyāha- na cetyādi| na cānekatvaṃ manasa ityarthaḥ| cakārādamahattvaṃ ca manasa iti samuccinoti| yaduktam- “aṇutvamatha caikatvaṃ dvau guṇau manasaḥ smṛtau” (śā.a.1) iti| kuto nānekatvamityāha- na hītyādi| anekamekakālamanekeṣu pravartate; anekaṃ yanmanaḥ devadattayajñadattaviṣṇumitreṣu śarīriṣu dṛṣṭaṃ tadekakālaṃ yugapadanekeṣu rūpajñānaśabdajñānagandhajñāneṣu vartate evaṃ dṛṣṭaṃ, tadyadi ekapuruṣe'pi bahūni manāṃsi syustadā tānyapi yugapadekapuruṣa eva rūpādijñāneṣu pravarteran, na tu pravartante, tasmādekamevaikapuruṣe mana ityarthaḥ| dīrghāṃ śaṣkulīṃ bhakṣayato yugapat pañcajñānānyutpadyanta iti tu jñānaṃ yugapadutpalapatraśatavyaktibhedajñānavadbhrāntam| paramārthato yugapajjñānotpattau hi sati viṣayasannikarṣe sarvadaiva hi yugapajjñānāni syuḥ| ata eva hi kāraṇānmahattvamapi manaso nāsti, mahattve hi sati yugapatpañcendriyādhiṣṭhānājjñānotpattiḥ syāt, na ca bhavati, tasmādekamaṇu ca mana iti| yasmāccaikapuruṣe ekaṃ mano'ṇuparimāṇaṃ ca, tasmāt kāraṇānnaikakālā sarvendriyapravṛttiḥ na yugapadindriyāṇi svaviṣayopalabdhau pravartanta ityarthaḥ| indriyāṇi mano'dhiṣṭhitāni pravartante, tena yadā manaścakṣuradhitiṣṭhati tadā na ghrāṇādīni, evaṃ yadā ghrāṇamadhitiṣṭhati tadā na cakṣurādīni||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">yadguṇaṃ cābhīkṣṇaṃ puruṣamanuvartate sattvaṃ tatsattvamevopadiśanti munayo bāhulyānuśayāt||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">nanu yadyekasminneva puruṣe kadācidrajoyuktaṃ kadācittamoyuktaṃ kadācit sattvayuktaṃ mano bhavati, tat kathamayaṃ sāttviko'yaṃ rājasa ityādivyapadeśo bhavatītyāha- yadguṇamityādi| yena guṇena sattvādinā yuktaṃ yadguṇam, abhīkṣṇaṃ punaḥ punaḥ, sattvaṃ manaḥ, anuvartate'nubadhnāti, tatsattvaṃ sāttvikaṃ rājasaṃ tāmasaṃ vā upadiśanti, bāhulyānuśayāt bhūrisambandhādityarthaḥ| etaduktaṃ bhavati- satyapi guṇāntarānvaye sattvabāhulyāt <note place="foot" type="variant" n="6">‘guṇāntarodaye sattvabāhulyena’ iti pā.</note> sattvakāryāṇi satyaśaucādīni yasya bhavanti sa sāttvika iti vyapadiśyate; evamaparamapi <note place="foot" type="variant" n="7">‘evamaparatrāpi’ iti pā.</note> vyākhyeyam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">manaḥpuraḥsarāṇīndriyāṇyarthagrahaṇasamarthāni bhavanti||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">uktaṃ manaśceṣṭāpratyayabhūtamindriyāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="8">hastalikhitapustake ‘manaḥ’ iti nopalabhyate</note> tadvyākaroti- mana ityādi| manaḥpuraḥsarāṇi manodhiṣṭhitāni||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ rasanaṃ sparśanamiti pañcendriyāṇi||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">pañcendriyāṇītyuktaṃ tadvivṛṇoti- tatra cakṣurityādi| caṣṭe <note place="foot" type="variant" n="9">‘caṣṭe ācaṣṭe’ iti pā.</note> rūpaṃ rūpavantaṃ ca prakāśayatīti cakṣuḥ| taccobhayanayagolakādhiṣṭhānamekameva| śṛṇotyaneneti śrotram| jighratyaneneti ghrāṇam| rasatyāsvādayatyaneneti rasanam| spṛśatyaneneti sparśanam||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">pañcendriyadravyāṇi- khaṃ vāyurjyotirāpo bhūriti||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">indriyāṇāṃ prādhānyenārambhakaṃ dravyamindriyadravyam; indriyeṣu cakṣurādau nirdiṣṭaṃ, prādhānyāt| yaduktaṃ śālākye- “śrotratvakghrāṇarasanaiḥ śreṣṭhairapi samanvitaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘samarthitaḥ’ iti pā.</note>| balavarṇādyupeto'pi naṣṭadṛk kuḍyasannibhaḥ” iti| indriyadravyanirdeśe tu uditatvena <note place="foot" type="variant" n="11">‘khāditatvena’ iti pā.</note> nirdeśaḥ kṛto vakṣyamāṇena “mahābhūtāni khaṃ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā” (śā.a.1) iti granthakramānurodhena||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">pañcendriyādhiṣṭhānāni- akṣiṇī karṇau nāsike jihvā tvak ceti||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">indriyādhiṣṭhānamindriyāśrayaḥ| yadyapi cākṣiṇī karṇau nāsāpuṭe dve tathā'pyekendriyādhiṣṭhānatvenaikameveti kṛtvā “pañca” ityuktam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">pañcendriyārthāḥ- śabdasparśarūparasagandhāḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">indriyārthā indriyaviṣayāḥ| atra ca sparśagrahaṇena sparśasya sparśāśrayasya ca dravyasya sparśaikārthasamavetasya ca parimāṇādeḥ sparśagrāhyasya grahaṇam| evaṃ rūpādiṣvapi vācyam||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">pañcendriyabuddhayaḥ- cakṣurbuddhyādikāḥ; tāḥ punarindriyendriyārthasattvātmasannikarṣajāḥ, kṣaṇikā, niścayātmikāśca, ityetat pañcapañcakam||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">asādhāraṇena kāraṇenendriyeṇa vyapadiṣṭā buddhaya indriyabuddhayaḥ| cakṣuṣā asādhāraṇena kāraṇena janitā buddhiścakṣurbuddhiḥ; evaṃ śrotrādibuddhiṣu vācyam| iha cakṣurbuddhirādāvupadiśyate, cakṣurbuddhereva bahuviṣayatvāt| indriyabuddhyutpādasāmagrīmāha- tāḥ punarityādi| sannikarṣaḥ sambandhaḥ; sa ca kvacit saṃyogaḥ, kvacit samavāyaḥ; tena cakṣurbuddhyādāvātmā manasā saṃyujyate, mana indriyeṇa, indriyamarthena; śrotrabuddhau tu śrotraśabdayoḥ samavāya iti viśeṣaḥ| kṣaṇikā iti āśutaravināśinyaḥ, na tu bauddhasiddhāntavadekakṣaṇāvasthāyinyaḥ| niścayātmikā vastusvarūpaparicchedātmikā <note place="foot" type="variant" n="12">‘vastusvarūpavicchedātmikā’ iti pā.</note>| kṣaṇikatve'pi vastuparicchedakatvaṃ pradīpārcirjvalanavadbuddhīnāmaviruddhamityarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘pradoṣārcirvat’ iti pā.</note>||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">mano manortho buddhirātmā cetyadhyātmadravyaguṇasaṅgrahaḥ śubhāśubhapravṛttinivṛttihetuśca, dravyāśritaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘śubhāśubhapravṛttinivṛttihetuśca dravyāśritaṃ karma yaducyate sā kriyeti’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note> ca karma; yaducyate kriyeti||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">mano'rtho vakṣyamāṇo ‘manasastu cintyamarthaḥ’ ityanena| buddhiriha manobuddhirvivakṣitā, indriyabuddhīnāṃ pañcapañcakenaiva grahaṇāt| ātmānamadhikṛtyādhyātmam; ātmānamadhikṛtya yāni dravyāṇi ye ca guṇāḥ, teṣāṃ saṅgraho'dhyātmadravyaguṇasaṅgrahaḥ| tatra guṇā rūpādibuddhayaḥ, śeṣaṃ dravyam| etaduktaṃ bhavati- ātmano'pakārakopakārakāṇāṃ dravyaguṇānāmayaṃ saṅgraha iti| yo'yaṃ saṅgrahaḥ śubhasya dharmasya sukhasya ca pravṛttau heturbhavati, aśubhasyādharmasyāsukhasya ca nivṛttau heturbhavati; tatroktasaṅgrahasya samyagyogaḥ śubhasya pravṛttāvaśubhasya nivṛttau heturbhavati, ayogātiyogamithyāyogāstu aśubhasya pravṛttau hetavaḥ; yadi vā śubhasya pūrvavyākṛtasya, aśubhasya ca pūrvavyākṛtasya pravṛtteḥ saṃsārasya, nivṛttermokṣasya yathoktasaṅgraho heturiti vyākhyeyaṃ; tatra saṅgrahasya śubhāśubhahetutvaṃ pūrvavadeva vyākhyeyaṃ; durjñātastu saṅgrahaḥ saṃsārasya heturbhavati, tattvato jñātastu mokṣaheturiti vyākhyeyam| adhyātmadravyaguṇādadhikamanuktaṃ śubhādihetumāha- dravyāśritaṃ cetyādi| karmetyucyamāne vamanādiṣvapi tathā''syāsvapnādiṣvapi karmaśabdavācyeṣu prasaktiḥ syāt, atastadvyāvṛttyarthaṃ dravyāśritamiti padaṃ; tathā'pi dharmādharmayoḥ karmaśabdavācyayoḥ prasaktiḥ syādityata uktaṃ- yaducyate kriyeti| karmaṇaḥ pṛthakkṛtvā'bhidhānaṃ pañcakarmādiṣu karmaṇo'praviṣṭatvāt||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tatrānumānagamyānāṃ pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakānāmapi satāmindriyāṇāṃ tejaścakṣuṣi, khaṃ śrotre, ghrāṇe kṣitiḥ, āpo rasane, sparśane'nilo viśeṣeṇopapadyate| tatra yadyadātmakamindriyaṃ viśeṣāttattadātmakamevārthamanugṛhṇāti, tatsvabhāvādvibhutvācca||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">samprati vaidyakasiddhāntena pāñcabhautikānāmapi cakṣurādīnāṃ yathā taijasatvādivyapadeśo bhavati tadāha- tatretyādi| anumānena pratīyanta ityanumānagamyāni; anumānaṃ ca- cakṣurbuddhyādayaḥ karaṇakāryāḥ, kriyātvāt; chidikriyāvat| mahābhūtāni khādīni, teṣāṃ vikāraḥ pariṇāmaviśeṣaḥ, samudāyo melakaḥ, sa ātmā samavāyikāraṇaṃ yeṣāṃ tāni| viśeṣeṇa adhikatvena| etaduktaṃ bhavati- pāñcabhautikatve'pi tejodhikatvāccakṣustaijasaṃ vyapadiśyate; evaṃ ghrāṇādiṣvapi pṛthivyādyadhikatvena pārthivatvādivyapadeśaḥ| atha kathaṃ cakṣustejodhikaṃ, ghrāṇaṃ pṛthivyadhikamityādyavadhāryata ityāha- tatretyādi| yadindriyaṃ viśeṣādbhūyastvena yadātmakaṃ yadbhūtārabdhaṃ, tadindriyaṃ tadātmakameva tadbhūtātmakameva, arthaṃ viṣayamanugṛhṇāti anudhāvati; yattejaḥpradhānaṃ tattejaḥpradhānameva viṣayaṃ gṛhṇātītyarthaḥ, evaṃ pārthivādiṣvapi vācyam| tatra hetumāha- tatsvabhāvādvibhutvācca| tatsvabhāvāditi grāhyāṇāṃ rūpādīnāṃ yaḥ svabhāvastaijasatvādiḥ,cakṣurādīnāmapi tatsvabhāvādevetyarthaḥ; vibhutvāditi śaktatvāt, samānajātīyataijasādigrahaṇa eva cakṣurādīnāṃ śaktatvādityarthaḥ| tadanena granthenaitadanumānamupadiśyate- yat- cakṣustaijasaṃ, rūpādīnāṃ madhye rūpasyaiva prakāśakatvādbāhyālokavat; rasanamāpyaṃ, rūpādīnāṃ madhye rasasyaiva prakāśakatvāddantodakavat; tathā gandhaḥ svajātīyaguṇotkarṣavadindriyagrāhyaḥ, bhūtaviśeṣaguṇatvādrūpavadityādi||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tadarthātiyogāyogamithyāyogāt samanaskamindriyaṃ vikṛtimāpadyamānaṃ yathāsvaṃ buddhyupaghātāya sampadyate, sāmarthyayogāt <note place="foot" type="variant" n="15">‘samayogāt’ iti pā.</note> punaḥ prakṛtimāpadyamānaṃ yathāsvaṃ buddhimāpyāyayati||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">śubhāśubhapravṛttiheturiti yaduktaṃ tadupapādayati- tadarthetyādi| tat indriyam, arthasya rūpāderatiyogo rūpādyatidarśanam, ayogo hīnamātrarūpādidarśanaṃ sarvaśo rūpādyadarśanaṃ ca, mithyāyogo vikṛtabībhatsarūpādidarśanam| samanaskaṃ manasā sahitaṃ, vikṛtiṃ vikāramāpadyamānaṃ; samanaskamiti viśeṣaṇaṃ kurvan cakṣurādyupaghātānmanaso'pyudvignatvadainyādilakṣaṇo vikāro bhavatīti darśayati| yathāsvaṃ yā yasyātmīyā buddhiḥ| sāmarthyayogāt samayogāt| punaḥśabdaḥ pūrvapakṣādvyāvartayati| prakṛtiṃ svabhāvam, āpadyamānam anuvidhīyamānam; ‘indriyam’ iti śeṣaḥ| yathāsvaṃ buddhimāpyāyayatīti ātmīyāmātmīyāṃ buddhiṃ sātatyena janayatītyarthaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">manasastu cintyamarthaḥ| tatra manaso manobuddheśca ta eva samānātihīnamithyāyogāḥ prakṛtivikṛtihetavo bhavanti||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">pūrvaṃ mana uktaṃ, tasya grāhyaṃ viṣayamāha- manasastu cintyamartha iti| indriyanirapekṣaṃ mano yadgṛhṇāti taccintyaṃ (yadi vā, indriyagṛhītamevārthaṃ yat punarindriyanirapekṣaṃ mano gṛhṇāti taccintyam <note place="foot" type="variant" n="16">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> )| etacca prādhānyāduktaṃ; tena manorthānāṃ sukhādīnāmanupādānaṃ doṣatvena naivodbhāvanīyam| ta evetyādi manoviṣayasya cintyasya samayogastathā'tihīnamithyāyogāśca| prakṛtiḥ avikāraḥ svabhāva iti yāvat; vikṛtiḥ vikāraḥ| tatra cintyasya <note place="foot" type="variant" n="17">asyāgre ‘manasā samaṃ’ iti hastalikhitapustake'dhikaṃ paṭhyate</note> samyagyogo manaso manobuddheśca prakṛtiheturbhavati, atiyogādayastu cintyasya manaso manobuddheśca cintanadhyānādilakṣaṇāyā vikṛterhetavo bhavantīti vācyam| acintanāticintanabhayānakacintanairmano'pi vikṛtaṃ manobuddhimapi vikṛtāṃ janayatīti bhāvaḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tatrendriyāṇāṃ samanaskānāmanupataptānāmanupatāpāya prakṛtibhāve prayatitavyamebhirhetubhiḥ; tadyathā- sātmyendriyārthasaṃyogena buddhyā samyagavekṣyāvekṣya karmaṇāṃ samyak pratipādanena, deśakālātmaguṇaviparītopāsanena <note place="foot" type="variant" n="18">‘….viparītopasevanena’ iti pā.</note> ceti| tasmādātmahitaṃ cikīrṣatā sarveṇa sarvaṃ sarvadā smṛtimāsthāya sadvṛttamanuṣṭheyam||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">tadīdṛśe kartavyamāha- tatretyādi| anupatāpāya anupaghātāya; upaghātakahetuvarjanenetyabhiprāyaḥ| prakṛtibhāve nirvikāratvakaraṇe; bheṣajopayogenetyabhiprāyaḥ| sātmyendriyārthasaṃyogeneti indriyārthasamayogena| buddhyā samyagidaṃ mama hitamidaṃ mamāhitamityavekṣyāvekṣya| karmaṇāṃ pravṛttīnāṃ samyakpratipādaneneti ahitakarmaparityāgena hitakarmācaraṇena ca| etena prajñāparādhamūlāhitapravṛttiniṣedhena hitārthapravṛttyupadeśaḥ kṛto bhavati| etena cāsātmyendriyārthasaṃyogaprajñāparādhaparihārābhyāmanāgatābādhapratiṣedharūpā ceṣṭoktā bhavati| utpannavikārapratiṣedhopāyastu deśakāletyādinā kathyate; guṇaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate, ātmaśabdena prakṛtivikārayorgrahaṇam| tasmāt karmaṇāṃ kriyārūpāṇāṃ śāstravihitatvena <note place="foot" type="variant" n="19">‘śāstre hitatvena’ iti pā.</note> pratipāditānāṃ samyaganuṣṭhānamārogyahetuḥ| tacca karma hitaṃ sadvṛttānuṣṭhānarūpam| tasmāt kāraṇādātmahitaṃ kartumicchatā, smṛtimāsthāyāvadhānena sadvṛttopadeśaṃ smṛtvetyarthaḥ, satāṃ vṛttamanuṣṭhānaṃ dehavāṅmanaḥpravṛttirūpaṃ sadvṛttamanuṣṭheyam| iha janmani janmāntare ca śāntiśaucācārādiyogajanitadharmaprabhāvāttrivargamavyākulamupayuñjānāstiṣṭhantīti ‘santa’ ityucyante, adhārmikāstu vidyamānā apyapraśastāvasthānatvena| ‘asanta’ ityucyante||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">taddhyanutiṣṭhan <note place="foot" type="variant" n="20">‘taddhyanuṣṭhānaṃ’ iti pā.</note> yugapat sampādayatyarthadvayamārogyamindriyavijayaṃ ceti; tat sadvṛttamakhilenopadekṣyāmo'gniveśa <note place="foot" type="variant" n="21">‘agniveśa’ iti na paṭhyate kvacitpustake</note>! tadyathā- devagobrāhmaṇaguruvṛddhasiddhācāryānarcayet, agnimupacaret, oṣadhīḥ praśastā dhārayet, dvau kālāvupaspṛśet, malāyaneṣvabhīkṣṇaṃ pādayośca vaimalyamādadhyāt, triḥpakṣasya keśaśmaśrulomanakhān saṃhārayet, nityamanupahatavāsāḥ <note place="foot" type="variant" n="22">‘nityamahatavāsāḥ’ iti pā.</note> sumanāḥ <note place="foot" type="variant" n="23">yogīndranāthasenastu ‘sumanaḥsugandhiḥ syāt’ iti paṭhati, ‘sumanobhiḥ puṣpaiḥ puṣpasrajetyarthaḥ, sugandhiḥ syāt’ iti ca vyākhyānayati</note> sugandhiḥ syāt, sādhuveśaḥ, prasiddhakeśaḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘prasādhitakeśaḥ’ iti pā.</note>, mūrdhaśrotraghrāṇapādatailanityaḥ, dhūmapaḥ, pūrvābhibhāṣī, sumukhaḥ, durgeṣvabhyupapattā, hotā, yaṣṭā, dātā, catuṣpathānāṃ namaskartā, balīnāmupahartā, atithīnāṃ pūjakaḥ, pitṛbhyaḥ piṇḍadaḥ, kāle hitamitamadhurārthavādī, vaśyātmā, dharmātmā, hetāvīrṣyuḥ, phale nerṣyuḥ, niścintaḥ, nirbhīkaḥ, hrīmān, dhīmān, mahotsāhaḥ, dakṣaḥ, kṣamāvān, dhārmikaḥ, āstikaḥ, vinayabuddhividyābhijanavayovṛddhasiddhācāryāṇāmupāsitā <note place="foot" type="variant" n="25">‘vinayabuddhividyābhijanavatāmupāsitā’ iti pā.</note>, chatrī daṇḍī maulī <note place="foot" type="variant" n="26">‘maulimān’ iti, ‘maunī’ iti ca pā.</note> sopānatko yugamātradṛgvicaret <note place="foot" type="variant" n="27">‘naktaṃ yugamātradṛgvicaret’ iti pā.</note>, maṅgalācāraśīlaḥ, kucelāsthikaṇṭakāmedhyakeśatuṣotkarabhasmakapālasnānabalibhūmīnāṃ parihartā, prāk śramād vyāyāmavarjī syāt, sarvaprāṇiṣu bandhubhūtaḥ syāt, kruddhānāmanunetā, bhītānāmāśvāsayitā, dīnānāmabhyupapattā, satyasandhaḥ, sāmapradhānaḥ <note place="foot" type="variant" n="28">‘śamapradhānaḥ’ iti pā.</note>, paraparuṣavacanasahiṣṇuḥ, amarṣaghnaḥ, praśamaguṇadarśī, rāgadveṣahetūnāṃ hantā ca||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">sadvṛttānuṣṭhānaṃ darśayati- tadityādi| sadvṛttānuṣṭhānena nānyaśriyamabhilaṣedityādyanuṣṭhānenendriyaṃ yantryate, yantraṇābhyāsāttadindriyaṃ jīyata ityuktamindriyavijayaṃ ceti; yasmādevaṅguṇaṃ sadvṛttānuṣṭhānaṃ tat tasmāt sadvṛttamupadekṣyāmaḥ; akhilena kārtsnyena| dvau kālau sāyaṃ prātaḥ, upaspṛśet snāyāt; yadi vā upaspṛśet sandhyāmupāsīta| triḥ pakṣasyeti pañcabhiḥ pañcabhirdinaiḥ, yadi vā kṣārapāṇivacanaprāmāṇyāt pakṣaśabdo'yaṃ māse vartate, patati pañcadaśāhābhyāṃ pakṣarūpābhyāṃ māsa iti pañcadaśāhaḥ pakṣo'bhidhīyate, evaṃ patati ṛturmāsābhyāṃ pakṣarūpābhyāmiti māso'pi pakṣābhidheyaḥ; uktaṃ ca kṣārapāṇau- “trirmāsasya romanakhān saṃhārayet” iti| anupahatavāsā <note place="foot" type="variant" n="29">‘ahatavāsā acchinnavāsāḥ’ iti pā.</note> amlānavāsāḥ| prasiddhakeśaḥ prasādhitakeśaḥ; iha keśaprasādhanābhidhānāt pūrvaṃ keśasaṃharaṇe vacanaṃ tīrthādiprāptanimittena kṛtamuṇḍanasnātakādiviṣayam| pūrvābhibhāṣī prathamasambhāṣaṇaśīlaḥ| durgeṣvabhyupapattā durgatipatitānāṃ rakṣitā| yaṣṭā yajñakārakaḥ| vaśyātmā vaśyendriyaḥ, ātmaśabdo'yamindriyavacanaḥ| hetāvīrṣyuriti yena hetunā'yaṃ dhanavān vidyāvān vā jātaḥ sa heturme kathaṃ bhavediti prayatnavatā bhavitavyamiti darśayati| phale nerṣyurityanena parasya na dhanādiphalasambandhanivāraṇecchā kartavyeti darśayati| nirbhīka iti upasthite'parihārye bhayahetau boddhavyaṃ, śakyaparihāreṣu tu dṛṣṭādṛṣṭapratyavāyahetuṣu bhetavyameva| abhijano viśuddhakulam| sarvaprāṇiṣu bandhubhūta iti tu yadyapi rājadviṣṭapatitādīnāmadharmabhayāccikitsāṃ na karoti, tathā'pi teṣvapi karuṇārdrahṛdayatvena mantavyam| abhyupapattā upakārārthaṃ svīkartā| satyasandhaḥ pratijñātārthanirvāhakaḥ| amarṣaḥ akṣamā, tāṃ hantīti amarṣaghnaḥ| praśamaṃ śāntiṃ guṇatvena draṣṭuṃ śīlaṃ yasya sa praśamaguṇadarśī||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">nānṛtaṃ brūyāt, nānyasvamādadīta, nānyastriyamabhilaṣennānyaśriyaṃ, na vairaṃ rocayet, na kuryāt pāpaṃ, na pāpe'pi pāpī <note place="foot" type="variant" n="30">‘pāpaḥ’ iti pā.</note> syāt, nānyadoṣān brūyāt, nānyarahasyamāgamayen, nādhārmikairna narendradviṣṭaiḥ sahāsīta nonmattairna patitairna bhrūṇahantṛbhirna kṣudrairna duṣṭaiḥ, na duṣṭayānānyāroheta, na jānusamaṃ <note place="foot" type="variant" n="31">yogīndranāthasenastu ‘nājānusamaṃ kaṭhinamāsanamadhyāsīta’ iti paṭhati, ‘jānupramāṇotsedhaṃ jānusamaṃ tādṛśaṃ na bhavatīti ajānusamaṃ| kaṭhinam anāstṛtottarapracchadam, āsanaṃ pīṭhādikaṃ nādhyāsīta’ iti ca vyākhyānayati</note> kaṭhinamāsanamadhyāsīta, nānāstīrṇamanupahitamaviśālamasamaṃ vā śayanaṃ prapadyeta, na giriviṣamamastakeṣvanucaret, na drumamārohet, na jalogravegamavagāheta, na kulacchāyāmupāsīta <note place="foot" type="variant" n="32">‘satkulotpannānāṃ svavaṃśotpannānāṃ vā chāyāṃ nopāsīta, pabhdyāmiti śeṣaḥ’ iti gaṅgādharaḥ| yogīndranāthasenastu ‘kūlacchāyāṃ iti paṭhitvā kūlasya (nadītaṭasya) chāyāṃ nopaseveta, tatra tiṣṭhatastatpātāt bhayaṃ syāt’ iti ca vyākhyānayati</note>, nāgnyutpātamabhitaścaret, noccairhaset, na śabdavantaṃ mārutaṃ muñcet, nānāvṛtamukho <note place="foot" type="variant" n="33">‘nāsaṃvṛtamukhaḥ’ iti pā.</note> jṛmbhāṃ kṣavathuṃ hāsyaṃ vā pravartayet, na nāsikāṃ kuṣṇīyāt, na dantān vighaṭṭayet, na nakhān vādayet, nāsthīnyabhihanyāt, na bhūmiṃ vilikhet, na chindyāttṛṇaṃ, na loṣṭaṃ mṛdnīyāt, na viguṇamaṅgaiśceṣṭeta, jyotīṃṣyaniṣṭamamedhyamaśastaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘jyotīṃṣyaniṣṭamaśastaṃ ca’ iti pā.| jyotīṃṣyagniṃ cāmedhyaśastaṃ ca iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> ca nābhivīkṣeta, na huṅkuryācchavaṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘śivaṃ’ iti pā.</note>, na caityadhvajagurupūjyāśastacchāyāmākrāmet, na kṣapāsvamarasadanacaityacatvaracatuṣpathopavanaśmaśānāghātanānyāseveta <note place="foot" type="variant" n="36">‘....dyatanā....’ iti pā.</note>, naikaḥ śūnyagṛhaṃ na cāṭavīmanupraviśet, na pāpavṛttān strīmitrabhṛtyān bhajeta, nottamairvirudhyeta, nāvarānupāsīta, na jihmaṃ rocayet, nānāryamāśrayet, na bhayamutpādayet, na sāhasātisvapnaprajāgarasnānapānāśanānyāseveta, nordhvajānuściraṃ tiṣṭhet, na vyālānupasarpenna daṃṣṭriṇo na viṣāṇinaḥ, purovātātapāvaśyāyātipravātāñjahyāt, kaliṃ nārabheta, nāsunibhṛto'gnimupāsīta <note place="foot" type="variant" n="37">‘nānibhṛto’ iti pā.</note> nocchiṣṭaḥ, nādhaḥ kṛtvā pratāpayet, nāvigataklamo nānāplutavadano na nagna upaspṛśet, na snānaśāṭyā spṛśeduttamāṅgaṃ, na keśāgrāṇyabhihanyāt, nopaspṛśya te eva vāsasī bibhṛyāt, nāspṛṣṭvā ratnājyapūjyamaṅgalasumanaso'bhiniṣkrāmet, na pūjyamaṅgalānyapasavyaṃ gacchennetarāṇyanudakṣiṇam||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">nānṛtaṃ brūyādityasya rājayakṣmaṇi “kākāṃstittiriśabdena” (ci. a.8) ityādyayathābhāṣaṇopadeśena <note place="foot" type="variant" n="38">‘ayathārthabhāṣaṇopadeśena’ iti pā.</note> virodho na vācyaḥ, yataḥ parāpakāraphalamasatyabhāṣaṇamanṛtavyāhāradoṣeṇa spṛśyate, natu parasya jīvanārthamanyathābhāṣaṇam; uktaṃ ca- “prāṇātyaye sarvadhanāpahāre pañcānṛtānyāhurapātakāni”| āgamayet budhyeta| adhārmikasaṅganiṣedhenaiva patitādisaṅganiṣedhe labdhe punastadabhidhānaṃ viśeṣapratiṣedhārtham| bhrūṇahā garbhaghātakaḥ| anupahitam anupadhānaṃ gaṇḍukādirahitam| na drumamārohediti sāmānyo vidhiḥ, asya ca viśeṣeṇa rasāyanavakṣyamāṇāmalakīvṛkṣārohaṇopadeśena mahāphalena bādhā bhavatyeva| kuṣṇīyāt vighaṭṭayet| iha sadvṛttopadeśe yatra na nakhān vādayedityādau sākṣāddṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā phalaṃ na dṛśyate tatrāpyadṛṣṭaphalaṃ vacanaprāmāṇyādeva boddhavyam| na śavaṃ huṅkuryādityatrāgamaḥ- “yaḥ śavaṃ huṅkaroti tena somo bahirnirasto bhavati” iti| caityo grāmapradhānataruḥ, āghātanaṃ vadhasthānam| avarā nīcāḥ| jihmaṃ kuṭilam| ārāddūrāt pāpebhyo yāta āryaḥ, tadviparīto'nāryaḥ| atiśabdaḥ svapnādibhiḥ saha pratyekamabhisambadhyate| iha ca prakaraṇe sāhasanaktadadhibhojanādīnāṃ yeṣāṃ prakaraṇāntara eva niṣedhaḥ kṛtastāni punarniṣidhyante prakaraṇavaśādeva, prakaraṇaprāpto hyarthaḥ prāgukto'pi punarabhidhīyamānaḥ prakṛtagranthasya nyūnatāmudasyati, punarabhidhīyamānārthagauravaṃ ca darśayati, na punaruktadoṣamāvahati| yaduktam- “adhikaraṇavaśāddārḍhyādguṇadoṣaprāptito'rthasambandhāt| stutyarthaṃ saṃśayataḥ śiṣyadhiyāṃ cābhivṛddhyartham|| tantre <note place="foot" type="variant" n="39">‘tantre'smin punaruktaṃ’ iti pā.</note> syāt punaruktaṃ punaruktaṃ neṣyate taddhi” iti| ūrdhvajānuḥ daṇḍāyamānaḥ| vyālāḥ sarpāḥ| asunibhṛtaḥ asamāhitaḥ, nādhaḥkṛtvā agnimiti sambandhaḥ| te eva vāsasī snānavāsasītyarthaḥ, yadi vā snānakālāt pūrvaṃ dhṛte| apasavyaṃ vāmam||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">nāratnapāṇirnāsnāto nopahatavāsā nājapitvā nāhutvā devatābhyo nānirūpya pitṛbhyo nādattvā gurubhyo nātithibhyo nopāśritebhyo nāpuṇyagandho nāmālī nāprakṣālitapāṇipādavadano nāśuddhamukho nodaṅmukho na vimanā nābhaktāśiṣṭāśucikṣudhitaparicaro na pātrīṣvamedhyāsu nādeśe nākāle nākīrṇe nādattvā'gramagnaye nāprokṣitaṃ prokṣaṇodakairna mantrairanabhimantritaṃ na kutsayanna kutsitaṃ na pratikūlopahitamannamādadīta, na paryuṣitamanyatra māṃsaharitakaśuṣkaśākaphalabhakṣyebhyaḥ, nāśeṣabhuk syādanyatra dadhimadhulavaṇasaktusarpibhyaḥ, na naktaṃ dadhi bhuñjīta, na saktūnekānaśnīyānna niśi na bhuktvā na bahūnna dvirnodakāntaritāt, na chittvā dvijairbhakṣayet||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">anirūpya anivedya| ākīrṇe bahujanākīrṇe| annasya prokṣaṇābhimantraṇāni vede boddhavyāni| kutsitaṃ svarūpata eva kadarthatvena ninditam| haritakam ārdrakādi, śuṣkaśākaṃ śuṣkapatrādi, bhakṣyā modakādayaḥ| nāśeṣabhuk syāt niḥśeṣabhojī na syādityarthaḥ| naktaṃ dadhibhojananiṣedhe āgamaḥ- “divā kapitthe vasati rātrau dadhni ca saktuṣu| alakṣmīḥ kalahādhārā kovidāre kṛtālayā” iti| ekāniti ghṛtaśarkarārahitān| nodakāntaritān nodakamantarā pītvetyarthaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">nānṛjuḥ kṣuyānnādyānna śayīta, na vegito'nyakāryaḥ syāt, na vāyvagnisalilasomārkadvijagurupratimukhaṃ niṣṭhīvikā(vāta)varcomūtrāṇyutsṛjet, na panthānamavamūtrayenna janavati nānnakāle, na japahomādhyayanabalimaṅgalakriyāsu śleṣmasiṅghāṇakaṃ muñcet||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">nādyādanṛjuḥ, na śayītānṛjuriti ca yojyam||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">na striyamavajānīta, nātiviśrambhayet, na guhyamanuśrāvayet, nādhikuryāt| na rajasvalāṃ nāturāṃ nāmedhyāṃ nāśastāṃ nāniṣṭarūpācāropacārāṃ nādakṣāṃ nādakṣiṇāṃ nākāmāṃ nānyakāmāṃ nānyastriyaṃ nānyayoniṃ nāyonau na caityacatvaracatuṣpathopavanaśmaśānāghātanasalilauṣadhidvijagurusurālayeṣu na sandhyayornātithiṣu <note place="foot" type="variant" n="40">‘nāti, na niṣiddhatithiṣu’ iti pā.</note> nāśucirnājagdhabheṣajo nāpraṇītasaṅkalpo nānupasthitapraharṣo nābhuktavānnātyaśito na viṣamastho na mūtroccārapīḍito na śramavyāyāmopavāsaklamābhihato nārahasi vyavāyaṃ gacchet||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">nātiviśrambhayet nātipraśrayavatīṃ kuryāt| nādhikuryān na sarvatrādhikṛtāṃ kuryāt| aśastāṃ kuṣṭhādisambandhena| nānyayonimityasyānte abhigacchet iti śeṣaḥ, anyayoniḥ asavarṇā| oṣadhyādibhirālayaśabdaḥ sambadhyate| nātithiṣviti na niṣiddhāsu maithunaṃ pratipatpūrṇimāprabhṛtiṣu| ajagdhabheṣajaḥ anupayuktavṛṣyabheṣajaḥ| anupasthitapraharṣaḥ ajātadhvajocchrāyaḥ| arahasi avijane||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">na sato na gurūn parivadet, nāśucirabhicārakarmacaityapūjyapūjādhyayanamabhinirvartayet||23||</seg> <seg type="unit" n="24">na vidyutsvanārtavīṣu nābhyuditāsu dikṣu nāgnisamplave na bhūmikampe na mahotsave nolkāpāte na mahāgrahopagamane na naṣṭacandrāyāṃ tithau na sandhyayornāmukhādgurornāvapatitaṃ nātimātraṃ na tāntaṃ na visvaraṃ nānavasthitapadaṃ nātidrutaṃ na vilambitaṃ nātiklībaṃ nātyuccairnātinīcaiḥ svarairadhyayanamabhyasyet||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-24">abhyuditāsu dikṣu dāhavatīṣu dikṣu| mahāgrahopagamanaṃ candrasūryagrahaṇam| avapatitaṃ hīnavarṇam| tāntaṃ rūkṣasvaram| atiklībam ativilambitoccāraṇam||23-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">nātisamayaṃ jahyāt, na niyamaṃ bhindyāt, na naktaṃ nādeśe caret, na sandhyāsvabhyavahārādhyayanastrīsvapnasevī syāt, na bālavṛddhalubdhamūrkhakliṣṭaklībaiḥ saha sakhyaṃ kuryāt, na madyadyūtaveśyāprasaṅgaruciḥ syāt, na guhyaṃ vivṛṇuyāt, na kañcidavajānīyāt, nāhammānī syānnādakṣo nādakṣiṇo nāsūyakaḥ, na brāhmaṇān <note place="foot" type="variant" n="41">‘dakṣiṇān’ iti pā.</note> parivadet, na gavāṃ daṇḍamudyacchet, na vṛddhānna gurūnna gaṇānna nṛpān vā'dhikṣipet, na cātibrūyāt, na bāndhavānuraktakṛcchradvitīyaguhyajñān bahiṣkuryāt||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25">atisamayo militvā bahubhiḥ kṛto niyamaḥ| na sandhyāsvityādau punaḥ strīniṣedhaḥ sandhyāsu yāvadakartavyasya nyūnatāparihārārthamuktaḥ, pūrvaṃ tu strī yathā na sevyā tannikhilenopadiśatā na sandhyayorityuktam, iti prakaraṇabhedānna paunaruktyam| klībo hīnasattvaḥ| kliṣṭo nindito rogādinā| gaṇān militān| kṛcchradvitīya āpadi sahāyaḥ| bahiṣkuryāt avajānīyāt||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">nādhīro nātyucchritasattvaḥ syāt, nābhṛtabhṛtyaḥ, nāviśrabdhasvajanaḥ, naikaḥ sukhī, na duḥkhaśīlācāropacāraḥ, na sarvaviśrambhī, na sarvābhiśaṅkī, na sarvakālavicārī||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26">naikaḥ sukhī syāditi na sukhahetūnyāmraphalādīnyeka evāvibhajyopayuñjyādityarthaḥ| śīlaṃ svābhāvikaṃ vṛttam, ācāraḥ śāstropadeśānurūpo vyavahāraḥ, upacāraḥ paricchadaḥ, eteṣāṃ ca duḥkhatvaṃ duḥkhahetutvāt| sarvaviśrambhī sarveṣu viśvāsī||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">na kāryakālamatipātayet, nāparīkṣitamabhiniviśet, nendriyavaśagaḥ syāt, na cañcalaṃ mano'nubhrāmayet, na buddhīndriyāṇāmatibhāramādadhyāt, na cātidīrghasūtrī syāt, na krodhaharṣāvanuvidadhyāt, na śokamanuvaset, na siddhāvutsekaṃ <note place="foot" type="variant" n="42">‘autsukyaṃ’ iti pā.</note> yacchennāsiddhau dainyaṃ, prakṛtimabhīkṣṇaṃ smaret, hetuprabhāvaniścitaḥ syāddhetvārambhanityaśca, na kṛtamityāśvaset, na vīryaṃ jahyāt, nāpavādamanusmaret||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">cañcalamiti kriyāviśeṣaṇaṃ, yadi vā manoviśeṣaṇam| buddherindriyāṇāṃ buddhīndriyāṇām| atidīrghasūtrī śataikavinipātāśaṅkī, kiṃvā dīrghasūtrī cirakriyaḥ| na śokamanuvasediti na ciraṃ śokavaśagaḥ syāt| utsekam atigarvam <note place="foot" type="variant" n="43">‘atiharṣam’ iti pā.</note>| prakṛtim utpattikāraṇaṃ smaret; prakṛtiṃ pañcabhūtasamudāyalakṣaṇāmanityāṃ smaranna rāgadveṣādibhirabhibhūyate| hetuprabhāvaniścita iti asti śubhāśubhahetūnāṃ śubhāśubhaphalasambandha iti niścayamupeyāt, nātra kathaṃ tāvān syādityarthaḥ| hetvārambhanityaḥ śubhahetuyo(yā)gādyārambhaparaḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">nāśuciruttamājyākṣatatilakuśasarṣapairagniṃ juhuyādātmānamāśīrbhirāśāsānaḥ, agnirme nāpagaccheccharīrādvāyurme <note place="foot" type="variant" n="44">‘māgāccharīrāt’ iti pā.</note> prāṇānādadhātu viṣṇurme balamādadhātu indro me vīryaṃ śivā māṃ praviśantvāpa āpohiṣṭhetyapaḥ spṛśet, dviḥ parimṛjyoṣṭhau pādau cābhyukṣya mūrdhani <note place="foot" type="variant" n="45">‘mūrdhani śirasi sthitāni khāni sapta āsyaṃ, nāsāpuṭe, cakṣuṣī, śrotre ca’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> khāni copaspṛśedadbhirātmānaṃ hṛdayaṃ śiraśca||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28">uttamājyaṃ gosarpiḥ| āśīrbhirāśāsāna iti cchedaḥ| ‘agnirme’ ityādinā ‘āpohiṣṭhā’ ityantaḥ snānamantraḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">brahmacaryajñānadānamaitrīkāruṇyaharṣopekṣāpraśamaparaśca syāditi||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29">maitrī sarvabhūteṣvātmanīvāpratikūlā <note place="foot" type="variant" n="46">‘ātmanīvāprātikūlyena’ iti pā.</note> pravṛttiḥ| nanu maitrīparaḥ syāditi viruddhametat, yena śāstrakāra evāyaṃ digdhaviddhasvayammṛtādimāṃsaparityāgena vayasthatvādiguṇayuktānāṃ mṛgādīnāṃ sadyaskaṃ māṃsaṃ sevyatvenopadiśan sākṣānmaitrīviruddhāṃ hiṃsāmevāha; naivaṃ, rāgata eva prāṇināṃ hiṃsāpūrvakamāṃsabhakṣaṇe prāpte'yamāyurvedopadeṣṭā māṃsasya kvacidroge kasyaciddhitatvaṃ kvaciccāhitatvamupadiśati, natu māṃsabhakṣaṇaṃ hiṃsāṃ vā vidadhāti; na hyayaṃ madirāyā api svasthavṛtte rogivṛtte vā hitatvamupadiśan madirāpānaṃ pratyupadeṣṭā bhavati; evaṃ ca rogādhikāre rājayakṣmādau māṃsopadeśastathā śaradṛtucaryādau “lāvān kapiñjalāneṇān” (sū.a.6) ityādigrantho lāvādimāṃsahitatvopadeśārtho na hiṃsāvidhāyakaḥ; tena rogiṇaḥ svasthāśca hiṃsāphalabhājo bhavantyeva; yathā- “śyenenābhicaran yajeta” ityatrābhicārasya kāmata eva prāptatvācchyenasyābhicārasādhanatvamātrameva vidhirbrūte, tena śyenenābhicārakaraṇe'dharmo bhavatyeva; ayaṃ tvatra viśeṣaḥ- yadi hiṃsopārjitamāṃsopayogaṃ vinā puruṣo na jīvati, ato hiṃsāṃ karoti, tadā “sarvatrātmānaṃ gopāyīta” iti vedavacanavihitatvāttathāvidhahiṃsā na pratyavāyahetuḥ, jīvanopāyāntarasambhave tu puṣṭyādiprayojanā hiṃsā pratyavāyahetureva; kiñca bhavatu vā''yurvedavihitā hiṃsā, tathā'pi hiṃsā doṣārthamucyate; na hyāyurvedavidhayo dharmasādhanamevopadiśanti, kiṃ tarhyārogyasādhanaṃ “dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam” (sū.a.1) ityukteḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tatra ślokāḥ- pañcapañcakamuddiṣṭaṃ mano hetucatuṣṭayam| indriyopakrame'dhyāye sadvṛttamakhilena ca||30||</seg> <seg type="unit" n="31">svasthavṛttaṃ yathoddiṣṭaṃ yaḥ samyaganutiṣṭhati| sa samāḥ śatamavyādhirāyuṣā na viyujyate||31||</seg> <seg type="unit" n="32">nṛlokamāpūrayate yaśasā sādhusammataḥ| dharmārthāveti bhūtānāṃ bandhutāmupagacchati||32||</seg> <seg type="unit" n="33">parān sukṛtino lokān puṇyakarmā prapadyate| tasmādvṛttamanuṣṭheyamidaṃ sarveṇa sarvadā||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30-33">saṅgrahe hetucatuṣṭayaṃ samātihīnamithyāyogāḥ| samāḥ śataṃ varṣaśataṃ; yadyapi sadvṛttānuṣṭhāne'pi daivaviparyayeṇāntarā maraṇaṃ vyādhayo vā bhavanti, tathā'pi prādhānyāddaivakṛtavyādheḥ puruṣāparādhāviṣayatvāduktaṃ samāḥ śatamityādi; yaduktaṃ- “parihāryāṇi yatnena sadā pariharannaraḥ| bhavatyanṛṇatāṃ prāptaḥ sādhūnāmiha paṇḍitaḥ” (sū.a.28) iti||30-33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">yaccānyadapi kiñcit syādanuktamiha pūjitam| vṛttaṃ tadapi cātreyaḥ sadaivābhyanumanyate||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34">anuktasadvṛttopasaṅgrahārthamāha- yaccānyadapītyādi| vṛttam ācāraḥ| ihāyurvede'nuktamapyācāropadeśakeṣu dharmaśāstreṣu pūjitaṃ, yathā- “nākasmādvikaco bhavenna paraśasyeṣu gāṃ carantīṃ dhāvantīṃ vā parasya brūyāt” ityādi, sarvamātreyasyānumataṃ sākṣādāyurvedāviṣayatvena granthavistarabhayācca na proktamityabhiprāyaḥ|||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne indriyopakramaṇīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="2">iti svasthacatuṣko dvitīyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne dvitīye svasthacatuṣke indriyopakramaṇīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="ca.1.9">
          <head>khuḍḍākacatuṣpādo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ khuḍḍākacatuṣpādamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">svasthacatuṣkānantaraṃ svasthāturayorubhayorapi hitatvena nirdeśacatuṣko'bhidhīyate| svasthāturahitaṃ vaidyabheṣajādi nirdiśatīti nirdeśacatuṣkaḥ, tatrāpi svasthāturahiteṣu pradhānabhūtacikitsāṅgavaidyādipādacatuṣṭayābhidhāyakatvena khuḍḍākacatuṣpādo'bhidhīyate| khuḍḍākaśabdo'lpavacanaḥ; yathā- khuḍḍikā garbhāvakrāntiḥ, alpetyarthaḥ| vaidyauṣadhaparicārakarogiṇaścikitsāyāścatvāraḥ pādāḥ, catuṣpādaṃ taṃ khuḍḍākamabhidheyatayā'dhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ khuḍḍākacatuṣpādaḥ| atrotpannasya tu pratyayasya “adhyāyānuvākayorluk ca” (pā.a.5pā.2sū.60) iti luk| khuḍḍākatvaṃ cāsya vakṣyamāṇamahācatuṣpādamapekṣya||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">bhiṣagdravyāṇyupasthātā rogī pādacatuṣṭayam| guṇavat kāraṇaṃ jñeyaṃ vikāravyupaśāntaye||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">atra bhiṣagādāvuktaḥ pradhānatvāt, vakṣyati hi- “pradhānaṃ bhiṣagatra tu” iti; tadanu bheṣajaṃ, cikitsāyāṃ pradhānakāraṇabhūtatvāt; tadanu paricārakaḥ, bheṣajaprayogasya kalkakvāthādisādhyasya tadadhīnatvāt| yadyapyāturādhikaraṇamārogyaṃ pādaiḥ sampādyate <note place="foot" type="variant" n="1">‘sampadyate’ iti pā.</note>, sa eva ca vaidyādīnāmupakāryaḥ, upakāryaśca pradhānaṃ bhavati, tathā'pīha vyādhipraśame sādhye yathā vaidyādipādatrayasya vyāpāro na tathā''turasyetyaprādhānyavivakṣayā paścāduktaḥ| pādaścaturtho bhāgaḥ, ślokādipādavadvaidyādiṣu pādasañjñākaraṇenānyataravaikalyenāpi cikitsā na bhavatīti darśayati| guṇavaditi vakṣyamāṇa-śruteparyavadātatvādiguṇavat| iha ca vaidyādayo vyāpriyamāṇā eva vikārapraśamane kāraṇaṃ bhavanti, yataḥ kāraṇatvaṃ kārye vyāpāravatāmeva bhavati; tathā hi- devadattaḥ pācaka ityukte tuṣabusaprakṣepādikriyayaiva pākaṃ karotīti gamyate; etena yaducyate- “caturṇāṃ bhiṣagādīnāṃ” ityādinā ślokena vaidyādīnāṃ pravṛttiścikitsā vyādhipraśamaheturabhidhātavyā, iha tu vaidyādaya eveti pūrvāparavirodhaḥ; tanna bhavati, iha vaidyādipravṛttervaidyādigrahaṇenaiva grahaṇāt| caturṇāmityādau śloke vaidyādīnāṃ dharmiṇāṃ dharmarūpāyāśca pravṛtterbhedaṃ puraskṛtya cikitsāyāḥ kriyārūpāyāḥ kathanam| ete vaidyādayo vikāraśamane kāraṇameveti niyamaḥ, na punaretaireva vikārapraśamanamiti niyamaḥ, yato vaidyādīn pratyākhyāyāpi rogaśāntirbhavati; vakṣyati hi mahācatuṣpāde- “ye hyāturāḥ kevalādbheṣajādṛte samuttiṣṭhante” (sū.a.10) ityādinā||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vikāro dhātuvaiṣamyaṃ, sāmyaṃ prakṛtirucyate| sukhasañjñakamārogyaṃ, vikāro duḥkhameva ca||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">atra vikāravyupaśāntaya ityuktaṃ, tena vikārasvarūpajñānārthamāha- vikāro dhātuvaiṣamyamityādi| dhātavo vātādayo rasādayaśca tathā rajaḥprabhṛtayaśca, teṣāṃ vaiṣamyaṃ vyavahriyamāṇasvāsthyahetoḥ svamānānnyūnatvamadhikatvaṃ vā| sāmyaṃ dhātusāmyaṃ; prakṛtiḥ ārogyam| ucyategrahaṇādvaidyakasiddhānte hīyaṃ prakṛtivikāravyavasthā, anyadarśanasiddhāntaparigrahe tu vikāraḥ ṣoḍaśakaḥ, prakṛtirguṇānāṃ sāmyāvasthā bhavatīti darśayati| nanu, rātridinabhojanānāṃ tāsu tāsvavasthāsu śleṣmaprakopādinā nityaṃ dhātuvaiṣamyamasti, tatkuto dhātusāmyamityāha- sukhasañjñakamityādi| sukhahetuḥ sukham, evaṃ duḥkhaheturduḥkhaṃ; yato na duḥkhaṃ vyādhiḥ, tathā hi sati na jvarādīnāṃ vyādhitvaṃ syāt; ata eva suśrute'pyuktaṃ- “tattu saptavidhe vyādhāvupanipatati” (su.sū. a.24) iti; sañjñakagrahaṇāt paramārthato'sukhamapi loke sukhamiti yad vyavahriyate, tadiha gṛhyata iti darśayati; tena, divārātribhojanāvasthādijanitaṃ dhātuvaiṣamyamudvejakavikārākartṛtvena <note place="foot" type="variant" n="2">‘dhātuvaiṣamyaṃ svalpamudvejakaṃ vikārākartṛtvena’ iti pā.</note> sukhamiti vyavahriyate, tena yo hyalpaḥ sa nāstyeveti kṛtvā'lpe'pi dhātuvaiṣamye dhātusāmyavyavahāraḥ siddho bhavati; tathā sañjñakagrahaṇena laukikasukhaṃ na paramārthataḥ sukhamiti darśayati, yato vakṣyati “sarvaṃ kāraṇavadduḥkhaṃ” (śā. a.1) ityādi; ‘eva ca’ grahaṇena duḥkhaṃ paramārthato'pi duḥkhameveti darśayati, na sukhamiva vyavahāramātreṇa| atra ca dhātuvaiṣamyeṇa kāraṇenopacārāttatkāryajvarādayo'bhidhīyante, yato dhātuvaiṣamyajo hi vikāro na dhātuvaiṣamyamātraṃ, yadvakṣyati- “svadhātuvaiṣamyanimittajā ye vikārasaṅghā bahavaḥ śarīre” (sū. a.19) ityādi, tathā “vikṛtimāpannā nānāvidhairvikāraiḥ śarīramupatapanti” (vi. a.1) ityādi, tathā suśrute'pyuktaṃ- “vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘vātapittakaphaśoṇitasannipātanimittā’ iti pā.</note> ” (sū.a.1) iti| atra pakṣe dhātuvaiṣamyajaścedvikārastadā janitavikāraṃ dhātuvaiṣamyaṃ kva praviśatu; kiṃ vikāre, uta ārogye? na tāvadārogye, yataḥ “ityuktaṃ kāraṇaṃ kāryaṃ dhātusāmyamihocyate| dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam” (sū. a.1) ityanena granthenārogyaṃ dhātusāmyamityuktaṃ; na ca roge praviśati, rogahetutvenaiva kathitatvāt; atha mataṃ dhātuvaiṣamyaṃ bhavati, vikāro na bhavatīti; eṣā daśā nāstyeva; yato'vaśyaṃ pramāṇādhiko doṣaḥ svaliṅgādhiko bhavati, kṣīṇo vā kṣīṇasvalakṣaṇa iti; iha tarhi dhātuvaiṣamyameva vikāro'stu, evamayaṃ grantho'pi mukhyo bhavati; dhātuvaiṣamyajavikārapratipādakastu grantha āviṣkṛtatamajvarādipratipādakatvena vyavasthāpyatāṃ, tena dhātuvaiṣamyaṃ ca dhātuvaiṣamyajāśca jvarādayo <note place="foot" type="variant" n="4">‘vikārādayo bhavanti’ iti pā.</note> vikārā bhavanti; dhātuvaiṣamyajāteṣvapi hi jvarādiṣu dhātuvaiṣamyarūpatā'styeva; kiñca svamānakṣīṇā doṣāḥ kiñcidvikāraṃ na janayanti, kṣīṇalakṣaṇaṃ vaiṣamyameva paraṃ yānti; vacanaṃ hi- “kṣīṇā jahati liṅgaṃ svaṃ samāḥ svaṃ karma kurvate” (sū.a.7) iti; nātra dhātuvaiṣamyamātraṃ vikāra iti bruvatāmayaṃ panthāḥ; ye tu dhātuvaiṣamyajo vikāra iti vyavasthitāḥ, te tvajanitavyapadeśyavikāraṃ dhātuvaiṣamyaṃ rātridināvasthādikṛtadhātuvaiṣamyavadalpatvenāvyapadeśyatayā dhātusāmya eva prakṣipantīti; tilakālakamaṣakaprabhṛtīnāṃ tu dhātuvaiṣamyajatveneha carake rogatvaṃ suvyaktameva, duḥkhahetutvaṃ ca teṣāṃ jñātānāṃ manoduḥkhakartṛtvena||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">caturṇāṃ bhiṣagādīnāṃ śastānāṃ dhātuvaikṛte| pravṛttirdhātusāmyārthā cikitsetyabhidhīyate||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">vikāralakṣaṇānantaraṃ vikārapraśamahetościkitsāyā lakṣaṇamāha- caturṇāmityādi| caturṇāmiti padaṃ vaidyādīnāṃ militānāmeva grāhakam| śastānāmiti vakṣyamāṇaśrute paryavadātatvamityādiguṇayogena praśastānām| dhātuvaikṛte roge cikitsādhikaraṇabhūte| dhātusāmyārthā ārogyakaraṇārthetyarthaḥ| dhātuvaikṛta iti padaṃ spaṣṭārthaṃ, yena dhātusāmyārthā pravṛttirdhātuvaikṛte eva vaidyādīnāṃ bhavati| pravṛttirvaidyasya idaṃ kartavyamidaṃ na kartavyamityādikopadeśarūpā, dravyasya tūpayoge sati svakāryārambharūpā, paricārakapravṛttirbheṣajasaṃskaraṇāturaparicaryādirūpā, āturapravṛttirvaidyoktānuṣṭhānavyādhisvarūpakathanādikā||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">śrute paryavadātatvaṃ bahuśo dṛṣṭakarmatā| dākṣyaṃ śaucamiti jñeyaṃ vaidye guṇacatuṣṭayam||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">pūrvasūtritavaidyaguṇān darśayati- śruta ityādi| śrutamādau śreṣṭhavaidyaguṇatvāt, evamanyatrāpi vyākhyeyam| paryavadātatvaṃ viśuddhajñānavattvaṃ guruśāstrasevanādinā| śaucamadṛṣṭadvāropakārakam| jitahastatvādayo'pare'pi vaidyaguṇā atraiva guṇacatuṣṭaye'ntarbhāvanīyāḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">bahutā tatrayogyatvamanekavidhakalpanā| sampacceti catuṣko'yaṃ dravyāṇāṃ guṇa ucyate||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">bahutā bheṣajaguṇaḥ, alpaṃ hi bheṣajaṃ guṇavadapyavidyamānamiva, asādhakatvāt| tatra pratikartavye vyādhau yogyatvaṃ tatrayogyatvam| anekavidhakalpanā nānāprakārasvarasādyupayuktakalpanāyogyatvamityarthaḥ; yataḥ prāṇinaḥ kecit svarasadviṣaḥ, kecit kalkadviṣa evamādi; evaṃ vyādhisvabhāvādapi kācit kalpanā hitā bhavati, yathā- jvare kaṣāya ityādi; tenānekakalpanāyogyatvādyadyatra yujyate tattatra kriyate| sampaditi krimisalilādyanupahatatvena rasādisampat||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">upacārajñatā dākṣyamanurāgaśca bhartari| śaucaṃ ceti catuṣko'yaṃ guṇaḥ paricare jane||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">upacārajñatā yūṣarasādikaraṇasaṃvāhanasvāpanādijñatā||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">smṛtirnirdeśakāritvamabhīrutvamathāpi ca| jñāpakatvaṃ ca rogāṇāmāturasya guṇāḥ smṛtāḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">nirdeśakāritvaṃ vaidyopadiṣṭārthakartṛtvam| abhīrutvaṃ guṇaḥ, bhīrutvasya rogakartṛtvāt; yaduktaṃ- “viṣādo rogavardhanānāṃ” (sū.a.25) iti| athāpi cetiśabdena kvacidbhīrutvamapyasmṛtirapi guṇo bhavatīti darśayati; yathonmāde “sarpeṇoddhṛtadaṃṣṭreṇa” ityādinā trāsanamuktaṃ cikitsāyāṃ, tatra yadyapyabhīruḥ syādrogī tadā cikitsā na phalati; asmṛtistu jvaravegāgamanakālāsmaraṇe'bhipretā, yaduktaṃ- “jvaravegaṃ ca kālaṃ ca cintayañjvaryate tu yaḥ| tasyeṣṭaiśca vicitraiśca prayogairnāśayet smṛtim” (ci.a.3) iti||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">kāraṇaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ siddhau pādacatuṣṭayam| vijñātā śāsitā yoktā pradhānaṃ bhiṣagatra tu||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">evaṃ vaidyādīnāṃ caturṇāmapi kāraṇatve siddhe vaidyasya prādhānyaṃ darśayati- kāraṇamityādi| vijñātā auṣadhasya| śāsitā paricārakasya- evaṃ kurvevaṃ mā kurviti| yoktā āturasya| etena vaidyaparādhīnā bheṣajādīnāṃ pravṛttiḥ, vaidyastu svatantraḥ, tataśca vaidyaḥ pradhānamiti vākyārthaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">paktau hi kāraṇaṃ pakturyathā pātrendhanānalāḥ| vijeturvijaye bhūmiścamūḥ praharaṇāni ca||11||</seg> <seg type="unit" n="12">āturādyāstathā siddhau pādāḥ kāraṇasañjñitāḥ| vaidyasyātaścikitsāyāṃ pradhānaṃ kāraṇaṃ bhiṣak||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-12">etadevābhyarhitatvāddṛṣṭāntadvayena darśayati- paktāvityādi| paktau pāke kartavye, pātrasthānīya āturaḥ, paricāraka indhanarūpaḥ, analo bheṣajarūpaḥ| kāraṇamiti upakaraṇam| bhūmiḥ yuddhānuguṇo deśaḥ| atrāpi pūrvavadevāturādisthānīyatvaṃ bhūmyādīnām||11-12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">mṛddaṇḍacakrasūtrādyāḥ kumbhakārādṛte yathā| nāvahanti guṇaṃ vaidyādṛte pādatrayaṃ tathā||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">samprati vyatirekadṛṣṭāntena vaidyaprādhānyaṃ darśayati- mṛddaṇḍetyādinā| nāvahanti na niṣpādayanti| guṇaṃ sādhyamityarthaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">gandharvapuravannāśaṃ yadvikārāḥ sudāruṇāḥ| yānti yaccetare vṛddhimāśūpāyapratīkṣiṇaḥ||14||</seg> sati pādatraye jñājñau bhiṣajāvatra kāraṇam|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">anvayena vyatirekeṇa ca pṛthagdṛṣṭāntaṃ darśayitvā kauśalenaikatraiva dṛṣṭānte gandharvapuretyādinā'nvaye guṇaṃ vyatireke ca doṣaṃ darśayati| ekatrapakṣe nāśamāśu yāntīti sambandhaḥ, itare apare'nabhijñavaidyopakrāntā gandharvapuravadāśu vṛddhiṃ yāntīti sambandhaḥ| upāyapratīkṣiṇa iti vṛddhau śāntau ca| āśu vikāraśāntau jño bhiṣakkāraṇam, āśuvṛddhau cājñaḥ||14||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">varamātmā huto'jñena na cikitsā pravartitā||15||</seg> <seg type="unit" n="16">pāṇicārādyathā'cakṣurajñānādbhītabhītavat| naurmārutavaśevājño bhiṣak carati karmasu||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-16">ajñavaidyasya cikitsāpravṛttiṃ niṣedhayati- varamityādi| na varam anucitameva| pravartitetibhāṣayā ajñavaidyena balāt kṛteti darśayati| pāṇicārāt hastaparāmarśāt| karmasu cikitsāsu||15-16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">yadṛcchayā samāpannamuttārya niyatāyuṣam| bhiṣaṅmānī nihantyāśu śatānyaniyatāyuṣām||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">yadṛcchayeti vaidyasamyagjñānapūrvakapravṛttiṃ vinā karmavaśādityarthaḥ| samāpannaṃ samyagupakrāntam| niyatāyuṣamityanenāyurbalenaiva vyādhimuttīryamāṇamityarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘vyādhitaṃ’ iti pā.</note>| ātmānamabhiṣajaṃ bhiṣaktvena manyata iti bhiṣaṅmānī| aniyatāyuṣāmiti yatrāyuḥkāraṇaṃ balavat karma nāsti, tatra puruṣakārāparādhena vaidyadoṣānmaraṇaṃ bhavatīti darśayati||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tasmācchāstre'rthavijñāne pravṛttau karmadarśane| bhiṣak catuṣṭaye yuktaḥ prāṇābhisara ucyate||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">śāstre śāstrāvadhāraṇe <note place="foot" type="variant" n="6">‘śāstradhāraṇe’ iti pā.</note>| arthavijñāne śāstrārthāvabodhe| pravṛttau svayaṃ karmakaraṇe| yukta udyukta udyoganiṣpāditaguṇaprakarṣa iti yāvat| prāṇān gacchato vyāvartayatīti prāṇābhisaraḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">hetau liṅge praśamane rogāṇāmapunarbhave| jñānaṃ caturvidhaṃ yasya sa rājārho bhiṣaktamaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śastraṃ śāstrāṇi salilaṃ guṇadoṣapravṛttaye| pātrāpekṣīṇyataḥ prajñāṃ cikitsārthaṃ viśodhayet||20||</seg> <seg type="unit" n="21">vidyā vitarko vijñānaṃ smṛtistatparatā kriyā| yasyaite ṣaḍguṇāstasya na sādhyamativartate||21||</seg> <seg type="unit" n="22">vidyā matiḥ karmadṛṣṭirabhyāsaḥ siddhirāśrayaḥ| vaidyaśabdābhiniṣpattāvalamekaikamapyataḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">yasya tvete guṇāḥ sarve santi vidyādayaḥ śubhāḥ| sa vaidyaśabdaṃ sadbhūtamarhan <note place="foot" type="variant" n="7">‘sadbhūtamarhet’ iti pā.</note> prāṇisukhapradaḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19-23">pātrāpekṣīṇīti guṇavati pātre saguṇāni, doṣavati pātre doṣavanti bhavantītyarthaḥ| viśodhayet sadgurusacchāstrasevādibhirityarthaḥ| vidyā vaidyakaśāstrajñānam| vitarkaḥ śāstramūla ūhāpohaḥ| vijñānaṃ śāstrāntarajñānaṃ; kiṃvā sahajaṃ viśuddhaṃ jñānam| tatparateha vyādhicikitsāyāṃ prayatnātiśayatvam| kriyā punaḥ punaścikitsākaraṇam| matiḥ sahajaviśuddhamatiḥ| abhyāsaḥ karmābhyāsaḥ| siddhiḥ prāyaśo vyādhipraśamakatvam| āśrayaḥ sadgurvāśraya ityarthaḥ| vaidyaśabdābhiniṣpattāvityanena pāramārthikavaidyatvaniṣpattāviti darśayati| eta ityanenaiva labdhe'pi vidyādaya iti vacanaṃ pūrvoktaguṇavyudāsārthaṃ, tadvyudāsaśca vidyādiṣvevāntarbhāvanīyaḥ; etacca prabandhena pṛthak pṛthagguṇakathanaṃ vaidyasya guṇotpādane yatnātiśayaṃ kārayituṃ tathā dravyādibhyaḥ pādebhyo vaidyasyaiva pradhānatopadarśanārthaṃ; vaidyo hi pādatrayaṃ viguṇamapi kalpanayā śikṣayā mantraṇena <note place="foot" type="variant" n="8">‘yantraṇena ca’ iti pā.</note> ca sampādya cikitsituṃ pārayati, natu guṇavadvaidyaṃ vinā dravyādayaḥ pādā guṇavanto'pi kṣamāḥ||19-23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">śāstraṃ jyotiḥ prakāśārthaṃ darśanaṃ buddhirātmanaḥ| tābhyāṃ bhiṣak suyuktābhyāṃ cikitsannāparādhyati||24||</seg> <seg type="unit" n="25">cikitsite trayaḥ pādā yasmādvaidyavyapāśrayaḥ| tasmāt prayatnamātiṣṭhedbhiṣak svaguṇasampadi||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-25">śāstraśabdena śāstrābhyāsakṛtā matiḥ, sā hi jyotiḥ bāhyāloka iva, prakāśārthaṃ vastūnāṃ grahaṇayogyatāṃ kartumityarthaḥ| darśanamiva darśanaṃ cakṣurivetyarthaḥ| yadyapi buddhirātmana eva bhavati, tathā'pyātmana ityanena sahajāṃ buddhiṃ darśayati, yataḥ sahajāṃ buddhiṃ vinā śāstrajā buddhiryā vaināyakītyabhidhīyate, sā na samyakcikitsāsamarthā bhavatīti| tābhyāmiti sahajaviśuddhabuddhiśāstrābhyāṃ sahajavaināyakabuddhibhyām||24-25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">maitrī kāruṇyamārteṣu śakye prītirupekṣaṇam| prakṛtistheṣu bhūteṣu vaidyavṛttiścaturvidheti||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26">vaidyena ca yādṛśyā buddhyā vyavahartavyaṃ, tāṃ darśayati- maitrītyādi| maitrī pūrvameva vyākṛtā| ārteṣu ārtiyukteṣu| kāruṇyaṃ paraduḥkhaprahāṇecchā| śakye sādhayituṃ śakye, sādhyavyādhigṛhīta iti yāvat| prakṛtiriha maraṇaṃ, prakṛtirucyate svabhāvaḥ; tathā- “idamasmānmuhūrtāt....svabhāvamāpatsyate” (sū.a.30), maraṇamityarthaḥ; maraṇasamīpagatatvāducyate “prakṛtisthe” iti| tasminnupekṣā kartavyā; na tatra bheṣajadānādi kartavyaṃ, yaśohānyādibhayāt||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tatra ślokau- bhiṣagjitaṃ catuṣpādaṃ pādaḥ pādaścaturguṇaḥ| bhiṣak pradhānaṃ pādebhyo yasmādvaidyastu yadguṇaḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">jñānāni buddhirbrāhmī ca bhiṣajāṃ yā caturvidhā| sarvametaccatuṣpāde khuḍḍāke samprakāśitamiti||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-28">saṅgrahe brāhmī buddhiḥ caturvidhā maitrīkāruṇyādikā||27-28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne khuḍḍākacatuṣpādo nāma navamo'dhyāyaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne tṛtīye nirdeśacatuṣke khuḍḍākacatuṣpādo nāma navamo'dhyāyaḥ||9||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="ca.1.10">
          <head>mahācatuṣpādo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto mahācatuṣpādamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvādhyāye vaidyādayo vyādhipraśamakāraṇamityuktaṃ, tadihākṣipya vyavasthāpyata ityanantaraṃ mahācatuṣpādo'bhidhīyate| mahattvaṃ cāsya pūrvādhyāyāpekṣayā, bahugranthatvena pūrvapakṣasiddhāntarūpabahuprameyābhidhāyakatvena ca||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">catuṣpādaṃ ṣoḍaśakalaṃ bheṣajamiti bhiṣajo bhāṣante, yaduktaṃ pūrvādhyāye ṣoḍaśaguṇamiti, tadbheṣajaṃ yuktiyuktamalamārogyāyeti bhagavān punarvasurātreyaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">ṣoḍaśakalaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ, kalāśabdo guṇavacanaḥ| bhiṣajo bhāṣanta iti bruvate| prakṛte'rthe śāstrāntarasammatiṃ darśayati- yuktiyuktamiti| yunaktīti yuktiḥ pravṛttirucyate; yuktiyuktaṃ pravṛttimadityarthaḥ; pravṛttiśca vaidyādīnāṃ cikitsārūpā pūrvādhyāye vyākṛtā| alaṃ samartham| iti bhagavānātreyo ‘brūte’ iti śeṣaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">neti maitreyaḥ, kiṃ kāraṇaṃ? dṛśyante hyāturāḥ kecidupakaraṇavantaśca paricārakasampannāścātmavantaśca kuśalaiśca bhiṣagbhiranuṣṭhitāḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘bhiṣagbhirupakrāntāḥ’ iti pā.</note> samuttiṣṭhamānāḥ, tathāyuktāścāpare mriyamāṇāḥ; tasmādbheṣajamakiñcitkaraṃ bhavati, tadyathā- śvabhre sarasi ca prasiktamalpamudakaṃ, nadyāṃ vā syandamānāyāṃ pāṃsudhāne vā pāṃsumuṣṭiḥ prakīrṇa iti; tathā'pare dṛśyante'nupakaraṇāścāparicārakāścānātmavantaścākuśalaiśca bhiṣagbhiranuṣṭhitāḥ samuttiṣṭhamānāḥ, tathāyuktā mriyamāṇāścāpare| yataśca pratikurvan sidhyati, pratikurvan mriyate; apratikurvan sidhyati, apratikurvan mriyate; tataścintyate bheṣajamabheṣajenāviśiṣṭamiti <note place="foot" type="variant" n="2">‘iti maitreyaḥ’ iti pā.</note>||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">uktamākṣipati- netītyādi| upakaraṇaṃ bheṣajam| anuṣṭhitāḥ cikitsitumupakrāntāḥ| tathāyuktāḥ pūrvavaccikitsitumupakrāntā ityarthaḥ| akiñcitkaramiti bheṣaje satyapi yadā''rogyaṃ na bhavati; tena, yatrāpi sati bheṣaje ārogyaṃ bhavati, tatrāpi bheṣajavyatiriktaṃ karmaiva daivasañjñakaṃ kāraṇaṃ, bheṣajaṃ tu tatra daivāgatasannidhānamakāraṇamevetyarthaḥ| atraivārthe dṛṣṭāntadvayaṃ darśayati- tadyathetyādi| śvabhre garte yathā'lpaṃ jalamakiñcitkaramevaṃ mriyamāṇe'pi bheṣajaṃ, yathā ca sarasi anyata eva pūrṇe'lpamudakamakiñcitkaraṃ bhavatyevamanyata evārogyahetoḥ karmaṇo rogapraśamane jāyamāne bheṣajamakiñcitkaraṃ bhavatīti sarodṛṣṭāntena darśayati; evaṃ nadyāṃ syandamānāyāṃ vahamānāyāṃ pāṃsumuṣṭiriti nidarśanaṃ śvabhravat, pāṃsudhāne pāṃśurāśau pāṃśumuṣṭiriti sarodṛṣṭāntavadvyākhyeyam| atra ca toyadṛṣṭāntaḥ saṃśodhanabheṣajābhiprāyeṇa, pāṃśudṛṣṭāntastu saṃśamanabheṣajābhiprāyeṇa; yadi vā jalaṃ santarpaṇabheṣajābhiprāyeṇa, pāṃśumuṣṭistvapatarpaṇābhiprāyeṇa boddhavyā| bheṣajānvayavyabhicāraṃ darśayitvā tadvyatirekavyabhicāraṃ darśayati- tathā'pare ityādi| pratikurvannityantarbhāvitaṇyarthatvāt pratikārayannityarthaḥ; yadi vā''tura eva vaidyādīnutpādyātmānaṃ pratikurvanniti mantavyam; etena daivākhyakarmavaśādevāyaṃ jīvati mriyate vā, rogī bhavatyarogo vā, na dṛṣṭabheṣajamatra kiñcitkaramiti pūrvapakṣārthaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">maitreya <note place="foot" type="variant" n="3">‘mithyā cintyate’ iti pā.</note>! mithyā cintyata ityātreyaḥ; kiṃ kāraṇaṃ, ye hyāturāḥ ṣoḍaśaguṇasamuditenānena bheṣajenopapadyamānā mriyanta ityuktaṃ tadanupapannaṃ, na hi bheṣajasādhyānāṃ vyādhīnāṃ bheṣajamakāraṇaṃ bhavati; ye punarāturāḥ kevalādbheṣajādṛte samuttiṣṭhante, na teṣāṃ sampūrṇabheṣajopapādanāya samutthānaviśeṣo <note place="foot" type="variant" n="4">‘samamutthānaviśeṣo'sti’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> nāsti; yathā hi patitaṃ puruṣaṃ samarthamutthānāyotthāpayan puruṣo balamasyopādadhyāt, sa kṣiprataramaparikliṣṭa evottiṣṭhet, tadvat sampūrṇabheṣajopalambhādāturāḥ; ye cāturāḥ kevalādbheṣajādapi mriyante, na ca sarva eva te bheṣajopapannāḥ samuttiṣṭheran, nahi sarve vyādhayo bhavantyupāyasādhyāḥ, na copāyasādhyānāṃ vyādhīnāmanupāyena siddhirasti, na cāsādhyānāṃ vyādhīnāṃ bheṣajasamudāyo'yamasti <note place="foot" type="variant" n="5">‘bheṣajasamudāyo'sti’ iti pā.</note>, na hyalaṃ jñānavān bhiṣaṅmumūrṣumāturamutthāpayituṃ; parīkṣyakāriṇo hi kuśalā bhavanti, yathā hi yogajño'bhyāsanitya iṣvāso dhanurādāyeṣumasyannātiviprakṛṣṭe mahati kāye nāparādhavān bhavati, sampādayati ceṣṭakāryaṃ, tathā bhiṣak svaguṇasampanna upakaraṇavān vīkṣya karmārabhamāṇaḥ sādhyarogamanaparādhaḥ sampādayatyevāturamārogyeṇa; tasmānna bheṣajamabheṣajenāviśiṣṭaṃ bhavati||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">siddhāntayati- mithyetyādi| kevalāt sampūrṇāt| na nāstītyubhayanakārakaraṇādasti samutthānaviśeṣa ityarthaḥ| tadvaditi kṣiprataramakliṣṭā evottiṣṭhanta ityarthaḥ| evaṃ manyate- yadyapyadṛṣṭamevotthāne kāraṇaṃ, tathā'pi yadi dṛṣṭamapi tatrānubalaṃ bhavati, tadā dṛṣṭādṛṣṭobhayabalācchīghramevārogyaṃ bhavati| sarva eveti sādhyavyādhayo'sādhyavyādhayaśca; sampūrṇabheṣajopapattāvapi satyāmasādhyavyādhayo nottiṣṭhante, sādhyavyādhaya uttiṣṭhanta iti bhāvaḥ| yadyapyasādhyavyādhiṃ prati sampūrṇabheṣajopapattireva nāsti, yaduktaṃ- “na cāsādhyānāṃ vyādhīnāṃ bheṣajasamudāyo'yamasti, nahyalaṃ jñānavān bhiṣaṅmumūrṣumāturamutthāpayitum” iti, tathā'pīha kiñcidasampūrṇabheṣajatve'pi sampūrṇabheṣajopapanna ityuktam| ye tu sādhyavyādhayaste satyāmeva bheṣajasampattau jīvanti, asatyāṃ tu bheṣajasampattau balavajjīvanakarmābhāve mriyanta eveti darśayannāha- na copāyetyādi| upāyenaiva dṛṣṭārthena sādhyā upāyasādhyāḥ| idamatrākūtaṃ- yat- dvividhaṃ karma balavadabalavacca; tatra balavanniyatavipākakālaṃ, yathedaṃ karmāsminneva kāle mārayati; abalavacca mārakaṃ karma mārayatveva paraṃ kālāniyamena, tadyadā dṛṣṭasāmagrīmanuguṇāmapathyasevārūpāmauṣadhābhāvarūpāṃ ca prāpnoti tadā mārayati, yadā tu na prāpnoti tadā na mārayati| yaduktaṃ janapadoddhvaṃsanīye- “karma kiñcit kvacit kāle vipāke niyataṃ mahat| kiñcinna kālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate” (vi.a.3) iti| asya tvarthaṃ prapañcena tatraiva darśayiṣyāmaḥ| na ca vācyam- adṛṣṭameva sarvatra kāraṇaṃ, tacca niyatakālavipākameva, yaducyate- “nākāle jāyate kaścinnākāle mriyate tathā| jagat kālavaśaṃ sarvaṃ kālaḥ sarvatra kāraṇam” iti; yataḥ, yadevādṛṣṭaṃ tadeva dṛṣṭayāgādibrahmavadhādijanyaṃ kiñcit| yaddṛṣṭenānupapannaṃ, tatrādṛṣṭakalpanā prāmāṇikī, yattu dāhādi dṛṣṭenaivāgnisambandhenopapadyate tatra kā kathā'dṛṣṭasya dṛṣṭakāryānyathānupapattiparikalpanīyasya; tena ya ime durbalena karmaṇā dṛṣṭabalavadapathyasevājanitadoṣabalādārabdhā vyādhayaste balavatā catuṣpādasampannena bheṣajena doṣakṣayakenopāyena paraṃ sādhyāḥ, tadabhāve tu durbalenāpi karmaṇā dṛṣṭadoṣabalādārabdhā vyādhayo na nivartanta iti| yaduktaṃ- “daivaṃ puruṣakāreṇa durbalaṃ hyupahanyate| daivena cetarat karma viśiṣṭenopahanyate” (vi.a.3) iti| anupāyena abheṣajena| ayaṃ bheṣajasamudāyaḥ sarvaguṇasampanna ityarthaḥ; asādhye vyādhau cikitsāṃ kurvan vaidya eva yathoktaguṇo na bhavatītyarthaḥ| nahyalaṃ na samarthaḥ; yadyasādhyatāṃ jānāti tadā na pravartata eva, atha na jānāti tadā jñānavāneva na bhavatīti bhāvaḥ| catuṣpādasampadā'vaśyaṃ vyādhipraśamo bhavatīti dṛṣṭāntenāha- yathā hītyādi| iṣvāso dhānuṣkaḥ| asyan kṣipan| nātiviprakṛṣṭe sannihite| anaparādha <note place="foot" type="variant" n="6">‘nāparādhavān’ iti pā.</note> iti lakṣyabhraṃśarahitaḥ| iṣṭaṃ kāryaṃ lakṣyavedhalakṣaṇam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">idaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="7">‘idaṃ cedaṃ ca’ iti pā.</note> naḥ pratyakṣaṃ- yadanātureṇa bheṣajenāturaṃ cikitsāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘upacarāmaḥ’ iti pā.</note>, kṣāmamakṣāmeṇa, kṛśaṃ ca durbalamāpyāyayāmaḥ, sthūlaṃ medasvinamapatarpayāmaḥ, śītenoṣṇābhibhūtamupacarāmaḥ, śītābhibhūtamuṣṇena, nyūnān dhātūn pūrayāmaḥ, vyatiriktān hrāsayāmaḥ, vyādhīn mūlaviparyayeṇopacarantaḥ samyak prakṛtau sthāpayāmaḥ; teṣāṃ nastathā kurvatāmayaṃ bheṣajasamudāyaḥ kāntatamo bhavati||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">bheṣajasya rogapraśamakartṛtve upapattyantaramāha- idaṃ cetyādi| anātureṇeti āturaguṇaviparītena| āturamanātureṇa cikitsāma iti yaduktaṃ, tasyaiva vivaraṇaṃ- kṣāmamakṣāmeṇetyādi| kṣāmo nirdravaḥ| kṛśaṃ ca durbalamāpyāyayāma iti santarpayāmaḥ| vyatiriktāniti atiriktānityarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘nyūnavyatiriktānadhikānityarthaḥ’ iti pā.</note>| mūlaviparyayeṇeti kāraṇaviparyayeṇa, tacca prabhāvāditi boddhavyaṃ; tena viṣavikārasya viṣeṇopacaraṇametat pratyakṣaṃ cānyadupagṛhītaṃ bhavati| kāntatamo vikārapraśamakatvenābhīṣṭatamaḥ; anye'rthadharmopāyāḥ kāntāḥ kāntatarāśca, ayaṃ tu bheṣajasamudāyaḥ sarvocchedakarogaharatvena kāntatamaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">bhavanti cātra- sādhyāsādhyavibhāgajño jñānapūrvaṃ cikitsakaḥ| kāle cārabhate karma yattat sādhayati dhruvam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">arthavidyāyaśohānimupakrośamasaṅgraham <note place="foot" type="variant" n="10">‘svārtha...’ iti pā.</note><note place="foot" type="variant" n="11">‘… masadgraham’ iti pā.</note>| prāpnuyānniyataṃ vaidyo yo'sādhyaṃ samupācaret||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7-8">jñānapūrvamiti bheṣajādijñānapūrvaṃ, yat karmārabhate tat karma cikitsitarūpaṃ, sādhayati ‘sādhyaṃ’ iti śeṣaḥ| asādhyavyādhau na pravartitavyamiti śikṣayati- arthetyādi| arthaḥ arthalābhaḥ, hāniḥ kṣatiḥ| upakrośo janāpavādaḥ| asaṅgrahaḥ cikitsārthamanupādānaṃ; yadi ‘vā asadgraha’ iti pāṭhaḥ, tadā cāsadgraho rājadaṇḍenāsatpuruṣaiścāṇḍālādibhirgrahaṇam||7-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sukhasādhyaṃ mataṃ sādhyaṃ kṛcchrasādhyamathāpi ca| dvividhaṃ cāpyasādhyaṃ syādyāpyaṃ yaccānupakramam <note place="foot" type="variant" n="12">‘yadanupakramam’ iti pā.</note>||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sādhyānāṃ trividhaścālpamadhyamotkṛṣṭatāṃ prati| vikalpo, na tvasādhyānāṃ niyatānāṃ vikalpanā||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-10">sādhye pravṛttiruktā, asādhye nivṛttiśca, tena sādhyāsādhyayorbhedakathanapūrvakaṃ lakṣaṇaṃ vaktumāha- sukhasādhyamityādi| akiñcitkaratvenāvidyamāna upakramo yasya tadanupakramaṃ; yāpyaṃ tvanupakramaṃ na bhavati, yāpanākartṛtvena kiñcitkaratvāt| tatropakramasyālpamadhyamotkṛṣṭatāṃ pratīti alpamadhyamotkṛṣṭayogādityarthaḥ; tenālpasādhyamalpopāyasādhyaṃ, madhyasādhyaṃ madhyopāyasādhyam, utkṛṣṭasādhyamutkṛṣṭopāyasādhyamiti bhedatrayaṃ sādhyānāṃ bhavati| asādhyānāṃ tu niyatānāmiti yāpyavyatiriktānāmanupakramāṇāṃ, vikalpanā vikalpaḥ, nāstīti evambhūtā'lpāsādhyādirūpā nāsti; prāṇahara-vaikalyakara-sadyaḥprāṇahara-kālāntaraprāṇaharatvādikalpanā tvasādhyānāmastyeva; yadasādhyaṃ tadalpena madhyena cotkṛṣṭena copāyenāsādhyameva; yāpyarūpāsādhyānāṃ tvalpopāyayāpyatvādibhedo'styeva||9-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">hetavaḥ pūrvarūpāṇi rūpāṇyalpāni yasya ca| na ca tulyaguṇo dūṣyo na doṣaḥ prakṛtirbhavet||11||</seg> <seg type="unit" n="12">na ca kālaguṇastulyo na deśo durupakramaḥ| gatirekā navatvaṃ ca rogasyopadravo na ca||12||</seg> <seg type="unit" n="13">doṣaścaikaḥ samutpattau dehaḥ sarvauṣadhakṣamaḥ| catuṣpādopapattiśca sukhasādhyasya lakṣaṇam||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-13">na doṣaḥ prakṛtirbhavediti vyādhyārambhako yo doṣaḥ sa tatprakṛtāvutkaṭo na bhavedityarthaḥ| deśo bhūmirāturaśca| deśo durupakramo yathā- vātavyādhau tulyaguṇo maruḥ, tathā śleṣmavyādhāvanūpaḥ| dehaśca durupakramo yathā- sarvavyādhīnāmeva marmalakṣaṇo deśaḥ, tathā vātavyādheḥ pakvāśaya ityādi| gatirekā eko mārga ityarthaḥ, mārgāstrayastisraiṣaṇīye vaktavyāḥ- “śākhā marmāsthisandhayaḥ koṣṭhaśca” (sū.a.11) iti| etaccotsarganyāyenoktaṃ, tena kvacidvyādhiprabhāvādanyathā'pi sukhasādhyatvādilakṣaṇābhidhānena virodho na vaktavyaḥ| yaduktaṃ- “jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā| raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyasya lakṣaṇam” iti||11-13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">nimittapūrvarūpāṇāṃ rūpāṇāṃ madhyame bale| kālaprakṛtidūṣyāṇāṃ sāmānye'nyatamasya ca||14||</seg> <seg type="unit" n="15">garbhiṇīvṛddhabālānāṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘gurviṇīvṛddhabālānāṃ’ iti pā.</note> nātyupadravapīḍitam| śastrakṣārāgnikṛtyānāmanavaṃ kṛcchradeśajam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">vidyādekapathaṃ rogaṃ nātipūrṇacatuṣpadam| dvipathaṃ nātikālaṃ vā kṛcchrasādhyaṃ dvidoṣajam||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14-16">kālaprakṛtidūṣyāṇāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī| sāmānya iti doṣeṇa samam| garbhiṇīvṛddhabālānāṃ sarva eva vyādhiḥ kṛcchrasādhyo boddhavyaḥ| nātyupadravapīḍitamiti pūrveṇa na yojanīyaṃ, kintu svatantrameva| śastrakṣārāgnikṛtyāḥ śastrakṣārāgnisādhyāḥ; eṣāṃ yo vyādhistaṃ kṛcchrasādhyaṃ vidyāditi sambandhaḥ| kṛcchradeśajaṃ marmasandhyādijam| ekapathasya viśeṣaṇaṃ- nātipūrṇacatuṣpadamiti| dvipathamityasya viśeṣaṇaṃ- nātikālamiti||14-16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">śeṣatvādāyuṣo yāpyamasādhyaṃ pathyasevayā| labdhālpasukhamalpena hetunā''śupravartakam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">gambhīraṃ bahudhātusthaṃ marmasandhisamāśritam| nityānuśāyinaṃ rogaṃ dīrghakālamavasthitam||18||</seg> vidyāddvidoṣajaṃ,...|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17-18">yāpyatvenaivāsādhyatve labdhe yadasādhyamiti padaṃ tadyāpyayāpanārthaṃ kriyamāṇabheṣajatayā sādhyatvaśaṅkānirāsārtham| śeṣatvādāyuṣa iti vacanamāyuḥśeṣe vidyamāna eva yāpyavyādhiprādurbhāvo bhavatīti darśanārtham| pathyasevayā bheṣajasevayā, labdhamalpaṃ sukhaṃ yasmin tallabdhālpasukham| pravartanaṃ pravartaḥ, alpena hetunā''śu śīghraṃ pravartanaṃ yasya tadāśupravartakaṃ; svārthe aṇ| gambhīraṃ medaḥprabhṛtidhātugatam| nityānuśāyī nityānubandhaḥ| vidyāddvidoṣajamityantena yāpyalakṣaṇam||17-18||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">...tadvat pratyākhyeyaṃ tridoṣajam| kriyāpathamatikrāntaṃ sarvamārgānusāriṇam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">autsukyāratisammohakaramindriyanāśanam| durbalasya susaṃvṛddhaṃ vyādhiṃ sāriṣṭameva ca||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19-20">tadvadityādi tu pratyākhyeyalakṣaṇam| tadvadityanena gambhīrādiyāpyalakṣaṇayuktaṃ sattridoṣajaṃ pratyākhyeyamityarthaḥ| autsukyaṃ harṣodrekaḥ, aratiranavasthānalakṣaṇā, sammoho manaso mohaḥ||19-20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">bhiṣajā prāk parīkṣyaivaṃ vikārāṇāṃ svalakṣaṇam| paścātkarmasamārambhaḥ kāryaḥ sādhyeṣu dhīmatā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sādhyāsādhyavibhāgajño yaḥ samyakpratipattimān| na sa maitreyatulyānāṃ mithyābuddhiṃ prakalpayet||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-22">na sa maitreyatulyānāṃ mithyābuddhiṃ prakalpayediti evaṅguṇo vaidyaḥ pratiniyamena yaṃ vyādhimupakramettaṃ sādhayatyeva paraṃ, tato bheṣajasya vyādhipraśamanaṃ prati karaṇatvāvadhāraṇe sati bheṣajamabheṣajena samānamiti maitreyasadṛśānāṃ karmavādināṃ mithyābuddheranutpāda iti bhāvaḥ||21-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tatra ślokau- ihauṣadhaṃ pādaguṇāḥ prabhavo bheṣajāśrayaḥ| ātreyamaitreyamatī matidvaividhyaniścayaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">caturvidhavikalpāśca vyādhayaḥ svasvalakṣaṇāḥ| uktā mahācatuṣpāde yeṣvāyattaṃ bhiṣagjitam||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-24">saṅgrahe iheti ihādhyāye| auṣadhamiti catuṣpādam| pādaguṇā iti yaduktaṃ pūrvādhyāye ṣoḍaśaguṇamiti| prabhāvo bheṣajāśraya iti tadbheṣajaṃ yuktiyuktamalamārogyāyeti||23-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne mahācatuṣpādo nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne tṛtīye nirdeśacatuṣke mahācatuṣpādo nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="ca.1.11">
          <head>tisraiṣaṇīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātastisraiṣaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvādhyāye catuṣpādamārogyakāraṇaṃ vyavasthāpitaṃ, tataścatuṣpādasampattyā prāptārogyeṇa satā yadanuṣṭheyaṃ prāṇaparipālanasādhanaṃ, tathā dhanārjanasādhanaṃ, tathā dharmārjanasādhanaṃ, tadihaiṣaṇātrayarūpamabhidhīyata ityanantaraṃ tisraiṣaṇīyo'bhidhīyate| tisraiṣaṇāśabdo'sminnastīti matvarthīyaśchaḥ, atrānukāryānukaraṇayorbhedāvivakṣayā <note place="foot" type="variant" n="1">‘tisra eṣaṇāḥ paryeṣṭavyā ityasyānukāryasyānukaraṇena tisraiṣaṇā ityanena śabdena sahābhedavivakṣayā roḥ sthāne kṛtayalopāsiddhau bhavati punaḥ saṃhitā’ iti gaṅgādharaḥ</note> yalopāsiddherabhāvāt saṃhitayā ‘tisraiṣaṇīyaḥ’ iti sañjñāyate, adhyāyānte “tisraiṣaṇīye mārgāśca” iti ślokapādaṃ kariṣyati; yadyapyanye'pyatra śabdāḥ santi, tathā'pi pradhānatvenāyaṃ gṛhyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu puruṣeṇānupahatasattvabuddhipauruṣaparākrameṇa hitamiha cāmuṣmiṃśca loke samanupaśyatā tisra eṣaṇāḥ paryeṣṭavyā bhavanti| tadyathā- prāṇaiṣaṇā, dhanaiṣaṇā, paralokaiṣaṇeti||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">iheti bhogārthipuruṣādhikāre, yato mokṣārthipuruṣaṃ prati dhanaiṣaṇā sarvathaivānupayuktā| puruṣeṇeti padaṃ kurvan ya eva puruṣa eṣaṇātrayamanviṣyati sa eva puruṣo bhaṇyate nānyaḥ, paśutulyatvāditi darśayati| pauruṣaṃ śārīraṃ balaṃ, parākramastu śauryākhyaṃ mānasaṃ balam| iheti iha janmani, amuṣminniti janmāntare| iṣyate'nviṣyate sādhyate'nayetyeṣaṇā| prāṇo jīvitaṃ, tat sādhyate dīrghatvena rogānupahatatvena cānayeti prāṇaiṣaṇā| evaṃ dhanaiṣaṇā| paralokopakārakasya dharmasyaiṣaṇā paralokaiṣaṇā| kāmaiṣaṇā tu prāṇaiṣaṇādhanaiṣaṇayorantarbhāvanīyā, śarīrasampattidhanasampattisādhyatvāt kāmasya; yadi vā kāmaiṣaṇāyāṃ svata eva puruṣaḥ pravṛtto bhavati nopadeśamapekṣata iti tadeṣaṇopadeśo na kṛtaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">āsāṃ tu khalveṣaṇānāṃ prāṇaiṣaṇāṃ tāvat pūrvataramāpadyeta| kasmāt? prāṇaparityāge hi sarvatyāgaḥ| tasyānupālanaṃ- svasthasya svasthavṛttānuvṛttiḥ, āturasya vikārapraśamane'pramādaḥ, tadubhayametaduktaṃ vakṣyate ca; tadyathoktamanuvartamānaḥ prāṇānupālanāddīrghamāyuravāpnotīti prathamaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">prāṇaiṣaṇāyāḥ prathamānuṣṭhāne upapattimāha- āsāṃ tvityādi| trayāṇāṃ madhye dve pūrve bhavataḥ, tṛtīyāyāḥ sarvottaratvenāpūrvatvāt; tena dvayostara iti nyāyāt pūrvataraṃ prāṇaiṣaṇeti sādhustaraprayogaḥ| prāṇaśabdo jīvitavacana ekavacanānto'pyasti; yaduktaṃ- “daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇo yeṣu pratiṣṭhitaḥ” (sū.a.30) iti, tena prāṇapratyavamarśakaṃ ‘tasya’ iti padamekavacanena yuktameva| vikārān praśamayatīti vikārapraśamanaṃ cikitsā, tasmin| apramādaḥ avadhānenānuṣṭhānam| vakṣyate ceti nikhilena śāstreṇa| prāṇānupālanāditi prāṇānupālanasādhanāt; tena prāṇānupālanadīrghāyuṣṭvayorarthābhedāt sādhyasādhanabhāvo nāstīti yaccocyate tannirastaṃ bhavati| prathameti prādhānyāt prāṇaiṣaṇā||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">atha dvitīyāṃ dhanaiṣaṇamāpadyeta, prāṇebhyo hyanantaraṃ dhanameva paryeṣṭavyaṃ bhavati <note place="foot" type="variant" n="2">asyāgre ‘kimarthamiti cet ucyate’ ityadhikaḥ pāṭha upaskāre upalabhyate</note>; na hyataḥ pāpāt pāpīyo'sti yadanupakaraṇasya dīrghamāyuḥ, tasmādupakaraṇāni paryeṣṭuṃ yateta| tatropakaraṇopāyānanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- kṛṣipāśupālyavāṇijyarājopasevādīni, yāni cānyānyapi satāmavigarhitāni karmāṇi vṛttipuṣṭikarāṇi vidyāttānyārabheta kartuṃ; tathā kurvan dīrghajīvitaṃ jīvatyanavamataḥ puruṣo bhavati <note place="foot" type="variant" n="3">‘dīrghajīvitamanavamataḥ puruṣo jīvati’ iti pā.</note>| iti dvitīyā dhanaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">atheti prāṇaiṣaṇānantaram| dvitīyāmiti hetugarbhaṃ viśeṣaṇaṃ, yasmādiyameva dvitīyā prāṇaiṣaṇānantaramavaśyopādeyatvena, tata iyamevocyata ityarthaḥ| prāṇaiṣaṇāmanu cāsyāḥ prādhānyaṃ darśayati- prāṇebhyo hītyādi| pāpaśabdena pāpakāryaṃ duḥkhamucyate| upakaraṇam ārogyabhogadharmasādhanībhūto dhanaprapañcaḥ, sa yasya nāstyasāvanupakaraṇaḥ| dhanopāyāniti vaktavye upakaraṇopāyāniti yataḥ karoti, tena dhanasya bhogadharmasādhanārthamevotpādamicchanti, na punaḥ kṛpaṇasyeva viniyogaśūnyasya susaṃvardhitamātrakaraṇārtham <note place="foot" type="variant" n="4">‘susambandhitāmātrākaraṇārthaṃ’ iti pā.</note>| anyānyapīti pratigrahādhyāpanādīni| vṛttiḥ vartanaṃ, puṣṭiḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘puṣṭirbalasampattiḥ’ iti pā.</note> dhanasampattiḥ| anavamataḥ anavajñāto bahumānagṛhīta iti yāvat| dīrghaṃ jīvitaṃ jīvati dhārayatītyarthaḥ, anekārthatvāddhātūnāṃ; yadi vā dīrghajīvitaṃ yathā syāttathā jīvatīti kriyāviśeṣaṇatvena vyākhyeyam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">atha tṛtīyāṃ paralokaiṣaṇāmāpadyeta| saṃśayaścātra, kathaṃ? bhaviṣyāma itaścyutā naveti; kutaḥ punaḥ saṃśaya iti, ucyate- santi hyeke pratyakṣaparāḥ parokṣatvāt punarbhavasya nāstikyamāśritāḥ, santi cāgamapratyayādeva punarbhavamicchanti; śrutibhedācca- ‘mātaraṃ pitaraṃ caike manyante janmakāraṇam | svabhāvaṃ paranirmāṇaṃ yadṛcchāṃ cāpare janāḥ’ || iti | ataḥ saṃśayaḥ- kiṃ nu khalvasti punarbhavo na veti||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">paralokaiṣaṇāṃ vyākaroti- athetyādi| atra ca paralokasya durjñeyatvena cārvākādināstikāsammatatvena ca paralokaṃ pramāṇena vyavasthāpayituṃ nirṇayārthaṃ pramāṇapravṛttiviṣayaṃ saṃśayameva tāvat paraloke darśayati- saṃśayaścātretyādi| itaścyutā iha janmani mṛtāḥ, bhaviṣyāmo janmāntara ityarthaḥ| saṃśayahetuṃ pṛcchati- kutaḥ saṃśayaḥ punariti| vādivipratipattiṃ saṃśayahetumāha- ucyata ityādi| pratyakṣaparā anumatapratyakṣaikapramāṇāḥ| parokṣatvāta pratyakṣāviṣayatvāt| punarbhavasya janmāntarasya| nāsti punarbhavo nāsti karmaphalaṃ nāstyātmetyādināstinā pracaratīti nāstikaḥ, tasya bhāvo nāstikyam| yata pratyakṣapramāṇenopalabhyate ghaṭapaṭādi, tadeva paramasti; nopalabhyate ca pratyakṣeṇa paralokaḥ, tasmānnāsti paraloka iti nāstikābhiprāyaḥ| asti punarbhava iti yeṣāṃ mataṃ tān darśayati- santītyādi| santi cetyatra ‘apare’ iti vākyaśeṣaḥ| āgamapratyayāt āgamaprāmāṇyāt| āgamaṃ ca punarbhavapratipādakaṃ dānatapoyajñetyādi darśayiṣyatyagre| icchantītyatra ‘ye’ iti vākyaśeṣaḥ| evaṃ tāvadvādivipratipattirekā saṃśayakāraṇaṃ darśitā; saṃśayahetvantaramāha- śrutibhedāccetyādi| śrūyata iti śrutiḥ; prativādivacanamevaṅgranthanibaddham| etāni ca mātāpitarāveva janmakāraṇamityādīni punarbhavapratikṣepakāṇi vacanāni| āgamapratyayādasti punarbhava iti yo brūte, tadvacanena samaṃ vādivipratipattirūpatayaiva saṃśayakāraṇaṃ bhavatītyata uktamupasaṃhāre ‘ataḥ saṃśayaḥ’ iti| eke manyante janmakāraṇamiti janmakāraṇamiti padaṃ mātaraṃ pitaraṃ tathā svabhāvaṃ tathā paranirmāṇamiti padatrayeṇa sambadhyate; yadṛcchāṃ cā'pare janā ityatra manyante janmakāraṇamiti padaṃ sambadhyate| mātāpitarāvevātmāntaranirapekṣāvapatyotpādane kāraṇaṃ, tena pūrvaśarīraṃ parityajya śarīrāntaraparigraharūpa ātmanaḥ paraloko nāstīti prathamavādinaḥ pakṣaḥ| paridṛśyamānapṛthivyādibhāvānāmevāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘bhūtānām’ iti pā.</note> svabhāvo- yat- saṃyogaviśeṣānmilitāḥ santaścetanaṃ puruṣādilakṣaṇaṃ kāryaviśeṣamārabhante, yathā surābījādīni pratyekamamadakarāṇyapi madakaraṃ madyamārabhante, nātra kaścidātmā vidyate yasya paralokaḥ syāditi svabhāvavādino bhāvaḥ| para aiśvaryādiguṇayukta ātmaviśeṣaḥ, tena saṃsāryātmanirapekṣiṇā nirmāṇaṃ paranirmāṇaṃ, tatrāpi parasyaivaiśvaryādiguṇayuktasyātmaviśeṣasya prabhāvādbhūtāni cetayante nātmāntaramastīti paralokābhāvaḥ| yadṛcchā kāraṇāpratiniyamenotpādaḥ; na kāraṇapratiniyamena kāryotpādo'vadhārayituṃ śakyate, avadhārakapramāṇānāṃ prāmāṇyānavadhāraṇāt; tasmādātmaiva punarbhavamanubhavatīti na vācyamiti yādṛcchikasyābhiprāyaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra buddhimānnāstikyabuddhiṃ jahyādvicikitsāṃ ca| kasmāt? pratyakṣaṃ hyalpam; analpamapratyakṣamasti, yadāgamānumānayuktibhirupalabhyate; yaireva tāvadindriyaiḥ pratyakṣamupalabhyate, tānyeva santi cāpratyakṣāṇi||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">punarbhavāstitvapakṣaṃ gṛhītvā prāha- tatretyādi| buddhimāniti praśastabuddhiyuktaḥ| nāstyeva paraloka iti viparyayajñānaṃ nāstikyabuddhiḥ, tāṃ jahyāt| paralokaviṣayo viparyayo yathā dharmānuṣṭhānaṃ prati virodhakaḥ, tathā stokakrameṇāsti paraloko na veti saṃśayo'pi dharmānuṣṭhānaṃ prati virodhaka ityāha- vicikitsāṃ ceti; vicikitsāṃ jahyāditi sambandhaḥ, vicikitsā sandehaḥ, sā ceha prakṛtatvāt <note place="foot" type="variant" n="7">‘sa ceha prakṛtatvāt paralokaviṣaye eva’ iti pā.</note> paralokaviṣayaiva| atraiva hetupraśnapūrvakaṃ hetumāha- kasmādityādi| apratyakṣatvāt paraloko nāstīti prathamavādimataṃ dūṣayati- pratyakṣamityādi| yathā, pratyakṣaṃ pramāṇamavyabhicāripramājanakatvena; tathā''gamādīnyapi tathābhūtapramājanakatvāt pramāṇānyeva; tataśca pratyakṣāviṣayatvenaiva yat punarbhavasya nāstitvaṃ vyavasthāpyate tanna yuktamiti prakaraṇārthaḥ| punarbhavasādhakāni cāgamādīnyagre vakṣyamāṇāni santyeveti bhāvaḥ| āgamādīni lakṣaṇato'gre'bhidhāsyante| pratyakṣāviṣayatve satyapi yānyanyapramāṇasiddhāni santi tānyāha- yairevetyādi| pratyakṣamiti pratyakṣaviṣayaṃ ghaṭādi| santīti indriyopakramaṇīyoktānumānagamyatvāditi boddhavyam||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">satāṃ ca rūpāṇāmatisannikarṣādativiprakarṣādāvaraṇāt karaṇadaurbalyānmanonavasthānāt samānābhihārādabhibhavādatisaukṣmyācca pratyakṣānupalabdhiḥ; tasmādaparīkṣitametaducyate- pratyakṣamevāsti, nānyadastīti||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">itaśca pratyakṣānupalabdhirna vastvabhāvaniścayakāriketyāha- satāmityādi| satāmityagre vakṣyamāṇātisannikarṣādyabhāve pratyakṣeṇaiva gṛhyamāṇatvena satāmityarthaḥ| pratyakṣānupalabdhirityatisannikarṣādibhiḥ saha pratyekamabhisambadhyate| atisannikarṣādanupalabdhiryathā- nayanagatakajjalādeḥ, ativiprakarṣādyathā- dūrākāśagatasya pakṣiṇaḥ, āvaraṇādyathā- kuḍyādipihitasya <note place="foot" type="variant" n="8">‘nadyādipihitasya’ iti pā.</note> ghaṭādeḥ, karaṇadaurbalyādyathā- kāmalādyupahatasya cakṣuṣaḥ paṭaśauklyādyapratibhānaṃ, manonavasthānādyathā- kāntāmukhanirīkṣaṇaprahitamanasaḥ pārśvāgatavacanānavabodhaḥ, samānābhihārādyathā- bilvarāśipraviṣṭasya bilvasyendriyasambaddhasyāpi bhedenāgrahaṇam, abhibhavādyathā- madhyandine ulkāpātasya, saukṣmyādyathā- tricaturhastapramāṇadeśavartinaḥ krimiviśeṣalikhyāderagrahaṇam||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śrutayaścaitā na kāraṇaṃ, yuktivirodhāt| ātmā mātuḥ piturvā yaḥ so'patyaṃ yadi sañcaret| dvividhaṃ sañcaredātmā sarvovā'vayavena vā||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sarvaścet sañcarenmātuḥ piturvā maraṇaṃ bhavet| nirantaraṃ, nāvayavaḥ kaścitsūkṣmasya cātmanaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-10">samprati śrutibhedavādimataṃ dūṣayati- śrutayaścetyādi| na kāraṇamiti na punarbhavapratiṣedhe kāraṇamityarthaḥ| yuktivirodhāt upapattivirodhāt| apatyaśarīre mātāpitroḥ kāraṇatvamanumatameva, yatastathāvidhe mātāpitroḥ kāraṇatve satyapi caitanyahetorātmanaḥ paralokādāgamane pretyabhāvo'khaṇḍita eveti| caitanyamapatyasya mātāpitrorapi caitanyaheturya ātmā tata eva bhavatīti yo manyate taṃ pratyāha- ātmā māturityādi| dvividhaṃ dviprakāram| sarva iti mātaraṃ pitaraṃ parityajyāpatyaṃ gacchet; avayaveneti eko'vayavo vā''tmano mātari pitari vā tiṣṭhet, anyaścaikadeśa ātmano'patyaṃ gacchet| prathamapakṣe dūṣaṇamāha- sarvaścetyādi| nirantaramiti cchedaḥ, nirantaraṃ tatkālameva, yadi māturātmā'patyaṃ sañcarettadā tatkālameva māturmaraṇaṃ, yadi tu piturātmā'patyaṃ sañcarettadā tatkālameva piturmaraṇaṃ, syāditi| dvitīyaṃ pakṣaṃ dūṣayati- nāvayava ityādi| sūkṣmasyeti asthūlasya; sthūlānāṃ pṛthivyādīnāmavayavā bhavanti, na tu sūkṣmāṇāmākāśakālamanobuddhiprabhṛtīnāṃ; tataścāvayavābhāvādātmano'vayavena sañcaraṇaṃ dūramapāstamityarthaḥ||9-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">buddhirmanaśca nirṇīte yathaivātmā tathaiva te| yeṣāṃ caiṣā matisteṣāṃ yonirnāsti caturvidhā||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">atha śaṅkyate- mā''tmā mātāpitroḥ sañcaratu, buddhistu tayormano vā'patyaṃ sañcaratu, ata evāpatyasya caitanyaṃ bhaviṣyatītyāha- buddhirmanaścetyādi| nirṇīte vyavasthāpite pramāṇena, kimbhūtenetyāha- yathaivātmā niravayavatvenāvayavasañcaraṇākṣamastathā tatkālameva mātāpitṛparityāgaprasaṅgena kārtsnyenāpi sañcaritumakṣamaḥ, tathā te api buddhimanasī niravayavatvānnaikadeśena sañcareyātāṃ, mātāpitrostatkālamevābuddhimattvāmanaskatvaprasaṅgācca na kārtsnyena sañcareyātāmiti bhāvaḥ| dūṣaṇāntaramāha- yeṣāmityādi| yeṣāṃ matiriti mātāpitarāvevāpatye caitanyakāraṇamityevaṃrūpā| caturvidhā yoniriti jarāyujāṇḍajasaṃsvedajodbhijjalakṣaṇā| evaṃ manyate- saṃsvedajānāṃ maśakādīnāṃ tathodbhijjānāṃ gaṇḍūpadādīnāṃ cetanānāṃ mātāpitarau na vidyete; tatasteṣāmacaitanyaṃ syāt, mātāpitroścetanakāraṇayorabhāvāditi||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vidyāt svābhāvikaṃ ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ yat svalakṣaṇam| saṃyoge ca viyoge <note place="foot" type="variant" n="9">‘vibhāge’ iti pā.</note> ca teṣāṃ karmaiva kāraṇam||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">svābhāvikavādino bhūtacaitanyapakṣaṃ dūṣayati- vidyādityādi| svabhāvakṛtaṃ svābhāvikam| ṣaṇṇāṃ dhātūnāmiti pṛthivyaptejovāyvākāśātmanām, eṣāṃ ca dhātutvaṃ śarīradhāraṇājjagaddhāraṇācca| svalakṣaṇam ātmīyamavyabhicāri lakṣaṇaṃ; tacca pṛthivyāḥ kāṭhinyādi, apāṃ dravatvādi, tejasa uṣṇatvādi, vāyostiryaggamanādi, ākāśasyāpratighātādi ātmano jñānādi; etena, etadeva parameṣāṃ lakṣaṇaṃ svābhāvikaṃ, na tāvadātmarahitānāmeṣāṃ caitanyamapi svābhāvikamastīti darśayati| tataśca yat pratyekaṃ bhūtānāṃ na sambhavati tanmilitānāmapi na sambhavati caitanyaṃ; yato bhūtānāmapi saṃyogāccaitanyasambhave bahūni cetanāni syurbālyādyavasthābhedāt, tataśca jñātṛbhedāt pratisandhānānupapattiriti bhāvaḥ; ātmasambandhena tu caitanyaṃ sammatameva, paraṃ tatrāpi garbhotpattau bhūtānāmātmasambandhe tathā maraṇe bhūtānāmātmano viyoge karmaiva janmāntarakṛtaṃ kāraṇaṃ, nānyat| tat bhūtasaṃyogavibhāgakāraṇajanmāntarakṛtakarmasvīkārāt <note place="foot" type="variant" n="10">‘udbhūtatadbhūtasaṃyogakāraṇa...’ iti pā.</note> pretyabhāvaḥ svīkṛto bhavatīti bhāvaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">anādeścetanādhātorneṣyate paranirmitiḥ| para ātmā sa ceddheturiṣṭo'stu <note place="foot" type="variant" n="11">‘iṣṭāstu’ iti pā.</note> paranirmitiḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">paranirmāṇapakṣaṃ dūṣayati- anāderityādi| atra paranirmāṇapakṣe śarīrasyātmarahitasya pareṇa nirmāṇaṃ vā'bhipretaṃ syāt, ātmano vā'pi pareṇa nirmāṇamabhipretaṃ syāt; ātmanaḥ paranirmāṇaṃ dūṣayati- anāderityādi| nityasya cetanādhātoriti ātmanaḥ; neṣyate nityasyotpādakakāraṇābhāvāditi bhāvaḥ; nityatvaṃ cātmanaḥ śārīre pratipādayiṣyati| atha śarīramātrasya paranirmāṇamabhipretaṃ, tadanumatameva; pareṇā''tmanā dharmādharmasahāyena tasya kriyamāṇatvādityāha- para ityādi| heturiṣṭa iti śarīrotpāde heturiṣṭa ityarthaḥ; astu paranirmitirīdṛśī pretyabhāvāvirodhinīti bhāvaḥ| evaṃ manyate- pareṇaiśvaryādiguṇayuktenātmaviśeṣeṇaitaccetanaṃ śarīraṃ kriyamāṇaṃ cetanāhetubhūtātiriktātmasambandhamantarā (cetanāyuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> ) kartuṃ na pāryeta, ghaṭādivadacetanatvaprasaṅgāt; cetanāhetuścātmā nityatvena na kriyate, tasmāccetanāhetunityatvena janmāntarasambandhinamātmānaṃ gṛhītvā śarīraṃ cetanaṃ paraḥ karotīti svīkaraṇīyam; evamapi ceśvaradaridrādijagadvaicitryadarśanādātmano dharmādharmayogavaicitryaṃ kalpanīyaṃ; tathāca satyātmana eva dharmādharmasahāyatā'vaśyaṃ svīkaraṇīyā, tasmāt sa eva śarīrādyutpattau kāraṇamastu kimapareṇehātmaviśeṣakalpanena; yadi vā, evamātmanyanekajanmasambandhini saṃsārahetudharmādharmaguṇaśālini siddhe astu so'pyātmaviśeṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘so'pyātmā viśeṣakāraṇaṃ’ iti pā.</note> kāraṇam, ato na kācit kṣatiriti||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">na parīkṣā na parīkṣyaṃ na kartā kāraṇaṃ na ca| na devā narṣayaḥ siddhāḥ karma karmaphalaṃ na ca||14||</seg> <seg type="unit" n="15">nāstikasyāsti naivātmā yadṛcchopahatātmanaḥ| pātakebhyaḥ paraṃ caitat pātakaṃ nāstikagrahaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14-15">yadṛcchāvādimataṃ dūṣayati- na parīkṣetyādi| yadṛcchāvādī khalvekamapi pramāṇaṃ nānumanyate, tataśca tasyāprāmāṇikatvāt pramāṇaṃ vinaiva yatkiñcidbruvato na śraddheyaṃ vacanaṃ bhavati, tasmādupekṣaṇīya evāyamiti prakaraṇābhiprāyaḥ| yadṛcchayā aparisthitapakṣatayā, upahata ihalokaparalokānupayukta ātmā yasya sa yadṛcchopahatātmā; tasya parīkṣā nāstīti parīkṣāhetūnāṃ pramāṇānāmabhāvādityarthaḥ; parīkṣyamapi nāsti, parīkṣakapramāṇābhāvādeva; evaṃ kartā'pi nāsti tatkāraṇamapi nāsti, pramāṇāsvīkārāditi bhāvaḥ; tathā sarvajanasiddhā devādayo'pi na santītyabhidhānena nāstikasya varjanīyatvaṃ darśayati| pātakebhyo brahmāvadhādibhyaḥ; paraṃ śreṣṭhaṃ; nāsti paraloka ityādiko graho nāstikagrahaḥ; nāstikabuddhyā hyucchṛṅkhalaḥ puruṣaḥ sarvamapi pātakaṃ karotīti bhāvaḥ||14-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tasmānmatiṃ vimucyaitāmamārgaprasṛtāṃ budhaḥ| satāṃ buddhipradīpena paśyetsarvaṃ yathātatham||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">nāstikatāparityāgena yathākartavyatāmāha- tasmādityādi| etāmiti nāstikabuddhim| amārge adharme prasṛtā amārgaprasṛtā| buddhireva pradīpo buddhipradīpaḥ, tena pratyakṣādipramāṇena paśyedityarthaḥ| yathātathamiti yathāsvarūpam||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">dvividhameva khalu sarvaṃ saccāsacca; tasya caturvidhā parīkṣā- āptopadeśaḥ, pratyakṣam, anumānaṃ, yuktiśceti||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">samprati parapakṣaṃ dūṣayitvā svapakṣaparalokasādhanāni pramāṇānyavatārayati- dvividhamityādi| sarvamiti yatkiñcit pramāṇapratīyamānaṃ, taddvividhaṃ; taddvaividhyamāha- saccāsacca; saditi vidhiviṣayapramāṇagamyaṃ bhāvarūpam, asaditi niṣedhaviṣayapramāṇagamyamabhāvarūpam| parīkṣyate vyavasthāpyate vastusvarūpamanayeti parīkṣā pramāṇāni, āptopadeśādaya uttaragranthe sphuṭā bhaviṣyanti||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">āptāstāvat- rajastamobhyāṃ nirmuktāstapojñānabalena ye| yeṣāṃ trikālamamalaṃ jñānamavyāhataṃ sadā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">āptāḥ śiṣṭā vibuddhāste teṣāṃ vākyamasaṃśayam| satyaṃ, vakṣyanti te kasmādasatyaṃ nīrajastamāḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘kasmānnīrajastamaso mṛṣā’ iti pā.</note>||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-19">āptopadeśaṃ darśayitumāptameva tāvadāha- āptā ityādi| niḥśeṣeṇa muktā nirmuktāḥ| tapojñānabaleneti rajastamonirmuktau kāraṇatvena yojanīyam| trikālamiti atītānāgatavartamānaviṣayam| amalamiti yathārthagrāhitvena| avyāhatamiti kvacidapi viṣaye'kuṇṭhitaśaktitvena| āptī rajastamorūpadoṣakṣayaḥ, tadyuktā āptāḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘āptaḥ khalu sākṣātkṛtadharmā yathādṛṣṭasyārthasya cikhyāpayiṣayā prayukta upadeṣṭā| sākṣātkaraṇamarthasyāptiḥ, tayā pravartata ityāptaḥ| ṛṣyāryamlecchānāṃ samānaṃ lakṣaṇaṃ, tathā ca sarveṣāṃ vyavahārāḥ pravartante’ iti nyāyadarśanabhāṣye vātsyāyanaḥ</note>; śāsati jagatkṛtsnaṃ kāryākāryapravṛttinivṛttyupadeśeneti śiṣṭāḥ; boddhavyaṃ viśeṣeṇa buddhametairiti vibuddhāḥ; āptāḥ, śiṣṭāḥ, vibuddhā iti sañjñātrayeṇāptānāṃ loke prasiddhiṃ darśayati; teṣāmāptānāṃ vākyamasaṃśayaṃ niścitaṃ satyaṃ yathārthamityarthaḥ| tadvākyasatyatve hetumāha- vakṣanti te kasmādasatyaṃ nīrajastamā iti| nīrajastamā iti tamappratyayāntaḥ śabdaḥ, tena nīrajastvaprakarṣeṇa tamo'pi vyudastaṃ bhavati; na hi sarvathā nīrajaske puruṣe tamo bhavati; yaduktaṃ- “nārajaskaṃ tamaḥ” (vi.a.6) iti| vakṣanti te kasmādasatyaṃ na kasmādapītyarthaḥ; asatyaṃ mithyājñānādvā'bhidhīyate, samyagjñāne satyapi rāgadveṣābhyāṃ vā'bhidhīyate, tacca tritayamapi mithyājñānarāgadveṣarūpaṃ rajastamonirmukte sattvaguṇodrekādamalavijñāne na sambhavatītyarthaḥ; yadi vā ‘nīrajastamaso mṛṣā’ iti pāṭhaḥ sugamaḥ| etaccāptalakṣaṇaṃ sahajāptabrahmādyabhiprāyeṇa, laukikānāṃ tu puruṣāṇāmāptatvaṃ prativiṣayasamyagjñānasambhavane tadviṣayarāgadveṣāsambhavena ca boddhavyam; etena, āptopadeśa iti śabdarūpapramāṇalakṣaṇamuktaṃ bhavati; buddhipramāṇapakṣe tu, āptopadeśajanitā buddhiḥ pramāṇamiti boddhavyam||18-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ātmendriyamanorthānāṃ sannikarṣāt pravartate| vyaktā tadātve yā buddhiḥ pratyakṣaṃ sa nirucyate||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">pratyakṣalakṣaṇamāha- ātmendriyetyādi| sannikarṣāditi sambandhāt; sa ca sambandhaḥ- saṃyogaḥ, samavāyaḥ, saṃyuktasamavāyaḥ, saṃyuktasamavetasamavāyaḥ, samavetasamavāyaḥ, viśeṣaṇaviśeṣyabhāvalakṣaṇo boddhavyaḥ| vyaktā ityanena vyabhicāriṇīmayathārthabuddhiṃ saṃśayaṃ ca nirākaroti| tadātve tatkṣaṇam; anena ca pratyakṣajñānānantarotpannānumānajñānaṃ smaraṇaṃ ca paramparayā''tmendriyamanorthasannikarṣajaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘ātmendriyamana-indriyamanorthasannikarṣajaṃ’ iti pā.</note> vyavacchinatti; ātmādicatuṣṭayasannikarṣābhidhānaṃ ca pratyakṣakāraṇābhidhānaparaṃ; tena, ‘indriyārthasannikarṣāt pravartate yā’ ityetāvadeva lakṣaṇaṃ boddhavyam; etena sukhādiviṣayamapi pratyakṣaṃ gṛhītaṃ bhavati; tatra hi catuṣṭayasannikarṣo nāsti, ātmasannikarṣastu pramāṇajñānasādhāraṇatvenaiva lakṣaṇānupayuktaḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘lakṣaṇārthamupayuktaḥ’ iti pā.</note>| iha ca pratyakṣaphalarūpā'pi buddhiḥ pratyakṣaśabdenābhidhīyate, tathaiva lokavyavahārāt; paramārthatastu yato bhavatīndriyāderīdṛśī buddhistat pratyakṣam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">pratyakṣapūrvaṃ trividhaṃ trikālaṃ cānumīyate| vahnirnigūḍho dhūmena maithunaṃ garbhadarśanāt||21||</seg> <seg type="unit" n="22">evaṃ vyavasyantyatītaṃ bījāt phalamanāgatam| dṛṣṭvā bījāt phalaṃ jātamihaiva sadṛśaṃ budhāḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-22">anumānasvarūpamāha- pratyakṣetyādi| pratyakṣagrahaṇaṃ vyāptigrāhakapramāṇopalakṣaṇārthaṃ, tena pratyakṣapūrvamiti vyāptigrāhakapramāṇapūrvakam| trividhamityanenānumānatraividdhyaṃ darśayati; tena, kāryāt kāraṇānumānaṃ, yathā- garbhadarśanānmaithunānumānaṃ; tathā kāraṇāt kāryānumānaṃ, yathā- bījāt sahakārikāraṇāntarayuktāt phalānumānaṃ; tathā'kāryakāraṇabhūtānāṃ ca sāmānyato darśanādanumānaṃ, yathā- dhūmādvartamānakṣaṇasambandhādagnyanumānam; etattrividhamanumānaṃ gṛhītaṃ bhavati| trikālamityanena trikālaviṣayatvamanumānasya darśayati| anumīyate ityatra ‘yena tadanumānam’ iti vākyaśeṣaḥ| tena, vyāptigrahaṇādanu anantaraṃ mīyate samyaṅniścīyate parokṣārtho yena tadanumānaṃ, vyāptismaraṇasahāyaliṅgadarśanamityarthaḥ| trividhamiti yaduktaṃ tasyodāharaṇaṃ darśayati- vahnirityādi| etacca vyākṛtameva <note place="foot" type="variant" n="18">‘vyaktameva’ iti pā.</note>| nigūḍhaḥ adṛśyamānaḥ| evaṃ vyavasyantyatītamiti vyavacchedaḥ| bījāditi sahakārikāraṇāntarajalakarṣaṇādiyuktāditi boddhavyam| anāgataṃ phalaṃ sadṛśaṃ vyavasyantīti sambandhaḥ| dṛṣṭvā bījāt phalaṃ jātamityanena bījaphalayoḥ kāraṇakāryalakṣaṇāṃ vyāptiṃ darśayati; yadyapi ca kāraṇaṃ kāryaṃ vyabhicarati, yato nāvaśyaṃ bījasadbhāve phalaṃ bhavati, tathā'pi sahakārikāraṇāntarayuktaṃ bījaṃ phalaṃ na vyabhicaratītyabhiprāyo boddhavyaḥ; kāraṇasāmagrī ca kāryaṃ na vyabhicaratyeva||21-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">jalakarṣaṇabījartusaṃyogāt sasyasambhavaḥ| yuktiḥ ṣaḍdhātusaṃyogādgarbhāṇāṃ sambhavastathā||23||</seg> <seg type="unit" n="24">mathyamanthana(ka)manthānasaṃyogādagnisambhavaḥ| yuktiyuktā catuṣpādasampadvyādhinibarhaṇī||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-24">yukteḥ pramāṇasyānyaśāstraprasiddhatvenodāharaṇānyeva <note place="foot" type="variant" n="19">‘anyaśāstrāprasiddhatvena’ iti pā.</note> tāvaddarśayati, udāharaṇe jñāte yukterlakṣaṇaṃ sukhena jñāyate ityabhiprāyeṇa- jalakarṣaṇetyādi| karṣaṇaśabdena karṣaṇasaṃskṛtā bhūmirgṛhyate, jalakarṣaṇabījartusaṃyogāt sasyasya sambhavo bhavatīti yajjñānaṃ tadyuktiriti yojanīyam| ṣaḍdhātusaṃyogāt pañcamahābhūtātmasaṃyogāt| tathāśabdo yuktirityākarṣati| mathyaṃ manthanakāṣṭhayantrakaṃ, kāṣṭhaṃ manthanaṃ, manthānaṃ kāṣṭhabhrāmaṇaṃ; kiṃvā ‘manthaka’ iti pāṭhaḥ, tatra manthānaṃ bhrāmyamāṇakāṣṭhaṃ; saṃyogānmelakāditi boddhavyaṃ, yato manthanasya kriyārūpasya saṃyogo na saṅgacchate; kiṃvā manthanaśabdena manthanarajjurucyate| yujyate sambadhyate'nayeti yuktiḥ, tayā yuktā yuktiyuktā| catuṣpāda iti vaktavye sampadgrahaṇaṃ guṇavaccatuṣpādagrahaṇārtham||23-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">buddhiḥ paśyati yā bhāvān bahukāraṇayogajān| yuktistrikālā sā jñeyā trivargaḥ sādhyate yayā||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25">samprati yukterlakṣaṇamāha- buddhirityādi| yā buddhirbhāvān paśyati viṣayīkaroti, bahukāraṇayogo bahūpapattiyogaḥ, janiścāyaṃ jñānārthe, tena bahūpapattiyogajñāyamānānarthān yā buddhiḥ paśyati ūhalakṣaṇā sā yuktiriti pramāṇasahāyībhūtā| evamanena bhavitavyamityevaṃrūpa ūho'tra yuktiśabdenābhidhīyate; sā ca paramārthato'pramāṇabhūtā'pi vastuparicchede pramāṇasahāyatvena vyāpriyamāṇatvāt, tathā tayaiva ūharūpayā prāyo lokānāṃ vyavahārādiha pramāṇatvenoktā| ata eva pradeśāntare yuktiṃ vinā yathoktaṃ pramāṇatrayaṃ darśayiṣyati- “trividhā vā (parīkṣā) sahopadeśena” (vi. a.4) iti vacanāt| tathā, upamānaṃ gṛhītvā rogabhiṣagjitīye śabdādīni catvāri pramāṇānyabhidhāsyati| trikālā vartamānātītānāgataviṣayā; trikālaviṣayatvaṃ cāsyāstrikālānumānaviṣayopadeśakatvenaiva| trivargasādhakatvaṃ ca trivargasādhanādeva, ūhenaiva hi prāyastrivargānuṣṭhāne pravṛttirbhavati; (pramāṇaparicchedena <note place="foot" type="variant" n="20">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> tu pracāro virala eva|) yattu bahukāraṇajalakarṣaṇabījartusaṃyogādbhāvisasyajñānaṃ yuktirucyate, taccānumānānnārthāntarabhūtaṃ; tatrānumānādbhedo duṣkara iti nādriyāmahe; kiñca kāraṇebhyaḥ kāryaṃ pratīyamānaṃ na kadā'pi vartamānaṃ pratīyate, tataśca trikāleti parāhataṃ syāt| atra śāntarakṣitakamalaśīlābhyāṃ yuktipramāṇāntarasvīkāre pūrvapakṣasiddhāntāvuktau- “yasmin sati bhavatyeva na bhavatyasatīti ca| tasmādato bhavatyetadyuktireṣā'bhidhīyate|| pramāṇāntaramevedamityāha carakā muniḥ| nānumānamiyaṃ yasmāddṛṣṭānto'tra na vidyate” (ta.saṃ.kā.1692-93) iti| etacchāntarakṣitavacanaṃ kamalaśīlena vyākhyātaṃ- “tadbhāvabhāvitvena yā tatkāryatāpratītiriyaṃ yuktiḥ; iyaṃ ca savikalpatvānna pratyakṣaṃ; nāpyanumānaṃ dṛṣṭāntābhāvāt, tathāhi- dṛṣṭānto'pi- ata eva tadbhāvabhāvitvāttatkāryatāpratipattiḥ, tatrāpi dṛṣṭānto'nyo'nveṣaṇīyaḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘dṛṣṭānto'nveṣaṇīyaḥ’ iti pā.</note>, tatrāpyapara ityanavasthā syāt; tasmāt pramāṇāntaraṃ yuktirityāha carako vaidyaḥ; evaṃ pūrvapakṣamutthāpya dūṣitaṃ yat- “kāryakāraṇabhāvasya pratipattirna saṅgatā| tasmādasyāṃ na bhedo'sti sādhyasādhanayoryataḥ|| tadbhāvavyavahāre tu yogyatāyāḥ prasādhane| saṅketakālavijñāto vidyate'rtho nidarśanam” (ta.saṃ.kā.1696-48)| etadvyākhyātaṃ kamalaśīlena- “yuktau na sādhyasādhanayorbhedaḥ; tathāhi- atra tadbhāvabhāvitā hetuḥ, kāryakāraṇatā ca sādhyā, na cānayorbheda upalabhyate paryāyatvāttarupādapavat; atha mataṃ- na <note place="foot" type="variant" n="22">‘nābhyāṃ kāryakāraṇatābhāvau sādhyete, kiṃ tarhi vyavahāraḥ’ iti mudritatattvasaṅgrahapustake pāṭhaḥ</note> kāryakāraṇatā sādhyate kintarhi tadbhāvavyavahāra iti, tatrāha- tadbhāvavyavahāre ityādi; tasyā hetuphalatāyā bhāvastadbhāvaḥ, tatra vyavahāro yaḥ sa tadbhāvavyavahāraḥ jñānābhidhānapravṛttilakṣaṇamanuṣṭhānaṃ, tasmin yogyatā mūḍhaṃ prati sādhyate; ye yadvyāpārānantaraniyatopalambhasvabhāvāste tatkāryavyavahārayogyāḥ, tadyathā- saṅketakālānubhūtāḥ kulālādivyāpārānantaropalambhasvabhāvā ghaṭādayaḥ; tathā ca tālvādivyāpārānantaraniyatopalambhasvabhāvāḥ śabdā iti svabhāvo hetuḥ; tataśca sa dṛṣṭāntatvādanumānādabhedo yukteḥ”| etau ca pūrvapakṣasiddhāntau evambhūtayuktyasvīkārādevāpratividheyau <note place="foot" type="variant" n="23">‘eva pratividheyau’ iti pā.</note>||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">eṣā parīkṣā nāstyanyā yayā sarvaṃ parīkṣyate| parīkṣyaṃ sadasaccaivaṃ tayā cāsti punarbhavaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26">upasaṃharati- eṣetyādi| nāstyanyetivacanenārthāpattyasambhavādīnāmanyatantramatānāṃ pramāṇānāṃ niṣedhaṃ karoti| prastute parīkṣāṃ prayojayati- tayā cāsti upalabhyate ca punarbhava iti||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tatrāptāgamastāvadvedaḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘āptāgamastāvat’ iti pā.</note>, yaścānyo'pi kaścidvedārthādaviparītaḥ parīkṣakaiḥ praṇītaḥ śiṣṭānumato lokānugrahapravṛttaḥ śāstravādaḥ, sa cā''ptāgamaḥ; āptāgamādupalabhyatedānatapoyajñasatyāhiṃsābrahmacaryāṇyabhyudayaniḥśreyasakarāṇīti||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">tatra śabdasya punarbhavapratipādakatvaṃ darśayati- tatrā''ptāgama ityādi| prathamaṃ vedaṃ pradarśayan vedasya nirastavibhramāśaṅkaṃ prāmāṇyaṃ darśayati, yaścānyo'pītyanena granthena vedārthāviparītatvādibhirhetubhiḥ paricchedanīyaprāmāṇyāyurvedasmṛtiśāstrādīni darśayati| śāstrarūpo vādaḥ śāstravādaḥ| āptāgamāditi vedāt| yajñaḥ agniṣṭomādiḥ; brahmācaryam upasthasaṃyamādi| abhyudayaḥ svargaḥ, niḥśreyasaṃ mokṣaḥ; atra yathāyogyatayā svargasya mokṣasya ca kāraṇamiti boddhavyam| etena janmāntarabhogyasvargānekajanmalabhyamokṣopadeśenātmanaḥ paralokaḥ kathito bhavatīti bhāvaḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">na cānativṛttasattvadoṣāṇāmadoṣairapunarbhavo dharmadvāreṣūpadiśyate||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28">āgamāntaramāha- na cetyādi| anativṛttau avanupaśāntau sattvadoṣau manodoṣau rajastamorūpau yeṣāṃ te tathā, teṣām; punarbhavo mokṣaḥ, dharmadvāreṣu dharmaśāstreṣu, adoṣaiḥ nirmanodoṣairmaharṣibhiḥ, upadiśyate na, iti sambandhaḥ; tena punarbhava upadiśyate ityarthaḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">dharmadvārāvahitaiśca vyapagatabhayarāgadveṣalobhamohamānairbrahmaparairāptaiḥ karmavidbhiranupahatasattvabuddhipracāraiḥ pūrvaiḥ pūrvatarairmaharṣibhirdivyacakṣubhirdṛṣṭvopadiṣṭaḥ punarbhava iti vyavasyedevam <note place="foot" type="variant" n="25">‘vyavasyedevaṃ punarbhavam’ iti pā.</note>||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29">āgamāntaramṛṣivacanamāha- dharmadvāretyādi| brahmā adhyātmajñānaṃ, tatparaiḥ| karmavidbhiḥ anuṣṭhātavyayāgādikarmavidbhiḥ| anupahatasattvaguṇo buddheḥ pracāro bodhalakṣaṇo yeṣāṃ te tathā, etena viśuddhabuddhitvaṃ darśayati| divyamatīndriyārthadarśi cakṣuḥ samādhirūpaṃ jñānaṃ yeṣāṃ te divyacakṣuṣaḥ, taiḥ| dṛṣṭvopadiṣṭaḥ svayamanubhūya kathita ityarthaḥ| itiśabdo hetau| evamiti āgamena||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">pratyakṣamapi copalabhyate- mātāpitrorvisadṛśānyapatyāni, tulyasambhavānāṃ varṇasvarākṛtisattvabuddhibhāgyaviśeṣāḥ, pravarāvarakulajanma, dāsyaiśvaryaṃ, sukhāsukhamāyuḥ, āyuṣo vaiṣamyam, iha kṛtasyāvāptiḥ, aśikṣitānāṃ ca ruditastanapānahāsatrāsādīnāṃ pravṛttiḥ, lakṣaṇotpattiḥ, karmasādṛśye <note place="foot" type="variant" n="26">‘karmasāmānye’ iti pā.</note> phalaviśeṣaḥ, medhā kvacit kvacit karmaṇyamedhā, jātismaraṇam- ihāgamanamitaścyutānāmiti <note place="foot" type="variant" n="27">‘…mitaścyutānāṃ ca bhūtānāṃ’ iti pā.</note>, samadarśane priyāpriyatvam||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30">pratyakṣaṃ ca yadyapi punarbhavaṃ na gṛhṇāti, tathā'pi tat punarbhavagrāhakānumānasya liṅgagrahaṇe yathā vyāpriyate tathā darśayati- pratyakṣamapītyādi| visadṛśānīti kaścit kurūpaḥ, kaścit surūpaḥ| tulyasambhavānāṃ tulyotpādakāraṇānāṃ kaścidgauraḥ kaścit kṛṣṇaḥ, evaṃ svarādāvapi viśeṣo boddhavyaḥ| dāsyaiśvaryamiti kasyaciddāsyaṃ kasyacidaiśvaryam| evamaparatrāpi viparyayaḥ puruṣabhedena boddhavyaḥ| sukhāsukhamiti āyuṣo viśeṣaṇam| ruditādayo'mī avyutpannabālagocaratayā boddhavyāḥ; ete ca ruditādayo yathāyogamiṣṭāniṣṭasmaraṇamantarā na bhavanti, smaraṇaṃ ca pūrvajñānaṃ vinā na bhavatīti pūrvajanmajñānānumānāt paralokānumāyakā bhavanti| pūrvapratipāditaṃ ca visadṛśatvādivaicitryamuttaratra pratipādanīyaṃ ca lakṣaṇotpattyādikāraṇāntarādarśane sati pūrvajanmakṛtakāraṇānumāyakamiti paralokānumāyakaṃ mantavyam| lakṣaṇotpattiriti sāmudrakalakṣaṇapratipāditalakṣaṇotpattiḥ| karmasādṛśye sevādisādṛśye| medhā kvacit karmaṇi citralekhanāstravidyādau| jāteratītāyāḥ smaraṇaṃ jātismaraṇaṃ; tadeva smaraṇaṃ darśayati- ihāgamanamitaścyutānāmiti; iha kule jāto'smi, itaśca kulādāgato'smītyevamākāraṃ jātismaraṇamityarthaḥ yadi vā, iha janmani cyutānāmiha janmani punarāgamanam, anena ca nāmabhrāntyā yamapuruṣairnītasya punarāgamanaṃ dṛśyate| samadarśane tulyākāre kvacit puruṣe priyatvaṃ kvacit punarapriyatvamiti samadarśane priyāpriyatvam| atra cāvāntarānumānabhedo vistarabhayānna darśitaḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">ata evānumīyate- yat- svakṛtamaparihāryamavināśi paurvadehikaṃ daivasañjñakamānubandhikaṃ karma, tasyaitat phalam; itaścānyadbhaviṣyatīti; phaladbījamanumīyate, phalaṃ ca bījāt||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31">evaṃ pratyakṣeṇa liṅgagrahaṇaṃ darśayitvā'numānamāha- ata evetyādi| svakṛtam ātmanā kṛtam| avināśīti upabhogaṃ vinā'vināśi| paurvadehikaṃ pūrvadehakṛtam| janmāntarāṇyanugacchatītyānubandhikam| etatphalamiti visadṛśāpatyotpādādi phalam; etacca saṅkṣepādvyutpāditameva| itaśceti iha janmani kṛtāt karmaṇaḥ, anyaditi bhāvijanmāntaraṃ, bhaviṣyatītyanumīyata iti sambandhaḥ| kathamanumīyate ityāha- phalādityādi| phalāt phalasadṛśāpatyadarśanāt <note place="foot" type="variant" n="28">‘visadṛśāpatyaphaladarśanāt’ iti pā.</note>, bījaṃ pūrvajanmakṛtaṃ karmādikāraṇamanumīyate; tathā phalaṃ ca bhāvijanmāntare sukhaduḥkhādi, bījādihajanmakṛtāt karmaṇo'numīyata iti yojanā||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">yuktiścaiṣā- ṣaḍdhātusamudayādgarbhajanma, kartṛkaraṇasaṃyogāt kriyā; kṛtasya karmaṇaḥ phalaṃ nākṛtasya, nāṅkurotpattirabījāt; karmasadṛśaṃ phalaṃ, nānyasmādbījādanyasyotpattiḥ; iti yuktiḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32">tarkarūpayuktiviṣayatāṃ paralokasya darśayati- yuktiścaiṣetyādi| ṣaḍdhātusamudāyādgarbhajanmeti vadatā ātmasambandhamantarā cetanā garbhasya notpadyate, ātmā ca paralokasambandha eveti paralokasadbhāve yuktirupadarśyate| kartṛkaraṇasaṃyogāt kriyeti ātmānaṃ kartāraṃ vinā kriyā paridṛśyamānā yāgādilakṣaṇā na bhavatīti| ātmana ūhaṃ darśayati- kṛtasyetyādinā'bījādityantena| paridṛśyamānadāsyaiśvaryādiphalena janmāntarakṛtasya karmaṇaḥ kāraṇabhāvaṃ darśayati| karmasadṛśaṃ phalamiti pūrvakṛtaśubhakarmaṇaḥ śubhaṃ putradhanādi phalam| atra dṛṣṭāntamāha- nānyasmādityādi| nānyabījāt śālibījādanyasya yavāṅkurasyotpattirityarthaḥ| yuktimupasaṃharati- iti yuktiriti| atra bahuvaktavye prameye tathāvidhopayogābhāvādvistarabhayācca vistaro na kṛtaḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">evaṃ pramāṇaiścaturbhirupadiṣṭe punarbhave dharmadvāreṣvavadhīyeta; tadyathā- guruśuśrūṣāyāmadhyayane vratacaryāyāṃ dārakriyāyāmapatyotpādane bhṛtyabharaṇe'tithipūjāyāṃ dāne'nabhidhyāyāṃ tapasyanasūyāyāṃ dehavāṅmānase karmaṇyakliṣṭe dehendriyamanorthabuddhyātmaparīkṣāyāṃ manaḥsamādhāviti; yāni cānyānyapyevaṃvidhāni karmāṇi satāmavigarhitāni svargyāṇi vṛttipuṣṭikarāṇi vidyāttānyārabheta kartuṃ; tathā kurvanniha caiva yaśo labhate pretya ca svargam| iti tṛtīyā paralokaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33">samprati paralokaṃ vyutpādya tadupayuktadharmasādhanānyāha- evamityādi| dharmadvāreṣu dharmasādhanadvāreṣu| iha cātithipūjādīni sadvṛttoktānyapi prakaraṇaprāptatvenodāharaṇārthaṃ punarabhidhīyante| dehādiparīkṣāyāmavadhīyeteti vacanādavadhānopadarśanena dehādīnāṃ kṣayitvādi dharmanirūpaṇenopajāyamānāṃ matiṃ viṣayānabhiṣaṅgaṃ <note place="foot" type="variant" n="29">‘viṣayāsaṅgaṃ’ iti pā.</note> ca jāyamānamicchanti| viṣayeṣu prasaktiṃ manaso vārayitvā''tmani samādhānaṃ manaḥsamādhiḥ| atra ca sarvatra ‘avadhīyeta’ iti sambandhaḥ| svargyāṇi svargahitāni svargakarāṇīti yāvat| vṛtterdhanasya puṣṭiḥ vṛttipuṣṭiḥ, dharmaiṣaṇāyāṃ ca vṛttipuṣṭikarābhidhānaṃ dharmahetūnāṃ vṛttihetvavirodhenācaraṇopadeśārtham| yaśo labhate dhārmiko'yamityevamādikhyātirūpam| paralaukaiṣaṇā tṛtīyaiva, tataśca punastṛtīyeti padaṃ dharmasya prāṇadhanakāraṇatvena dharmaiṣaṇāyāḥ prāṇadhanaiṣaṇātvaprasaktipratiṣedhārtham||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">atha khalu traya upastambhāḥ, trividhaṃ balaṃ, trīṇyāyatanāni, trayo rogāḥ, trayo rogamārgāḥ, trividhā bhiṣajaḥ, trividhamauṣadhamiti||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34">samprati trisaṅkhyāvacchinnopoddhātenānyānyapi trisaṅkhyāvacchinnāni svasthāturahitatveneha vaktavyānyāha- atha khalvityādi| prathamamupastambhā abhidhīyante mūlabhūtaśarīradhārakatvena, tadanu balamupastambhāhārādijanyatvāt, tadanu rogāyatanāni balavirodhakartṛtvena, tadanu rogāstajjanyatvena, tadanu tanmārgajñānaṃ suvinyastameva, tadanu rogapratiṣedhārthaṃ pradhānakāraṇavaidyābhidhānaṃ, tadanu tadupakaraṇatvena bhaiṣajyam||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">traya upastambhā iti- āhāraḥ, svapno, brahmacaryamiti; ebhistribhiryuktiyuktairupastabdhamupastambhaiḥ śarīraṃ balavarṇopacayopacitamanuvartate yāvadāyuḥsaṃskārāt saṃskāramahitamanupasevamānasya <note place="foot" type="variant" n="30">‘saṃskāraḥ sa hitamupasevamānasya’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note>, ya ihaivopadekṣyate||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35">anyena stabhyamānaṃ dhāryamāṇamupa samīpaṃ pradhānakāraṇasya gatvā stambhayati dhārayatītyupastambhaḥ; yathā gṛhadhāraṇaniyuktapradhānastambhasamīpavartī tadbalādhāyaka upastambhaḥ, tathehāpi śarīrasyāyuḥsampravartakena karmaṇā dhriyamāṇasyāhārādayo dhārakatvenopastambhā ityucyante| āyatanāni kāraṇāni ‘rogasya’ iti śeṣaḥ| brahmacaryaśabdena indriyasaṃyamasaumanasyaprabhṛtayo brahmajñānānuguṇā gṛhyante| āhārādayaśceha pradhānakalpanayā praśastā eva gṛhyante, tena virūḍhakāhārādīnāṃ śarīrānustambhakatvaṃ nodbhāvanīyam; ata eva yuktiyuktairiti viśeṣaṇaṃ kariṣyati, yuktyā praśastena yogena yuktā yuktiyuktāḥ| brahmacaryasyāyuktiranabhyāsādatimātrendriyasaṃyamanādirūpā, sā hi manaḥkṣobhādiheturbhavati| upacitaṃ yuktam| āyuḥsaṃskārāt āyuḥkāraṇaṃ dharmādharmāvasānaṃ yāvadityarthaḥ; saṃskāraśabdaḥ kāraṇavacanaḥ| āhārādayaśca prādhānyenoktāḥ; tenābhyaṅgādīnāṃ śarīradhārakatvamaviruddhameva| nanvāhārādīni samyagācarato'pi viśeṣairasātmendriyārthasaṃyogādijanyairvyādhibhirantarāpi <note place="foot" type="variant" n="31">‘śaiṣaiḥ’ iti pā.</note> maraṇaṃ dṛṣṭamityāha- saṃskāramityādi| saṃskāraṃ kāraṇam| ahitaṃ ‘śarīrasya’ iti śeṣaḥ| ya ihaivopadekṣyata iti ‘trīṇyāyatanāni’ ityādinā granthena||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">trividhaṃ balamiti- sahajaṃ, kālajaṃ, yuktikṛtaṃ ca| sahajaṃ yaccharīrasattvayoḥ prākṛtaṃ, kālakṛtamṛtuvibhāgajaṃ vayaḥkṛtaṃ ca, yuktikṛtaṃ punastadyadāhāraceṣṭāyogajam||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36">yuktiḥ āhāraceṣṭayoḥ samyak śarīreṇa yojanā| sattvaṃ manaḥ, manaso balaṃ vā yat ‘utsāha <note place="foot" type="variant" n="32">‘yadvīryamucyate’ iti pā.</note> ’ ucyate| prākṛtamiti janmādipravṛttaṃ prākṛtadhātuvṛddhyā hetvantaranirapekṣaṃ vṛddhaṃ, dṛśyante hi kecit svabhāvādeva balino durbalāśca kecit| ṛtuvibhāgajam “ādāvante ca daurbalyaṃ” (sū.a.6) ityādyuktam| āhārasya māṃsasarpirādeḥ, ceṣṭāyā ucitaviśrāmavyāyāmāderyoga āhāraceṣṭāyogaḥ; anye tu yogaśabdena rasāyanaprayogaṃ grāhayanti||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">trīṇyāyatanānīti- arthānāṃ karmaṇaḥ kālasya cātiyogāyogamithyāyogāḥ| tatrātiprabhāvatāṃ dṛśyānāmatimātraṃ darśanamatiyogaḥ, sarvaśo'darśanamayogaḥ, atiśliṣṭātiviprakṛṣṭaraudrabhairavādbhutadviṣṭabībhatsanavikṛtavitrāsanādirūpadarśanaṃ <note place="foot" type="variant" n="33">‘atisūkṣmātiviprakṛṣṭa...’ iti pā.</note><note place="foot" type="variant" n="34">vitrāsaneti jalpakalpatarāvupaskāre ca na paṭhyate</note> mithyāyogaḥ; tathā'timātrastanitapaṭahotkruṣṭādīnāṃ śabdānāmatimātraṃ śravaṇamatiyogaḥ, sarvaśo'śravaṇamayogaḥ, paruṣeṣṭavināśopaghātapradharṣaṇabhīṣaṇādiśabdaśravaṇaṃ mithyāyogaḥ; tathā'titīkṣṇogrābhiṣyandināṃ gandhānāmatimātraṃ ghrāṇamatiyogaḥ, sarvaśo'ghrāṇamayogaḥ, pūtidviṣṭāmedhyaklinnaviṣapavanakuṇapagandhādighrāṇaṃ mithyāyogaḥ; tathā rasānāmatyādānamatiyogaḥ, sarvaśo'nādānamayogaḥ, mithyāyogo rāśivarjyeṣvāhāravidhiviśeṣāyataneṣūpadekṣyate; tathā'tiśītoṣṇānāṃ spṛśyānāṃ snānābhyaṅgotsādanādīnāṃ cātyupasevanamatiyogaḥ, sarvaśo'nupasevanamayogaḥ, snānādīnāṃ śītoṣṇādīnāṃ ca spṛśyānāmanānupūrvyopasevanaṃ viṣamasthānābhighātāśucibhūtasaṃsparśādayaśceti mithyāyogaḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37">arthānām indriyārthānām| karmaṇaḥ kāyavāṅmanaḥpravṛtteḥ| kālasya śītoṣṇavarṣalakṣaṇasya| atiprabhāvatām ātapāgniprabhṛtīnām| atra hīnamātradarśanaṃ vikāraṃ na karoti, tena ‘sarvaśa’ ityuktam| adarśanaṃ cātiprabhāvatāmeva boddhavyam, aprabhāvatāṃ ca ghaṭādīnāṃ darśanamatiyogādapi na doṣakaram; evamanyatrāpi sarvaśa iti vyākhyeyam| atiśliṣṭaṃ nayanapratyāsannam, ativiprakṛṣṭam atidūravarti, raudram adbhutakāraṇātmakaṃ bhayajanakaṃ, bhairavam anadbhutamapi vyāghrādi, diṣṭaṃ yadyasya dveṣyaṃ, bībhatsanaṃ manasa udvegakārakaṃ, vikṛtaṃ hīnāṅgādi, vitrāsanaṃ jhaṭiti bhayajanakam; ādigrahaṇādamedhyādīnāṃ grahaṇam| raudrādayo yadyapi na rūpaṃ kintvākṛtiviśeṣāḥ, tathā'pi rūpaikārthasamavāyena cakṣurarthā eva; na cehendriyārthagrahaṇena rūpādīnāmeva paraṃ grahaṇamiti pūrvameva vyākhyātaṃ, yataḥ sparśanarasanayoḥ samyagyoge'samyagyoge ca bahavaḥ sparśarasavyatiriktāḥ snānābhyaṅgādayaḥ prakṛtisaṃyogasaṃskārādayaśca kāraṇatvena vaktavyāḥ| atimātrastanitaṃ pravṛddho meghadhvaniḥ, paṭahaḥ paṭahaśabdaḥ, utkruṣṭaṃ darpādatimātraṃ śabditaṃ, pradharṣaṇaṃ tiraskāraḥ| tīkṣṇo gandhaścakṣurvirecanakārakaḥ, yathā- kṛṣṇajīrakādīnām; ugro vamanakārako vacādīnām; abhiṣyandī staimityakārako mastusurāsavādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘phāṇitasutarāsavādīnāṃ’ iti pā.</note>; pūti atyarthaklinnaṃ; viṣayuktaḥ pavano viṣapavanaḥ; kuṇapaḥ śavaḥ| rasānāmiti rasasahitānāṃ dravyāṇām| ihānādānamiti kurvan hīnayogo'pi rasānāṃ vikārakara iti darśayati| āhāravidhiviśeṣāyatanāni rasavimāne vakṣyamāṇāni “prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopayotkraṣṭamāni” (vi.a.1); tatra rāśivarjyeṣvitivacanena rāśiṃ pṛthakkaroti, rāśerāhārasya parimāṇarūpasya yo doṣaḥ- hīnamātratvamatimātratvaṃ vā, tasyātiyogāyogābhyāmeva gṛhītatvāt; na mithyāyogo rāśeḥ sambhavati; uktaṃ hi- “rāśiḥ punarmātrāmātrāphalaviniścayārthaḥ” (vi.a.1.) iti| prakṛtyādīnāṃ tu doṣādāhārasya mithyāyoga eva paraṃ sambhavati, yataḥ prakṛtiviruddhānāṃ māṣādīnāṃ bhojanaṃ mithyāyoga evāhārasya bhavati; evaṃ saṃskāraviruddhaśaktupiṇḍike'pi mithyāyoga eva, tathā saṃyogaviruddhasamadhṛtamadhusarpirupayoge'pi; evaṃ kālādiviruddhodāharaṇamapi rasavimāne pratipāditaṃ sarvaṃ mithyāyogarūpameva, teṣāmayogātiyoganirapekṣāṇāmeva doṣakartṛtvāt| śītoṣṇādīnāmityādi| yadyapi śītoṣṇādīnāmabhyaṅgādīnāṃ ca hīnayogo'pi rogakarastathā'pi sarvaśo'nupasevanamiti vacanaṃ sarvaśo'nupasevanasya bhūripravyaktavikārakartṛtvābhiprāyeṇa| anānupūrvyā yathoktakramalaṅghanena, yathā- snātvā utsādanaṃ, tathoṣṇapīḍitasya sahasā śītalapānīyāvagāhanam, evamādi| abhighātaḥ khaṅgahananādi, bhūtāḥ prāṇinaḥ piśācaprabhṛtayaḥ| ādigrahaṇādyatkiñcit sparśanasambaddhaṃ śarīropaghātakamayogātiyogavyatiriktaṃ tadgṛhyate||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">tatraikaṃ sparśanamindriyāṇāmindriyavyāpakaṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘sparśanendriyaṃ’ iti pā.</note>, cetaḥ- samavāyi, sparśanavyāptervyāpakamapi ca cetaḥ; tasmāt sarvendriyāṇāṃ vyāpakasparśakṛto yo bhāvaviśeṣaḥ, so'yamanupaśayāt pañcavidhastrividhavikalpo bhavatyasātmyendriyārthasaṃyogaḥ; sātmyārtho hyupaśayārthaḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38">nanu cakṣurādīni pañcendriyāṇi, atasteṣāṃ pratiniyatāḥ pañcāsātmyendriyārthasaṃyogāḥ, tat kathameko'sātmyendriyārthasaṃyoga ityākhyāyata ityāśaṅkya sparśanendriyasya sarvendriyavyāpakatvaṃ darśayitvā sarvendriyānugataṃ sparśamarthagrahaṇakāraṇamekarūpaṃ darśayati, tataśca tasyaikasyāsātmyendriyārthena saṃyogādupapanna ekarūpo'sātmyendriyārthasaṃyoga iti darśayati- tatraikamityādinā sātmyārtho hyupaśayārtha ityantena| ekaṃ sparśanamiti sparśanendriyameva, nānyaccakṣurādi| indriyāṇāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī| indriyāṇi cakṣurādīni vyāpnotītīndriyavyāpakaṃ; sparśanaṃ hi sarveṣvindriyeṣvasti, ata eva spṛṣṭvaivārthamindriyāṇi gṛhṇanti| tarhi kathaṃ na sarvadā'rthagrahaṇaṃ bhavatītyata āha- ceta ityādinā| śrotraṃ cāsmaddarśane pāñcabhautikaṃ karṇaśaṣkulīgatanabhorūpaṃ, tena tasyāpi sparśo'sti; cetaḥsamavāyi manaḥsambandhi; manaḥsambandhakathanena cārthagrahaṇaṃ prati samarthatvaṃ sparśasya darśayati, mano'dhiṣṭhitānāmindriyāṇāmarthagrāhakatvāt| tat kimaṇuparimāṇena manasaikatrasthitenaiva sparśanasya sarvendriyavyāpakasya sambandhāt sarvendriyāṇi pravartante, tathā sati yugapatpañcajñānotpattiprasaṅga ityāha- sparśanendriyavyāptervyāpakamapi ceta iti| sparśanenendriyāṇāṃ vyāptiḥ sparśanendriyavyāptiḥ, tasyāśceto'pi vyāpakam; etaduktaṃ bhavati- yāvati pradeśe sparśanaṃ tiṣṭhati tāvantaṃ deśaṃ mano'pi bhramati pratyakṣeṇārthagrahaṇārthaṃ, tena yasmin pradeśe yadā mano vartate tadā tena pradeśena cakṣurādirūpeṇārthaṃ gṛhṇātīti na yugapajjñānotpattiḥ| prakṛte yojayati- tasmādityādi| vyāpakaścāsau sparśaśceti vyāpakasparśaḥ, tena kṛtastannibandhanaḥ; sarvendriyāṇāṃ bhāvaviśeṣaḥ svabhāvaviśeṣo'rthagrahaṇakāraṇībhūtaḥ sparśa ityarthaḥ; yamadhikṛtyoktam- “sparśanendriyasaṃsparśaḥ sparśo mānasa eva ca| dvividhaḥ sukhaduḥkhānāṃ vedanānāṃ pravartakaḥ” (śā. a.1) iti; atra śloke sparśanasambandhakṛtaḥ sarvendriyasparśaḥ sparśanendriyasaṃsparśaśabdenoktaḥ, mānasastu sparśaścintyena viṣayeṇa <note place="foot" type="variant" n="37">‘viṣayeṇāsatā'pi’ iti pā.</note> satā'pi sambhavatīti tatraiva vyākhyeyam| viśeṣa ityatra ‘asti’ iti śeṣaḥ| so'yamekasyendriyavyāpakasya sparśasyaikarūpo'sātmyendriyārthasaṃyogaḥ, anupaśayāditi duḥkhakartṛtvāt, pañcavidhaḥ cakṣurasātmyendriyārthasaṃyogo ghrāṇāsātmyendriyārthasaṃyoga ityādirūpaḥ san, punastrividhavikalpo bhavati- ayogātiyogamithyāyogeneti bhāvaḥ| evaṃ caikaprakārastriprakārastathā pañcadaśaprakāro'sātmyendriyārthasaṃyoga ukto bhavati| anupaśayaśabdena cakṣurādyanupaśayaviśeṣo'trāsātmyendriyārthasaṃyogasya <note place="foot" type="variant" n="38">‘atrāsātmyendriyārthasaṃyogasya pañcavidhatvaṃ hetorupadeśādboddhavyaṃ’ iti pā.</note> pañcavidhahetutvopadeśādboddhavyaḥ, na hyekarūpo'nupaśayaḥ pañcavidhatvamasātmyendriyārthasya kartuṃ samarthaḥ, yataścakṣurādīnāṃ pratiniyatānyevopaghātakānyatibhāsvararūpādīni, tataśca sparśendriyavyāptyā'pi naikasparśanendriyatvaṃ cakṣurādīnām, ekatve hyekendriyopaghātakamanyeṣāmapyupaghātakaṃ syāditi mantavyam| sātmyopaśayayorekārthatāṃ darśayati- sātmyārtho hyupaśayārtha iti| etenānupaśayenendriyārthasaṃyogaṃ darśayitvā'sātmyendriyārthasaṃyoga iti sañjñākaraṇamaviruddhamiti darśitaṃ bhavati||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">karma vāṅmanaḥśarīrapravṛttiḥ| tatra vāṅmanaḥśarīrātipravṛttiratiyogaḥ; sarvaśo'pravṛttirayogaḥ; vegadhāraṇodīraṇaviṣamaskhalanapatanāṅgapraṇidhānāṅgapradūṣaṇaprahāramardanaprāṇoparodhasaṅkleśanādiḥ śārīro mithyāyogaḥ, sūcakānṛtākālakalahāpriyābaddhānupacāraparuṣavacanādirvāṅmithyāyogaḥ, bhayaśokakrodhalobhamohamānerṣyāmithyādarśanādirmānaso mithyāyogaḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39">arthānāmayogātiyogamithyāyogānabhidhāya karmaṇastānāha- karmetyādi| atra yadyapi bhūripradhānaśarīrarogakartṛtvena pūrvaṃ śārīrameva karmāsātmyamabhidhātuṃ yujyate, tathā'pyalpatvena vāṅmanase karmaṇī pūrvamukte, pratyekamithyāyogakathane tu prādhānyācchārīra eva mithyāyogaḥ prathamaṃ darśitaḥ| atrātiyogarūpā'tipravṛttistathā'yogarūpā'pravṛttirvihitānāṃ kāyavāṅmanaḥ karmaṇāṃ boddhavyā, ahitācaraṇasya tu sarvasya mithyāyogatvena vaktavyatvāt| vegodīraṇam aprāptavegodīraṇam| viṣamaśabdo'ṅgapraṇidhānāntaiḥ sabadhyate| aṅgadūṣaṇam atikaṇḍūyanādibhiḥ| saṅkleśanaṃ <note place="foot" type="variant" n="39">‘saṅkleśanaṃ vratopavāsādibhiḥ’ iti gaṅgādharaḥ</note> madyātapajalasecanādibhiḥ| abaddhavacanam asambaddhṃ yāvattāvatkīrtanam| anupacāravacanam| iha cānṛtavacanādayo'dharmadvāreṇa rogakarāḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">saṅgraheṇa cātiyogāyogavarjaṃ karma vāṅmanaḥśarīrajamahitamanupadiṣṭaṃ yattacca mithyāyogaṃ vidyāt||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="40">anuktamithyāyogasaṅgrahārthamāha- saṅgraheṇetyādi| ahitamiha janmani, anupadiṣṭamityanena paraloke'dharmahetutayā pāpakārakaṃ paradārasevādi grāhayati; etena yaducyate- adharmasyāgrahaṇānnyūnametadāyatanakathanamiti, tanna bhavati| śārīramānasikavācanikakarmamithyāyogenaivādharmotpādāvāntaravyāpāreṇādharmajanyānāṃ vikārāṇāṃ kriyamāṇatvāt, yathā- agniṣṭomena svargaḥ kriyate dharmotpādāvāntaravyāpāreṇaiva; anye tu kālamithyāyoge'dharmaṃ kṣipanti, adharmo hi kālavaśādeva phalati na tatkālamiti kṛtvā; etacca prathamādhyāya eva prapañcitam||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">iti trividhavikalpaṃ trividhameva karma prajñāparādha iti vyavasyet||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41">samprati karmāsamyagyogaḥ prajñāparādhamūlatvāt prajñāparādha evocyata iti trividhamityādinā darśayan, yaduktaṃ pūrvaṃ hetutrayakathane “asātmyendriyārthasaṃyogaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaśca” ityasyāvirodhaṃ darśayati; evaṃ yadagre vakṣyati ‘kālaḥ punaḥ pariṇāma ucyate’ tatrāpi pūrvoktāvirodhopadarśanaṃ vyākhyeyamiti| trividhavikalpamihātiyogādirūpam||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">śītoṣṇavarṣalakṣaṇāḥ punarhemantagrīṣmavarṣāḥ saṃvatsaraḥ, sa kālaḥ| tatrātimātrasvalakṣaṇaḥ kālaḥ kālātiyogaḥ, hīnasvalakṣaṇaḥ (kālaḥ) kālāyogaḥ, yathāsvalakṣaṇaviparītalakṣaṇastu (kālaḥ) kālamithyāyogaḥ| kālaḥ punaḥ pariṇāma ucyate||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42">kālātiśayayogādīn darśayati- śītoṣṇetyādi| atimātrasvalakṣaṇaḥ atimātraśītādiḥ| yathāsvalakṣaṇācchītāderviparītalakṣaṇo yathā- hemante varṣaṇaṃ, varṣāsu śītamityādi||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">ityasātmyendriyārthasaṃyogaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaśceti trayastrividhavikalpā hetavo vikārāṇāṃ; samayogayuktāstu prakṛtihetavo bhavanti||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43">āyatanānyupasaṃharati- itītyādi| vikārāṇāṃ hetavo bhavantīti sambandhaḥ; tathā samayogayuktāḥ samyagyogayuktāḥ prakṛtihetavo bhavantīti yojyaṃ; prakṛtiḥ ārogyam||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">sarveṣāmeva bhāvānāṃ bhāvābhāvau nāntareṇa yogāyogātiyogamithyāyogān samupalabhyete; yathāsvayuktyapekṣiṇau hi bhāvābhāvau||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="44">idānīṃ dhātusāmyavaiṣamyahetutvena samyagyogāyogau ca pratipādya bāhyānāmapi vṛkṣaghaṭādīnāṃ samyaksthitivināśayoḥ samyagyogāyogāveva kāraṇamiti dṛṣṭāntārthaṃ bhāvasvarūpajñānārthaṃ cāha- sarveṣāmityādi| bhāvaḥ samyagavasthānam, abhāvaḥ, asamyagavasthānaṃ vināśo vā; yogāt samyagyogādbhāvaḥ, ayogādibhyo'bhāvaḥ; yathāsvaṃ yuktiryā yasya bhāvasyābhāvasya vā yuktiḥ svakāraṇayuktiḥ, tadapekṣiṇau bhavata iti sambandhaḥ| yathā- vṛkṣasya bhāve avasthāne'natyalpapānīyayogādiryuktiḥ, abhāve tu vṛkṣasya pānīyātapātiyogāyogau tathā vajrapātādiryuktiḥ; tatastadapekṣau vṛkṣasya bhāvābhāvau bhavata ityādi kalpanīyam||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">trayo rogā iti- nijāgantumānasāḥ| tatra nijaḥ śārīradoṣasamutthaḥ, āganturbhūtaviṣavāyvagnisamprahārādisamutthaḥ, mānasaḥ punariṣṭasya lābhāllābhāccāniṣṭasyopajāyate||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45">rogānāha- trayo rogā ityādi| iṣṭalābhājjāyate kāmaharṣādiḥ, aniṣṭapriyaviyogādilābhācca śokādayaḥ; yadi vā ‘iṣṭasyālābhāllābhāccāniṣṭasya’ iti pāṭhaḥ; atra tu pāṭhe cakārādiṣṭalābho'pi heturboddhavyaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">tatra buddhimatā mānasavyādhiparītenāpi satā buddhyā hitāhitamavekṣyāvekṣya dharmārthakāmānāmahitānāmanupasevane hitānāṃ copasevane prayatitavyaṃ, na hyantareṇa loke trayametanmānasaṃ kiñcinniṣpadyate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā; tasmādetaccānuṣṭheyaṃ- tadvidyānāṃ <note place="foot" type="variant" n="40">‘tadvidyavṛddhānāṃ’ iti pā.</note> copasevane prayatitavyam, ātmadeśakulakālabalaśaktijñāne yathāvacceti||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46">samprati mānasavyādhicikitsāyā alpavaktavyatvenehaiva taccikitsāmāha- tatretyādi| mānasavyādhiparītenāpīti apiśabdena śārīravyādhiyuktenāpi vakṣyamāṇamanuṣṭheyamiti sūcayati| trayametaddharmārthakāmarūpaṃ mānasaṃ sukhaṃ vā mānasaṃ duḥkhaṃ vā niṣpadyata iti yojyam| tadvidya iha mānasavyādhibheṣajavedī| ātmadeśetyādi|- ko'haṃ, kiṃ me hitamityātmajñānaṃ; ko deśaḥ, asmin kimucitamiti deśajñānam; evaṃ kālādāvapi jñānaṃ boddhavyam||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">bhavati cātra- mānasaṃ prati bhaiṣajyaṃ trivargasyānvavekṣaṇam| tadvidyasevā vijñānamātmādīnāṃ ca sarvaśaḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="47">sampratyamumevārthaṃ sukhagrahaṇārthaṃ ślokenāha- mānasaṃ pratītyādi|- mānasaṃ vikāramiti bhāvaḥ| trivargasya dharmādeḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">trayo rogamārgā iti- śākhā, marmāsthisandhayaḥ, koṣṭhaśca| tatra śākhā raktādayo dhātavastvak ca, sa bāhyo rogamārgaḥ; marmāṇi punarbastihṛdayamūrdhādīni, asthisandhayo'sthisaṃyogāstatropanibaddhāśca snāyukaṇḍarāḥ <note place="foot" type="variant" n="41">‘snāyukaṇḍarāḥ sirādayaśca’ iti pā.</note>, sa madhyamo rogamārgaḥ; koṣṭhaḥ punarucyate mahāsrotaḥ śarīramadhyaṃ mahānimnamāmapakvāśayaśceti paryāyaśabdaistantre, sa rogamārga ābhyantaraḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="48">atra rogamārgānāha <note place="foot" type="variant" n="42">‘pratirogamārgān’ iti, ‘prati prati rogamārgān’ iti ca pā.</note> - traya ityādi| marmāsthisandhibhyāmeko mārgaḥ| atra śākhetisañjñākaraṇaṃ vyavahārārthaṃ, tathā raktādīnāṃ dhātūnāṃ śākhābhidheyānāṃ vṛkṣaśākhātulyatvena bāhyatvajñāpanārtham| tvakceti tvakśabdena tadāśrayo raso'pi gṛhyate; sākṣāttu rasānabhidhānaṃ hṛdayasthāyino rasasya śākhāsañjñāvyavacchedārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="43">‘śākhāsañjñapratiṣedhārtham’ iti pā.</note>, tasya hi koṣṭhagrahaṇenaiva grahaṇam; anena nyāyena yakṛtplīhāśritaṃ ca śoṇitaṃ koṣṭhatvenaivābhipretamiti boddhavyaṃ, samānanyāyatvāt <note place="foot" type="variant" n="44">‘sāmānyanyāyāt’ iti pā.</note>| uktaṃ ca koṣṭhavivaraṇe- “sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca| hṛduṇḍukaḥ phuphphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate” (su.ci. a.2) iti| asthisandhivivaraṇam- asthisaṃyogā ityādi| tatreti asthisandhau| kaṇḍarā iha tantre sthūlasnāyuḥ| āmasya pakvasya cāśaya āmapakvāśayaḥ| etacca mārgabhedakathanaṃ tadāśritavyādhīnāṃ sukhasādhyatvādijñānārtham||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">tatra, gaṇḍapiḍakālajyapacīcarmakīlādhimāṃsamaṣakakuṣṭhavyaṅgādayo vikārā bahirmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśovidradhyādayaḥ śākhānusāriṇo bhavanti rogāḥ; pakṣavadhagrahāpatānakārditaśoṣarājayakṣmāsthisandhiśūlagudabhraṃśādayaḥ śirohṛdbastirogādayaśca madhyamamārgānusāriṇo bhavanti rogāḥ; jvarātīsāracchardyalasakavisūcikākāsaśvāsahikkānāhodaraplīhādayo'ntarmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśovidradhyādayaḥ koṣṭhānusāriṇo bhavanti rogāḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49">samprati yanmārgāśrito yo rogo bhavati taṃ darśayati- tatra gaṇḍetyādi| bahirmārgajāśceti visarpādīnāṃ viśeṣaṇaṃ visarpādayo hyantarmārgabhājo'pi sambhavantyatastadvyudāsārtham| pakṣaśabdo vadhagrahābhyāṃ sambadhyate, śoṣo dhātuśoṣaḥ| jvaro yadyapi sarvaśarīraga eva, tathā'pi viśeṣeṇāmāśayasamutthatvādihocyate| antarmārgajāśceti visarpādiviśeṣaṇam| arśo bahirvalyāśritaṃ śākhāgatam, anyacca koṣṭhagatam| bahirmārgajo gulmo yo bahiruttuṇḍita upalabhyate bahiśca pacyate sa jñeyaḥ, anyastu sarvaḥ koṣṭhagata eva||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">trividhā bhiṣaja iti- bhiṣakchadmacarāḥ santi santyeke siddhasādhitāḥ| santi vaidyaguṇairyuktāstrividhā bhiṣajo bhuvi||50||</seg> <seg type="unit" n="51">vaidyabhāṇḍauṣadhaiḥ pustaiḥ pallavairavalokanaiḥ| labhante ye bhiṣakśabdamajñāste pratirūpakāḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">śrīyaśojñānasiddhānāṃ vyapadeśādatadvidhāḥ| vaidyaśabdaṃ labhante ye jñeyāste siddhasādhitāḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">prayogajñānavijñānasiddhisiddhāḥ sukhapradāḥ| jīvitābhisarāste syurvaidyatvaṃ teṣvavasthitamiti||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50-53">bhiṣakchadmacarā bhiṣagveśacarāḥ| siddhena prasiddhena sādhitāḥ siddhasādhitāḥ| vaidyabhāṇḍaṃ bastinetrādi| pratirūpakā vaidyasadṛśāḥ| vyapadeśaḥ anyasambandhena kīrtanam| atadvidhā jñānahīnāḥ||50-53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">trividhamauṣadhamiti- daivavyapāśrayaṃ, yuktivyapāśrayaṃ, sattvāvajayaśca| tatra daivavyapāśrayaṃ- mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi, yuktivyapāśrayaṃ- punarāhārauṣadhadravyāṇāṃ yojanā, sattvāvajayaḥ- punarahitebhyo'rthebhyo manonigrahaḥ||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="54">daivamadṛṣṭaṃ tadvyapāśrayaṃ, tacca yadadṛṣṭajananena vyādhipratyanīkaṃ mantrādi; yadi vā daivaśabdena devā ucyante, tānāśritya yadupakaroti tattathā; mantrādayo hi devaprabhāvādeva vyādhiharāḥ, balyupahārādiprītāśca devā eva prabhāvādvyādhīn ghnanti| atra daivavyapāśrayamādāvuktamāśuvyādhiharatvena| praṇipāto devādīnāṃ śārīro namaskāraḥ, gamanaṃ vidūradevādigamanam||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">śarīradoṣaprakope khalu śarīramevāśritya prāyaśastrividhamauṣadhamicchanti- antaḥparimārjanaṃ, bahiḥparimārjanaṃ, śastrapraṇidhānaṃ ceti| tatrāntaḥparimārjanaṃ yadantaḥśarīramanupraviśyauṣadhamāhārajātavyādhīn pramārṣṭi, yatpunarbahiḥsparśamāśrityābhyaṅgasvedapradehapariṣekonmardanādyairāmayān pramārṣṭi tadbahiḥparimārjanaṃ, śastrapraṇidhānaṃ punaśchedanabhedanavyadhanadāraṇalekhanotpāṭanapracchanasīvanaiṣaṇakṣārajalaukasaśceti||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="55">samprati prakārāntareṇopayuktaṃ bheṣajatraividhyamāha- śarīretyādi| prāyaḥśabdaḥ śarīradoṣakopa ityanena sambadhyate; tena, mānasadoṣaje'pyunmādāpasmārādāvañjanādi bhavatīti darśayati; yadi vā prāyastrividhamityanena śārīre'pi daivavyapāśrayaṃ svastyayanādi darśayati||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">bhavanti cātra- prājño roge samutpanne bāhyenābhyantareṇa vā| karmaṇā labhate śarma śastropakramaṇena vā||56||</seg> <seg type="unit" n="57">bālastu khalu mohādvā pramādādvā na budhyate| utpadyamānaṃ prathamaṃ rogaṃ śatrumivābudhaḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">aṇurhi prathamaṃ bhūtvā rogaḥ paścādvivardhate| sa jātamūlo muṣṇāti balamāyuśca durmateḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">na mūḍho labhate sañjñāṃ <note place="foot" type="variant" n="45">‘śraddhāṃ’ iti pā.</note> tāvadyāvanna pīḍyate| pīḍitastu matiṃ paścāt kurute vyādhinigrahe||59||</seg> <seg type="unit" n="60">atha putrāṃśca dārāṃśca jñātīṃścāhūya bhāṣate| sarvasvenāpi me kaścidbhiṣagānīyatāmiti||60||</seg> <seg type="unit" n="61">tathāvidhaṃ ca kaḥ śakto durbalaṃ vyādhipīḍitam| kṛśaṃ kṣīṇendriyaṃ dīnaṃ paritrātuṃ gatāyuṣam||61||</seg> <seg type="unit" n="62">sa trātāramanāsādya bālastyajati jīvitam| godhā lāṅgūlabaddhevākṛṣyamāṇā balīyasā||62||</seg> <seg type="unit" n="63">tasmāt prāgeva rogebhyo rogeṣu taruṇeṣu vā| bheṣajaiḥ pratikurvīta ya icchet sukhamātmanaḥ||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="56-63">vaidyabhedābhidhānaprasaṅgenāturabhedamāha- prājña ityādi| śarma sukhamārogyamiti yāvat| pramādaḥ buddhvā'pi rogamapratīkāraḥ| sañjñā samyagjñānaṃ vyādhirayaṃ tvarayā pratikartavya evamākāram| trātāraṃ vaidyamanāsādya; tathāvidhaṃ hi rogiṇaṃ vaidyo nopasarpatīti bhāvaḥ| bālaḥ ajñaḥ| godhādṛṣṭāntena jīvanārthaṃ yatnaṃ kurvannapi vipadyata iti darśayati| pratikurvīta ‘yatnam’ iti śeṣaḥ||56-63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">tatra ślokau- eṣaṇāḥ samupastambhā balaṃ kāraṇamāmayāḥ| tisraiṣaṇīye mārgāśca bhiṣajo bheṣajāni ca||64||</seg> <seg type="unit" n="65">tritvenāṣṭau samuddiṣṭāḥ kṛṣṇātreyeṇa dhīmatā| bhāvā, bhāveṣvasaktena yeṣu sarvaṃ pratiṣṭhitam||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="64-65">saṅgrahe dhīmatā bhāvā iti chedaḥ; aṣṭau bhāvā iti sambandhaḥ| bhāveṣu viṣayeṣu| asaktena aprasaktena| yeṣu eṣaṇādiṣvaṣṭasu| sarvamiti dharmārthakāmāḥ||64-65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne tisraiṣaṇīyo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikākhyāyāṃ sūtrasthāne nirdeśacatuṣke tisraiṣaṇīyo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="ca.1.12">
          <head>vātakalākalīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vātakalākalīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvādhyāye rogāḥ svarūpamārgabāhyakāraṇabheṣajairabhihitāḥ, upayuktajñānāstatkāraṇavātādayo bahuvācyatvānnoktāḥ, ataḥ samprati pṛthakprakaraṇe te'bhidhīyante vātakalākalīye; tatrāpi prādhānyādvāyureva prathamamucyate| kalā guṇaḥ, yaduktaṃ- “ṣoḍaśakalam” (sū.a.10) iti; akalā guṇaviruddho doṣaḥ; tena vātakalākalīyo vātaguṇadoṣīya ityarthaḥ; yadi vā kalā sūkṣmo bhāgaḥ, tasyāpi kalā kalākalā; tasyāpi <note place="foot" type="variant" n="1">‘vātasyātisūkṣmo bhāgaḥ’ iti pā.</note> sūkṣmo bhāga ityarthaḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vātakalākalājñānamadhikṛtya parasparamatāni jijñāsamānāḥ samupaviśya maharṣayaḥ papracchuranyo'nyaṃ- kiṅguṇo vāyuḥ, kimasya prakopaṇam, upaśamanāni vā'sya kāni, kathaṃ cainamasaṅghātavantamanavasthitamanāsādya prakopaṇapraśamanāni prakopayanti praśamayanti vā, kāni cāsya kupitākupitasya śarīrāśarīracarasya śarīreṣu carataḥ karmāṇi bahiḥśarīrebhyoveti||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">atrānekarṣivacanarūpatayā vātādiguṇavacanaṃ bahvṛṣisammatidarśanārthaṃ tantradharmaitihyayuktatvakaraṇārthaṃ ca| asaṅghātamiti pittaśleṣmavadavayavasaṅghātarahitam| anavasthitamiti calasvabhāvam| anāsādyeti calatvenānibiḍāvayatvena ceti mantavyam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atrovāca kuśaḥ sāṅkṛtyāyanaḥ- rūkṣalaghuśītadāruṇakharaviśadāḥ ṣaḍime vātaguṇā bhavanti||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">rūkṣādayo bhāvapradhānāḥ, tena rūkṣatvādayo guṇā mantavyāḥ| dāruṇatvaṃ calatvaṃ calatvāt, evaṃ dīrghañjīvitīyoktaṃ calatvamuktaṃ bhavati; yadi vā, dāruṇatvaṃ śoṣaṇatvāt kāṭhinyaṃ karotīti||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tacchrutvā vākyaṃ kumāraśirā bharadvāja uvāca- evametadyathā bhagavānāha, eta eva vātaguṇā bhavanti, sa tvevaṅguṇairevandravyairevamprabhāvaiśca karmabhirabhyasyamānairvāyuḥ prakopamāpadyate, samānaguṇābhyāso hi dhātūnāṃ vṛddhikāraṇamiti||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">kumāraśirā iti bharadvājaviśeṣaṇamātreyagurubharadvājaniṣedhārtham| evamprabhāvairiti prabhāvādraukṣyādikārakairdhāvanajāgaraṇādibhiḥ, prabhāvābhidhānaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘prabhāvādvidhānaṃ’ iti pā.</note> ca karmaṇāṃ nirguṇatvāt| abhyasyamānairiti asakṛtprayuktaiḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tacchrutvā vākyaṃ kāṅkāyano bāhlīkabhiṣaguvāca- evametadyathā bhagavānāha, etānyeva vātaprakopaṇāni bhavanti; ato viparītāni vātasya praśamanāni bhavanti, prakopaṇaviparyayo hi dhātūnāṃ praśamakāraṇamiti||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tacchrutvā vākyaṃ baḍiśo dhāmārgava uvāca- evametadyathā bhagavānāha, etānyeva vātaprakopapraśamanāni bhavanti| yathā hyenamasaṅghātamanavasthitamanāsādya prakopaṇapraśamanāni prakopayanti praśamayanti vā, tathā'nuvyākhyāsyāmaḥ- vātaprakopaṇāni khalu rūkṣalaghuśītadāruṇakharaviśadaśuṣirakarāṇi śarīrāṇāṃ, tathāvidheṣu śarīreṣu vāyurāśrayaṃ gatvā''pyāyamānaḥ prakopamāpadyate; vātapraśamanāni punaḥsnigdhagurūṣṇaślakṣṇamṛdupicchilaghanakarāṇi śarīrāṇāṃ, tathāvidheṣu śarīreṣu vāyurasajyamānaścaran praśāntimāpadyate||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-7">śarīrāṇāmiti śarīrāvayavānām| śuṣirakarāṇi randhrakarāṇi| āśrayamiti samānaguṇasthānam| āpyāyamānaḥ cīyamānaḥ| dāruṇaviparīto mṛduḥ, śuṣiraviparīto ghanaḥ| asajyamānaḥ anavatiṣṭhamānaḥ, kṣīyamāṇāvayava iti yāvat| etenaitaduktaṃ bhavati- yadyapi vāyunā vātakāraṇānāṃ vātaśamanānāṃ vā tathā sambandho nāsti, tathā'pi śarīrasambaddhaistairvātasya śarīracāriṇaḥ sambandho bhavati, tataśca vātasya samānaguṇayogādvṛddhirviparītaguṇayogācca hrāsa upapanna eveti||6-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tacchrutvā baḍiśavacanamavitathamṛṣigaṇairanumatamuvāca vāryovido rājarṣiḥ- evametat sarvamanapavādaṃ yathā bhagavānāha| yāni tu khalu vāyoḥ kupitākupitasya śarīrāśarīracarasya śarīreṣu carataḥ karmāṇi bahiḥśarīrebhyo vā bhavanti, teṣāmavayavān pratyakṣānumānopadeśaiḥ sādhayitvā namaskṛtya vāyave yathāśakti pravakṣyāmaḥ- vāyustantrayantradharaḥ, prāṇodānasamānavyānāpānātmā, pravartakaśceṣṭānāmuccāvacānāṃ, niyantā praṇetā ca manasaḥ, sarvendriyāṇāmudyojakaḥ, sarvendriyārthānāmabhivoḍhā, sarvaśarīradhātuvyūhakaraḥ, sandhānakaraḥ śarīrasya, pravartako vācaḥ, prakṛtiḥ sparśaśabdayoḥ, śrotrasparśanayormūlaṃ, harṣotsāhayoryoniḥ, samīraṇo'gneḥ, doṣasaṃśoṣaṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘saṃśoṣaṇo doṣāṇāṃ’ iti pā.</note>, kṣeptā bahirmalānāṃ, sthūlāṇusrotasāṃ bhettā, kartāgarbhākṛtīnām, āyuṣo'nuvṛttipratyayabhūto bhavatyakupitaḥ| kupitastu khalu śarīre śarīraṃ nānāvidhairvikārairupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya <note place="foot" type="variant" n="4">‘upaghātāya bhavati’ iti pā.</note>, mano vyāharṣayati <note place="foot" type="variant" n="5">‘vyāvartayati’ iti pā.</note>, sarvendriyāṇyupahanti, vinihanti garbhān vikṛtimāpādayatyatikālaṃ vā dhārayati, bhayaśokamohadainyātipralāpāñjanayati, prāṇāṃścoparuṇaddhi| prakṛtibhūtasya khalvasya loke carataḥ karmāṇīmāni bhavanti; tadyathā- dharaṇīdhāraṇaṃ, jvalanojjvālanam, ādityacandranakṣatragrahagaṇānāṃ santānagatividhānaṃ, sṛṣṭiśca meghānām, apāṃ visargaḥ, pravartanaṃ srotasāṃ, puṣpaphalānāṃ cābhinirvartanam, udbhedanaṃ caudbhidānām, ṛtūnāṃ pravibhāgaḥ, vibhāgo dhātūnāṃ, dhātumānasaṃsthānavyaktiḥ, bījābhisaṃskāraḥ, śasyābhivardhanamavikledopaśoṣaṇe <note place="foot" type="variant" n="6">yogīndranāthasenastu ‘vikledopaśoṣaṇam, avaikārikavikāraśca iti paṭhati| vikledasya upaśoṣaṇaṃ| vaikāriko vātādivikṛtijanyo vikāro marakādiḥ, tadabhāvo'vaikārikavikāraḥ’ iti ca vyākhyānayati</note>, avaikārikavikāraśceti| prakupitasya khalvasya lokeṣu carataḥ karmāṇīmāni bhavanti; tadyathā- śikhariśikharāvamathanam, unmathanamanokahānām, utpīḍanaṃ sāgarāṇām, udvartanaṃ sarasāṃ, pratisaraṇamāpagānām, ākampanaṃ ca bhūmeḥ, ādhamanamambudānāṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘avadhūnanamambudānām’ iti pā.</note>, nīhāranirhrādapāṃśusikatāmatsyabhekoragakṣārarudhirāśmāśanivisargaḥ, vyāpādanaṃ ca ṣaṇṇāmṛtūnāṃ, śasyānāmasaṅghātaḥ, bhūtānāṃ copasargaḥ, bhāvānāṃ cābhāvakaraṇaṃ, caturyugāntakarāṇāṃ meghasūryānalānilānāṃ visargaḥ; sa hi bhagavān prabhavaścāvyayaśca, bhūtānāṃ bhāvābhāvakaraḥ, sukhāsukhayorvidhātā, mṛtyuḥ, yamaḥ, niyantā, prajāpatiḥ, aditiḥ, viśvakarmā, viśvarūpaḥ, sarvagaḥ, sarvatantrāṇāṃ vidhātā, bhāvānāmaṇuḥ, vibhuḥ, viṣṇuḥ, krāntā lokānāṃ, vāyureva bhagavāniti||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">śarīrāśarīracarasyeti vātasvarūpakathanaṃ, tena śarīreṣu carata iti bahiḥ śarīrebhyo veti ca punaruktaṃ na bhavati| atrāvayavāniti vadan <note place="foot" type="variant" n="8">‘vacanaṃ’ iti pā.</note> kārtsnyābhidhānamaśakyaṃ bahuprapañcatvāditi darśayati| sādhayitvā pratipādya| vātakarmasu pratyakṣāṇi vacanādīni, manaḥpreraṇādyanumeyaṃ, garbhākṛtikaraṇādyāgamagamyam| tantraṃ śarīraṃ, yaduktaṃ- “tantrayantreṣu bhinneṣu tamo'ntyaṃ pravivikṣatām” (iṃ. a.12) iti, tadeva yantraṃ; yadi vā, tantrasya yantraṃ sandhayaḥ| prāṇādyātmā prāṇādisvarūpaḥ| ceṣṭāviśeṣaṇam- uccāvacānāṃ, vividhānāmityarthaḥ, kiṃvā śubhāśubhānāmityarthaḥ| niyantā anīpsite viṣaye pravartamānasya manasaḥ, praṇetā ca manasa evepsite'rthe| udyojakaḥ prerakaḥ; kiṃvā ‘udyogakāraka’ iti pāṭhaḥ, so'pyabhinnārthaḥ| abhivoḍhevābhivoḍhā sarvendriyārthagrāhakatvena; taccāsya vāyumayena sparśanendriyeṇa sarvendriyāṇāṃ vyāpakatvāt pūrvādhyāyapratipāditena nyāyena boddhavyam| vyūhakaraḥ saṅghātakaro racanākara iti yāvat <note place="foot" type="variant" n="9">‘vyūhaḥ saṅghāto racaneti yāvat’ iti pā.</note>| prakṛtiḥ kāraṇaṃ, śabdakāraṇatvaṃ ca vāyornityamākāśānupraveśāt; uktaṃ hi khādīnyabhidhāya- “teṣāmekaguṇaḥ pūrvo guṇavṛddhiḥ pare pare” (śā. a.1) iti| tathā punaruktaṃ khādīnyabhidhāya “viṣṭaṃ hyaparaṃ pareṇa” (nyā.da. a.2. ā.1.sū.66) iti| śravaṇamūlatvaṃ vāyoḥ karṇaśaṣkulīracanāviśeṣe vyāpriyamāṇatvāt; mūlaṃ pradhānakāraṇam| utsāhaḥ kāryeṣūdyogo manasaḥ| yoniḥ abhivyaktikāraṇam| doṣasaṃśoṣaṇaḥ śarīrakledasaṃśoṣaṇaḥ| bhettā kartā; etacca śarīrotpattikāle| bhūta śabdaḥ svarūpavacanaḥ| upaghātāyeti chedaḥ| garbhāniti vikṛtimāpādayatyatikālaṃ dhārayatītyanena ca sambadhyate| ādityādīnāṃ santānenāvicchedena gatividhānaṃ santānagatividhānam| srotasāmiti nadīnām| pravibhāgo vibhaktalakṣaṇam <note place="foot" type="variant" n="10">‘vibhāgalakṣaṇaṃ’ iti pā.</note>| dhātūnāmiti pṛthivyādīnāṃ, dhātavaḥ kāryadravyāṇi prastarādīni; mānaṃ parimāṇaṃ, saṃsthānamākṛtiḥ, tayorvyaktirabhivyaktiḥ, tatra kāraṇamiti yāvat| bījasya śālyādeḥ, abhisaṃskāro'ṅkurajananaśaktiḥ| avikledaḥ pākakālādarvāgaviklinnatvam, upaśoṣaṇaṃ ca pākena yavādīnāmārdrāṇāmeva, avikledopaśoṣaṇe śasyānāmeva| avaikārikavikāreṇa sarvasminneva jagati prakṛtirūpe kāraṇatvaṃ brūte| śikharī parvataḥ| anokaho vṛkṣaḥ| ūrdhvaṃ vartanamudvartanam| pratisaraṇaṃ pratīpagamanam| visarjanaṃ visargaḥ, sa ca pṛthaṅnīhārādibhiḥ sambadhyate; nīhāraḥ śiśirasamūhaḥ, nirhrādo meghaṃ vinā garjitam, aśaniḥ vajrabhedo'gniḥ| asaṅghātaḥ anutpādo'nupacayo vā| upasargaḥ marakādiprādurbhāvaḥ| meghasūryetyādau visargaḥ sṛṣṭiḥ| vāyuriha devatārūpo'bhipretaḥ, tena tasya bhūtarūpacaturyugāntakarānilakaraṇamaviruddham; evaṃ yadanyadapyanupapadyamānaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘yadapyanupapadyamānaṃ’ iti pā.</note> vāyostadapi devatārūpatvenaiva samādheyam| samprati sāmānyena punaḥ kupitākupitasya vāyoḥ svarūpamucyate- sa hi bhagavānityādi| prabhavaḥ kāraṇam| avyayaḥ akṣayaḥ| bhūtānāmityuttareṇa sambadhyate| mṛtyuyamādibhedāścāgame jñeyāḥ| sarvatantrāṇāṃ sarvakarmaṇāṃ; tantraśabdaḥ karmavacano'pyasti, yaduktaṃ- “bastistantrāṇāṃ” (sū. a.25); karmaṇāmityarthaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tacchrutvā vāryovidavaco marīciruvāca- yadyapyevametat, kimarthasyāsya vacane vijñāne vā sāmarthyamasti <note place="foot" type="variant" n="12">‘sāmarthyamiti prayojanam’</note> bhiṣagvidyāyāṃ; bhiṣagvidyāmadhikṛtyeyaṃ kathā pravṛtteti <note place="foot" type="variant" n="13">‘pravartate’ iti pā.</note>||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vāryovida uvāca- bhiṣak pavanamatibalamatiparuṣamatiśīghrakāriṇamātyayikaṃ cennānuniśamyet, sahasā prakupitamatiprayataḥ kathamagre'bhirakṣitumabhidhāsyati prāgevainamatyayabhayāt; vāyoryathārthā stutirapi bhavatyārogyāya balavarṇavivṛddhaye varcasvitvāyopacayāya jñānopapattaye paramāyuḥprakarṣāya ceti||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-10">tacchrutvetyādi sugamam| varcasvitvaṃ tejasvitvam||9-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">marīciruvāca- agnireva śarīre pittāntargataḥ kupitākupitaḥ śubhāśubhāni karoti; tadyathā- paktimapaktiṃ darśanamadarśanaṃ mātrāmātratvamūṣmaṇaḥ prakṛtivikṛtivarṇau śauryaṃ bhayaṃ krodhaṃ harṣaṃ mohaṃ prasādamityevamādīni cāparāṇi dvandvānīti||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">pittāntargata iti vacanena śarīre jvālādiyuktavahniniṣedhena pittoṣmarūpasya vahneḥ sadbhāvaṃ darśayati; na tu pittādabhedaṃ, pittenāgnimāndyasya grahaṇyadhyāye vakṣyamāṇatvāt, tathā pittaharasya sarpiṣo'gnivardhanatvenoktatvāt| paktimapaktimiti avikṛtivikṛtibhedena pācakasyāgneḥ karma, darśanādarśane netragatasyālocakasya, ūṣmaṇo mātrāmātratvaṃ varṇabhedau ca tvaggatasya bhrājakasya, bhayaśauryādayo hṛdayasthasya sādhakasya, rañjakasya tu bahiḥsphuṭakāryādarśanādudāharaṇaṃ na kṛtam||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tacchrutvā marīcivacaḥ kāpya uvāca- soma eva śarīre śleṣmāntargataḥ kupitākupitaḥ śubhāśubhāni karoti; tadyathā- dārḍhyaṃ śaithilyamupacayaṃ kārśyamutsāhamālasyaṃ vṛṣatāṃ klībatāṃ jñānamajñānaṃ buddhiṃ mohamevamādīni cāparāṇi dvandvānīti||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">somo jaladevatā, yadi vā candraḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tacchrutvā kāpyavaco bhagavān punarvasurātreya uvāca- sarva eva bhavantaḥ samyagāhuranyatraikāntikavacanāt; sarva eva khalu vātapittaśleṣmāṇaḥ prakṛtibhūtāḥ puruṣamavyāpannendriyaṃ balavarṇasukhopapannamāyuṣā mahatopapādayanti samyagevācaritā dharmārthakāmā iva niḥśreyasena mahatā puruṣamiha cāmuṣmiṃśca loke; vikṛtāstvenaṃ mahatā viparyayeṇopapādayanti ṛtavastraya iva vikṛtimāpannā lokamaśubhenopaghātakāla iti||13||</seg> <seg type="unit" n="14">tadṛṣayaḥ sarva evānumenire vacanamātreyasya bhagavato'bhinananduśceti||14||</seg> <seg type="unit" n="15">bhavati cātra- tadātreyavacaḥ śrutvā sarva evānumenire| ṛṣayo'bhinananduśca yathendravacanaṃ surāḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-15">aikāntikavacanāditi avadhāraṇādityarthaḥ| niḥśreyasena sukhena| ṛtavastraya iti śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścaturmāsena ṛtunā| upaghātakāla iti deśocchedakāle||13-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tatra ślokau- guṇāḥ ṣaḍ dvividho heturvividhaṃ karma yat punaḥ| vāyoścaturvidhaṃ karma pṛthak ca kaphapittayoḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">maharṣīṇāṃ matiryā yā punarvasumatiśca yā| kalākalīye vātasya tat sarvaṃ samprakāśitam||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-17">saṅgrahe guṇāḥ ṣaḍiti rūkṣādayaḥ| dvividho heturiti vātaprakopaheturvātapraśamahetuśca| vividhaṃ nānāprakāraṃ sannikhilameva vāyoḥ karma, yat punaścaturvidhaṃ kupitākupitaśarīrāśarīracarabhedena bhavati, taduktamiti yojanīyaṃ; na hi caturvidhavyatirekeṇa vāyoḥ pṛthagvidhaṃ karmoktam||16-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne vātakalākalīyo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="3">iti nirdeśacatuṣkaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne nirdeśacatuṣke vātakalākalīyo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="3">iti nirdeśacatuṣkaḥ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="13" xml:id="ca.1.13">
          <head>snehādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ snehādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">nirdeśavātakalākalīye vātādayo'bhihitāḥ, teṣāṃ bheṣajaṃ yathā kalpanīyaṃ tadupadeṣṭuṃ kalpanācatuṣko'bhidhīyate| bheṣajānāṃ kalpanā bheṣajakalpanā, sā ca kalpanā āśrayadravyābhidhānaṃ vinā na pāryate kalpayitum <note place="foot" type="variant" n="1">‘kathayituṃ’ iti pā.</note>; ataḥ snehādidravyagocarā sneha-sveda-vamana-virecanakalpanehābhidhīyate, bastikalpanā tviha bahuvaktavyatvānnoktā| atrāpi vamanādipravṛttau snehasyaiva prathamaṃ vidhīyamānatayā tathā doṣapradhānasya vātasya pradhānabheṣajatvācca tatpratipādaka eva snehādhyāyo'bhidhīyate| snehasya pratipādako'dhyāyaḥ snehādhyāyaḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">sāṅkhyaiḥ saṅkhyātasaṅkhyeyaiḥ sahāsīnaṃ punarvasum| jagaddhitārthaṃ papraccha vahniveśaḥ svasaṃśayam||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">saṅkhyā samyagjñānaṃ, tena vyavaharantīti sāṅkhyāḥ| saṅkhyātaṃ jñātaṃ saṅkhyeyaṃ jñeyaṃ yaiste tathā; yadi vā ‘saṅkhyātasaṅkhyeyam’ iti pāṭhaḥ, tadā punarvasuviśeṣaṇametat; arthastu samānaḥ| sāṅkhyaiḥ sahāvasthānopadarśanamātreyasya kartavyapraśnānuguṇamanaḥsamādhānopadarśanārtham| saṃśayamiti saṃśayena <note place="foot" type="variant" n="2">‘saṃśayaviṣayeṇa viṣayiṇaṃ’ iti pā.</note> viṣayiṇā viṣayaṃ lakṣayati, tena saṃśayamiti saṃśayaviṣayamityarthaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">kiṃyonayaḥ kati snehāḥ ke ca snehaguṇāḥ pṛthak| kālānupāne ke kasya kati kāśca vicāraṇāḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">kati mātrāḥ kathammānāḥ kā ca keṣūpadiśyate| kaśca kebhyo hitaḥ snehaḥ prakarṣaḥ snehane ca kaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">snehyāḥ ke ke na ca snigdhāsnigdhātisnigdhalakṣaṇam| kiṃ pānāt prathamaṃ pīte jīrṇe kiñca hitāhitam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ke mṛdukrūrakoṣṭhāḥ kā vyāpadaḥ siddhayaśca kāḥ| acche saṃśodhane caiva snehe kā vṛttiriṣyate||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vicāraṇāḥ keṣu yojyā vidhinā kena tat prabho!| snehasyāmitavijñāna jñānamicchāmi veditum||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-8">ko'sau saṃśaya ityāha- kiṃyonaya ityādi| kiṃyonayaḥ kimādhārakāraṇāḥ| kālaścānupānaṃ ca kālānupāne| vicāraṇā dravyāntarāsaṃyuktasnehapānaṃ varjayitvā snehopayogaḥ| kathammānā kīdṛṅmānā| kā ceti mātrā| prakarṣaḥ kālaprakarṣaḥ| snehane snehayuktikriyāyām| ke naceti ke na ca snehyāḥ| kiṃ pānāt snehapānāt prathamaṃ pūrvaṃ hitāhitaṃ; kiñca pīte snehe tathā jīrṇe ca snehe hitāhitamiti yojyam| siddhayo vyāpatsādhanāni bheṣajāni| acche iti saṃśodhanapṛthaṅnirdeśādgobalīvardanyāyena saṃśamana iti bhavati| vṛttiriti vṛttiḥ upacāravidhānam| jñānaṃ śāstram||4-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">atha tatsaṃśayacchettā pratyuvāca punarvasuḥ| snehānāṃ dvividhā saumya yoniḥ sthāvarajaṅgamā||9||</seg> <seg type="unit" n="10">tilaḥ priyālābhiṣukau bibhītakaścitrābhayairaṇḍamadhūkasarṣapāḥ| kusumbhabilvārukamūlakātasīnikocakākṣoḍakarañjaśigrukāḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">snehāśayāḥ sthāvarasañjñitāstathā syurjaṅgamā matsyamṛgāḥ sapakṣiṇaḥ| teṣāṃ dadhikṣīraghṛtāmiṣaṃ vasā sneheṣu majjā ca tathopadiśyate||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-11">abhiṣuka auttarāpathikaḥ| citrā gorakṣakarkaṭī, tadbījamiha; yadi vā citrā lohitairaṇḍaḥ| atasī ‘umā’ iti khyātā <note place="foot" type="variant" n="3">‘sīḍanīti prasiddhā’ iti pā.</note>| ārukanikocakākṣoḍā auttarāpathikāḥ| snehāśayāḥ snehasthānāni| ete cāviṣkṛtatamatvenoktāḥ, tena nimbatailādayo boddhavyāḥ| āmiṣaṃ māṃsam||9-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">sarveṣāṃ tailajātānāṃ tilatailaṃ viśiṣyate| balārthe snehane cāgryamairaṇḍaṃ tu virecane||12||</seg> <seg type="unit" n="1">(kaṭūṣṇaṃ tailamairaṇḍaṃ vātaśleṣmaharaṃ guru | kaṣāyasvādutiktaiśca yojitaṃ pittahantrapi ||1||</seg>)|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">tailajātānāmiti jātaśabdaḥ prakāravacanaḥ; yathā- “yadāhārajātamagniveśa” (sū.a.25) ityādi| atra yadyapi yogāttilabhavameva tailaṃ, tathā'pi rūḍhyeha sarva eva sthāvarasnehāstailamityucyante| yaduktaṃ suśrute- “niṣpattestadguṇatvācca tailatvamitareṣvapi” (su.sū.a.45) iti| viśiṣyate atiricyate| agryamityairaṇḍena sambadhyate||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">sarpistailaṃ vasā majjā sarvasnehottamā matāḥ| eṣu caivottamaṃ sarpiḥ saṃskārasyānuvartanāt||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">sarvasnehottamā ityatra sarvaśabdena dadhikṣīrādayo gṛhyante; sarvasnehottamatvaṃ ca sarpirādīnāṃ snehaguṇaprakarṣavattvena| saṃskāro guṇāntarāropaṇaṃ, tasyānuvartanamanuvidhānaṃ svīkaraṇamiti yāvat| etaduktaṃ bhavati- yat- na tathā tailādayo dravyāntarasaṃskṛtāḥ saṃskāraguṇān vahanti yathā sarpiriti| ata evoktaṃ- “nānyaḥ snehastathā kaścit saṃskāramanuvartate| yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnehottamaṃ matam” (ni. a.1)| ata eva saṃskārakadravyacitrakādiguṇānuvidhāne'pi sarpirna svaguṇān snehaśaityādīn jahāti, kiñca svaguṇān tadguṇāṃśca vahati, yato'nuśabdena paścādvācinā svaguṇavartanasya paścāt saṃskārakaguṇavartanamucyate| ata evoktaṃ- “snehādvātaṃ śamayati pittaṃ mādhuryaśaityataḥ| ghṛtaṃ tulyaguṇaṃ doṣaṃ saṃskārāttu jayet kapham” (ni. a.1) iti| na ca vācyaṃ rūkṣoṣṇacitrakādisaṃskārādrūkṣoṣṇaṃ sarpirbhūtaṃ, tataśca sarpiṣaḥ snehaśaitye tadviruddhe kathaṃ tiṣṭhataḥ? iti; yataḥ sarpiḥsambaddhacitrakāvayavānugataṃ hi rūkṣoṣṇatvaṃ, sarpirgate ca snehaśaitye iti bhinnāśrayatvānna virodhaḥ; idameva ca sarpiṣaḥ saṃskārānuvartanaṃ yat- svaguṇaviruddhasyāpi tasyānupaghātena dhāraṇaṃ; saṃskārakacitrakādiguṇavahane'pi sarpiṣaḥ śaityādayaḥ kadācidabhibhūyante saṃskārakaguṇairuṣṇādibhirna punaḥ snehaguṇaḥ, tasya sneheṣu sarvātmanā vyavasthitasya prabalatvāt; ata eva sarpirādayaḥ snehapradhānatvāt ‘snehā’ ityucyante| anye tu saṃskārānuvartanaṃ svaguṇopaghātena saṃskārakaguṇavahanaṃ bruvate, etacca taile tiṣṭhati na sarpiṣīti vadanti; sarpiṣi tu saṃskārānuvartanamuktaṃ yat tat sarpiṣi sarvathā kasyacidguṇasya saṃskāraguṇenānupaghātādbhavati <note place="foot" type="variant" n="4">‘saṃskāragaṇena svaguṇopaghātādbhavati’ iti pā.</note>; tathāhi- dāhapraśamanārthaṃ jvare candanādiśītadravyasādhitatailamuktaṃ, yataḥ śītena sādhitaṃ tailamuṣṇamapi svabhāvācchītameva bhavatīti||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ghṛtaṃ pittānilaharaṃ rasaśukraujasāṃ hitam| nirvāpaṇaṃ mṛdukaraṃ svaravarṇaprasādanam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">mārutaghnaṃ na ca śleṣmavardhanaṃ balavardhanam| tvacyamuṣṇaṃ sthirakaraṃ tailaṃ yoniviśodhanam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">viddhabhagnāhatabhraṣṭayonikarṇaśiroruji| pauruṣopacaye snehe vyāyāme ceṣyate vasā||16||</seg> <seg type="unit" n="17">balaśukrarasaśleṣmamedomajjavivardhanaḥ| majjā viśeṣato'sthnāṃ ca balakṛt snehane hitaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14-17">snehaguṇānabhidhatte- ghṛtamityādi| nirvāpaṇaṃ dāhapraśamanam| mārutaghnamityādi tailaguṇāḥ| sthirakaram aṅgasthairyakaram| viddhetyādi vasāguṇāḥ| pauruṣopacayaḥ śukropacayaḥ| snehe śarīrasnehane kartavye| balaśukretyādi majjaguṇāḥ||14-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">sarpiḥ śaradi pātavyaṃ vasā majjā ca mādhave| tailaṃ prāvṛṣi nātyuṣṇaśīte snehaṃ pibennaraḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">sarpirādipānakālamāha- sarpiḥ śaradītyādi| mādhave vaiśākhe| prāvṛḍāṣāḍhaśrāvaṇau, yaduktaṃ- “prāvṛṭ śukranabhau jñeyau” (si.a.6) iti| śaradi bahupittatvena pittaviruddhaṃ ghṛtameva yaugikaṃ, nānyastailādiḥ| vasāmajjñostu nātiśītoṣṇatvāt sādhāraṇe; yatastayoranupāne śītatvena voṣṇatvena vā nirdeśo na kṛtaḥ; “yathāsattvaṃ tu śaityauṣṇye vasāmajjñorvinirdiśet” (sū.a.27) iti tu vacanena śaityauṣṇyābhidhānaṃ sāmānyena, tailasarpirvadauṣṇyaśaityānabhidhānānna prakarṣaprāptaśaityoṣṇatvaprāpakam| ata evoktaṃ- “tailavasāmajjasarpiṣāṃ tu yathāpūrvaṃ śreṣṭhatvaṃ vātaśleṣmavikāreṣu bhavati, yathottaraṃ pittavikāreṣu” (vi.a.8) iti| atrottarasya sarpiṣaḥ śaityāt pittaharatvaṃ, tailasya tūṣṇatvādvātaśleṣmaharatvaṃ, vasāmajjñostu sādhāraṇatvena madhyagatatvamiti sthitam| evaṃ vasāmajjñoḥ sādhāraṇatvena tathā balyatvadhātuvṛddhikaratvābhyāmanatiśītoṣṇe tathā balakṣayadhātukṣayayukte mādhave prayogo yuktaḥ| caitrastu mukhyasādhāraṇaguṇo'pi prabhūtaśleṣmatayā na snehaviṣaya ityanuktaḥ| sāmānyena snehopayoge śastaṃ kālamāha- nātyuṣṇetyādi| nātyuṣṇe grīṣme, nātiśīte hemante śiśire ca tathā varṣajanitaśaitye varṣākāle| ayaṃ cānātyayikavikāre sati kālaniyamo jñeyaḥ, agre uṣṇe śīte ca kāle snehopadeśāt||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">vātapittādhiko rātrāvuṣṇe cāpi pibennaraḥ| śleṣmādhiko divā śīte pibeccāmalabhāskare||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">kālaviśeṣe doṣaviśeṣe ca pānakramaṃ darśayati- vātetyādinā| vātaśca pittaṃ ca vātapittaṃ, tadadhiko vātapittādhikaḥ| rātrāviti sāyam| uṣṇe grīṣme| śleṣmādhikagrahaṇamatyantaśītavikāragṛhītapuruṣopalakṣaṇārthaṃ, tena vātaśleṣmādhikaḥ śleṣmādhikaśca gṛhyate; ata eva suśrute'pyuktaṃ- “vātapittādhiko rātrau vātaśleṣmādhiko divā” (su.ci.31) iti| kevalavātādhikasya tathā pittādhikasya śleṣmādhikasya ca sādhāraṇe śaradādau kāle utsargasiddha eva pānakālo vakṣyamāṇo bhavati| vakṣyati hi- “pibet saṃśamanaṃ snehamannakāle” ityādi| anye tu bruvate- vātādhikagrahaṇena kevalavātasyāpi grahaṇaṃ, śleṣmādhikavyapadeśācca vātaśleṣma-pittaśleṣmaṇorapi grahaṇamiti| śīte hemantādau| amalaḥ prabalaraśmiryasmin dinasya bhāge bhāskaraḥ so'malabhāskaro madhyāhna iti yāvat||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">atyuṣṇe vā divā pīto vātapittādhikena vā| mūrcchāṃ pipāsāmunmādaṃ kāmalāṃ vā samīrayet||20||</seg> <seg type="unit" n="21">śīte rātrau piban snehaṃ naraḥ śleṣmādhiko'pi vā| ānāhamaruciṃ śūlaṃ pāṇḍutāṃ vā samṛcchati||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-21">uktakālaniyamaviparyaye doṣamāha- atyuṣṇe vetyādi| atyuṣṇe kāle divā pītaḥ snehaḥ ślaiṣmikasyāpi yathoktavikārakaraḥ, tathā vātapittādhikena pītaḥ śītakāle'pi yathoktavikārakaraḥ; evaṃ niśāpāne'pi vākyārthaḥ; paraṃ niṣiddhasya kālasya doṣasya ca melake'tyaye coktavikāraprakarṣāprakarṣau tarkaṇīyau||20-21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">jalamuṣṇaṃ ghṛte peyaṃ yūṣastaile'nu śasyate| vasāmajjñostu maṇḍaḥ syāt sarveṣūṣṇamathāmbu vā||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">anupānamāha- jalamityādi| taile'nviti anupāne| anupānaparimāṇaṃ tu samyagbheṣajapākārthaṃ kriyamāṇaṃ bheṣajāvaikārikapākenaivonneyaṃ, vṛddhavaidyavyavahārācca||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">odanaśca vilepī ca raso māṃsaṃ payo dadhi| yavāgūḥ sūpaśākau ca yūṣaḥ kāmbalikaḥ khaḍaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">saktavastilapiṣṭaṃ ca madyaṃ lehāstathaiva ca| bhakṣyamabhyañjanaṃ bastistathā cottarabastayaḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">gaṇḍūṣaḥ karṇatailaṃ ca nastaḥkarṇākṣitarpaṇam| caturviṃśatirityetāḥ snehasya pravicāraṇāḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘kalpanāpūrvakabhedā’ ityarthaḥ</note>||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-25">vicāraṇāḥ saṅkhyayā svarūpeṇa caikagranthenāha- odanaścetyādi| vilepī viraladravā yavāgūrbahusikthasamanvitā jñeyā| saśākapallavena kṛto yūṣaḥ khaḍaḥ| kāmbaliko dadhilavaṇasnehatilādikṛta īṣadamlaḥ| etayorudāharaṇaṃ yathā- “takre kapitthacāṅgerīmaricājājicitrakaiḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘...cukrīkā...’ iti pā.</note>| supakvaḥ khaḍayūṣo'yamayaṃ kāmbaliko mataḥ|| dadhyamlo lavaṇasnehatilamāṣānvitaḥ śṛtaḥ” iti| lehaḥ śarkarādīnāṃ pākāt kṛtaḥ; lihyata iti lehaḥ| pravicāryate avacāryate'nukalpenopayujyate'nayeti pravicāraṇā odanādayaḥ; odanādayaśca snehapravicāraṇāyāṃ snehayuktā eva boddhavyāḥ; abhyañjanādayastu yadyapi śuddhasnehasampādyāstathā'pi jaṭharāgnisambandhe na vyāpriyanta iti tantre vicāraṇāśabdenocyante||23-25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">acchapeyastu yaḥ sneho na tāmāhurvicāraṇām| snehasya sa bhiṣagdṛṣṭaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘bhiṣagdiṣṭaḥ’ iti</note> kalpaḥ prāthamakalpikaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26">kevalasnehapānaṃ tu snehane śaktyatiśayavattvena na vicāraṇāsañjñayocyate, etadevāha- acchapeya ityādi| acchaśca peyaśca acchapeyaḥ, odanādyasambandhe sati peya ityarthaḥ| na tāmāhurvicāraṇāmiti vacanena vaidyaparamparāsiddho'yaṃ vyavahāra iti darśayati| bhiṣagbhirdṛṣṭo bhiṣagdṛṣṭaḥ| prathame śreṣṭhe kalpe pakṣe bhavatīti prāthamakalpikaḥ, śreṣṭha ityarthaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">rasaiścopahitaḥ snehaḥ samāsavyāsayogibhiḥ| ṣaḍbhistriṣaṣṭidhā saṅkhyāṃ prāpnotyekaśca kevalaḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">evametāścatuḥṣaṣṭiḥ snehānāṃ pravicāraṇā <note place="foot" type="variant" n="8">‘pravicāraṇāḥ’ iti pā.</note>| okartuvyādhipuruṣān prayojyā jānatā bhavet||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-28">prakārāntareṇa vicāraṇābhedamāha- rasaiścetyādi| samāso rasānāmanyonyamelakaḥ, vyāso'melakaḥ; samāsavyāsavadbhiḥ ṣaḍbhī rasairodanādigatairupahito yuktaḥ san snehastriṣaṣṭisaṅkhyāṃ prāpnoti| ekaśca kevala ityacchapeyaṃ varjayitvā'bhyañjanādiprayojyaḥ| triṣaṣṭhī rasabhedā ātreyabhadrakāpyīye “svāduramlādibhiryogaṃ” (sū.a.26) ityādivākye vakṣyamāṇā boddhavyāḥ| evaṃ snehānāṃ rasayuktānāṃ catuḥṣaṣṭiḥ pravicāraṇā bhavanti| catuḥṣaṣṭiriti snehānāmityanena sambadhyate, tena pravicāraṇetyekavacanamupapannaṃ bhavati| na sarvavicāraṇā sarvatra kartavyā, kintu sātmyartuvyādhidoṣapuruṣān parīkṣya yā yatra yujyate sā tatra kartavyetyāha- okartvityādi| okaḥ abhyāsaḥ| puruṣagrahaṇena kasmin deśe'yaṃ puruṣo vartata iti parīkṣayā deśo'pyavaruddho boddhavyaḥ, vayobalaprabhṛtayaśca boddhavyāḥ||27-28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">ahorātramahaḥ kṛtsnamardhāhaṃ ca pratīkṣate| pradhānā madhyamā hrasvā snehamātrā jarāṃ prati||29||</seg> <seg type="unit" n="30">iti tisraḥ samuddiṣṭā mātrāḥ snehasya mānataḥ| tāsāṃ prayogān vakṣyāmi puruṣaṃ puruṣaṃ prati||30||</seg> <seg type="unit" n="31">prabhūtasnehanityā ye kṣutpipāsāsahā narāḥ| pāvakaścottamabalo yeṣāṃ ye cottamā bale||31||</seg> <seg type="unit" n="32">gulminaḥ sarpadaṣṭāśca visarpopahatāśca ye| unmattāḥ kṛcchramūtrāśca gāḍhavarcasa eva ca||32||</seg> <seg type="unit" n="33">pibeyuruttamāṃ mātrāṃ tasyāḥ pāne guṇāñchṛṇu| vikārāñchamayatyeṣāṃ śīghraṃ samyakprayojitā||33||</seg> <seg type="unit" n="34">doṣānukarṣiṇī mātrā sarvamārgānusāriṇī| balyā punarnavakarī śarīrendriyacetasām||34||</seg> <seg type="unit" n="35">aruṣkasphoṭapiḍakākaṇḍūpāmābhirarditāḥ| kuṣṭhinaśca pramīḍhāśca vātaśoṇitikāśca ye||35||</seg> <seg type="unit" n="36">nātibahvāśinaścaiva mṛdukoṣṭhāstathaiva ca| pibeyurmadhyamāṃ mātrāṃ madhyamāścāpi ye bale||36||</seg> <seg type="unit" n="37">mātraiṣā mandavibhraṃśā na cātibalahāriṇī| sukhena ca snehayati śodhanārthe ca yujyate||37||</seg> <seg type="unit" n="38">ye tu vṛddhāśca bālāśca sukumārāḥ sukhocitāḥ| riktakoṣṭhatvamahitaṃ yeṣāṃ mandāgnayaśca ye||38||</seg> <seg type="unit" n="39">jvarātīsārakāsāśca yeṣāṃ cirasamutthitāḥ| snehamātrāṃ pibeyuste hrasvāṃ ye cāvarā bale||39||</seg> <seg type="unit" n="40">parihāre sukhā caiṣā mātrā snehanabṛṃhaṇī| vṛṣyā balyā nirābādhā ciraṃ cāpyanuvartate||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-40">mātrāyāḥ saṅkhyāṃ pramāṇaṃ cāha- ahorātramityādi| ahorātraśabdo'ṣṭapraharopalakṣaṇaḥ, evamahaḥśabdārdhāhaśabdau catuḥpraharadvipraharopalakṣaṇau, tena praharādyatīte'pyahani pītā mātrā yathoktapraharakālaprāptyā dināntare rātrau vā jīryamāṇā mantavyā; anye tvahorātraśabdena nyūnenāpyahnā yuktā rātrirahorātraśabdenocyate <note place="foot" type="variant" n="9">‘ahorātreṇaivocyate’ iti pā.</note>, kṛtsnārdhāhau tu praharopalakṣaṇāviti vadanti| atra yadā ahorātrapariṇāminī mātrā kriyate, tadā tadaharāhāro na kartavyaḥ; ata evaitatpānaṃ puruṣaviśeṣaviṣayakathane uktaṃ- “kṣutpipāsāsahānarāḥ” iti| prabhūtasnehanityāḥ prabhūtasnehasātmyāḥ| samyagyo jitetivacanena mahāvyāpattitvamasyāḥ sūcayati| sarvamārgāḥ koṣṭhasandhimarmaśākhāḥ| punarnavakarī niḥśeṣadoṣaharatvena| aruṣketyādi madhyamamātrāguṇaḥ; aruṣkā arūṃṣikā| śodhanārtha iti śodhanārtha(ṅga)snehakaraṇe; etena uttamamātrā saṃśamane <note place="foot" type="variant" n="10">‘saṃśamanī’ iti pā.</note> eva paraṃ, na tu śodhanāṅgasnehe kartavyeti darśayati| ye tvityādi hrasvamātrāguṇaḥ| parihāre sukheti alpaparihāratvena||29-40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">vātapittaprakṛtayo vātapittavikāriṇaḥ| cakṣuḥkāmāḥ kṣatāḥ kṣīṇā vṛddhā bālāstathā'balāḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">āyuḥprakarṣakāmāśca balavarṇasvarārthinaḥ| puṣṭikāmāḥ prajākāmāḥ saukumāryārthinaśca ye||42||</seg> <seg type="unit" n="43">dīptyojaḥsmṛtimedhāgnibuddhīndriyabalārthinaḥ| pibeyuḥ sarpirārtāśca dāhaśastraviṣāgnibhiḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41-43">yaḥ sneho yatra kāryastamāha- vātapittetyādi| vātapittavikāragrahaṇenaiva vātapittaprakṛtiṣu labdheṣu punastadabhidhānaṃ vātapittaprakṛtīnāṃ stokaśleṣmavikāre'pi ghṛtapānopadeśārtham; evaṃ vātavyādhibhirāviṣṭā vātaprakṛtayaśca ya ityatra vyākhyeyam| balārthina ityatra balaśabdaḥ smṛtyādibhiḥ sambadhyate| ārtāḥ pīḍitāḥ, dāhādibhiriti sambandhaḥ||41-43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">pravṛddhaśleṣmamedaskāścalasthūlagalodarāḥ| vātavyādhibhirāviṣṭā vātaprakṛtayaśca ye||44||</seg> <seg type="unit" n="45">balaṃ tanutvaṃ laghutāṃ dṛḍhatāṃ sthiragātratām <note place="foot" type="variant" n="11">‘sthiratāṃ dṛḍhagātratām’ iti pā.</note>| snigdhaślakṣṇatanutvaktāṃ ye ca kāṅkṣanti dehinaḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">kṛmikoṣṭhāḥ krūrakoṣṭhāstathā nāḍībhirarditāḥ| pibeyuḥ śītale kāle tailaṃ tailocitāśca ye||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="44-46">tailaviṣayamāha- pravṛddhetyādi| śītale kāla iti tailasyoṣṇatvena śītale'pi kāla ityarthaḥ; tena sāmānyapratiṣedhaḥ ‘nātyuṣṇaśīte snehaṃ pibennaraḥ’ iti na virudhyate; yadi vā sarpiḥpānakālāpekṣayā śītatvaṃ boddhavyam||44-46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">vātātapasahā ye ca rūkṣā bhārādhvakarśitāḥ| saṃśuṣkaretorudhirā niṣpītakaphamedasaḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">asthisandhisirāsnāyumarmakoṣṭhamahārujaḥ| balavānmāruto yeṣāṃ khāni cāvṛtya tiṣṭhati||48||</seg> <seg type="unit" n="49">mahaccāgnibalaṃ yeṣāṃ vasāsātmyāśca ye narāḥ| teṣāṃ snehayitavyānāṃ vasāpānaṃ vidhīyate||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="47-49">vasāviṣayamāha- vātātapetyādi| saṃśuṣkaniṣpītaśabdau kṣīṇārthāveva| mahāruja ityasthyādibhiḥ sambadhyate| khāni srotāṃsi||47-49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">dīptāgnayaḥ kleśasahā ghasmarāḥ snehasevinaḥ| vātārtāḥ krūrakoṣṭhāśca snehyā majjānamāpnuyuḥ||50||</seg> yebhyo yebhyo hito yo yaḥ snehaḥ sa parikīrtitaḥ|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50">dīptāgnaya ityādi majjapānaviṣayaḥ| ghasmarā bahubhakṣakāḥ| āpnuyuḥ upayuñjīran||50||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">snehanasya prakarṣau tu saptarātratrirātrakau||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51">prakarṣāviti alpaprakarṣabhūyaḥprakarṣau <note place="foot" type="variant" n="12">‘alpatvabhūyastvaprakarṣau’ iti pā.</note>; tena, alpatvena trairātrikaḥ prakarṣaḥ, bhūyastvena sāptarātrika iti ca bhavati| etacca vakṣyamāṇasadyaḥsnehaprayogātiriktaprayoge boddhavyaṃ; yadi vā, sadyaḥsnehaprayogā api tryaheṇaiva snehayanti, stutyarthaṃ tu teṣu sadya ityuktam| yaduktaṃ- “tryahāvaraṃ saptadinaṃ paraṃ tu snigdho naraḥ svedayitavya iṣṭaḥ| nātaḥ paraṃ snehanamādiśanti sātmyībhavet saptadināt paraṃ tu” (si.a.1.) iti||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">svedyāḥ śodhayitavyāśca rūkṣā vātavikāriṇaḥ| vyāyāmamadyastrīnityāḥ snehyāḥ syurye ca cintakāḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52">sāmānyena snehyānāha- svedyā ityādi| svedyāḥ svatantrasvedasādhyā vātarugārtādayaḥ, śodhanāṅgasvedasādhyānāṃ tu śodhayitavyā ityanenaiva gṛhītatvāt| cintakā iti cintābahulāḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">saṃśodhanādṛte yeṣāṃ rūkṣaṇaṃ sampravakṣyate| na teṣāṃ snehanaṃ śastamutsannakaphamedasām||53||</seg> <seg type="unit" n="54">abhiṣyaṇṇānanagudā nityamandāgnayaśca ye| tṛṣṇāmūrcchāparītāśca garbhiṇyastāluśoṣiṇaḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">annadviṣaśchardayanto jaṭharāmagarārditāḥ| durbalāśca pratāntāśca snehaglānā madāturāḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">na snehyā vartamāneṣu na nasto bastikarmasu| snehapānāt prajāyante teṣāṃ rogāḥ sudāruṇāḥ||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="53-56">asnehyānāha- saṃśodhanādṛta ityādi| yeṣāṃ rūkṣaṇaṃ vakṣyate laṅghanabṛṃhaṇīye- “abhiṣyandā mahādoṣā marmasthā vyādhayaśca ye| ūrustambhaprabhṛtayo rūkṣaṇīyā nidarśitāḥ” (sū. a.22) ityanena, teṣāṃ śodhanādṛte snehanaṃ na śastaṃ, yadā tu śodhanena virūkṣyante tadā paraṃ śodhanāṅga(rtha)statra snehaḥ kartavya iti bhāvaḥ| utsanno vṛddhaḥ kapho medaśca yeṣāṃ te tathā; etacca viśeṣaṇaṃ virūkṣaṇīyā evambhūtā eva bhavantīti darśayati <note place="foot" type="variant" n="13">‘darśanārthaṃ’ iti pā.</note>| abhiṣyaṇṇaḥ dravapradhānaśleṣmavikārī| garaḥ kṛtrimaṃ viṣam| atipratāntaḥ atikṣīṇadravadhātuḥ| vartamāneṣu kriyamāṇeṣvityarthaḥ||53-56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">purīṣaṃ grathitaṃ rūkṣaṃ vāyurapraguṇo mṛduḥ| paktā kharatvaṃ raukṣyaṃ ca gātrasyāsnigdhalakṣaṇam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">vātānulomyaṃ dīpto'gnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam| mārdavaṃ snigdhatā cāṅge snigdhānāmupajāyate||58||</seg> <seg type="unit" n="59">pāṇḍutā gauravaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘sadanaṃ’ iti pā.</note> jāḍyaṃ purīṣasyāvipakvatā| tandrīrarucirutkeśaḥ syādatisnigdhalakṣaṇam||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="57-59">asnigdhalakṣaṇamāha- purīṣamityādi| mṛduriti pakturviśeṣaṇam| vātānulomyamityādi snigdhalakṣaṇam| pāṇḍutetyādi atisnigdhalakṣaṇam| jāḍyam indriyajaḍatvam||57-59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">dravoṣṇamanabhiṣyandi bhojyamannaṃ pramāṇataḥ| nātisnigdhamasaṅkīrṇaṃ śvaḥ snehaṃ pātumicchatā||60||</seg> <seg type="unit" n="61">pibet saṃśamanaṃ snehamannakāle prakāṅkṣitaḥ| śuddhyarthaṃ punarāhāre naiśe jīrṇe pibennaraḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="60-61">snehāt pūrvaṃ yat pathyaṃ tadāha- dravoṣṇamityādi| asaṅkīrṇam aviruddhavīryam| śva ityāgāmidine| annakāle dvipraharādilakṣaṇe bubhukṣā kadācinna <note place="foot" type="variant" n="15">‘na bhavatyapi’ iti pā.</note> syādapi tadarthaṃ viśeṣaṇaṃ- prakāṅkṣita iti| śuddhyarthaṃ tu snehaṃ naiśe dināntarakṛte āhāre jīrṇa eva prātareva pibedityarthaḥ| saṃśamanārthasneho yadi jaraṇānte prātareva kriyate tadā koṣṭhopalepakadoṣasyākṣayāttena doṣeṇa sambaddho doṣotkleśaṃ kuryānna saṃśamanaṃ, saṃśodhanārthastu doṣotkleśaṃ karotītyapekṣaṇīya eveti bhāvaḥ| etacca kālakathanamutsargeṇa, tena “vātapittādhiko rātrau” ityuktakālavirodho na bhavati||60-61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">uṣṇodakopacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘brahmacārī kṣapāśaya ityanena maithunadivāsvapnarātrijāgaraṇānāṃ niṣedhaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>| śakṛnmūtrānilodgārānudīrṇāṃśca na <note place="foot" type="variant" n="17">‘udīrṇāṃśca na dhārayedityatra cakārādanudīrṇāṃśca nodīrayedityartho jñeyaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> dhārayet||62||</seg> <seg type="unit" n="63">vyāyāmamuccairvacanaṃ krodhaśokau himātapau| varjayedapravātaṃ ca seveta śayanāsanam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">snehaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">gaṅgādharastu ‘snehaṃ pītvā nare snehaṃ pratibhuñjāna eva ca’ iti paṭhati, ‘snehaṃ pītvā tvaparaṃ snehaṃ pratibhuñjāne nare snehamithyopacārāddāruṇā gadā jāyante’ iti vyākhyānayati| yogīndranāthasenastu ‘snehaṃ pītvā naraḥ snehaṃ pratibhuñjāna eva ca| uṣṇodakopacārī syāt’ ityādi ‘seveta śayanāsanam| snehamithyopacārāddhi jāyante dāruṇā gadā’ ityevaṃ kiñcitpaurvāparyaṃ kṛtvā paṭhati, ‘pīte hitāhitamāha- snehaṃ pītvetyādi| snehaṃ pītvā tathā snehaṃ pratibhuñjānaḥ tasminneva dine snehaṃ piban snehaṃ pītavān snehaṃ pibaṃścetyarthaḥ, nara uṣṇodakopacārī syāt’ ityādi vyākhyānayati ca</note> pītvā naraḥ snehaṃ pratibhuñjāna eva ca| snehamithyopacārāddhi jāyante dāruṇā gadāḥ||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="62-64">kṣapāyāmeva svapitīti kṣapāśayaḥ| apravātaṃ ceti śayanāsanaviśeṣaṇam| snehaṃ pratibhuñjāna iti snehe jīrṇe'pi snehaprayogānuguṇamanyasnehamaviruddhavīryādiguṇayuktaṃ bhuñjānaḥ| etena snehe pīte jīrṇe kiñca hitāhitamiti praśnadvayasyottaramidam- uṣṇodakopacārī syādityādi bhavati||62-64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">mṛdukoṣṭhastrirātreṇa snihyatyacchopasevayā| snihyati krūrakroṣṭhastu saptarātreṇa mānavaḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">guḍamikṣurasaṃ mastu kṣīramulloḍitaṃ dadhi| pāyasaṃ kṛśarāṃ sarpiḥ kāśmaryatriphalārasam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">drākṣārasaṃ pīlurasaṃ jalamuṣṇamathāpi vā| madyaṃ vā taruṇaṃ pītvā mṛdukoṣṭho viricyate||67||</seg> <seg type="unit" n="68">virecayanti naitāni krūrakoṣṭhaṃ kadācana| bhavati krūrakoṣṭhasya grahaṇyatyulbaṇānilā||68||</seg> <seg type="unit" n="69">udīrṇapittā'lpakaphā grahaṇī mandamārutā| mṛdukoṣṭhasya tasmāt sa suvirecyo naraḥ smṛtaḥ||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="65-69">mṛdukoṣṭhādilakṣaṇamāha- mṛdvityādi| abhyarhitatvāt koṣṭhajñānasyānyathā'pi tallakṣaṇamāha- guḍamityādi| ulloḍitaṃ dadhisaraḥ| kṛśarā tilataṇḍulamāṣakṛtā yavāgūḥ; vacanaṃ hi- “tilataṇḍulamāṣaistu kṛśarā trisareti ca”| krūrakoṣṭhāvirecanahetumāha- bhavatītyādi| grahaṇī koṣṭhasthāgnyadhiṣṭhānabhūtā nāḍī; yaduktam- “agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā” (ci.a.15) iti| udīrṇapittetyādi mṛdukoṣṭhasvarūpakathanam| krūrakoṣṭhasya grahaṇīgato vāyurguḍādīnāṃ saratvaṃ pratibadhnāti, mṛdukoṣṭhasya hi grahaṇyāṃ virodhako vāyurnāsti, stambhako'pi śleṣmā'lpaḥ, udbhūtasaratvaguṇaṃ ca pittaṃ prabalaṃ; tena guḍādibhiḥ sukhaṃ virecanaṃ bhavatīti bhāvaḥ||65-69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">udīrṇapittā grahaṇī yasya cāgnibalaṃ mahat| bhasmībhavati tasyāśu snehaḥ pīto'gnitejasā||70||</seg> <seg type="unit" n="71">sa jagdhvā snehamātrāṃ tāmojaḥ prakṣārayan balī| snehāgniruttamāṃ tṛṣṇāṃ sopasargāmudīrayet||71||</seg> <seg type="unit" n="72">nālaṃ snehasamṛddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi| sa cet suśītaṃ salilaṃ nāsādayati dahyate| yathaivāśīviṣaḥ kakṣamadhyagaḥ svaviṣāgninā||72||</seg> <seg type="unit" n="73">ajīrṇe yadi tu snehe tṛṣṇā syācchardayedbhiṣak| śītodakaṃ punaḥ pītvā bhuktvā rūkṣānnamullikhet||73||</seg> <seg type="unit" n="74">na sarpiḥ kevalaṃ pitte peyaṃ sāme viśeṣataḥ| sarvaṃ hyanurajeddehaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘hyanucareddehaṃ’ iti pā.</note> hatvā sañjñāṃ ca mārayet||74||</seg> <seg type="unit" n="75">tandrā <note place="foot" type="variant" n="20">‘tantrīrutkleśa’ iti pā.</note> sotkleśa ānāho jvaraḥ stambho visañjñatā| kuṣṭhāni kaṇḍūḥ pāṇḍutvaṃ śophārśāṃsyarucistṛṣā||75||</seg> <seg type="unit" n="76">jaṭharaṃ grahaṇīdoṣāḥ staimityaṃ vākyanigrahaḥ| śūlamāmapradoṣāśca jāyante snehavibhramāt||76||</seg> <seg type="unit" n="77">tatrāpyullekhanaṃ śastaṃ svedaḥ kālapratīkṣaṇam| prati prati vyādhibalaṃ buddhvā sraṃsanameva ca||77||</seg> <seg type="unit" n="78">takrāriṣṭaprayogaśca rūkṣapānānnasevanam| mūtrāṇāṃ triphalāyāśca snehavyāpattibheṣajam||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="70-78">samprati snehavyāpado darśayati- udīrṇetyādi| ojaḥ sarvadhātusārabhūtaṃ hṛdi sthitaṃ, prakṣārayan sthānādbhraṃśayan kṣapayaṃśca| balītyanena snehendhano vahnirnitarāṃ balavān bhavatīti darśayati| vacanaṃ hi- “nālaṃ snehasamṛddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi” iti| uttamāṃ mahatīṃ mātrām| sopasargāṃ sopadravām| kakṣaḥ kāṣṭhasamūhaḥ| chardayediti prathamaṃ snehameva tṛṣṇākārakaṃ chardayitvā punaḥ śītodakaṃ pītvā rūkṣānnaṃ ca bhuktvā ullikhediti yojanīyam| na sarpirityādi|- na sarpiḥ sāme pitte peyaṃ, kevalaṃ tvasaṃskṛtaṃ viśeṣato na peyaṃ sāmapitta eveti yojanā; evaṃ manyate- saṃskṛtaṃ tiktakādibhiryutaṃ sāme pitte tiktakādipācanaguṇānuyogādyogyaṃ kadācidbhavatyapi <note place="foot" type="variant" n="21">‘yogyaṃ śaṅkyetāpi’ iti pā.</note>, asaṃskṛtaṃ tu sarvathā viruddhameva; yadivā, kevalamasaṃskṛtaṃ sarpiḥ pitte sāmānyena sāme nirāme vā na peyaṃ, sāme pitte viśeṣata iti yojanā| etena, yatrāpi sāmānyena ghṛtaṃ vihitaṃ, yathā- “ata ūrdhvaṃ kaphe mande vātapittottare jvare| paripakveṣu doṣeṣu sarpiḥpānaṃ yathā'mṛtam” (ci.a.3) ityādau, tatrāpyucitabheṣajasaṃskṛtameva boddhavyam| yadivā, na kevalaṃ pitte sāme sarpirviśeṣato na peyaṃ, kintarhi tailādīnyapi vātaśleṣmavihitāni tayoḥ sāmayorna peyānītyarthaḥ| asmin vyākhyāne'peyamityakārapraśleṣo draṣṭavyaḥ| anurajet pittavarṇaṃ kuryāt| sañjñā smṛtiḥ, taddhananaṃ ceha vyādhiprabhāvāt| staimityam ārdravastrāguṇṭhitatvamiva| āmapradoṣā alasakavisūcikādayaḥ| kālapratīkṣaṇaṃ snehajanitadoṣakṣayaṃ yāvadabhojanam| takrasyāriṣṭānāṃ ca cikitsāvakṣyamāṇānāṃ prayogaḥ| mūtrāṇāṃ triphalāyāśca sevanamiti sambandhaḥ||70-78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">akāle cāhitaścaiva mātrayā na ca yojitaḥ| sneho mithyopacārācca vyāpadyetātisevitaḥ||79||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="79">mithyopacārāt yathoktavidhyananuṣṭhānāt| atisevitaḥ kālaprakarṣeṇa sevitaḥ||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">snehāt praskandanaṃ jantustrirātroparataḥ pibet| snehavaddravamuṣṇaṃ ca tryahaṃ bhuktvā rasaudanam||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="80">saṃśodhanasnehapāne vṛttipracāramāha- snehādityādi| snehāt snehaprayogāt| trirātroparataḥ trirātraṃ parityaktasnehapāna ityarthaḥ| praskandanaṃ virecanam| snehoparamatrirātra <note place="foot" type="variant" n="22">‘snehoparatasya trirātra eva’ iti pā.</note> eva bhojanaṃ darśayati- snehavadityādi| rasapradhānamodanaṃ rasaudanam||80||</seg></ab>
          <ab type="mula">ekāhoparatastadvadbhuktvā pracchardanaṃ pibet|81|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">vamane snehavṛttimāha- eketyādi| ekāhoparataḥ snehāditi yojanā| tadvaditi snehavaddravamuṣṇaṃ ca rasaudanaṃ snehoparamadivasa eva|81|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">syāttvasaṃśodhanārthīye vṛttiḥ snehe viriktavat||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="81">saṃśamanavidhimāha- syāttvityādi| asaṃśodhanārthīye saṃśamane| vṛttiḥ upacāraḥ| viriktavadityanenāgatāvekṣaṇenopakalpanīyavakṣyamāṇaṃ “samyagviriktaṃ cainaṃ” (sū. a.15) ityādigranthapratipādanīyamupacāramāha, natu peyādikramamātram <note place="foot" type="variant" n="23">‘viriktavaditi yathā virikte peyādikramastathā'sminnapi’ iti yogīndranāthasenaḥ</note>| yadyapi vamanoktā eva tatroccairbhāṣyādayo virecanavṛttāvapyatidiṣṭāstathā'pīha vamanavidhi parityajya virecanavidhyatideśo dhūmapānapratiṣedhārthaḥ, virecane hi tatra “dhūmapānavarjaṃ” (sū. a.15) iti kṛtaṃ, snehapāne ca dhūmapānaṃ niṣiddhaṃ mātrāśitīye- “na madyadugdhe pītvā ca na snehaṃ” (sū. a.5) ityādinā||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">snehadviṣaḥ snehanityā mṛdukoṣṭhāśca ye narāḥ| kleśāsahā madyanityāsteṣāmiṣṭā vicāraṇā||82||</seg> <seg type="unit" n="83">lāvataittiramāyūrahāṃsavārāhakaukkuṭāḥ| gavyājaurabhramātsyāśca rasāḥ syuḥ snehane hitāḥ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">yavakolakulatthāśca snehāḥ saguḍaśarkarāḥ| dāḍimaṃ dadhi savyoṣaṃ rasasaṃyogasaṅgrahaḥ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">snehayanti tilāḥ pūrvaṃ jagdhāḥ sasnehaphāṇitāḥ| kṛśarāśca bahusnehāstilakāmbalikāstathā||85||</seg> <seg type="unit" n="86">phāṇitaṃ śṛṅgaveraṃ ca tailaṃ ca surayā saha| pibedrūkṣo bhṛtairmāṃsairjīrṇe'śnīyācca bhojanam||86||</seg> <seg type="unit" n="87">tailaṃ surāyā maṇḍena vasāṃ majjānameva vā| piban saphāṇitaṃ kṣīraṃ naraḥ snihyati vātikaḥ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">dhāroṣṇaṃ snehasaṃyuktaṃ pītvā saśarkaraṃ payaḥ| naraḥ snihyati pītvā vā saraṃ dadhnaḥ saphāṇitam||88||</seg> <seg type="unit" n="89">pāñcaprasṛtikī peyā pāyaso māṣamiśrakaḥ| kṣīrasiddho bahusnehaḥ snehayedacirānnaram||89||</seg> <seg type="unit" n="90">sarpistailavasāmajjātaṇḍulaprasṛtaiḥ śṛ(kṛ)tā| pāñcaprasṛtikī peyā peyā snehanamicchatā||90||</seg> <seg type="unit" n="1">(śaukaro vā rasaḥ snigdhaḥ sarpirlavaṇasaṃyutaḥ | pīto dvirvāsare yatnāt snehayedacirānnaram ||1||</seg>)|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="82-90">vicāraṇāviṣayamāha- snehadviṣa ityādinā| lāvādirasānāmuktānāṃ saṃskāramāha- yavetyādi| rase snehārthoktarasa ucitaḥ saṃyogo yeṣāṃ te rasasaṃyogāḥ, teṣāṃ saṅgrahaṇaṃ saṅgrahaḥ| pūrvamiti bhojanāt pūrvam| tilapradhānaḥ kāmbalikastilakāmbalikaḥ| phāṇitamityādau śṛṅgaveramiti śṛṅgaverarasam| bhṛtaiḥ bhaṭitrīkṛtaiḥ| pāñcaprasṛtikī agre vakṣyamāṇā| māṣamiśrako māṣataṇḍulakṛtamannam| peyā pātavyā||82-90||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">grāmyānūpaudakaṃ māṃsaṃ guḍaṃ dadhi payastilān| kuṣṭhī śothī pramehī ca snehane na prayojayet||91||</seg> <seg type="unit" n="92">snehairyathārhaṃ tān siddhaiḥ snehayedavikāribhiḥ| pippalībhirharītakyā siddhaistriphalayā'pi vā||92||</seg> <seg type="unit" n="93">drākṣāmalakayūṣābhyāṃ dadhnā cāmlena sādhayet| vyoṣagarbhaṃ bhiṣak snehaṃ pītvā snihyati taṃ naraḥ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">yavakolakulatthānāṃ rasāḥ kṣāraḥ surā dadhi| kṣīrasarpiśca tat siddhaṃ snehanīyaṃ ghṛtottamam||94||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="91-94">yathārhamiti yo yatra sneho yujyate sarpirādiḥ| siddhairiti pippalībhistathā harītakyā tathā triphalayā ceti pṛthagyojanīyaṃ; pippalyādisiddhasnehaśca kuṣṭhādiṣu yathāsaṅkhyamiti kecit| yūṣaśabdaḥ kvāthavacanaḥ| vyoṣagarbhaṃ vyoṣakalkam| atra tribhirdravyairmilitvā cāturguṇyam| yavakolādau ṣaḍdravyāṇi snehasamāni| kṣāro yavakṣāraḥ kalkaḥ||91-94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">tailamajjavasāsarpirbadaratriphalārasaiḥ| yoniśukrapradoṣeṣu sādhayitvā prayojayet||95||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="95">tailamajjetyādi|- catuḥsneho'kalka eva, tailamajjavasāsarpirityekavadbhāvāddvitīyāntaḥ prayogaḥ||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">gṛhṇātyambu <note place="foot" type="variant" n="24">“idānīmupayuktaḥ snehaḥ śarīraṃ saṃsnehyādhikaścedbhavati tadā sravati, anyathātu jīryatyevetyāha- gṛhṇātītyādi| yathāgnīti agnyanurūpam| nanu snehapānaṃ hi snigdhalakṣaṇāvadhi kāryaṃ, tenaikadina eva tathā snehapānaṃ kriyatāṃ yathā śīghrameva snehalakṣaṇaṃ syādityāha- yathā cetyādi| ākledya īṣatkledayitvā, evaṃ tvaritasevito'pi sneho dhātūnasnehayitvaiva sraṃsate adho yāti, tathā ca sati samyaksnehanaṃ na bhavatīti bhāvaḥ” iti śivadāsasenaḥ</note> yathā vastraṃ prasravatyadhikaṃ yathā| yathāgni jīryati snehastathā sravati cādhikaḥ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">yathā vā''kledya mṛtpiṇḍamāsiktaṃ tvarayā jalam| sravati sraṃsate snehastathā tvaritasevitaḥ||97||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="96-97">samprati sneha upayukto yathā śarīraṃ sasnehyādhiko dṛśyate, tadāha- gṛhṇātītyādi| tacca śiṣyeṇādhyāyādāvapṛṣṭamapi śiṣyahitatayā'bhidhīyate| yathāgnīti agnyanadhika ityarthaḥ| nanvagnyadhikaścet sravati, tadavadhi ca snehalakṣaṇamuktaṃ, yaducyate- “adhastāt snehadarśanam” iti, tenaikadina evādhikasnehapānaṃ kriyatāmityāha- yathā cetyādi| ākledya īṣatkledayitvā| tvaritasevitaḥ sneho dhātūnasnehayitvaiva sraṃsate'dho yāti yāvān, na tāvatā snehanaṃ bhavatīti bhāvaḥ||96-97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">lavaṇopahitāḥ snehāḥ snehayantyacirānnaram| taddhyabhiṣyandyarūkṣaṃ ca sūkṣmamuṣṇaṃ vyavāyi ca||98||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="98">snehane sarvasneheṣu lavaṇaprayogamāha- lavaṇopahitā ityādi| taditi lavaṇam| abhiṣyandi doṣasaṅghātavicchedakam| vyavāyi akhiladehavyāptipūrvakapākagāmi||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">snehamagre prayuñjīta tataḥ svedamanantaram| snehasvedopapannasya saṃśodhanamathetarat <note place="foot" type="variant" n="25">‘saṃśodhanamanantaram’ iti pā.</note>||99||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="99">ato vakṣyamāṇasvedopakalpanādhyāyayoḥ sambandhasūcakaṃ svedādiṣu snehasya prāgbhāvamāha- snehamityādi||99||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">tatra ślokaḥ- snehāḥ snehavidhiḥ kṛtsnavyāpatsiddhiḥ sabheṣajā| yathāpraśnaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘yathānyāyaṃ yathāśāstraṃ snehasvedopapādanairityanvayaḥ, śāstroktasnehasvedavidhibhirityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> bhagavatā vyāhṛtaṃ cāndrabhāginā||100||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="100">cāndrabhāgī punarvasuḥ||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne snehādhyāyo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne kalpanācatuṣke snehādhyāyo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ||13||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="14" xml:id="ca.1.14">
          <head>svedādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ svedādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">snehapūrvakatvāt svedasya svedādhyāyo'bhidhīyate| svedapratipādako'dhyāyaḥ svedādhyāyaḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ataḥ svedāḥ pravakṣyante yairyathāvatprayojitaiḥ| svedasādhyāḥ praśāmyanti gadā vātakaphātmakāḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">snehapūrvaṃ prayuktena svedenāvajite'nile| purīṣamūtraretāṃsi na sajjanti kathañcana||4||</seg> <seg type="unit" n="5">śuṣkāṇyapi hi kāṣṭhāni snehasvedopapādanaiḥ| namayanti yathānyāyaṃ kiṃ punarjīvato narān||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-5">vātakaphātmakā asaṃsṛṣṭavātakaphajāḥ, vātakaphajatve'pyudarādayaḥ svedena na śāmyanti, ata āha- svedasādhyāḥ; etenodarādayo'svedyā vyāvartyante| snehapūrvamiti kriyāviśeṣaṇam| na sajjanti apravṛttāni na bhavanti| yathānyāyaṃ yathāgamam, etacca snehasvedopapādanairityanena sambadhyate; yadi vā yathānyāyaṃ yathāsahajaṃ namayantīti sambandhaḥ||3-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">rogartuvyādhitāpekṣo nātyuṣṇo'timṛdurna ca| dravyavān kalpito deśe svedaḥ kāryakaro mataḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">rogamṛtuṃ vyādhitaṃ ca balavattvādinā'pekṣata iti rogartuvyādhitāpekṣaḥ| nātyuṣṇo nāticaṇḍatāpaḥ| dravyavāniti snigdharūkṣādidravyavān| kalpita iti rogādīnapekṣya yathocitena dravyeṇa deśe cāmāśayādau yathāyogyatayā sampādita iti mantavyam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">vyādhau śīte śarīre ca mahān svedo mahābale| durbale durbalaḥ svedo madhyame madhyamo hitaḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vātaśleṣmaṇi vāte vā kaphe vā sveda iṣyate| snigdharūkṣastathā snigdho rūkṣaścāpyupakalpitaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7-8">rogādyapekṣayoktakalpanāṃ darśayati- vyādhāvityādi| vyādhau mahābale tathā śīte kālakṛte mahābale| mahāniti caṇḍatāpa eva punaḥ punaḥ kriyamāṇatvena mṛdusvedāpekṣayā'dhikatāpatvena jñeyaḥ| durbala iti tathā madhyama iti ca vyādhyādiṣu pūrvavadyojanīyam| snigdharūkṣadravyakṛtaḥ snigdharūkṣaḥ, snigdharūkṣadravyādayo vātaśleṣmādiṣu yathāsaṅkhyaṃ mantavyāḥ; etacca snigdharūkṣādikathanaṃ dravyāpekṣakalpanodāharaṇaṃ; vāte snigdhaḥ, kaphe rūkṣaḥ||7-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">āmāśayagate vāte kaphe pakvāśayāśrite| rūkṣapūrvo hitaḥ svedaḥ snehapūrvastathaiva ca||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">taṃ deśaviśeṣasambandhena vyabhicārayan deśāpekṣāṃ kalpanāmāha- āmāśayetyādi| āmāśayagate vāte rūkṣapūrvaḥ sthānāpekṣayā pūrvaṃ rūkṣaṃ kṛtvā paścādvātāpekṣaḥ snigdhaḥ kāryaḥ, evaṃ pakvāśayagate kaphe snehapūrvo vyākhyeyaḥ; āmāśayaśabdena kaphasthānaṃ jñeyaṃ, kaphasthānāpekṣayā hi prathamaṃ rūkṣaḥ kriyate, yaduktaṃ- “sthānaṃ jayeddhi pūrvaṃ tu sthānasthasyāviruddhataḥ” iti||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">vṛṣaṇau hṛdayaṃ dṛṣṭī svedayenmṛdu naiva vā| madhyamaṃ vaṅkṣaṇau śeṣamaṅgāvayavamiṣṭataḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">mṛdu naiva veti svedaikasādhye vṛṣaṇādigate vyādhau mṛdusvedaḥ, svedavyatiriktopāyāntarasambhave tu na veti boddhavyam| iṣṭata ityāturecchāto vaidyecchātaśca| iṣṭata iti bhāvādicchāvacanaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">suśuddhairnaktakaiḥ piṇḍyā godhūmānāmathāpi vā| padmotpalapalāśairvā svedyaḥ saṃvṛtya cakṣuṣī||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">svede kriyamāṇe cakṣuṣaḥ svedaparihāropāyamāha- suśuddhairityādi| naktakaḥ karpaṭāvayavaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘karpaṭāvayavaḥ paṭāvayavaḥ’ iti pāṭhaḥ</note>||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">muktāvalībhiḥ śītābhiḥ śītalairbhājanairapi| jalārdrairjalajairhastaiḥ svidyato hṛdayaṃ spṛśet||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">svede kriyamāṇe hṛdayarakṣaṇārthamāha- muktāvalībhirityādi| jalajāni paṅkajādīni| evamasvedyatvasāmānyatvādvṛṣaṇarakṣā'pyunnetavyā, prādhānyāddhṛdayacakṣuḥpālanamuktam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">śītaśūlavyuparame stambhagauravanigrahe| sañjāte mārdave svede svedanādviratirmatā||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">śītaśūletyādi| sveda iti svedabhave gharme| svedanādviratirmatetyupadiśan śītādivyuparame sati svedo nivartanīyaḥ, śītādyanuparame ca svedaḥ kartavya iti dvayamupadiśati; tataśca ita eva svedanivṛttiviṣayaśītādivyuparamotpādaḥ svedasya samyagyogalakṣaṇaṃ tathā śītādivyuparamānutpādaśca svedānivṛttiviṣayo'yogalakṣaṇamuktaṃ bhavatīti nāyogalakṣaṇānabhidhānamudbhāvanīyam||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">pittaprakopo mūrcchā ca śarīrasadanaṃ tṛṣā| dāhaḥ svarāṅgadaurbalyamatisvinnasya lakṣaṇam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">uktastasyāśitīye yo graiṣmikaḥ sarvaśo vidhiḥ| so'tisvinnasya kartavyo madhuraḥ snigdhaśītalaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14-15">atisvinnacikitsitamāha- ukta ityādi| graiṣmiko vidhirityanena labdhe punarmadhuraḥ snigdhaśītala ityādivacanaṃ “madyamalpaṃ na vā peyaṃ” (sū.a.6) ityatropadiṣṭamadyapānasya pratiṣedhārthaṃ, madhuraśītādiyogaviśeṣavidhānārthaṃ ca||14-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">kaṣāyamadyanityānāṃ garbhiṇyā raktapittinām| pittināṃ sātisārāṇāṃ rūkṣāṇāṃ madhumehinām||16||</seg> <seg type="unit" n="17">vidagdhabhraṣṭabradhnānāṃ viṣamadyavikāriṇām| śrāntānāṃ naṣṭasañjñānāṃ sthūlānāṃ pittamehinām||17||</seg> <seg type="unit" n="18">tṛṣyatāṃ kṣudhitānāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘kṣutparītānāṃ’ iti pā.</note> ca kruddhānāṃ śocatāmapi| kāmalyudariṇāṃ caiva kṣatānāmāḍhyarogiṇām||18||</seg> <seg type="unit" n="19">durbalātiviśuṣkāṇāmupakṣīṇaujasāṃ tathā| bhiṣak taimirikāṇāṃ ca na svedamavatārayet||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-19">asvedyānāha- kaṣāyetyādi| kaṣāyadravyakṛtaṃ madyaṃ kaṣāyamadyaṃ; kiṃvā kaṣāyaśabdo'madhuravacanaḥ, na tena yaducyate- kaṣāyanityasya vātapradhānatā syāt kaṣāyasya vātakāritvāt, vāte ca svedo vihita eva, tat kathaṃ kaṣāyanityaṃ prati svedaniṣedha iti, tannirastaṃ bhavati| kiṃvā, kaṣāyanityā rūkṣātistabdhagātrā bhavanti, kaṣāyasya virūkṣakastambhakatvena; tataśca teṣāṃ svedaḥ parvabhedamāvahatītyataḥ kaṣāyanityaniṣedhaḥ| raktapittināmavidhānādeva svede niṣiddhe, punaḥ svedaniṣedho raktapittināṃ yadyanyo'pi svedasādhyo vātaśleṣmajo vikāro bhavati tatrāpi svedaniṣedhārthaṃ, tathā raktapittināṃ vamanavirecanāṅgatayā prāptasvedapratiprasavaniṣedhārthaṃ ca; evaṃ pittamehikāmalyādiṣvapi vyākhyeyam| pittināmiti pittaprakṛtīnām| madhumehaśabdena sarva evaṃ mehā gṛhyante, madhumehaśabdo hi sarveṣveva meheṣu vartata iti kiyantaḥśirasīye darśanīyaṃ, meheṣu ca sarveṣveva śarīraśaithilyapravṛtteṣu viśeṣataḥ śarīraśaithilyahetutvena svedo na yujyate; pittamehināmiti tu punarabhidhānaṃ pittasambandhena viśeṣapratiṣedhatādarśanārtham| bradhnaḥ gudaḥ| madyavikāriṇāmiti madyanityasya vātakaphajamadātyaye svedaniṣedhārtham| āḍhyarogīha vātaraktī| eṣu cāsvedaviṣayeṣu yadi svedaikasādhyaḥ sannyāsādirbhavati tadā mahāpratyavāyabhayādalpapratyavāyamupekṣyāpi svedo vidheya iti nyāyasiddhameva; yadāhurnyāyavidaḥ- “bhūyovirodhe svalpamanyāyyam” iti||16-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">pratiśyāye ca kāse ca hikkāśvāseṣvalāghave| karṇamanyāśiraḥśūle svarabhede galagrahe||20||</seg> <seg type="unit" n="21">arditaikāṅgasarvāṅgapakṣāghāte vināmake| koṣṭhānāhavibandheṣu mūtrāghāte <note place="foot" type="variant" n="3">‘śukrāghāte’ iti pā.</note> vijṛmbhake||21||</seg> <seg type="unit" n="22">pārśvapṛṣṭhakaṭīkukṣisaṅgrahe gṛdhrasīṣu ca| mūtrakṛcchre mahattve ca muṣkayoraṅgamardake||22||</seg> <seg type="unit" n="23">pādajānūrujaṅghārtisaṅgrahe śvayathāvapi| khallīṣvāmeṣu śīte ca vepathau vātakaṇṭake||23||</seg> <seg type="unit" n="24">saṅkocāyāmaśūleṣu stambhagauravasuptiṣu <note place="foot" type="variant" n="4">‘stambhasya gauravaṃ bahutvamatistabdhatetyarthaḥ| na tu gauravamityarthaḥ, alāghave iti pūrvamuktatvāt’ iti śivadāsasenaḥ</note>| sarvāṅgeṣu vikāreṣu svedanaṃ hitamucyate||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-24">pratiśyāye cetyādinā svedyān darśayati| vināmakaḥ śarīravinamanakārī vātaḥ| vijṛmbhako bahirāyāmaḥ, jṛmbhābahutvaṃ vā| pādajānūrujaṅghābhirartiḥ saṅgrahaśca pṛthak sambadhyate| khallī hastapadāvamoṭanam| vātakaṇṭako gulphāśrito vātaḥ| alāghava iti pūrvamukte'pi punargauravavacanamaṅgānāṃ gurutaratvapratipādanārtham, alāghavavacanaṃ tu lāghavapratiṣedhamātraprayojanaṃ nātigurutvaṃ brūte, yataḥ sarvatra nañ viruddhe na vartate, yathā “arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam” (sū.a.21) ityatra na hyarūkṣaśabdena snigdhatvamabhipretaṃ, kiṃ tarhi rūkṣatāpratiṣedhamātrameva||20-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tilamāṣakulatthāmlaghṛtatailāmiṣaudanaiḥ| pāyasaiḥ kṛśarairmāṃsaiḥ piṇḍasvedaṃ prayojayet||25||</seg> <seg type="unit" n="26">gokharoṣṭravarāhāśvaśakṛdbhiḥ satuṣairyavaiḥ| sikatāpāṃśupāṣāṇakarīṣāyasapūṭakaiḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">ślaiṣmikān svedayet pūrvairvātikān samupācaret| dravyāṇyetāni śasyante yathāsvaṃ prastareṣvapi||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-27">vakṣyamāṇānāṃ saṅkarādisvedānāṃ dravyāṇyāha- tilamāṣetyādi| piṇḍarūpaḥ svedaḥ piṇḍasvedaḥ| karīṣaḥ śuṣkagomayaḥ; āyasaḥ ayovikāraḥ, sa ceha puṭakaraṇayogyo boddhavyaḥ| pūrvairiti tilamāṣādibhiḥ| yathāsvamityanena tilamāṣādayo vāte, gokharādigranthoktāśca śleṣmaṇi, prastarasvede kartavyā iti darśayati||25-27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">bhūgṛheṣu ca jentākeṣūṣṇagarbhagṛheṣu ca| vidhūmāṅgāratapteṣu svabhyaktaḥ svidyate sukham||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28">bhūgṛheṣviti bhūsvedārtheṣu gṛheṣu| uṣṇagarbhagṛheṣviti kuṭīsvedaṃ darśayati| svabhyakta iti samyagabhyaktaḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">grāmyānūpaudakaṃ māṃsaṃ payo bastaśirastathā| varāhamadhyapittāsṛk <note place="foot" type="variant" n="5">‘varāhamedaḥ’ iti pā.</note> snehavattilataṇḍulāḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">ityetāni samutkvāthya nāḍīsvedaṃ prayojayet| deśakālavibhāgajño <note place="foot" type="variant" n="6">‘deśakālavikārajñaḥ iti, deśakālavicārajñaḥ’ iti ca pā.</note> yuktyapekṣo bhiṣaktamaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">vāruṇāmṛtakairaṇḍaśigrumūlakasarṣapaiḥ| vāsāvaṃśakarañjārkapatrairaśmantakasya ca||31||</seg> <seg type="unit" n="32">śobhāñjanakasaireyamālatīsurasārjakaiḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘... śairīṣa...’ iti pā.</note>| patrairutkvāthya salilaṃ nāḍīsvedaṃ prayojayet||32||</seg> <seg type="unit" n="33">bhūtīkapañcamūlābhyāṃ surayā dadhimastunā| mūtrairamlaiśca sasnehairnāḍīsvedaṃ prayojayet||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-33">bastaśiraḥ chāgamastakam| snehavantaścairaṇḍabījādayaḥ tilāśca taṇḍulāśca snehavattilataṇḍulāḥ| grāmyetyādinā vātāpaho nāḍīsveda uktaḥ, vāruṇetyādinā kaphāpahaḥ, bhūtīketyādinā vātaśleṣmāpahaḥ| vāruṇo varuṇaḥ amṛtakā guḍūcī, sarṣapairityatra patrairiti sambadhyate| vaṃśo veṇuḥ| punaḥ śobhāñjanagrahaṇāddvitīyo viṭapaśobhāñjano gṛhyate, saireyaḥ jhiṇṭī||29-33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">eta eva ca niryūhāḥ prayojyā jalakoṣṭhake| svedanārthaṃ ghṛtakṣīratailakoṣṭhāṃśca kārayet||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34">eta eveti nāḍīsvedoktāstrayo'pi| jalakoṣṭhaḥ avagāhārthaṃ kṛtaṃ mahajjalapātram; evaṃ ghṛtakṣīratailakoṣṭhāśca vyākhyātāḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">godhūmaśakalaiścūrṇairyavānāmamlasaṃyutaiḥ| sasnehakiṇvalavaṇairupanāhaḥ praśasyate||35||</seg> <seg type="unit" n="36">gandhaiḥ surāyāḥ kiṇvena jīvantyā śatapuṣpayā| umayā kuṣṭhatailābhyāṃ yuktayā copanāhayet||36||</seg> <seg type="unit" n="37">carmabhiścopanaddhavyaḥ salomabhirapūtibhiḥ| uṣṇavīryairalābhe tu kauśeyāvikaśāṭakaiḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35-37">godhūmaśakalaiḥ godhūmacūrṇaiḥ| kiṇvaḥ surābījam| upanāhaḥ bahalaṃ lepaṃ dattvā carmādibhirāvṛtya vyādhiyuktasyāṅgasya bandhanam; carmabhiścopanaddhavya ityatra upanāho'nagnisvedo <note place="foot" type="variant" n="8">‘ayaṃ cānagnirasvedo'tibahalatvena śarīroṣmarodhaṃ kṛtvā svedayati’ iti śivadāsasenaḥ</note> grāhyaḥ| gandhaiḥ sugandhidravyairupanāho bandhanīyaḥ| uṣṇavīryairiti uṣṇavīryamṛgādiprāṇiprabhavaiḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘ānūpaprāṇibhavāni carmāṇi prāyeṇoṣṇavīryāṇi bhavanti’ iti śivadāsasenaḥ</note>| āvikaśāṭakaḥ kambalaḥ||35-37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">rātrau baddhaṃ divā muñcenmuñcedrātrau divā kṛtam| vidāhaparihārārthaṃ, syāt prakarṣastu śītale||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38">upanāhasvede bandhamokṣāvadhiṃ darśayati- rātrau baddhamityādi| divākṛtamityatra ‘bandhaṃ’ iti śeṣaḥ| vidāhaḥ raktādividāhaḥ| śītale ityatra “kāle” iti śeṣaḥ| prakarṣa uktādbandhanakālādadhikakālatvaṃ bandhanasya||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">saṅkaraḥ prastaro nāḍī pariṣeko'vagāhanam| jentāko'śmaghanaḥ karṣūḥ kuṭī bhūḥ kumbhikaiva ca||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kūpo holāka ityete svedayanti trayodaśa| tān yathāvat pravakṣyāmi sarvānevānupūrvaśaḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-40">samprati sāgnisvedānāṃ saṅkarādīnāṃ lakṣaṇamabhidhātuṃ saṅkarādīn svedān nāmatastāvaduddiśati- saṅkara ityādi| saṅkarādiśabdāścāyurvedaparamparāsiddhāḥ; tatra kvacinnāḍīsvedādau nāḍyā praṇīyata ityanvayo'pyanusaraṇīyaḥ, jentākādayaścānvayanirapekṣā eva||39-40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">tatra vastrāntaritairavastrāntaritairvā piṇḍairyathoktairupasvedanaṃ saṅkarasveda iti vidyāt||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41">piṇḍairyathoktairiti tilamāṣādipiṇḍaistathā gokharādigranthoktapuṭakarūpaiśca piṇḍaiḥ; svedanamevopasvedanam||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">śūkaśamīdhānyapulākānāṃ veśavārapāyasakṛśarotkārikādīnāṃ vā prastare kauśeyāvikottarapracchadepañcāṅgulorubūkārkapatrapracchade vā svabhyaktasarvagātrasya śayānasyopasvedanaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘śayānasyopari svedanaṃ’ iti pā.</note> prastarasveda iti vidyāt||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42">pulākaḥ tucchadhānyam| utkārikā māṣādikṛtotkārākṛtivyañjanaviśeṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘māṃsādikṛta ... ’ iti pā.</note>| prastīryata iti prastaraḥ śayanapramāṇena svedavastūnāṃ vistaraṇaṃ, tasmin prastare| kauśeyāvikottarapracchade kauśeyāvikapihita ityarthaḥ| pañcāṅgula eraṇḍabhedaḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">svedanadravyāṇāṃ punarmūlaphalapatraśuṅgādīnāṃ mṛgaśakunapiśitaśiraspadādīnāmuṣṇasvabhāvānāṃ vā yathārhamamlalavaṇasnehopasaṃhitānāṃ mūtrakṣīrādīnāṃ vā kumbhyāṃ bāṣpamanudvamantyāmutkvathitānāṃ nāḍyā śareṣīkāvaṃśadalakarañjārkapatrānyatamakṛtayā gajāgrahastasaṃsthānayā vyāmadīrghayā vyāmārdhadīrghayā vā vyāmacaturbhāgāṣṭabhāgamūlāgrapariṇāhasrotasā sarvato vātaharapatrasaṃvṛtacchidrayā dvistrirvā vināmitayā vātaharasiddhasnehābhyaktagātro bāṣpamupaharet; bāṣpo hyanṛjugāmī <note place="foot" type="variant" n="12">‘hyanūrdhvagāmī’ iti pā.</note> vihatacaṇḍavegastvacamavidahan sukhaṃ svedayatīti nāḍīsvedaḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43">svedanetyādinā nāḍīsvedamāha| svedanadravyāṇi svedopagagaṇoktāni iha ca nāḍīsvedakvāthārthamuktāni| śiraḥpadaṃ mastakam| bāṣpamanudvamantyāmityanena kvathanakāle bāṣpo yathā na niryāti tathā kartavyamiti darśayati| utkvathitānāṃ bāṣpaṃ snehāktagātraḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘snehāktagātrasya’ iti pā.</note> san nāḍyā upaharediti sambandhaḥ| nāḍīkaraṇavidhimāha- śareṣīketyādi| vaṃśadalo vaṃśavidalaḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘vaṃśapatraṃ’ iti pā.</note>| gajāgrahastasaṃsthānatvaṃ nāḍyā agra eva boddhavyam| vyāmaḥ tiryagvistṛtabāhudvayapramāṇaṃ; vyāmadīrghatvaṃ nāḍyā bahalasvede kartavyam| vyāmacaturthabhāgena vyāmāṣṭabhāgena ca mūle agre ca yathāsaṅkhyaṃ mānaṃ nāḍyā veditavyaṃ; pariṇāhena veṣṭanena sroto randhraṃ yasyāḥ sā tathā| yathoktanāḍīkaraṇe guṇamāha- bāṣpo hītyādi| vihatacaṇḍavegatvaṃ nāḍīkāyā dīrghatvena vakratvena ca boddhavyam||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">vātikottaravātikānāṃ punarmūlādīnāmutkvāthaiḥ sukhoṣṇaiḥ kumbhīrvarṣaṇikāḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘vārṣulikāḥ iti, varṣulikā’ iti ca pā.</note> pranāḍīrvā pūrayitvā yathārhasiddhasnehābhyaktagātraṃ vastrāvacchannaṃ pariṣecayediti pariṣekaḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="44">pariṣekavidhimāha- vātiketyādi| vātikāni vātaharāṇi, uttaravātikāni uttaravāte <note place="foot" type="variant" n="16">‘uttaraḥ pradhāno vāto yatra īdṛśo yo vātakaphasaṃsargastatra hitāni’ iti śivadāsasenaḥ</note> pradhānavāte vātaśleṣmaṇi hitānīha grāhyāṇi| varṣaṇikā alpaghaṭī, ‘sahasradhārā’ ityanye; praṇāḍī veṇunalanāḍyādyāḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">vātaharotkvāthakṣīratailaghṛtapiśitarasoṣṇasalilakoṣṭhakāvagāhastu yathokta evāvagāhaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45">yathokta eveti lokaprasiddha eva| avagāhaḥ avagāhasvedaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">atha jentākaṃ cikīrṣurbhūmiṃ parīkṣeta- tatra pūrvasyāṃ diśyuttarasyāṃ vā guṇavati praśaste bhūmibhāge kṛṣṇamadhuramṛttike suvarṇamṛttike vā parīvāpapuṣkariṇyādīnāṃ jalāśayānāmanyatamasya kūle dakṣiṇe paścime vā sūpatīrthe samasuvibhaktabhūmibhāge saptāṣṭau vā'ratnīrupakramyodakāt prāṅmukhamudaṅmukhaṃ vā'bhimukhatīrthaṃ kūṭāgāraṃ kārayet, utsedhavistārataḥ paramaratnīḥ ṣoḍaśa, samantāt suvṛttaṃ mṛtkarmasampannamanekavātāyanam; asya kūṭāgārasyāntaḥ samantato bhittimaratnivistārotsedhāṃ piṇḍikāṃ kārayedākapāṭāt, madhye cāsya kūṭāgārasya catuṣkiṣkumātraṃ puruṣapramāṇaṃ mṛnmayaṃ kandusaṃsthānaṃ bahusūkṣmacchidramaṅgārakoṣṭhakastambhaṃ sapidhānaṃ kārayet; taṃ ca khādirāṇāmāśvakarṇādīnāṃ vā kāṣṭhānāṃ pūrayitvā pradīpayet; sa yadā jānīyāt sādhu dagdhāni kāṣṭhāni gatadhūmānyavataptaṃ ca kevalamagninā tadagnigṛhaṃ svedayogyena coṣmaṇā yuktamiti, tatrainaṃ puruṣaṃ vātaharābhyaktagātraṃ vastrāvacchannaṃ praveśayet, praveśayaṃścainamanuśiṣyāt- saumya! praviśa kalyāṇāyārogyāya ceti, praviśya caināṃ piṇḍikāmadhiruhya pārśvāparapārśvābhyāṃ yathāsukhaṃ śayīthāḥ, na ca tvayā svedamūrcchāparītenāpi satā piṇḍikaiṣā vimoktavyā''prāṇocchvāsāt, bhraśyamāno hyataḥ piṇḍivakāvakāśāddvāramanadhigacchan svedamūrcchāparītatayā sadyaḥ prāṇāñjahyāḥ, tasmāt piṇḍikāmenāṃ na kathañcana muñcethāḥ; tvaṃ yadā jānīyāḥ- vigatābhiṣyandamātmānaṃ samyakprasrutasvedapicchaṃ sarvasrotovimuktaṃ laghūbhūtamapagatavibandhastambhasuptivedanāgauravamiti, tatastāṃ piṇḍikāmanusaran dvāraṃ prapadyethāḥ, niṣkramya ca na sahasā cakṣuṣoḥ paripālanārthaṃ śītodakamupaspṛśethāḥ, apagatasantāpaklamastu muhūrtāt sukhoṣṇena vāriṇā yathānyāyaṃ pariṣikto'śnīyāḥ; iti jentākasvedaḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46">jentākavidhimāha- athetyādi| athaśabdo maṅgale ānantarye vā| pūrvasyāmuttarasyāṃ veti grāmādbāddhavyam| guṇavatīti sasyaprarohādiyuktatvena; praśastabhūmibhāgatvaṃ tuṣāṅgārādirahitatvena| parīvāpaḥ dīrghikā| suṣṭhu upa samīpe tīrthaṃ yasya tasmin sūpatīrthe| aratniḥ hastaḥ| prāṅmukhamiti paścime, udaṅmukhamiti dakṣiṇe; evaṃ hyabhimukhaṃ tīrthaṃ bhavati| kūṭāgāramiti vartulāgāram| ākapāṭādityanena dvāraparyantaṃ lakṣayati| kiṣkuḥ hastaḥ| puruṣapramāṇamiti ūrdhvataḥ| kanduḥ kandvākārāgnisthānam| aṅgārārthaṃ koṣṭho'vakāśo vidyate yasmin so'ṅgārakoṣṭhakaḥ, sa eva stambha ityaṅgārakoṣṭhakastambhaḥ| khādirāṇāmiti pūraṇe ṣaṣṭhī| sa ityatra ‘tvaṃ’ ityadhyāhāryaṃ, jānīyā ityarthaḥ; kiṃvā, ‘jānīyāt’ iti pāṭhaḥ, uttaratrāpi ‘praveśayet’ iti pāṭhaḥ; evaṃ ca sugamam| picchā svedasyaiva picchilo bhāgaḥ| sarveṣu srotaḥsu vimuktaṃ sarvasrotovimuktam apagatavibandhastu apagatamalavibandho boddhavyaḥ| cakṣuṣoḥ paripālanārthamiti atropataptasya <note place="foot" type="variant" n="17">‘atroṣṇataptasya’ iti pā.</note> sahasā śītajalapraveśe śītajalaparāhata ūṣmā nayanopaghātaṃ karotītyabhiprāyaḥ| atra ca jentāke bhūmiviśeṣaparigrahajalasānnidhyādayo maṅgalārthāḥ; jalasānnidhyaṃ tu svidyamānasya darśanena dṛṣṭeḥ paripālanārthaṃ ca, tathā svedātiyogapratikriyārthaṃ kūṭāgārasya jalasānnidhye sukhena karaṇārthaṃ ca||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">śayānasya pramāṇena ghanāmaśmamayīṃ śilām| tāpayitvā mārutaghnairdārubhiḥ sampradīpitaiḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">vyapojjhya sarvānaṅgārān prokṣya caivoṣṇavāriṇā| tāṃ śilāmatha kurvīta kauṣeyāvikasaṃstarām||48||</seg> <seg type="unit" n="49">tasyāṃ svabhyaktasarvāṅgaḥ svapan svidyati nā sukham| kauravājinakauṣeyaprāvārādyaiḥ <note place="foot" type="variant" n="18">‘rauravājina...’ iti pā.</note> susaṃvṛtaḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘sukhaṃ vṛtaḥ’ iti pā.</note>||49||</seg> ityakto'śmaghanasvedaḥ,...|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="47-49">kauravaṃ kārpāsam||47-49||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">...karṣūsvedaḥ pravakṣyate| khānayecchayanasyādhaḥ karṣūṃ sthānavibhāgavit||50||</seg> <seg type="unit" n="51">dīptairadhūmairaṅgāraistāṃ karṣūṃ pūrayettataḥ| tasyāmupari śayyāyāṃ svapan svidyati nā sukham||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50-51">karṣūḥ abhyantaravistīrṇaḥ svalpamukho gartaḥ||50-51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">anatyutsedhavistārāṃ vṛttākārāmalocanām| ghanabhittiṃ kuṭīṃ kṛtvā kuṣṭhādyaiḥ sampralepayet||52||</seg> <seg type="unit" n="53">kuṭīmadhye bhiṣak śayyāṃ svāstīrṇāmupakalpayet| prāvārājinakauśeyakuthakambalagolakaiḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">hasantikābhiraṅgārapūrṇābhistāṃ ca sarvaśaḥ| parivāryāntarārohedabhyaktaḥ svidyate sukham||54||</seg> <seg type="unit" n="55">ya evāśmaghanasvedavidhirbhūmau sa eva tu| praśastāyāṃ nivātāyāṃ samāyāmupadiśyate||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52-55">anatyutsedhavistārāmiti svalpapramāṇocchrāyavistārām| alocanāṃ nirjālakām| kuṣṭhādyairiti atrādiśabdaḥ prakāravacanaḥ, tenoṣṇasugandhidravyairiti bhavati| hasantikā aṅgāradhāni(ri)kā, parivāryeti hasantikābhirityanena sambadhyate| tāmiti upakalpitaśayyāṃ kuṭīm, ārohediti sambandhaḥ||52-55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">kumbhīṃ vātaharakvāthapūrṇāṃ bhūmau nikhānayet| ardhabhāgaṃ tribhāgaṃ vā śayanaṃ tatra copari||56||</seg> <seg type="unit" n="57">sthāpayedāsanaṃ vā'pi nātisāndraparicchadam| atha kumbhyāṃ susantaptān prakṣipedayaso guḍān||57||</seg> <seg type="unit" n="58">pāṣāṇān voṣmaṇā tena tatsthaḥ svidyati nā sukham| susaṃvṛtāṅgaḥ svabhyaktaḥ snehairanilanāśanaiḥ||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="56-58">śayanaṃ tatra coparīti atra kumbhīkopari śayanaṃ khaṭṭādi tathā kartavyaṃ yathā kumbhīkā na bhajyate| tatstha iti yathoktaśayanāsanasthaḥ||56-58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">kūpaṃ śayanavistāraṃ dviguṇaṃ cāpi vedhataḥ| deśe nivāte śaste ca kuryādantaḥsumārjitam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">hastyaśvagokharoṣṭrāṇāṃ karīṣairdagdhapūrite| svavacchannaḥ susaṃstīrṇe'bhyaktaḥ svidyati nā sukham||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="59-60">kūpamiti kūpamiva kūpaṃ gabhīratvena| dviguṇamiti vistārādboddhavyam| vedhata ityadhaḥkhananapramāṇena| susaṃstīrṇa iti suṣṭhu saṃstīrṇe ācchādite, śayyayā khaṭvoparisthitayā ācchādite kūpe iti boddhavyam||59-60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">dhītīkāṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘dhautikāṃ’ iti pā.</note> tu karīṣāṇāṃ yathoktānāṃ pradīpayet| śayanāntaḥpramāṇena śayyāmupari tatra ca||61||</seg> <seg type="unit" n="62">sudagdhāyāṃ vidhūmāyāṃ yathoktāmupakalpayet| svavacchannaḥ svapaṃstatrābhyaktaḥ svidyati nā sukham||62||</seg> <seg type="unit" n="63">holākasveda ityeṣa sukhaḥ prokto maharṣiṇā| iti trayodaśavidhaḥ svedo'gniguṇasaṃśrayaḥ||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="61-63">dhītīkāmityādinā holākasvedaḥ| dhītīkā śuṣkagomayādikṛto'gnyāśrayaviśeṣaḥ| yathoktānāmiti pūrvoktahastyaśvādibhavānām| śayanāntaḥpramāṇena dhītīkāṃ ‘kṛtvā’ ityadhyāhārya yojyam| yathoktāmiti nātisāndraparicchadām| upasaṃharati- itītyādi| sākṣādagnerguṇamuṣṇatvamāśritya svedayatītyagniguṇasaṃśrayaḥ||61-63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">vyāyāma uṣṇasadanaṃ guruprāvaraṇaṃ kṣudhā| bahupānaṃ bhayakrodhāvupanāhāhavātapāḥ||64||</seg> svedayanti daśaitāni naramagniguṇādṛte|65|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="64">sampratyanagnisvedānāha- vyāyāma ityādi| uṣṇasadanamiti agnisantāpavyatirekeṇa nirjālakatayā ghanabhittitayā ca yadgṛhaṃ svedayati tadboddhavyam| bahupānamiti bahumadyapānam| upanāho dvividhaḥ- sāgniranagniśca; tatra yaḥ sāgnirupanāhaḥ sa saṅkara eva boddhavyaḥ, yaduktaṃ- “kolaṃ kulatthāḥ suradārurāsnāḥ” (sū.a.3) ityādinā''ragvadhīye; yastvanagnirbahalatvena śarīroṣmarodhaṃ kṛtvā svedayati sa iha boddhavyaḥ| ātapaśca yadyapyuṣṇaḥ, tathā'pyagnikṛtaṃ tasyoṣṇatvaṃ na bhavatītyanagnisveda uktaḥ| agniguṇādṛte iti sākṣādagnisambandhena kṛtāduṣṇatvādvinā||64||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">ityukto dvividhaḥ svedaḥ saṃyukto'gniguṇairna ca||65||</seg> <seg type="unit" n="66">ekāṅgasarvāṅgagataḥ snigdho rūkṣastathaiva ca| ityetattrividhaṃ dvandvaṃ svedamuddiśya kīrtitam||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="65-66">sarvasvedamupasaṃharati- ityukta ityādi| ekāṅgagatāḥ saṅkaranāḍyādayaḥ, sarvāṅgagatāḥ prastarajentākādayaḥ| snigdho vātavihitaḥ svedaḥ| rūkṣaḥ kaphavihitaḥ| snigdharūkṣastu vātaśleṣmavihito'nayorna bhidyata iti pṛthaṅgoktaḥ| dvandvaṃ parasparaṃ viruddhaṃ yugmam||65-66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">snigdhaḥ svedairupakramyaḥ svinnaḥ pathyāśano bhavet| tadahaḥ svinnagātrastu vyāyāmaṃ varjayennaraḥ||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="67">svinnena yathā kartavyaṃ tadāha- snigdha ityādi| pathyāśano bhavedityatra yadyapi śṛṅgagrāhikayā pathyaṃ noktaṃ, tathā'pi svedapravṛttiviṣayadoṣasya yat pathyaṃ tadeva boddhavyam||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">tatra ślokāḥ- svedo yathā kāryakaro hito yebhyaśca yadvidhaḥ| yatra deśe yathā yogyo deśo rakṣyaśca yo yathā||68||</seg> <seg type="unit" n="69">svinnātisvinnarūpāṇi tathā'tisvinnabheṣajam| asvedyāḥ svedayogyāśca svedadravyāṇi kalpanā||69||</seg> <seg type="unit" n="70">trayodaśavidhaḥ svedo vinā daśavidho'gninā| saṅgraheṇa ca ṣaṭ svedāḥ svedādhyāye nidarśitāḥ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">svedādhikāre yadvācyamuktametanmaharṣiṇā <note place="foot" type="variant" n="21">‘yadvācyamuktamiti svedādhyāye yadvācyaṃ yo'rtha uktaḥ, tacchiṣyaiḥ| pratipattavyaṃ, yataḥ punarvasurupadeṣṭā’ iti śivadāsasenaḥ</note>| śiṣyaistu pratipattavyamupadeṣṭā punarvasuḥ||71||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="68-71">saṅgrahe svedo yathā kāryakara iti snehapūrvaṃ prayuktenetyādi| yebhyaśca yadvidha iti vāte snigdha ityādi saṅgṛhṇāti| yatra deśe yathā yogya iti āmāśayagate vāte rūkṣapūrva ityādi| śeṣaṃ sugamam||68-71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne svedādhyāyo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikākhyāyāṃ sūtrasthāne nirdeśacatuṣke svedādhyāyaścaturdaśaḥ||14||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="15" xml:id="ca.1.15">
          <head>upakalpanīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta upakalpanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">snehasvedopapannasya saṃśodhanamanantaramityanenaivoktāt sambandhāt svedādhyāyānantaraṃ śodhanavidherabhidhāyakamupakalpanīyamāha| upakalpanīyamiti śodhanopakalpanāmadhikṛtya kṛto'dhyāya upakalpanīyaḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu rājānaṃ rājamātramanyaṃ vā vipuladravyaṃ vamanaṃ virecanaṃ vā pāyayitukāmena bhiṣajā prāgevauṣadhapānāt sambhārā upakalpanīyā bhavanti samyakcaiva hi gacchatyauṣadhe pratibhogārthāḥ, vyāpanne cauṣadhe vyāpadaḥ parisaṅkhyāya pratīkārārthāḥ; na hi sannikṛṣṭe kāle prādurbhūtāyāmāpadi satyapi krayākraye sukaramāśu sambharaṇamauṣadhānāṃ yathāvaditi||3||</seg> <seg type="unit" n="4">evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- nanu bhagavan! ādāveva jñānavatā tathā pratividhātavyaṃ yathā prativihite sidhyedevauṣadhamekāntena, samyakprayoganimittā hi sarvakarmaṇāṃ siddhiriṣṭā, vyāpaccāsamyakprayoganimittā; atha samyagasamyak ca samārabdhaṃ karma siddhyati vyāpadyate vā'niyamena, tulyaṃ bhavati jñānamajñāneneti||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-4">rājña iva mātrā paricchado yasya sa rājamātraḥ| vipuladravyastu vaṇigādiḥ| parisaṅkhyāyeti jñātvā| krayaḥ paṇyam, ākrayo mūlyam| aniyameneti <note place="foot" type="variant" n="1">‘aniyameneti kadācit samyagārabdhaṃ vyāpadyati, asamyagārabdhaṃ ca sidhyatīti’ iti śivadāsasenaḥ</note> samyagārabdhaṃ sidhyati vyāpadyate ca||3-4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- śakyaṃ tathā pratividhātumasmābhirasmadvidhairvā'pyagniveśa! yathā prativihite sidhyedevauṣadhamekāntena, tacca prayogasauṣṭhavamupadeṣṭuṃ yathāvat; nahi kaścidasti ya etadevamupadiṣṭamupadhārayitumutsaheta, upadhārya vā tathā pratipattuṃ prayoktuṃ vā; sūkṣmāṇi hi doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāmavasthāntarāṇi, yānyanucintyamānāni vimalavipulabuddherapi buddhimākulīkuryuḥ kiṃ punaralpabuddheḥ; tasmādubhayametadyathāvadupadekṣyāmaḥ- samyakprayogaṃ cauṣadhānāṃ, vyāpannānāṃ ca vyāpatsādhanāni siddhiṣūttarakālam||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">prayogasauṣṭhavaṃ prayogasuṣṭhutvaṃ, yathāvadupadeṣṭuṃ śakyamasmābhirasmadvidhairveti yojanā| etaditi prayogasauṣṭhavam| evamiti yathāvad| upadhārayitumiti granthena dhārayitum| pratipattumiti arthato grahītum| sūkṣmāṇītyādi sūkṣmāṇīva sūkṣmāṇi durbodhatvena; tatra doṣasyāvasthāntarāṇi- kṣayastathā vṛddhistathā samatvaṃ, evamūrdhvadehagamanaṃ tathā'dhodehagamanaṃ tiryaggamanaṃ vā, tathā śākhāśrayitvaṃ koṣṭhāśrayitvaṃ madhyamārgāśrayitvaṃ, tathā svadeśagamanaṃ paradeśagamanaṃ, tathā svatantratvaṃ paratantratvaṃ, tathāṃ'śāṃśavikalpaḥ, tathā dhātuviśeṣāśrayitvaṃ, tathā kālaprakṛtidūṣyānuguṇatvādikṛtsnatantrapratipāditāni jñeyāni; evaṃ bheṣajasyāvasthāntarāṇi- taruṇatvaṃ, vṛddhatvam, ārdratvaṃ, śuṣkatvaṃ, dravyāntarasaṃyuktatvaṃ, svarasādikalpanāyogitvaṃ, rasavīryavipākaiḥ prabhāvaiśca tasmin dehe doṣādau tattatkāryakartṛtvamevamādīni; deśastvānūpajāṅgalasādhāraṇapraśastādibhedabhinnaḥ; kālāvasthāntarāṇi tu ṛtubhedāḥ, pūrvāhṇādiśca tathā vyādhyavasthā jvarāṣṭāhādaya ityevamādīni; balaṃ tu sahajaṃ yuktikṛtaṃ tathā kālakṛtamutkṛṣṭāpakṛṣṭamadhyādibhedabhinnaṃ; śarīraṃ tu sthūlatvakṛśatvasāravattvaniḥsāravattvādi, tathā paripālanīyadṛṣṭimarmādyavayavaviśeṣādibhiśca bhinnam; āhārastu prakṛtikaraṇasaṃyogarāśibhedādibhirbhinnaḥ; sātmyaṃ tu deśataḥ kālato vyādhitaḥ prakṛtitaḥ svabhāvato'bhyāsataśca bhinnaṃ bhavati; sattvaṃ tu bhayaśauryaviṣādaharṣādiyogabhinnaṃ bhavati; prakṛtibhedāstvanekaprakārabhinnavātādyārabdhatvena boddhavyāḥ; vayobhedāstu bālyayauvanavārdhakyatadavāntarabhedāḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘vārdhakyādyavasthā’</note>; etāni doṣādyavasthāntarāṇi cikitsāprayoge yathāyathā'pekṣyante, tadudāharaṇaṃ śāstre'nusaraṇīyam, iha likhyamānaṃ tu vistaratvaṃ granthasyāvahatīti noktam| ubhayametaduttarakālaṃ siddhiṣūpadekṣyāma iti yojanā||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">idānīṃ tāvat sambhārān vividhānapi samāsenopadekṣyāmaḥ; tadyathā- dṛḍhaṃ nivātaṃ pravātaikadeśaṃ sukhapravicāramanupatyakaṃ dhūmātapajalarajasāmanabhigamanīyamaniṣṭhānāṃ ca śabdasparśarasarūpagandhānāṃ sodapānodūkhalamusalavarcaḥsthānasnānabhūmimahānasaṃ vāstuvidyākuśalaḥ praśastaṃ gṛhameva tāvat pūrvamupakalpayet||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">vividhānapīti apiśabdaḥ samāsenāpītyevaṃrūpo jñeyaḥ; tena gṛhādayo'pi vistareṇocyante, saṅgrahaṇīyādayaśca samāseneti dvayamapi susthaṃ syāt; yadi vā ‘dvividhānapi’ iti pāṭhaḥ, tena bhogārthāni tathā vyāpatsādhanāni gṛhyante| anupatyakaṃ yad vidūramanyasya mahato gṛhasya| udakaṃ pīyate yena tadudapānam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tataḥ śīlaśaucācārānurāgadākṣyaprādakṣiṇyopapannānupacārakuśalān sarvakarmasu paryavadātān sūpaudanapācakasnāpakasaṃvāhakotthāpakasaṃveśakauṣadhapeṣakāṃśca paricārakān sarvakarmasvapratikūlān, tathā gītavāditrollāpakaślokagāthākhyāyiketihāsapurāṇakuśalānabhiprāyajñānanumatāṃśca deśakālavidaḥ pāriṣadyāṃśca, tathā lāvakapiñjilaśaśahariṇaiṇakālapucchakamṛgamātṛkorabhrān, gāṃ dogdhrīṃ śīlavatīmanāturāṃ jīvadvatsāṃ suprativihitatṛṇaśaraṇapānīyāṃ, pātryācamanīyodakoṣṭhamaṇikaghaṭapiṭharaparyogakumbhīkumbhakuṇḍaśarāva- darvīkaṭodañcanaparipacanamanthānacarmacelasūtrakārpāsorṇādīni ca, śayanāsanādīni copanyastabhṛṅgārapratigrahāṇi suprayuktāstaraṇottarapracchadopadhānāni sopāśrayāṇi <note place="foot" type="variant" n="3">‘saha upāśrayeṇa vartamānāni sopāśrayāṇi, upāśraya upadhānabhedaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ| ‘svāpāśrayāṇi’ iti pā.</note> saṃveśanopaveśanasnehasvedābhyaṅgapradehapariṣekānulepanavamanavirecanāsthāpanānuvāsana- śirovirecanamūtroccārakarmaṇāmupacārasukhāni, suprakṣālitopadhānāśca suślakṣṇakharamadhyamā dṛṣadaḥ, śastrāṇi copakaraṇārthāni, dhūmanetraṃ ca, bastinetraṃ cottarabastikaṃ ca, kuśahastakaṃ ca, tulāṃ ca, mānabhāṇḍaṃ ca, ghṛtatailavasāmajjakṣaudraphāṇitalavaṇendhanodakamadhusīdhusurāsauvīrakatuṣodaka- maireyamedakadadhidadhimaṇḍodasviddhānyāmlamūtrāṇi ca, tathā śāliṣaṣṭikamudgamāṣayavatilakulatthabadaramṛdvīkākāśmaryaparūṣakābhayāmalakabibhītakāni, nānāvidhāni ca snehasvedopakaraṇāni dravyāṇi, tathaivordhvaharānulomikobhayabhāñji, saṅgrahaṇīyadīpanīyapācanīyopaśamanīyavātaharādisamākhyātāni cauṣadhāni; yaccānyadapi kiñcihyāpadaḥ parisaṅkhyāya pratīkārārthamupakaraṇaṃ vidyāt, yacca pratibhogārthaṃ, tattadupakalpayet||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">prādakṣiṇyam ānukūlyam| ullāpakaṃ stotram, itihāsaḥ ajñāyamānakartṛkāptopadeśaḥ| mṛgamātṛkā pṛthūdaro hariṇaḥ| śaraṇaṃ gṛham| ācamanīyodakoṣṭham ācamānārthamudakakoṣṭhaṃ; kiṃvā ācamyate yena pātreṇa tadācamanaṃ; maṇiko golakaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘maṇati gabhīratvājjalārpaṇe śabdāyate iti maṇikaḥ’</note>, piṭharaḥ sthālī, paryogaḥ kaṭāhaḥ, kumbho dṛḍhāvayavo'lpamukho ghaṭaḥ, kaṭaḥ tṛṇādiracitamāsanam, udañcanaṃ pidhānaśarāvaḥ, paripacanaṃ tailapācanikā| ūrṇā gaḍḍararomāṇi| suprakṣālitetyādau upadhānaḥ śilāputra iti prasiddhaḥ, dṛṣadaḥ pāṣāṇapaṭṭakāḥ| śastrāṇi copakaraṇārthānīti kuddālakartarīprabhṛtīni| kuśahastakaṃ sammārjanī; anye tu ārdradravyaparipacanamabhidadhati| mānabhāṇḍaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘mānabhāṇḍaṃ ghṝtatailādiparimāṇārthaṃ bhāṇḍam’ iti śivadāsasenaḥ</note> pratimānam||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatastaṃ puruṣaṃ yathoktābhyāṃ snehasvedābhyāṃ yathārhamupapādayet, taṃ cedasminnantare mānasaḥ śārīro vā vyādhiḥ kaścittīvrataraḥ sahasā'bhyāgacchettameva tāvadasyopāvartayituṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘upaśamayituṃ’ iti pā.</note> yateta, tatastamupāvartya tāvantamevainaṃ kālaṃ tathāvidhenaiva karmaṇopācaret||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tatastaṃ puruṣaṃ snehasvedopapannamanupahatamanasamabhisamīkṣya sukhoṣitaṃ suprajīrṇabhaktaṃ śiraḥsnātamanuliptagātraṃ sragviṇamanupahatavastrasaṃvītaṃ devatāgnidvijaguruvṛddhavaidyānarcitavantamiṣṭe nakṣatratithikaraṇamuhūrte kārayitvā brāhmaṇān svastivācanaṃ prayuktābhirāśīrbhirabhimantritāṃ madhumadhukasaindhavaphāṇitopahitāṃ madanaphalakaṣāyamātrāṃ pāyayet||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-9">taṃ cetyādau asminnantara iti snehasvedakaraṇasamaye| tāvantameva kālamiti yāvatā kālenāgatavyādhipraśamaḥ kṛtastāvantam| iṣṭa iti śodhanakartṛpuruṣanakṣatrādyanuguṇe auṣadhaprayogārthaṃ vihita ityarthaḥ; yaduktaṃ jyotiṣa- “puṣyo hastastathā jyeṣṭhā rohiṇī śravaṇāśvinau| svāti saumyaṃ ca bhaiṣajye kuryādanyatra varjayet” ityādi| kārayitveti svastivācanaṃ kārayitvā||8-9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">madanaphalakaṣāyamātrāpramāṇaṃ tu khalu sarvasaṃśodhanamātrāpramāṇāni ca pratipuruṣamapekṣitavyāni bhavanti; yāvaddhi yasya saṃśodhanaṃ pītaṃ vaikārikadoṣaharaṇāyopapadyate na cātiyogāyogāya, tāvadasya mātrāpramāṇaṃ veditavyaṃ bhavati||10||</seg> <seg type="unit" n="11">pītavantaṃ tu khalvenaṃ muhūrtamanukāṅkṣeta, tasya yadā jānīyāt svedaprādurbhāveṇa doṣaṃ pravilayanamāpadyamānaṃ, lomaharṣeṇa ca sthānebhyaḥ pracalitaṃ, kukṣisamādhmāpanena ca kukṣimanugataṃ, hṛllāsāsyasravaṇābhyāmapi cordhvamukhībhūtam, athāsmai jānusamamasambādhaṃ suprayuktāstaraṇottarapracchadopadhānaṃ sopāśrayamāsanamupaveṣṭuṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘svāpāśrayaṃ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ| nidrākaraṇopayogītyarthaḥ</note> prayacchet, pratigrahāṃścopacārayet, lālāṭapratigrahe pārśvopagrahaṇe nābhiprapīḍane pṛṣṭhonmardane cānapatrapaṇīyāḥ suhṛdo'numatāḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘anukūlāḥ’ iti pā.</note> prayateran||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-11">pratipuruṣamapekṣitavyānītyanena pratipuruṣaṃ śodhanamātrābhedaṃ darśayati| yāvaddhītyādi mātrāśitīyoktaḥ ‘yāvaddhyasyāśanaṃ’ (sū.a.5) ityādigranthavyākhyānānusāreṇa vyākhyeyam| anukāṅkṣeteti parīkṣayan dhārayet| asambādhamiti asaṅkīrṇam| pratigṛhṇantīti pratigrahaḥ patadgrahāḥ| lalāṭapratigrahādaya anapatrapaṇīyā alajjāviṣayāḥ||10-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">athainamanuśiṣyāt- vivṛtoṣṭhatālukaṇṭho nātimahatā vyāyāmena vegānudīrṇānudīrayan kiñcidavanamya grīvāmūrdhvaśarīramupavegamapravṛttān pravartayan suparilikhitanakhābhyāmaṅgulibhyāmutpalakumudasaugandhikanālairvā kaṇṭhamabhispṛśan sukhaṃ pravartayasveti, sa tathāvidhaṃ kuryāt; tato'sya vegān pratigrahagatānavekṣetāvahitaḥ, vegaviśeṣadarśanāddhi kuśalo yogāyogātiyogaviśeṣānupalabheta, vegaviśeṣadarśī punaḥ kṛtyaṃ yathārhamavabudhyeta lakṣaṇena; tasmādvegānavekṣetāvahitaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">upavegaṃ vegasamīpam; etena sarvathā'pravṛtte vege pravartanaṃ niṣedhayati| vegaviśeṣadarśanāddhītyādigranthasya bhāvino yogāyogādīn vegaviṣayānupalabhya tarkayatītyarthaḥ; kiṃvā, siddhau vaigikī śuddhirabhidhātavyā “jaghanyamadhyapravare tu vegāścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau” (si.a.1) ityādinā, tāmanena darśayati||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tatrāmūnyayogayogātiyogaviśeṣajñānāni bhavanti; tadyathā- apravṛttiḥ kutaścit kevalasya vā'pyauṣadhasya vibhraṃśo vibandho vegānāmayogalakṣaṇāni bhavanti; kāle pravṛttiranatimahatī vyathā yathākramaṃ doṣaharaṇaṃ svayaṃ cāvasthānamiti yogalakṣaṇāni bhavanti, yogena tu doṣapramāṇaviśeṣeṇa tīkṣṇamṛdumadhyavibhāgo jñeyaḥ; yogādhikyena tu phenilaraktacandrikopagamanamityatiyogalakṣaṇāni bhavanti| tatrātiyogāyoganimittānimānupadravān vidyāt- ādhmānaṃ parikartikā parisrāvo hṛdayopasaraṇamaṅgagraho jīvādānaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘hṛdayopasaraṇaṃ hṛdgrahaḥ, kiṃvā hṛdgrahotpādanārthaṃ hṛdaye doṣāṇāmupasaraṇam| ata eva vakṣyati- “kupitā hṛdayaṃ gatvā doṣāḥ kurvanti hṛdgraham” iti| jīvādānamiti jīvanahetudhāturūpaśoṇitanirgamaḥ, yaduktaṃ- “atiyogācca bhaiṣajyaṃ jīvaṃ harati śoṇitam| tajjīvādānamityuktamādatte jīvitaṃ yataḥ”- iti| vibhraṃśaḥ sañjñabhraṃśādirūpastrividhaḥ, sa ca siddhau vakṣyamāṇaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> vibhraṃśaḥ stambhaḥ klamaścetyupadravāḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">apravṛttiḥ kutaściditi sarvasyaivāpravṛttiḥ; tathā kevalasya kṛtsnasya śodhanīyadoṣasyāpravṛttiḥ; tathauṣadhasya vibhraṃśaḥ prātilomyena gamanaṃ; yathā- vamanasyādha ūrdhvaṃ ca virecanasya, etadeva siddhāvuktaṃ- “ayogaḥ prātilomyena nacā'lpaṃ vā pravartanam” (si. a.6) iti| kiṃvā, kutaściddhā'pravṛttiḥ stokadoṣapravṛttirityarthaḥ, tathā kevalasya cāpyauṣadhasya pravṛttiriti yojanā| yathākramamiti vamane prathamaṃ śleṣmā, tadanu pittaṃ, tadanu vāyuḥ; yaduktaṃ- “kramāt kaphaḥ pittamathānilaśca yasyaiti samyagvamitaḥ sa iṣṭaḥ” (si. a.1) iti| samyagyogo'pi hartavyadoṣasyālpatvamadhyatvotkṛṣṭatvena trividho bhavatīti darśayannāha- yogena tvityādi| tuśabdo'vadhāraṇe, tena yogenaiva yaḥ pramāṇaviśeṣo'lpādistena, na tvayogātiyogābhyāmityarthaḥ; ayaṃ ca tīkṣṇādiyogavibhāgaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘tīkṣṇādi vibhāgaḥ’ iti pā.</note> peyākramotkarṣārthaḥ, tathāhi vakṣyati siddhau- “peyāṃ vilepīṃ” (si. a.1.) ityādi| tatrātiyogetyādau ādhmānādayaḥ śodhanasiddhau “bahudoṣasya rūkṣasya” (si. a.6) ityādinā granthena prapañcena vaktavyāḥ, atastatraiṣāṃ yogātiyogajanyo yaścāyogajanyaḥ sa sphuṭo jñeyaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">yogena tu khalvenaṃ charditavantamabhisamīkṣya suprakṣālitapāṇipādāsyaṃ muhūrtamāśvāsya, snaihikavairecanikopaśamanīyānāṃ dhūmānāmanyatamaṃ sāmarthyataḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘sāmarthyaṃ yogyatā’ iti śivadāsasenaḥ</note> pāyayitvā, punarevodakamupasparśayet||14||</seg> <seg type="unit" n="15">upaspṛṣṭodakaṃ cainaṃ nivātamāgāramanupraveśya saṃveśya cānuśiṣyāt- uccairbhāṣyamatyāśanamatisthānamaticaṅkramaṇaṃ krodhaśokahimātapāvaśyāyātipravātān yānayānaṃ grāmyadharmamasvapanaṃ niśi divā svapnaṃ viruddhājīrṇāsātmyākālapramitātihīnaguruviṣamabhojanavegasandhāraṇodīraṇamiti bhāvānetānmanasā'pyasevamānaḥ sarvamaho gamayasveti <note place="foot" type="variant" n="12">‘sarvamāhāramadyāḥ’ iti pā.</note>| sa tathā kuryāt||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14-15">snaihikādidhūmapānavikalpaḥ puruṣaprakṛtyapekṣaḥ; ata eva sāmarthyata ityuktaṃ, yadyasya yujyata ityarthaḥ| atisthānamiti atyarthaṃ daṇḍāyamānatvenāvasthitiḥ| pramitabhojanam ekarasābhyāsaḥ| atihīnaṃ naṣṭaśaktikaṃ dhānyādi| guruśabdena svabhāvagurulaṭṭukacipiṭakāderyathoktamātrayā'pi bhojananiṣedhaḥ||14-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">athainaṃ sāyāhne pare vā'hni sukhodakapariṣiktaṃ purāṇānāṃ lohitaśālitaṇḍulānāṃ svavaklinnāṃ maṇḍapūrvāṃ sukhoṣṇāṃ yavāgūṃ pāyayedagnibalamabhisamīkṣya, evaṃ dvitīye tṛtīye cānnakāle, caturthe tvannakāle tathāvidhānāmeva śālitaṇḍulānāmutsvinnāṃ vilepīmuṣṇodakadvitīyāmasnehalavaṇāmalpasnehalavaṇāṃ vā bhojayet, evaṃ pañcame ṣaṣṭhe cānnakāle, saptame tvannakāle tathāvidhānāmeva śālīnāṃ dviprasṛtaṃ susvinnamodanamuṣṇodakānupānaṃ tanunā tanusnehalavaṇopapannena mudgayūṣeṇa bhojayet, evamaṣṭame navame cānnakāle, daśame tvannakale lāvakapiñjalādīnāmanyatamasya māṃsarasenaudakalāvaṇikena <note place="foot" type="variant" n="13">‘audakalāvaṇikenodakalavaṇābhyāṃ saṃskṛtena’ iti śivadāsasenaḥ</note> nātisāravatā bhojayeduṣṇodakānupānam; evamekādaśe dvādaśe cānnakāle; ata ūrdhvamannaguṇān krameṇopabhuñjānaḥ saptarātreṇa prakṛtibhojanamāgacchet||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">sāyāhna ityādau samyagagniśuddhilakṣaṇabhūte sāyāhne, kiñcittvaviśuddhāvapare'hni| yaduktaṃ siddhau- “vamitaṃ laṅghayet samyagjīrṇaliṅgānyavekṣayan| tāni dṛṣṭvā tu peyādikramaṃ kuryānna laṅghanam” (si. a.6) iti| maṇḍapūrvāṃ maṇḍapradhānām| ayaṃ ca dvādaśakālanivartanīyaḥ kramaḥ pradhānaśuddhiśuddhe jñeyaḥ, madhye tvaṣṭānukālikaḥ, tathā'lpe caturanukālikaḥ; uktaṃ hi- “peyāṃ vilepīṃ” (si. a.1) ityādi| annaguṇān madhurādīn gurukaṭhinādīṃśca| etacca saṃsarjanakramādūrdhvaṃ saptarātreṇa prakṛtibhojanagamanaṃ tadā kartavyaṃ yadi vamanānantaraṃ virecanaṃ na kartavyaṃ bhavati, tatkaraṇe tu saṃsarjanakramādūrdhvameva snehapānaṃ; yaduktaṃ- “saṃsṛṣṭabhaktaṃ navame'hni sarpistaṃ pāyayedvā'pyanuvāsayedvā” (si. a.1) iti| tathā suśrute'pyuktaṃ- “pakṣādvireko vāntasya” (su.ci. a.36) iti| yadi saṃsarjanakramaṃ tathā'nuguṇābhyāsaṃ ca kṛtvā snehaḥ kriyate, tadā pakṣādvireko vāntasya na syāt||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">athainaṃ punareva snehasvedābhyāmupapādyānupahatamanasamabhisamīkṣya sukhoṣitaṃ suprajīrṇabhaktaṃ kṛtahomabalimaṅgalajapaprāyaścittamiṣṭe tithinakṣatrakaraṇamuhūrte brāhmaṇān svasti vācayitvā trivṛtkalkamakṣamātraṃ yathārhāloḍanaprativinītaṃ pāyayet prasamīkṣya doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāmavasthāntarāṇi vikārāṃśca, samyak viriktaṃ cainaṃ vamanoktena dhūmavarjena vidhinopapādayedābalavarṇaprakṛtilābhāt, balavarṇopapannaṃ cainamanupahatamanasamabhisamīkṣya sukhoṣitaṃ suprajīrṇabhaktaṃ śiraḥsnātamanuliptagātraṃ sragviṇamanupahatavastrasaṃvītamanurūpālaṅkārālaṅkṛtaṃ suhṛdāṃ darśayitvā jñātīnāṃ darśayet, athainaṃ kāmeṣvavasṛjet||17||</seg> <seg type="unit" n="18">bhavanti cātra- anena vidhinā rājā rājamātro'thavā punaḥ| yasya vā vipulaṃ dravyaṃ sa saṃśodhanamarhati||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17-18">athainamiti kṛtasaṃsarjanakramam| prativinītam āloḍitam| doṣādayaḥ pūrvavadvyākhyeyāḥ| vikārāṃśceti kuṣṭhajvarādīn virecanasādhyān; pūrvaṃ tu “sūkṣmāṇi hi” ityādau vikāro noktaḥ, tasya parīkṣyatvenaiva grahaṇāt; kiṃvā doṣagrahaṇenaiva tatra vikāragrahaṇam| kāmeṣu īpsiteṣu, avasṛjet niryantraṇaṃ kuryāt||17-18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">daridrastvāpadaṃ prāpya prāptakālaṃ viśodhanam| pibet kāmamasambhṛtya sambhārānapi durlabhān||19||</seg> <seg type="unit" n="20">na hi sarvamanuṣyāṇāṃ santi sarve paricchadāḥ| na ca rogā na bādhante daridrānapi dāruṇāḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">yadyacchakyaṃ manuṣyeṇa kartumauṣadhamāpadi| tattat sevyaṃ yathāśakti vasanānyaśanāni ca||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19-21">samprati daridrasya yathoktaṃ sambhāramakṛtvā'pi saṃśodhanakaraṇamāha- daridra ityādi| durlabhāniti vacanena sulabhāni daridreṇā'pyutpādanīyāni||19-21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">malāpahaṃ rogaharaṃ balavarṇaprasādanam| pītvā saṃśodhana samyagāyuṣā yujyate ciram||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">saṃśodhanakaraṇaguṇamāha- malāpahamityādi||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tatra ślokāḥ- īśvarāṇāṃ vasumatāṃ vamanaṃ savirecanam| sambhārā ye yadarthaṃ ca samānīya prayojayet||23||</seg> <seg type="unit" n="24">yathā prayojyā mātrā yā yadayogasya lakṣaṇam| yogātiyogayoryacca doṣā ye cāpyupadravāḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">yadasevyaṃ viśuddhena yaśca saṃsarjanakramaḥ| tat sarvaṃ kalpanādhyāye vyājahāra punarvasuḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-25">saṅgrahe- īśvarāḥ savilāsāḥ; tena rājño rājamātrasya ca grahaṇam| prayojayediti ‘sambhārān’ iti śeṣaḥ||23-25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne upakalpanīyo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne nirdeśacatuṣke pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="16" xml:id="ca.1.16">
          <head>cikitsāprābhṛtīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaścikitsāprābhṛtīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvādhyāyoktavamanavirecanayorvistareṇa samyagyogādilakṣaṇaṃ, tathā tatpravṛttiviṣayabahudoṣapuruṣādyabhidhātuṃ cikitsāprābhṛtīyo'bhidhīyate| cikitsā prabhṛtarūpā sadā yatnena āturopaḍhaukanīyatvena ca yasya vidyate sa cikitsāprābhṛtīyaḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">cikitsāprābhṛto dhīmān śāstravān karmatatparaḥ| naraṃ virecayati yaṃ sa yogāt sukhamaśnute||3||</seg> <seg type="unit" n="4">yaṃ vaidyamānī tvabudho virecayati mānavam| so'tiyogādayogācca mānavo duḥkhamaśnute||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-4">yogāt samyagyogāt| sukham ārogyam| virecayatītyatra vāmayatītyapi boddhavyaṃ, virecanaśabdasya vamane'pi pravṛtteḥ| so'tiyogādityādi| duḥkhaṃ vikāraṃ; yaduktaṃ- “vikāro duḥkhameva tu” (sū. 9)| nanu vamanādau kasmānmithyāyogo nocyate, yāvatā yasya vastuna ucito yogaḥ sa yogaḥ, tasya svalpo vā yogaḥ sarvathā vā ayogo ayoga ucyate, tasyaivātimātrayogo vikārakaro'tiyogaḥ, anucitasambandhena tu vastuno mithyāyogaḥ; tenehāpyutkliṣṭaśleṣmādidharmaprayukte puruṣe virecanaṃ sarvathā'yaugikameva, tacca prayuktaṃ pratīpagamanenaiva yāti, virecane mithyāyogo'yamucitaḥ, evaṃ vamanādiṣvapi jñeyam| naivam, evambhūtamithyāyogasyāyogenaiva grahaṇāt, uktaṃ hi- “prātilomyena doṣāṇāṃ haraṇātte hyakṛtsnaśaḥ| ayogasañjñe kṛcchreṇa yadā gacchati cālpaśaḥ” (si. 6) iti| duṣṭavirecanauṣadhasya rasanayopayujyamānasya hīnamātratvātimātratvābhyāṃ vinā yadvyādhikaraṇatvaṃ tanmithyāyogādeva paraṃ bhavati; yaduktaṃ tisraiṣaṇīye- “mithyāyogo rāśivarjeṣvāhāravidhiviśeṣāyataneṣūpadekṣyate” (sū. 11) iti| satyaṃ bheṣajasya mithyāyogo'yaṃ, vamanasya tu doṣaharaṇarūpasyāyoga iti; evaṃ ca virecanādāvapi jñeyam| yadyapyatrāpi mithyāyogaḥ kathañcit pāryate kalpayituṃ, tathā'pi prayojanaśūnyatvādācāryeṇa pṛthaṅna kṛtaḥ, śabdādiṣu tu mithyāyogināṃ sambandhamātrasyāpi parihārārthaṃ pṛthakkṛta iti||3-4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">daurbalyaṃ lāghavaṃ glānirvyādhīnāmaṇutā ruciḥ| hṛdvarṇaśuddhiḥ kṣuttṛṣṇā kāle vegapravartanam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">buddhīndriyamanaḥśuddhirmārutasyānulomatā| samyagviriktaliṅgāni kāyāgneścānuvartanam <note place="foot" type="variant" n="1">'cānuvardhanam' iti pā.</note>||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ṣṭhīvanaṃ hṛdayāśuddhirutkleśaḥ śleṣmapittayoḥ| ādhmānamaruciśchardiradaurbalyamalāghavam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">jaṅghorusadanaṃ tandrā staimityaṃ pīnasāgamaḥ| lakṣaṇānyaviriktānāṃ mārutasya ca nigrahaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">viṭpittakaphavātānāmāgatānāṃ yathākramam| paraṃ sravati yadraktaṃ medomāṃsodakopamam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">niḥśleṣmapittamudakaṃ śoṇitaṃ kṛṣṇameva vā| tṛṣyato mārutārtasya so'tiyogaḥ pramuhyataḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-10">daurbalyamityādīni virecanasya samyagyuktāyuktātiyuktasya lakṣaṇāni| adaurbalyaṃ sthaulyānapagamaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">'sthaulyānapacayaḥ' iti pā.</note>| yathākramamiti paṭhan krameṇaiveti darśayati; yaduktaṃ- “prāptiśca viṭpittakaphānilānāṃ samyagviriktasya bhavet krameṇa” (si. 1) iti| āgatānāṃ paramūrdhvamiti yojanā||5-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vamane'tikṛte liṅgānyetānyeva bhavanti hi| ūrdhvagā vātarogāśca vāggrahaścādhiko bhavet||11||</seg> <seg type="unit" n="12">cikitsāprābhṛtaṃ tasmādupeyāccharaṇaṃ naraḥ| yuñjyād ya enamatyantamāyuṣā ca sukhena ca||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-12">atiyogalakṣaṇaṃ vamane'tidiśati- vamana ityādi| vamanātiyoge viṭpittakaphavātānāmiti na yojanīyaṃ, yena vamanaprayoge kaphapittānilāgamarūpaḥ kramo bhavet| yaduktaṃ- “kramāt kaphaḥ pittamathānilaśca yasyaiti samyagvamitiḥ sa iṣṭaḥ” (si. a. 1) iti||11-12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">avipāko'ruciḥ sthaulyaṃ pāṇḍutā gauravaṃ klamaḥ| piḍakākoṭhakaṇḍūnāṃ sambhavo'ratireva ca||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ālasyaśramadaurbalyaṃ daurgandhyamavasādakaḥ| śleṣmapittasamutkleśo nidrānāśo'tinidratā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">tandrā klaibyamabuddhitvamaśastasvapnadarśanam| balavarṇapraṇāśaśca tṛpyato bṛṃhaṇairapi||15||</seg> <seg type="unit" n="16">bahudoṣasya liṅgāni tasmai saṃśodhanaṃ hitam| ūrdhvaṃ caivānulomaṃ ca yathādoṣaṃ yathābalam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">evaṃ viśuddhakoṣṭhasya kāyāgnirabhivardhate| vyādhayaścopaśāmyanti prakṛtiścānuvartate||17||</seg> <seg type="unit" n="18">indriyāṇi manobuddhirvarṇaścāsya prasīdati| balaṃ puṣṭirapatyaṃ ca vṛṣatā cāsya jāyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">jarāṃ kṛcchreṇa labhate ciraṃ jīvatyanāmayaḥ| tasmāt saṃśodhanaṃ kāle yuktiyuktaṃ pibennaraḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-19">saṃśodhanaviṣayabahudoṣalakṣaṇamāha- avipāka ityādi| anāyāsakṛtaḥ śramaḥ klamaḥ; śramastviha svalpenāyāsena jñeyaḥ| avasādako mano'vasādaḥ| nidrānāśo vātapradhānena doṣeṇa; atinidratā śleṣmapradhānena||13-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">doṣāḥ kadācit kupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ| jitāḥ saṃśodhanairye tu na teṣāṃ punarudbhavaḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">doṣāṇāṃ ca drumāṇāṃ ca mūle'nupahate sati| rogāṇāṃ prasavānāṃ ca gatānāmāgatirdhruvā||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-21">samūladoṣāpahārakatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">'samūladoṣāpahārakatvena' iti pā.</note> saṃśodhanasya, laṅghanapācanayostu doṣāpaharatve satyapi na saṃśodhanavaddoṣahantṛtvamityāha- doṣā ityādi| kadāciditi anyahetuprāptyā| na teṣāṃ punarudbhava iti balavaddoṣakāraṇatvaṃ vineti mantavyam| ukte'rthe dṛṣṭāntamāha- doṣāṇāmityādi| laṅghanapācanābhyāṃ rogakāraṇībhūtadoṣaprakopaharaṇamātre kṛte rogo yo nivṛttaḥ sa mūlabhūtāśayavyavasthitadoṣānucchedādyatkiñcidanuguṇakālādiprāptyā punaḥ kupitadoṣeṇa bhavatīti bhāvaḥ||20-21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">bheṣajakṣapite pathyamāhāraireva bṛṃhaṇam| ghṛtamāṃsarasakṣīrahṛdyayūṣopasaṃhitaiḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">abhyaṅgotsādanaiḥ snānairnirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| tathā sa labhate śarma yujyate cāyuṣā ciram||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22-23">samprati śodhanena yathā doṣakṣayastathā dhātukṣayo'pi bhavati, tena tatra pratīkāramāha- bheṣajetyādi| āhāraireveti evāvadhāraṇe; tena bheṣajena bṛṃhaṇaṃ niṣedhati, bheṣajasya vīryapradhānasya tadā duḥsahatvāt| sānuvāsanairityatra cakāro boddhavyaḥ, tenābhyaṅgādibhiśca bṛṃhaṇaṃ pathyam||22-23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">atiyogānubaddhānāṃ sarpiḥpānaṃ praśasyate| tailaṃ madhurakaiḥ siddhamathavā'pyanuvāsanam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">yasya tvayogastaṃ snigdhaṃ punaḥ saṃśodhayennaram| mātrākālabalāpekṣī smaran pūrvamanukramam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">snehane svedane śuddhau rogāḥ saṃsarjane ca ye| jāyante'mārgavihite teṣāṃ siddhiṣu sādhanam||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-26">atiyogādicikitsāmāha- atiyogetyādi| smaran pūrvamanukramamityanena yaḥ pūrvamayoge hetubhūtastaṃ pariharanniti śikṣayati| amārgavihite avidhivihite| sādhanamityatra ‘vakṣyate’ iti śeṣaḥ||24-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">jāyante <note place="foot" type="variant" n="4">'samprati rogāṇāṃ kṣaṇikatvena yadupaśamārthaṃ cikitsābhidhānaṃ tanniṣphalamiti saugatapakṣe cikitsāyāḥ prayojakatvamabhidhātuṃ tanmatamupanyasyati- jāyanta ityādi'| iti śivadāsasenaḥ</note> hetuvaiṣamyādviṣamā dehadhātavaḥ| hetusāmyāt samāsteṣāṃ svabhāvoparamaḥ sadā||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">samprati yadetat siddhau vakṣyamāṇaṃ rogāṇaṃ sādhanaṃ tadanuṣaṅgeṇa ca sarvabheṣajānāmeva kṣaṇabhaṅgibhāve pakṣe'pi rogaśamakatvaṃ pratipādayituṃ prakaraṇamārabhate- jāyanta ityādi| teṣāmiti viṣamāṇāṃ dhātūnāṃ samānāṃ ca| svabhāvāt vināśakāraṇanirapekṣāduparamo vināśaḥ svabhāvoparamaḥ| sadeti avilambena; tenotpannamātrā eva vinaśyantītyarthaḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">pravṛttiheturbhāvānāṃ na nirodhe'sti kāraṇam| kecittatrāpi <note place="foot" type="variant" n="5">'kecittvatrāpi' iti pā.</note> manyante hetuṃ hetoravartanam||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28">atraivārthe upapattimāha- pravṛttītyādi| pravṛttihetuḥ utpattiheturbhāvānāmasti, nirodhe vināśe heturbhāvānāṃ kāraṇaṃ nāsti; yasmāt sarva eva bhāvāḥ pradīpārcirvadutpattau kāraṇāpekṣiṇaḥ, vināśe tu dvitīyakṣaṇāvidyamānatvalakṣaṇe sahajasiddhe na hetvantaramapekṣante; yato na svābhāvikarūpe hetvantarāpekṣā bhavati, nahyutpannaḥ khaṅgaḥ svābhāvike lauhamayatve kāraṇāntaramapekṣate; tadevaṃ sarveṣāmeva bhāvānāṃ svābhāvike nāśe viṣamadhātūnāmapi <note place="foot" type="variant" n="6">'dehadhātūnāmapi' iti pā.</note> nāśaḥ svābhāvika eveti bhāvaḥ| vyādhipraśame ca cikitsāpekṣakaṃ pakṣāntaramāha- kecidityādi| tatrāpi vināśe'pi, hetuṃ kāraṇaṃ, hetoravartanamiti utpādakahetorabhāvaṃ, manyanta iti yojanā| evamapi hetuparamparāyāḥ kṣaṇikatvena tatkāryāṇāmapi svabhāvādeva nityaṃ sannihitasvahetuvināśarūpavināśahetūnāṃ <note place="foot" type="variant" n="7">'...svahetuvināśahetūnāṃ iti, ...sahetuvināśahetūnāṃ' iti ca pā.</note> na vināśahetucikitsāpekṣeti bhāvaḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">evamuktārthamācāryamagniveśo'bhyabhāṣata| svabhāvoparame karma cikitsāprābhṛtasya kim||29||</seg> <seg type="unit" n="30">bheṣajairviṣamān dhātūn kān samīkurute bhiṣak| kā vā cikitsā bhagavan! kimarthaṃ vā prayujyate||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-30">evamutthitāyāṃ śaṅkāyāṃ guruṃ pṛcchati- evamityādi| kimiti ākṣepe| karma sādhyaṃ; svabhāvoparame sati na kimapi sādhyaṃ paśyāmīti <note place="foot" type="variant" n="8">'tasyāstītyarthaḥ' iti pā.</note> bhāvaḥ| kān samīkurute iti viṣamāṇāmasthiratvena sāmyaṃ tatra kartuṃ na pāryata ityāśayaḥ| kā vā cikitseti rogapraśamaṃ pratyakāraṇatvena cikitsā nāstītyarthaḥ| kimarthaṃ vā prayujyata iti yannivṛttyarthaṃ cikitsā prayujyate taddhātuvaiṣamyaṃ svata eva nivṛttamiti <note place="foot" type="variant" n="9">'svabhāvānnivṛttamiti' iti pā.</note> cikitsāprayojanaṃ nāsti||29-30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">tacchiṣyavacanaṃ śrutvā vyājahāra punarvasuḥ| śrūyatāmatra yā somya! yuktirdṛṣṭā maharṣibhiḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">na nāśakāraṇābhāvādbhāvānāṃ nāśakāraṇam| jñāyate nityagasyeva kālasyātyayakāraṇam||32||</seg> śīghragatvādyathā bhūtastathā bhāvo vipadyate|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31-32">pūrvoktahetuvināśaṃ dṛṣṭāntena hetumantamāha- na nāśetyādi| bhāvānāṃ nāśakāraṇaṃ na jñāyate, tat kimabhāvādeva, yathā- śaśaviṣāṇam, uta vā jñānāyogyatvāt pṛthivyāṃ nikhātamūlakīlakādivat sadapi na jñāyate, ityāha- nāśakāraṇābhāvāditi; na jñānāyogyatvena, kintarhyabhāvādevetyarthaḥ| atra dṛṣṭāntamāha- nityagasyetyādi| nimeṣādirūpatvena nityagasya| evaṃ manyate- nityagaḥ kālo yathā vinaśvaratvena na hetvantaraṃ vināśe'pekṣate, tathā sarva eva bhāvāḥ; yaddhi yasya hetvantarāpekṣaṃ na tasya tadavaśyambhāvi, yathā- paṭasya rāgaḥ; hetvantarāpekṣī cedvināśaḥ syāt, nāvaśyambhāvī syāt; etadviparyayāccānapekṣatvaṃ vināśasya siddham| sampratyahetuko vināśa utpattyanantarameva bhavati, paścādasthiratvena saṃskārādhānamapi bhāveṣu na pāryate kartumityāha- śīghragatvādityādi| yathā bhūta iti yādṛśa utpannaḥ, tatheti tādṛśa eva vipadyate; kutaḥ? śīghragatvāt asthiratvāt||31-32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">nirodhe kāraṇaṃ tasya nāsti naivānyathākriyā||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33">pūrvasādhitamahetuvināśitvaṃ tathā śīghragatvahetusādhitaṃ cāsaṃskāryatvamupasaṃharati- nirodha ityādi| tasyeti bhāvasya| anyathākriyā anyathākaraṇaṃ, saṃskārādhānamiti yāvat; etena viṣame dhātau sāmyaṃ saṃskāra ādhīyatāmityevaṃrūpā'pi cikitsā nirastā mantavyā||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">yābhiḥ <note place="foot" type="variant" n="10">'yadyapyuktakṣaṇabhaṅgavādimatametadaprāmāṇikaṃ, tathā tannirākaraṇamanatiprayojanamityupekṣya tuṣyatu durjana iti tanmate'pi cikitsitasya prayojakatvaṃ samarthayati- yābhirityādi| etena yadyapi viṣamā dhātavaḥ kṣaṇikatvenaiva vinaśyanti tathā'pi samadhātūtpattau cikitsitaṃ kṣaṇabhaṅgināmapyabhyupeyaṃ, yatastanmate'pi utpattau hetvapekṣā vidyata eveti bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> kriyābhirjāyante śarīre dhātavaḥ samāḥ| sā cikitsā vikārāṇāṃ karma tadbhiṣajāṃ smṛtam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">kathaṃ śarīre dhātūnāṃ vaiṣamyaṃ na bhavediti| samānāṃ cānubandhaḥ syādityarthaṃ kriyate kriyā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">tyāgādviṣamahetūnāṃ samānāṃ copasevanāt| viṣamā nānubadhnanti jāyante dhātavaḥ samāḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34-36">evaṃ vyavasthite pūrvākṣiptaṃ cikitsitaṃ samādadhati- yābhirityādi| ‘sā cikitsā’ ityanena ‘kā vā cikitsā’ ityākṣepaḥ parihṛtaḥ| ‘karma tad’ ityanena prathamoddiṣṭa ākṣepaḥ parihṛtaḥ| ‘ityarthaṃ kriyate kriyā’ ityanena ‘kimarthaṃ vā’ ityākṣepaḥ parihṛtaḥ| ‘kān samīkurute’ ityākṣepastu ‘samaistu hetubhiryasmād’ ityādinā parihṛtaḥ| viṣameṣu dhātuṣu yābhiḥ kriyābhiḥ sāmā dhātavo janyante sā cikitsā| evaṃ manyate- yadyapi dhātuvaiṣamyaṃ kṣaṇikatvena vinaśvaraṃ, tathā'pi vinaśyadapi taddhātuvaiṣamyaṃ svakāryaṃ viṣamameva dhātumārabhate, evaṃ so'pyaparaṃ viṣamamiti <note place="foot" type="variant" n="11">asyāgre 'kṣaṇabhaṅgavādinā'pyabhyupeyaṃ' iti śivadāsasenavyākhyāyāmadhikaḥ pāṭha upalabhyate</note> na dhātuvaiṣamyasantānanivṛttirdhātusāmyajanakahetuṃ vinā; yadā tu dhātusāmyaheturupayukto bhavati, tadā tena sahitaṃ vaiṣamyasantatipatitamapi kāraṇaṃ samameva dhātusantānamārabhate, yathā- mudgaraprahārasahito ghaṭaparamāṇusantāno visadṛśaṃ kapālasantānamārabhate; evaṃ vyavasthite ‘kathaṃ śarīre’ ityādigrantho vyākhyeyaḥ| vaiṣamyaṃ na bhavet notpadyata ityarthaḥ| samānāṃ cānubandha iti santatyotpādaḥ| viṣamā nānubadhnantīti hetvabhāvādviṣamasantānasyotpādo na bhavati| samānāṃ copasevanāditi samahetūnāṃ sevanāt||34-36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">samaistu hetubhiryasmāddhātūn sañjanayet samān| cikitsāprābhṛtastasmāddātā dehasukhāyuṣām||37||</seg> <seg type="unit" n="38">dharmasyārthasya kāmasya nṛlokasyobhayasya ca| dātā sampadyate vaidyo dānāddehasukhāyuṣām||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37-38">dehasukhāyuṣāṃ dānāt dharmādīnāṃ dātā bhavati, dehasampattisādhyatvāddharmādīnāmiti bhāvaḥ||37-38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">tatra ślokāḥ- cikitsāprābhṛtaguṇo doṣo yaścetarāśrayaḥ| yogāyogātiyogānāṃ lakṣaṇaṃ śuddhisaṃśrayam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">bahudoṣasya liṅgāni saṃśodhanaguṇāśca ye| cikitsāsūtramātraṃ ca siddhivyāpattisaṃśrayam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">yā ca yuktiścikitsāyāṃ yaṃ cārthaṃ kurute bhiṣak| cikitsāprābhṛte'dhyāye tat sarvamavadanmuniḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-41">saṅgrahe siddhisaṃśrayaṃ ca vyāpattisaṃśrayaṃ ca siddhivyāpattisaṃśrayaṃ; tatra siddhisaṃśrayaṃ siddhisthānasaṃśrayeṇa <note place="foot" type="variant" n="12">'siddhisamānasaṃśrayeṇa' iti pā.| 'siddhisaṃśrayaṃ bheṣajakṣapita ityādinoktaṃ' iti yogīndranāthasenaḥ</note>, vyāpattisaṃśrayaṃ ‘atiyogānubaddhānāṃ’ ityādinoktam||39-41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne cikitsāprābhṛtīyo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="4">samāptaḥ kalpanācatuṣkaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne caturthe kalpanācatuṣke cikitsāprābhṛtīyo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||16||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="17" xml:id="ca.1.17">
          <head>kiyantaḥśirasīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kiyantaḥśirasīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvacatuṣkacatuṣṭayena bheṣajamabhihitaṃ, samprati tadviṣayarogābhidhānārthaṃ rogacatuṣko'bhidhātavyaḥ, cikitsā ca vidheyatvenaiva pradhānamataḥ prathamamuktā, kiñca darśitaścāyaṃ prathamādhyāya eva sambandhaḥ, evaṃ cāṅgeṣu marmasu ca pradhānabhūtaśirohṛdayarogābhidhāyakatvena kiyantaḥ śirasīyo'bhidhīyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kiyantaḥ śirasi proktā rogā hṛdi ca dehinām| kati cāpyanilādīnāṃ rogā mānavikalpajāḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">kṣayāḥ kati samākhyātāḥ piḍakāḥ kati cānagha!| gatiḥ katividhā coktā doṣāṇāṃ doṣasūdana!||4||</seg> <seg type="unit" n="5">hutāśaveśasya vacastacchrutvā <note place="foot" type="variant" n="1">'hutāśaveśavacanaṃ’ iti pā.</note> gururabravīt| pṛṣṭavānasi yat saumya! tanme śṛṇu savistaram||5||</seg> <seg type="unit" n="6">dṛṣṭāḥ pañca śirorogāḥ pañcaiva hṛdayāmayāḥ| vyādhīnāṃ hyadhikā ṣaṣṭirdoṣamānavikalpajā||6||</seg> <seg type="unit" n="7">daśāṣṭau ca kṣayāḥ sapta piḍakā mādhumehikāḥ| doṣāṇāṃ trividhā coktā gatirvistarataḥ <note place="foot" type="variant" n="2">'gatirvakṣyāmi vistaram’ iti pā.</note> śṛṇu||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-7">kṣayasthānavṛddhayo doṣamānaṃ, tasya vikalpo doṣāntarasambandhāsambandhakṛto bhedaḥ| mādhumehikā ityatra madhumehaśabdaḥ sāmānyena pramehavacanaḥ| yato'traiva sāmānyena brūte- “vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ” iti; anyathā hi ‘vinā madhumehaṃ’ iti kṛtaṃ syāt; tathā cikitsite vakṣyati sāmānyenaiva yat- “pramehiṇāṃ yāḥ piḍakā mayoktā rogādhikāre pṛthageva sapta” (ci. 6) ityādi| tathā madhumehapiḍakānāṃ cikitsitopadeśācca sarvamehabhavatvaṃ piḍakānāṃ, madhumehabhavatve hi madhumehasyaivāsādhyatvānna tadbhavapiḍakānāmupakramaṇīyatvamasti; kiñca pradeśāntare'pi madhumehaśabdenāyaṃ sarvapramehānuktavān, yathā- “gulmī ca madhumehī ca rājayakṣmī ca yo naraḥ| acikitsyā bhavantyete balamāṃsaparikṣaye” (iṃ. 9) iti| atra hi yadi vātiko madhumeho'bhipretaḥ syāttadā tasya svarūpata evāsādhyatvena ‘balamāṃsaparikṣaye sati’ iti viśeṣaṇamanarthakaṃ syāt| suśrutenāpi ca sāmānyena pramehe evaitāḥ piḍakā darśitāḥ, yaduktaṃ- “tatra vasāmedobhyāmabhipannaśarīrasya tribhirdoṣaiścānugatadhātoḥ pramehiṇo daśa piḍakā jāyante” (su. ni. 6) ityādi| sarva eva pramehā yasmāddehaṃ madhurīkṛtya jāyante tasmānmadhumehā ityucyante, vacanaṃ hi- “ṣaṭpadapippīlikābhiśca śarīramūtrābhisaraṇam” (ni. 4) iti, tathā ca vāgbhaṭaḥ- “madhuraṃ yacca sarveṣu prāyo madhviva mehati| sarve hi madhumehākhyā mādhuryācca tanorataḥ” (vā. ni. 10) iti| vistarata iti śṛṇvityanena sambadhyate||3-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sandhāraṇāddivāsvapnādrātrau jāgaraṇānmadāt| uccairbhāṣyādavaśyāyāt prāgvātādatimaithunāt||8||</seg> <seg type="unit" n="9">gandhādasātmyādāghrātādrajodhūmahimātapāt| gurvamlaharitādānādati śītāmbusevanāt||9||</seg> <seg type="unit" n="10">śiro'bhighātādduṣṭāmādrodanādbāṣpanigrahāt <note place="foot" type="variant" n="3">'śirobhitāpāt’ iti pā.</note>| meghāgamānmanastāpāddeśakālaviparyayāt||10||</seg> <seg type="unit" n="11">vātādayaḥ prakupyanti śirasyasraṃ ca duṣyati| tataḥ śirasi jāyante rogā vividhalakṣaṇāḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-11">sandhāraṇāditi vegasandhāraṇāt| haritam ārdrakādi| atīti pūrveṇa pareṇa ca śītāmbusevanādityanena sambadhyate| duṣṭādāmāt duṣṭāmāt; kiṃvā ‘uṣṇāmāt’ iti pāṭhaḥ, tatroṣṇāccāmāccetyarthaḥ| deśakālaviparyayādityatra deśaviparyaya upasargagṛhītatvaṃ deśasya| asraṃ ca praduṣyatītyabhidadhānaḥ sarvaśirorogeṣu raktaduṣṭiṃ darśayati||8-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ yatra śritāḥ sarvendriyāṇi ca| yaduttamāṅgamāṅgānāṃ śirastadabhidhīyate||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">prāṇā ityādinā'ṅgeṣu śiraḥprādhānyaṃ darśayan prakṛtaśirorogāṇāmevātyahitatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">'abhyarhitatvaṃ’ iti pā.</note> darśayati; tena notsūtraṃ śiraḥprādhānyābhidhānam| śritā iva śritāḥ, śira-upaghāte upaghātāt| upariṣṭādaṅgamuttamāṅgam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ardhāvabhedako vā syāt sarvaṃ vā rujyate śiraḥ| pratiśyāmukhanāsākṣikarṇarogaśirobhramāḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">arditaṃ śirasaḥ kampo galamanyāhanugrahaḥ| vividhāścāpare rogā vātādikrimisambhavāḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-14">prakṛtāñchirorogānāha- ardhetyādinā krimisambhavā ityantena| etacca ‘jāyante rogā vividhalakṣaṇāḥ’ ityasya vivaraṇam||13-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pṛthagdiṣṭāstu ye pañca saṅgrahe paramarṣibhiḥ| śirogadāṃstāñchṛṇu me yathāsvairhetulakṣaṇaiḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">uccairbhāṣyātibhāṣyābhyāṃ tīkṣṇapānāt <note place="foot" type="variant" n="5">'tīkṣṇāghrāṇāt’ iti pā.</note> prajāgarāt| śītamārutasaṃsparśādvyavāyādveganigrahāt||16||</seg> <seg type="unit" n="17">upavāsādabhīghātādvirekādvamanādati| bāṣpaśokabhayatrāsādbhāramārgātikarśanāt||17||</seg> <seg type="unit" n="18">śirogatāḥ <note place="foot" type="variant" n="6">'śirogatā vai dhamanīrvāyurāviśya kupyati’ iti pā.</note> sirā vṛddho vāyurāviśya kupyati| tataḥ śūlaṃ mahattasya vātāt samupajāyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">nistudyete bhṛśaṃ śaṅkau ghāṭā <note place="foot" type="variant" n="7">'ghāṭā grīvāyāḥ paścādbhāgaḥ, 'ghāḍa’ iti yasyāpabhraṃśaḥ’</note> sambhidyate tathā| sabhrūmadhyaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">'bhruvormadhyaṃ’ iti pā.</note> lalāṭaṃ ca tapatīvātivedanam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">vadhyete <note place="foot" type="variant" n="9">'bādhyete’ iti pā.</note> svanataḥ śrotre niṣkṛṣyete ivākṣiṇī| ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṃ sandhibhya iva mucyate||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sphuratyati sirājālaṃ stabhyate ca śirodharā| snigdhoṣṇamupaśete ca śiroroge'nilātmake||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-21">śirogatatvena nāsādirogeṣvapi prāpteṣu tān vihāyaivāṣṭodarīye proktāṃstāneva śiraḥśūlalakṣaṇān rogān prapañcena vaktumāha- pṛthagityādi| saṅgrahe aṣṭodarīye; tena nārūṃṣikādayo'traprakaraṇe śirorogaśabdenocyante; śirorogaśabdasya śūla eva rujākare vṛttatvāt <note place="foot" type="variant" n="10">'vṛttatvāt prasiddhatvāt’</note>| tīkṣṇapānaṃ tīkṣṇamadyapānaṃ; kiṃvā, tīkṣṇaṃ maricādi| vadhyete iva vadhyete, atyarthapīḍāyuktatvena||15-21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">kaṭvamlalavaṇakṣāramadyakrodhātapānalaiḥ| pittaṃ śirasi sanduṣṭaṃ śirorogāya kalpate||22||</seg> <seg type="unit" n="23">dahyate rujyate tena śiraḥ śītaṃ suṣūyate <note place="foot" type="variant" n="11">'sukhāyate’ iti pā.</note>| dahyete cakṣuṣī tṛṣṇā bhramaḥ svedaśca jāyate||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22-23">śītaṃ suṣūyate śītamicchati||22-23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">āsyāsukhaiḥ svapnasukhairgurusnigdhātibhojanaiḥ| śleṣmā śirasi sanduṣṭaḥ śirorogāya kalpate||24||</seg> <seg type="unit" n="25">śiro mandarujaṃ tena suptaṃ stimitabhārikam| bhavatyutpadyate tandrā tathā''lasyamarocakaḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">vātācchūlaṃ bhramaḥ kampaḥ pitāddāho madastṛṣā| kaphādgurutvaṃ tandrā ca śiroroge tridoṣaje||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-26">svapnasukhamanucitadivāsvapnena jñeyam| suptamiva suptaṃ, prabodharahitatvena| bhārākrāntamiva bhārikam||24-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tilakṣīraguḍājīrṇapūtisaṅkīrṇabhojanāt| kledo'sṛkkaphamāṃsānāṃ doṣalasyopajāyate||27||</seg> <seg type="unit" n="28">tataḥ śirasi saṅkledāt krimayaḥ pāpakarmaṇaḥ| janayanti śirorogaṃ jātā bībhatsalakṣaṇam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">vyadhacchedarujākaṇḍūśophadaurgatyaduḥkhitam <note place="foot" type="variant" n="12">'chedavyadhanarukkaṇḍūśophadaurgandhyaduḥkhitam’ iti pā.</note>| krimirogāturaṃ vidyāt krimīṇāṃ darśanena <note place="foot" type="variant" n="13">'lakṣaṇena ca’ iti pā.</note> ca||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-29">saṅkīrṇabhojanaṃ viruddhāharaḥ| doṣalasya bahudoṣasya| pāpakarmaṇa ityanenādharmavata evāyamatiduḥkhakrimirogo bhavatīti darśayati| bībhatsalakṣaṇamiti ghrāṇādibhyaḥ pūyādipravṛtteḥ||27-29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">śokopavāsavyāyāmarūkṣaśuṣkālpabhojanaiḥ <note place="foot" type="variant" n="14">'...śītarūkṣālpabhojanaiḥ’ iti pā.</note>| vāyurāviśya hṛdayaṃ janayatyuttamāṃ rujam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">vepathurveṣṭanaṃ stambhaḥ pramohaḥ śūnyatā daraḥ <note place="foot" type="variant" n="15">yogīndranāthasenastu 'dravaḥ’ iti paṭhati, 'dravaḥ drutatvaṃ’ iti ca vyākhyānayati</note>| hṛdi vātāture rūpaṃ jīrṇe cātyarthavedanā||31||</seg> <seg type="unit" n="32">uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanaiḥ| madyakrodhātapaiścāśu hṛdi pittṃ prakupyati||32||</seg> <seg type="unit" n="33">hṛddāhastiktatā vakre tiktāmlodgiraṇaṃ klamaḥ| tṛṣṇā mūrcchā bhramaḥ svedaḥ pittahṛdrogalakṣaṇam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">atyādānaṃ gurusnigdhamacintanamaceṣṭanam| nidrāsukhaṃ cābhyadhikaṃ kaphahṛdrogakāraṇam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">hṛdayaṃ kaphahṛdroge suptaṃ stimitabhārikam| tandrāruciparītasya bhavatyaśmāvṛtaṃ yathā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">hetulakṣaṇasaṃsargāducyate sānnipātikaḥ| (hṛdrogaḥ kaṣṭadaḥ kaṣṭasādhya ukto maharṣibhiḥ) tridoṣaje tu hṛdroge yo durātmā niṣevate||36||</seg> <seg type="unit" n="37">tilakṣīraguḍādīni granthistasyopajāyate| marmaikadeśe saṅkledaṃ rasaścāsyopagacchati||37||</seg> <seg type="unit" n="38">saṅkledāt krimayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ| marmaikadeśe te jātāḥ sarpanto bhakṣayanti ca||38||</seg> <seg type="unit" n="39">tudyamānaṃ sa hṛdayaṃ sūcībhiriva manyate| chidyamānaṃ yathā śastrairjātakaṇḍūṃ mahārujam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">hṛdrogaṃ krimijaṃ tvetairliṅgairbuddhvā sudāruṇam| tvareta jetuṃ taṃ vidvān vikāraṃ śīghrakāriṇam||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30-40">śokopavāsetyādi hṛdrogalakṣaṇam| veṣṭanam udveṣṭanamiva| daraḥ daradarikā| acintanam alpacintanam| aśmāvṛtam aśmākrāntam| granthiriva granthiḥ, sa ca rasadoṣakṛtaḥ| marmaikadeśe hṛdayaikadeśe| dvitīyaṃ marmetipadaṃ karmatāpannam||30-40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ| samaiścaiko vikārāste sannipātāstrayodaśa||41||</seg> <seg type="unit" n="42">saṃsarge nava ṣaṭ tebhya <note place="foot" type="variant" n="16">'saṃsargeṇa navaite ṣaḍekavṛddhyā’ iti pā.</note> ekavṛddhyā samaistrayaḥ| pṛthak trayaśca tairvṛddhairvyādhayaḥ pañcaviṃśatiḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">yathā vṛddhaistathā kṣīṇairdoṣeḥ syuḥ pañcaviṃśatiḥ| vṛddhikṣayakṛtaścānyo vikalpa upadekṣyate||43||</seg> <seg type="unit" n="44">vṛddhirekasya samatā caikasyaikasya saṅkṣayaḥ| dvandvavṛddhiḥ kṣayaścaikasyaikavṛddhirdvayoḥ kṣayaḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘vyādhīnāṃ dvyadhikā ṣaṣṭirityuktaṃ vivṛṇoti- dvyulbaṇaikolbaṇairiti| vṛddhairdoṣaiḥ pañcaviṃśatirvyādhayo bhavanti| tadyathā- sannipāte trayodaśa, saṃsarge nava, pṛthak trayaśceti| dvyulbaṇaikolbaṇairdoṣaiḥ ṣaṭḥ, sannipatitānāṃ doṣāṇāṃ madhye dvayoratiśaye trayaḥ, ekasyātiśaye trayaḥ, iti dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ| hīnamadhyādhikaiḥ sannipatitaiḥ ṣaṭ| samaiḥ tulyavṛddhairdoṣaiścaikaḥ, iti sannipātāḥ trayodaśa| tathāca- kaphaḥ vṛddhaḥ vātapitte adhikavṛddhe 1, pittaṃ vṛddhaṃ vātakaphāvadhikavṛddhau 2, vāto vṛddhaḥ pittakaphāvadhikavṛddhau 3, iti dvyulbaṇaistrayaḥ| pittakaphau vṛddhau vāto'dhikavṛddhaḥ 1, vātakaphau vṛddhau pittamadhikavṛddhaṃ 2, vātapitte vṛddhe kaphau'dhikavṛddhaḥ 3, iti ekolbaṇaistrayaḥ| vāto vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ śleṣmā vṛddhatamaḥ 1, vāto vṛddhaḥ śleṣmā vṛddhataraḥ pittaṃ vṛddhatamaṃ 2, pittaṃ vṛddhaṃ śleṣmā vṛddhataraḥ vāto vṛddhatamaḥ 3, pittaṃ vṛddhaṃ vāto vṛddhataraḥ śleṣmā vṛddhatamaḥ 4, śleṣmā vṛddho vāto vṛddhataraḥ pittaṃ vṛddhatamaṃ 5, śleṣmā vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ vāto vṛddhatamaḥ 6, iti hīnamadhyādhikaiḥ ṣaṭ| tulyavṛddhā vātapittaśleṣmāṇa iti samairekaḥ| saṃsargeṇa nava| tatra ekavṛddhyā ṣaṭ, samaiśca trayaḥ| saṃsṛṣṭayordoṣayormadhye ekasya vṛddhyā atiśayena ṣaṭ| tadyathā- vāto vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ 1, pittaṃ vṛddhaṃ vāto vṛddhataraḥ 2, śleṣmā vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ 3, pittaṃ vṛddhaṃ śleṣmā vṛddhataraḥ 4, vāto vṛddhaḥ śleṣmā vṛddhataraḥ 5, śleṣmā vṛddho vāto vṛddhataraḥ 6, iti ekavṛddhyā ṣaṭ| samairdoṣayoḥ samānavṛddhyā trayaḥ| tadyathā- vātapittābhyāṃ vṛddhābhyāmekaḥ, vātaśleṣmabhyāṃ vṛddhābhyāṃ dvitīyaḥ, pittaśleṣmabhyāṃ vṛddhābhyāṃ tṛtīyaḥ, iti saṃsargeṇa nava| pṛthak vyastairvṛddhaistrayaḥ| tadyathā- vāto vṛddhaḥ, pittaṃ vṛddhaṃ, śleṣmā vṛddhaḥ, evaṃ vṛddhaiḥ pañcaviṃśatiḥ| vṛddhyā pañcaviṃśatimuktvā kṣaye'pi pañcaviṃśatiṃ darśayati- yathetyādi| yathā vṛddhairdoṣaiḥ pañcaviṃśatistathā kṣīṇairapi pañcaviṃśatirvikārāḥ syuḥ| sannipāte trayodaśaḥ, saṃsarge nava, pṛthak trayaśceti| tadyathā- vātaḥ kṣīṇaḥ pittaśleṣmāṇāvatikṣīṇau 1, pittaṃ kṣīṇaṃ vātaśleṣmāṇāvatikṣīṇau 2, śleṣmā kṣīṇaḥ, vātapitte atikṣīṇe 3, iti kṣīṇānāṃ sannipatitānāṃ madhye dvayoratiśaye trayaḥ| vātapitte kṣīṇe śleṣmā atikṣīṇaḥ 1, pittaśleṣmāṇau kṣīṇau vāto'tikṣīṇaḥ 2, vātaśleṣmāṇau kṣīṇau pittamatikṣīṇam 3, iti ekasyātiśaye trayaḥ| śleṣmā kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ vātaḥ kṣīṇatamaḥ 1, vātaḥ kṣīṇaḥ śleṣmā kṣīṇataraḥ pittaṃ kṣīṇatamaṃ 2, pittaṃ kṣīṇaṃ śleṣmā kṣīṇataro vātaḥ kṣīṇatamaḥ 3, śleṣmā kṣīṇo vātaḥ kṣīṇataraḥ pittaṃ kṣīṇatamaṃ 4, vātaḥ kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ śleṣmā kṣīṇatamaḥ 5, pittaṃ kṣīṇaṃ vātaḥ kṣīṇataraḥ śleṣmā kṣīṇatamaḥ 6, iti hīnamadhyādhikaiḥ ṣaṭ| kṣīṇā vātapittaśleṣmāṇa iti samaiḥ kṣīṇarekaḥ| ete trayodaśa sannipātāḥ| saṃsargeṇa nava| tatra kṣīṇayorekasyātiśaye ṣaṭ| tadyathā- vātaḥ kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ 1, pittaṃ kṣīṇaṃ vātaḥ kṣīṇataraḥ 2, vātaḥ kṣīṇaḥ śleṣmā kṣīṇataraḥ 3, śleṣmā kṣīṇaḥ vātaḥ kṣīṇataraḥ 4, śleṣmā kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ 5, pittaṃ kṣīṇaṃ śleṣmā kṣīṇataraḥ 6| tulyakṣīṇābhyāṃ trayaḥ| tadyathā- kṣīṇe vātapitte 1, kṣīṇau pittaśleṣmāṇau 2, kṣīṇau vātaśleṣmāṇau 3, iti saṃsargeṇa nava| pṛthak trayaḥ- vātaḥ kṣīṇaḥ 1, pittaṃ kṣīṇaṃ 2, śleṣmā kṣīṇaḥ 3, evaṃ kṣīṇaiḥ pañcaviṃśatiḥ| sannipatitānāṃ doṣāṇāṃ yugapadvṛddhikṣayakṛto'nyo vikalpo bheda upadiśyate| tameva vikalpaṃ darśayati- vṛddhiriti| ekasya vṛddhiḥ, ekasya samatā, ekasya ca saṅkṣayaḥ| vāto vṛddhaḥ pittaṃ samaṃ śleṣmā kṣīṇaḥ 1, vāto vṛddhaḥ śleṣmā samaḥ pittaṃ kṣīṇaṃ 2, pittaṃ vṛddhaṃ vātaḥ samaḥ śleṣmā kṣīṇaḥ 3, pittaṃ vṛddhaṃ śleṣmā samaḥ vātaḥ kṣīṇāḥ 4, śleṣmā vṛddhaḥ vātaḥ samaḥ pittaṃ kṣīṇaṃ 5, śleṣmā vṛddhaḥ pittaṃ samaṃ vātaḥ kṣīṇaḥ 6| dvandvavṛddhiḥ dvayorvṛddhiḥ, ekasya ca kṣayaḥ, ekasya vṛddhirdvayośca kṣayaḥ, atrāpi ṣaṭ| tadyathā- śleṣmapitte vṛddhe vātaḥ kṣīṇaḥ 1, śleṣmavātau vṛddhau pittaṃ kṣīṇaṃ 2, vātapitte vṛddhe śleṣmā kṣīṇaḥ 3, iti dvandvavṛddhyā ekasya kṣayeṇa trayaḥ| śleṣmā vṛddhaḥ vātapitte kṣīṇe 1, pittaṃ vṛddhaṃ śleṣmavātau kṣīṇau 2, vāyurvṛddhaḥ pittaśleṣmāṇau kṣīṇau 3, iti ekavṛddhyā dvayoḥ kṣayeṇa trayaḥ| vṛddhaiḥ pañcaviṃśatiḥ kṣīṇaiḥ pañcaviṃśatiriti pañcāśat, vṛddhikṣayasamatākṛtāḥ ṣaṭ, vṛddhikṣayakṛtāśca ṣaṭ, evaṃ dviṣaṣṭiḥ’| iti carakopaskāre yogīndranāthasenaḥ</note>||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41-44">‘kati cāpyanilādīnām’ ityādyuktasyottaraṃ- dvyulbaṇairityādi| hīnamadhyādhikairiti vṛddhavṛddhataravṛddhatamaiḥ| saṃsarge naveti cchedaḥ| asyaiva vivaraṇaṃ- ṣaṭ tebhya ityādi| samaisraya iti vṛddhaiḥ samaiḥ| vṛddhikṣayakṛta ityasya vivaraṇaṃ- vṛddhirekasyetyādi| atra ca yadyapi samatā'pi vṛddhikṣayavikalpe paṭhyate, tathā'pi samatāyāḥ svātantryeṇa vikārākartṛtvāt ‘vṛddhikṣayakṛta’ ityuktam| vṛddhirekasya samatā caikasyaikasya saṅkṣaya ityanena ṣaḍvikārāḥ| dvandvavṛddhiḥ kṣayaścaikasyetyanena trayaḥ| ekavṛddhirdvayoḥ kṣayaḥ <note place="foot" type="variant" n="18">'ekavṛddhirityādinā'pi trayaḥ’ iti pā.</note>, tena trayaḥ| evaṃ dviṣaṣṭiprakārā bhavanti||41-44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ mārutaḥ śleṣmaṇaḥ kṣaye| sthānādādāya gātreṣu yatra yatra visarpati||45||</seg> <seg type="unit" n="46">tadā bhedaśca dāhaśca tatra tatrānavasthitaḥ| gātradeśe bhavatyasya śramo daurbalyameva ca||46||</seg> <seg type="unit" n="47">prakṛtisthaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">'sāmye sthitaṃ' iti pā.</note> kaphaṃ vāyuḥ kṣīṇe pitte yadā balī| karṣet kuryāttadā śūlaṃ saśaityastambhagauravam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">yadā'nilaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">'prakṛtisthaṃ yadā vātaṃ' iti pā.</note> prakṛtigaṃ pittaṃ kaphaparikṣaye| saṃruṇaddhi tadā dāhaḥ śūlaṃ cāsyopajāyate||48||</seg> <seg type="unit" n="49">śleṣmāṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">'prakṛtisthaṃ kaphaṃ' iti pā.</note> hi samaṃ pittaṃ yadā vātaparikṣaye| sannirundhyāttadā kuryāt satandrāgauravaṃ jvaram||49||</seg> <seg type="unit" n="50">pravṛddho hi yadā śleṣmā pitte kṣīṇe samīraṇam| rundhyāttadā prakurvīta śītakaṃ gauravaṃ rujam <note place="foot" type="variant" n="22">'prakṛtisthaṃ yadā vātaṃ śleṣmā pittaparikṣaye| sannirundhyāttadā kuryācchītakaṃ gauravaṃ jvaram' iti pā.</note>||50||</seg> <seg type="unit" n="51">samīraṇe parikṣīṇe kaphaḥ pittaṃ samatvagam| kurvīta sannirundhāno mṛdvagnitvaṃ śirograham <note place="foot" type="variant" n="23">'prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ śleṣmā mārutasaṅkṣaye| sannirundhyāttadā kuryānmṛdvagnitvaṃ śirograham' iti pā.</note>||51||</seg> <seg type="unit" n="52">nidrāṃ tandrāṃ pralāpaṃ ca hṛdrogaṃ gātragauravam| nakhādīnāṃ ca pītatvaṃ ṣṭhīvanaṃ kaphapittayoḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">hīnavātasya tu śleṣmā pittena sahitaścaran| karotyarocakāpākau sadanaṃ gauravaṃ tathā||53||</seg> <seg type="unit" n="54">hṛllāsamāsyasravaṇaṃ pāṇḍutāṃ dūyanaṃ madam| virekasya ca vaiṣamyaṃ vaiṣamyamanalasya ca||54||</seg> <seg type="unit" n="55">hīnapittasya tu śleṣmā mārutenopasaṃhitaḥ| stambhaṃ śaityaṃ ca todaṃ ca janayatyanavasthitam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">gauravaṃ mṛdutāmagnerbhaktāśraddhāṃ pravepanam| nakhādīnāṃ ca śuklatvaṃ gātrapāruṣyameva ca||56||</seg> <seg type="unit" n="57">mārutastu kaphe hīne pittaṃ ca kupitaṃ dvayam| karoti yāni liṅgāni śṛṇu tāni samāsataḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">bhramamudveṣṭanaṃ todaṃ dāhaṃ sphuṭanavepane| aṅgamardaṃ parīśoṣṃ dūyanaṃ dhūpanaṃ tathā||58||</seg> <seg type="unit" n="59">vātapittakṣaye śleṣmā srotāṃsyapidadhadbhṛśam| ceṣṭāpraṇāśaṃ mūrcchāṃ ca vāksaṅgaṃ ca karoti hi||59||</seg> <seg type="unit" n="60">vātaśleṣmakṣaye pittaṃ dehaujaḥ sraṃsayaccaret| glānimindriyadaurbalyaṃ tṛṣṇāṃ mūrcchāṃ kriyākṣayam||60||</seg> <seg type="unit" n="61">pittaśleṣmakṣaye vāyurmarmāṇyatinipīḍayan| praṇāśayati sañjñāṃ ca vepayatyathavā <note place="foot" type="variant" n="24">'vepayatyatha mānavam' iti pā.</note> naram||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45-61">vṛddhirekasyetyāderudāharaṇam- prakṛtisthaṃ yadā pittamityādi| atra kecidetadeva paramudāharaṇaṃ dṛṣṭāntārthaṃ paṭhanti, śeṣodāharaṇaṃ tu kṛtsne tantre boddhavyaṃ; kecittu vṛddhikṣayavikalpasya durbodhatvena sarveṣāmeva dvādaśānāmapi vikalpānāmācāryeṇa lakṣaṇaṃ kṛtamiti kṛtvā sarvameva paṭhanti| nanu prakṛtisthe pitte kathaṃ tadā dāhaśceti saṅgataṃ bhavati, na hi prakṛtistho doṣo vikārakārī, na ca vāyordāhaḥ sambhavati| ucyate- yatra yatreti <note place="foot" type="variant" n="25">'tatra tatreti' iti pā.</note> vacanād yatra kupitena vāyunā pittaṃ nītaṃ, tatra śarīrāvayave prakṛtimānasthitamapi pittaṃ vṛddhameva, yatastasmin pradeśe tāvān pittasambandha ucito na bhavatyevetyadhikena tatra pittena dāha upapanna eva, evamanyatrāpi prakṛtisthasyāpi doṣasya vikāre vyākhyeyam| anye tu bruvate- prakṛtisthānāmapi doṣāṇāṃ duṣṭadoṣasambandhādvikārakāritvaṃ bhavati; yathā- raktādīnām| hīnavātasyetyādi ‘dvandvavṛddhiḥ kṣayaścaikasya’ ityasyodāharaṇam| dehaujo dehasāraḥ; kiṃvā dehaśca ojaśca dehaujaḥ||45-61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">doṣāḥ pravṛddhāḥ svaṃ liṅgaṃ darśayanti yathābalam| kṣīṇā jahati liṅgaṃ svaṃ, samāḥ svaṃ karma kuvete||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="62">doṣāṇāṃ vṛddhisāmyakṣayalakṣaṇāni pṛthagāha- doṣā ityādi| svaṃ liṅgamiti vaikārikam| yathābalamiti ativṛddhairativṛddhaṃ, madhyavṛddhairmadhyavṛddhamityādi| liṅgaṃ svaṃ jahatītyanena kṣīṇānāṃ prakṛtiliṅgakṣayavyatiriktaṃ vikārakartṛtvaṃ nāstīti darśayati; yato vṛddhā unmārgagāmino doṣā dūṣyaṃ dūṣayanto jvarādīn kurvanti na kṣīṇāḥ, svayameva duḥsthitatvāt| svaṃ karmeti prākṛtaṃ karma| ete ca dviṣaṣṭirbhedā āviṣkṛtatamatvenoktāḥ; tenaikadoṣakṣaye dvidoṣavṛddhau ca vṛddhavṛddhatarabhedādibhyo'dhikatvamudbhāvanīyam <note place="foot" type="variant" n="26">'nodbhāvanīyamiti pāṭhastu na samīcīnaḥ 'tenaiteṣāṃ taratamādibhedena rasarudhirādisaṃsargabhedena agaṇyatvameva jñeyaṃ, uktaṃhi- "saṃsargādrasarudhirādibhistathaiṣāṃ doṣāṃstu kṣayasamatāvivṛddhibhedāt| ānantyaṃ taratamayogataśca yātāñjānīyādavahitamānaso yathāsvam" (vā. sū. 12)' iti śivadāsasenena vyākhyātatvāt</note>| nanu bhavatvevaṃ saṅkhyā yadi sannipāto doṣāṇāṃ syāt, sa tu na bhavitumarhati, yato vātādīnāṃ parasparaṃ viruddhāḥ santi guṇāḥ, viruddhaguṇānāṃ tu parasparopaghāto bhavati, yathā- vahnitoyayoḥ| naivaṃ, virodho hi bhāvānāṃ kāryonneyaḥ, nānyato dṛṣṭamātreṇa kalpayituṃ pāryate; yato'nyatra toyadahanayorbheda <note place="foot" type="variant" n="27">'virodhaḥ' iti pā.</note> upalabdhaḥ, tat kiṃ pāñcabhautikadravyārambhe'pi tayorvirodhāt pāñcabhautikaṃ dravyaṃ na syāt, toyāgniguṇātirekādvā'mlaraso na syāt <note place="foot" type="variant" n="28">'bhavati' iti pā.</note>, tasmādanupalabdhatvāddoṣasaṃsarge virodhasya svabhāvaparyanuyogo na yujyate| atha manyase- evaṃ viruddhaguṇānāmapi doṣāṇāmavirodhe “viruddhaguṇasannipāte bhūyasā'lpamavajīyate” (vi. 1) iti, tathā “hrāsaheturviśeṣastu” (sū. 1) iti vacane tarhi nirarthake| na, anayoḥ prabhāvāt pratipāditaviṣayavyatireke <note place="foot" type="variant" n="29">'prabhāvotpāditaviṣayavyatireke' iti pā.</note> caritārthatvāt| prabhāvastu tayorvirodhako bhavatyeva; yathā- tridoṣakaranikucagatā guṇāḥ samān doṣān kurvanti paraṃ, na tu viruddhatvena doṣaharaṇaṃ kurvate tridoṣakartṛtvaprabhāvāt; tathā āmalake'mlatvaṃ vātaṃ hanti, mādhuryaśaitye tu pittaṃ, śleṣmāṇaṃ ca kaṭutvatiktatve; nikuce tvamlatvaṃ kaṣāyaśaityābhibhūtaṃ vātaṃ na nihanti, mādhuryaśaitye cāmlatvābhibhūte pittaṃ na jayata evamādi| tasmāddoṣāṇāṃ prabhāvo'yaṃ dṛṣṭatvādavadhāryate- yat- na te parasparamupaghnanti| evambhūtaprabhāvatve tu teṣāmadṛṣṭameva kāraṇaṃ, prāṇināṃ duḥkhajanakena hyadṛṣṭena te'virodhena niveśyante, ata eva vakṣyati- “viruddhairapi na tvete guṇairghnanti parasparam| doṣāḥ sahajasātmyatvāddhoraṃ viṣamahīniva” (ci. 26) iti| sahajaṃ daivavaśāt svābhāvikaṃ sātmyatvaṃ sahajasātmyatvam| anena ca vyākhyānena ‘yathā doṣā anyonyaṃ nopaghnanti, tathā rasaraktādīnapi nopahanyuḥ’ ityādi yaducyate kaiścit, tat sarvaṃ nirastam| nanu, “kāladūṣyaprakṛtibhirdoṣastulyo hi santatam| niṣpratyanīkaḥ kurute” (ci. 3) iti cikitsite vakṣyati, tena prakṛtirdoṣasya pratipakṣā bhavatītyuktaṃ, prakṛtiśca janmaprabhṛtivṛddho vātādirucyate, “doṣānuśayitā hyeṣāṃ dehaprakṛtirucyate” (sū. 7) ityādivacanāt; tadayaṃ prākṛtena doṣeṇa doṣasya virodhaḥ kathaṃ tarhyupapannaḥ? ucyate- tatra prakṛteḥ pratyanīkatā ananuguṇatvena mantavyā, samānāṃ hi prakṛtiṃ prāpya doṣaḥ pravṛddhabalo bhavati, asamānāṃ tu prāpya tathā balavānna bhavati, nāsamānayā prakṛtyā hanyate; evamanyatrāpyunneyam| ativṛddhena vāyunāśleṣmaṇo durbalasya duṣṭatvādvirodho bhavatyeva kvacit, naitāvatā saṃsargasannipātāsambhavaḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">vātādīnāṃ rasādīnāṃ malānāmojasastathā| kṣayāstatrānilādīnāmuktaṃ saṅkṣīṇalakṣaṇam <note place="foot" type="variant" n="30">'ca kṣīṇalakṣaṇam' iti pā.</note>||63||</seg> <seg type="unit" n="64">ghaṭṭate sahate śabdaṃ noccairdravati <note place="foot" type="variant" n="31">'dravati iti hṛdayaṃ dhugadhugiti karoti' iti śivadāsasenaḥ</note> śūlyate| hṛdayaṃ tāmyati svalpaceṣṭasyāpi rasakṣaye||64||</seg> <seg type="unit" n="65">paruṣā sphuṭitā mlānā tvagrūkṣā raktasaṅkṣaye| māṃsakṣaye viśeṣeṇa sphiggrīvodaraśuṣkatā||65||</seg> <seg type="unit" n="66">sandhīnāṃ sphuṭanaṃ glānirakṣṇorāyāsa eva ca| lakṣaṇaṃ medasi kṣīṇe tanutvaṃ <note place="foot" type="variant" n="32">'tanutvaṃ todanaṃ tvacaḥ' iti pā.</note> codarasya ca||66||</seg> <seg type="unit" n="67">keśalomanakhaśmaśrudvijaprapatanaṃ śramaḥ| jñeyamasthikṣaye liṅgaṃ sandhiśaithilyameva ca||67||</seg> <seg type="unit" n="68">śīryanta iva cāsthīni durbalāni laghūni ca| pratataṃ <note place="foot" type="variant" n="33">'viśuṣkāṇi ca lakṣyante' iti pā.</note> vātarogīṇi kṣīṇe majjani dehinām||68||</seg> <seg type="unit" n="69">daurbalyaṃ mukhaśoṣaśca pāṇḍutvaṃ sadanaṃ śramaḥ| klaibyaṃ śukrāvisargaśca kṣīṇaśukrasya lakṣaṇam||69||</seg> <seg type="unit" n="70">kṣīṇe śakṛti cāntrāṇi pīḍayanniva mārutaḥ| rūkṣasyonnamayan kukṣiṃ tiryagūrdhvaṃ ca gacchati||70||</seg> <seg type="unit" n="71">mūtrakṣaye mūtrakṛcchraṃ mūtravaivarṇyameva ca| pipāsā bādhate cāsya mukhaṃ ca pariśuṣyati||71||</seg> <seg type="unit" n="72">malāyanāni cānyāni śūnyāni ca laghūni ca| viśuṣkāṇi ca lakṣyante yathāsvaṃ malasaṅkṣaye||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="63-72">sampratyaṣṭādaśakṣayānāha- vātādīnāmityādi| atra malānāmityanena mūtrapurīṣayoḥ pañcendriyamalānāṃ ca grahaṇam| viśeṣeṇetivacanādanyagātrāṇāmapi śuṣkatā labhyate| sandhīnāmityādi bhedaḥ- kṣayalakṣaṇam, keśetyādi asthikṣayasya| bādhate cāsyeti karmaṇi śeṣalakṣaṇā ṣaṣṭhī| malāyanānītyanena pañcendriyādhiṣṭhānānāṃ mukhanāsikācakṣuḥkarṇānāṃ tvagindriyādhiṣṭhānabhūtānāṃ ca lomakūpaprajananānāṃ yathāsvaṃ malāyanāni gṛhyante| yaduktaṃ jatūkarṇe- “doṣāṇāṃ dhātūnāmojomūtraśakṛdindriyamalānām| aṣṭādaśakṣayāste lakṣyāḥ svaguṇakriyānāśāt” iti||63-72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">bibheti durbalo'bhīkṣṇaṃ dhyāyati vyathitendriyaḥ| duśchāyo durmanā rūkṣaḥ kṣāmaścaivaujasaḥ kṣaye||73||</seg> <seg type="unit" n="74">hṛdi tiṣṭhati yacchuddhaṃ raktamīṣatsapītakam| ojaḥ śarīre saṅkhyātaṃ tannāśānnā vinaśyati||74||</seg> <seg type="unit" n="75">prathamaṃ jāyate hyojaḥ śarīre'smiñcharīriṇām| sarpirvarṇaṃ madhurasaṃ lājagandhi prajāyate||75||</seg> <seg type="unit" n="1">(bhramaraiḥ phalapuṣpebhyo yathā sambhriyate madhu| tadvadojaḥ svakarmabhyo guṇaiḥ sambhriyate nṛṇām||1||</seg>)|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="73-75">ojaḥkṣayalakṣaṇamāha- bibhetītyādi| durmanā manobalavihīnaḥ| ojaso durjñeyatvena lakṣaṇamāha- hṛdītyādi| śuddhamiti śuklaṃ, raktamīṣaditi kiñcidraktaṃ, sapītakamiti īṣatpītakaṃ; tena śuklavarṇamojaḥ, raktapītau tu varṇāvatrānugatau; kiṃvā, īṣadityalpapramāṇaṃ, tenāṣṭabindukamoja iti darśayati| yaduktaṃ tantrāntare- “prāṇāśrayasyaujaso'ṣṭau bindavo hṛdayāśrayāḥ” iti| etaccāṣṭabindukaṃ paramojo jñeyam, ardhāñjaliparimāṇaṃ tu yadojastadapradhānaṃ; yacchārīre vakṣyati- “tāvaccaiva ślaiṣmikasyaujasaḥ pramāṇam” (śā. 7) ityanena; tasmāddvividhamihaujaḥ| ata evārthe daśamahāmūlīye vakṣyati- “tat parasyaujasaḥ sthānaṃ” (sū. 30) iti; parasya śreṣṭhasyāṣṭabindukasyetyarthaḥ| iha ca kṣayalakṣaṇamardhāñjalimānasyaiva jñaiyam, aṣṭabindukasya tvavayavanāśe'pi mṛtyurbhavatīti hṛdītyādinā granthena darśayati| etaccaujaḥ sarvadhātusamudāyarūpaṃ, tena saptadhātuṣvevāvaruddhamiti nāṣṭamadhātutvātiprasaktiḥ <note place="foot" type="variant" n="34">'nāṣṭadhātutvādiprasaktiḥ' iti pā.</note>; ata eva suśrute'pyuktaṃ- “rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yat paraṃ tejastat khalvojaḥ” (su. sū. 15) iti| anyatrāpyuktaṃ- “bhramaraiḥ phalapuṣpebhyo yathā saṃhriyate madhu| tadvadojaḥ śarīrebhyo guṇaiḥ saṃhriyate nṛṇām” iti| ‘prathamaṃ jāyate’ ityādipāṭhastu nātiprasiddhaḥ| ete cāṣṭādaśa kṣayā āviṣkṛtatamatvenoktāḥ; tena udakakṣayasvarakṣayādyanabhidhānaṃ nodbhāvanīyam; uktaṃ hi- “svarakṣayamurorogaṃ” iti; tathodakakṣayalakṣaṇaṃ yathā- “jihvātālvoṣṭhakaṇṭhaklomasaṃśoṣaṃ pipāsāṃ cātivṛddhāṃ dṛṣṭvā udakavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti jānīyāt” (vi. 5) iti||73-75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">vyāyāmo'naśanaṃ cintā rūkṣālpapramitāśanam| vātātapau bhayaṃ śoko rūkṣapānaṃ prajāgaraḥ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">kaphaśoṇitaśukrāṇāṃ malānāṃ cātivartanam| kālo bhūtopaghātaśca jñātavyāḥ kṣayahetavaḥ||77||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="76-77">sāmānyena kṣayāṇāṃ hetumāha- vyāyāma ityādi| pramitāśanam ekarasābhyāsaḥ| ativartanam atipravṛttiḥ, bahirgamanamiti yāvat| kālo vārdhakyamādānaṃ ca| bhūtopaghātaḥ piśācādyupaghātaḥ| atra vātakṣayaheturnokto vilakṣaṇatvāt, sa cācintanadivāsvapanādirjñeyaḥ; kiṃvā, anaśanāt kiṭṭābhāvaḥ, tataśca kiṭṭarūpasya vātasyāpyanutpādāt kṣayo jñeyaḥ||76-77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">gurusnigdhāmlalavaṇānyatimātraṃ samaśnatām| navamannaṃ ca pānaṃ ca nidrāmāsyāsukhāni ca||78||</seg> <seg type="unit" n="79">tyaktavyāyāmacintānāṃ saṃśodhanamakurvatām| śleṣmā pittaṃ ca medaśca māṃsaṃ cātipravardhate||79||</seg> <seg type="unit" n="80">tairāvṛtagatirvāyuroja <note place="foot" type="variant" n="35">'tairāvṛtaḥ prasādaṃ ca gṛhītvā yāti mārutaḥ' iti pā.</note> ādāya gacchati| yadā bastiṃ tadā kṛcchro madhumehaḥ pravartate||80||</seg> <seg type="unit" n="81">sa mārutasya pittasya kaphasya ca muhurmuhuḥ| darśayatyākṛtiṃ gatvā kṣayamāpyāyate punaḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">upekṣayā'sya jāyante <note place="foot" type="variant" n="36">'bhavantyupekṣayā tasya' iti pā.</note> piḍakāḥ sapta dāruṇāḥ| māṃsaleṣvavakāśeṣu marmasvapi ca sandhiṣu||82||</seg> <seg type="unit" n="83">śarāvikā kacchapikā jālinī sarṣapī tathā| alajī vinatākhyā ca vidradhī ceti saptamī||83||</seg> <seg type="unit" n="84">antonnatā madhyanimnā śyāvā kledaruganvitā| śarāvikā syāt piḍakā śarāvākṛtisaṃsthitā||84||</seg> <seg type="unit" n="85">avagāḍhārtinistodā mahāvāstuparigrahā| ślakṣṇā kacchapapṛṣṭhābhā piḍakā kacchapī matā||85||</seg> <seg type="unit" n="86">stabdhā sirājālavatī snigdhāsrāvā mahāśayā| rujānistodabahulā sūkṣmacchidrā ca jālinī||86||</seg> <seg type="unit" n="87">piḍakā nātimahatī kṣiprapākā mahārujā| sarṣapī sarṣapābhābhiḥ piḍakābhiścitā bhavet||87||</seg> <seg type="unit" n="88">dahati tvacamutthāne tṛṣṇāmohajvarapradā| visarpatyaniśaṃ duḥkhāddahatyagnirivālajī||88||</seg> <seg type="unit" n="89">avagāḍharujākledā pṛṣṭhe vā'pyudare'pi vā| mahatī vinatā nīlā piḍakā vinatā matā||89||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="78-89">samprati saptapiḍakā vaktavyāḥ, atastāsāṃ pradhānahetutvena pramehāneva tāvannidānādikrameṇāha- gurvityādi| navaṃ pānamiti navaṃ madyam| nidrāmāsyāsukhāni cetyatrānte ‘bhajatāṃ’ iti śeṣaḥ| ojaḥ prasādo dhātūnāmiti yāvat| kṛcchr iti kṛcchrasādhyaḥ| upekṣayā acikitsayā| śarāvikādisañjñānvayo <note place="foot" type="variant" n="37">'śarāvikādisañjñā svayonivivaraṇe sphuṭā' iti pā.</note> vivaraṇe sphuṭaḥ| alajīsañjñā rūḍhā| etāśca prādhānyāduktāḥ| tena suśrute'pi piḍakādhikyamuktaṃ yat, tanna virodhi| sirājālaṃ sirāsamūhaḥ| citā adhiṣṭhitā||78-89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">vidradhiṃ dvividhāmāhurbāhyāmābhyantarīṃ tathā| bāhyā tvaksnāyumāṃsotthā kaṇḍarābhā mahārujā||90||</seg> <seg type="unit" n="91">śītakānnavidāhyuṣṇarūkṣaśuṣkātibhojanāt| viruddhājīrṇasaṅkliṣṭaviṣamāsātmyabhojanāt||91||</seg> <seg type="unit" n="92">vyāpannabahumadyatvādvegasandhāraṇācchramāt| jihmavyāyāmaśayanādatibhārādhvamaithunāt||92||</seg> <seg type="unit" n="93">antaḥśarīre māṃsāsṛgāviśanti <note place="foot" type="variant" n="38">'māṃsāsṛk praviśanti' iti pā.</note> yadā malāḥ| tadā sañjāyate granthirgambhīrasthaḥ sudāruṇaḥ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">hṛdaye klomni yakṛti plīhni kukṣau ca vṛkkayoḥ| nābhyāṃ vaṅkṣaṇayorvā'pi bastau vā tīvravedanaḥ||94||</seg> <seg type="unit" n="95">duṣṭaraktātimātratvāt sa vai śīghraṃ vidahyate| tataḥ śīghravidāhitvādvidradhītyabhidhīyate||95||</seg> <seg type="unit" n="96">vyadhacchedabhramānāhaśabdasphuraṇasarpaṇaiḥ| vātikīṃ, paittikīṃ tṛṣṇādāhamohamadajvaraiḥ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">jṛmbhotkleśārucistambhaśītakaiḥ ślaiṣmikīṃ viduḥ| sarvāsu ca <note place="foot" type="variant" n="39">'sarvāsvāsu' iti pā.</note> mahacchūlaṃ vidradhīṣūpajāyate||97||</seg> <seg type="unit" n="98">śastrāstrairbhidyata <note place="foot" type="variant" n="40">'taptaiḥ śastrairyathā mathyetolmukairiva dahyate' iti pā.| ulmukamaṅgāram</note> iva colmukairiva dahyate| vidradhī vyamlatā yātā vṛścikairiva daśyate||98||</seg> <seg type="unit" n="99">tanu rūkṣāruṇaṃ śyāvaṃ phenilaṃ vātavidradhī| tilamāṣakulatthodasannibhaṃ pittavidradhī||99||</seg> <seg type="unit" n="100">ślaiṣmikī sravati śvetaṃ picchilaṃ bahalaṃ bahu| lakṣaṇaṃ sarvamevaitadbhajate sānnipātikī||100||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="90-100">vidradhiṃ dvividhāmityanenābhyantaravidradherapi vidradhitvena piḍakānāṃ saptatve'virodha iti darśayati| kaṇḍarābhā sthūlasnāyvākārā| antarvidradhergarīyastvena nidānānyāha- śītaketyādi| saṅkliṣṭaṃ doṣalam| vyāpannaṃ <note place="foot" type="variant" n="41">'vyāpannam asamyaksandhānādinā vikṛtimāpannam'</note> ca bahu ca madyamupayuṅkte yaḥ sa vyāpannabahumadyaḥ| antaḥśarīra iti koṣṭhe| malā doṣāḥ| granthiriva granthiḥ| sa iti granthiḥ| vyadhādayo vyathāprakārāḥ <note place="foot" type="variant" n="42">'vyathāviśeṣāḥ' iti pā.</note>| śītameva śītakam| vyamlatāṃ yātā vidāhaṃ prāptā| tamakaḥ śvāsabhedaḥ||90-100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">athāsāṃ vidradhīnāṃ sādhyāsādhyatvaviśeṣajñānārthaṃ sthānakṛtaṃ liṅgaviśeṣamupadekṣyāmaḥ- tatra pradhānamarmajāyāṃ vidradhyāṃ hṛddhaṭṭanatamakapramohakāsaśvāsāḥ, klomajāyāṃ pipāsāmukhaśoṣagalagrahāḥ, yakṛjjāyāṃ śvāsaḥ, plīhajāyāmucchvāsoparodhaḥ, kukṣijāyāṃ kukṣipārśvāntarāṃsaśūlaṃ, vṛkkajāyāṃ pṛṣṭhakaṭigrahaḥ, nābhijāyāṃ hikkā, vaṅkṣaṇajāyāṃ sakthisādaḥ, bastijāyāṃ kṛcchrapūtimūtravarcasatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="43">'kṛcchramūtratā, pūtivarcastvaṃ ca' iti pā.</note> ceti||101||</seg> <seg type="unit" n="102">pakvaprabhinnāsūrdhvajāsu mukhāt srāvaḥ sravati, adhojāsu gudāt, ubhayatastu nābhijāsu||102||</seg> <seg type="unit" n="103">āsāṃ hṛnnābhibastijāḥ paripakvāḥ sānnipātikī ca maraṇāya; śeṣāḥ punaḥ kuśalamāśupratikāriṇaṃ cikitsakamāsādyopaśāmyanti| tasmādacirotthitāṃ vidradhīṃ śastrasarpavidyudagnitulyāṃ snehavirecanairāśvevopakramet sarvaśo gulmavacceti||103||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="101-103">kukṣipārśvāntarāṃsaśūlamiti kukṣipārśvāntarāṃseṣu śūlam <note place="foot" type="variant" n="44">'kukṣipārśvamadhyeṃ'se śūlaṃ' iti pā.</note>| hṛnnābhibastijāsu sānnipātikīṃ pṛthak paṭhan sānnipātikīṃ pakvāmapakvāṃ cāsādhyāṃ darśayati| śastrādidṛṣṭāntatrayācchastravanmarmacchedakatvaṃ, sarpavadāśusañjñāhāritvaṃ, vidyudagnivadāśumārakatvaṃ jñeyam||101-103||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">bhavanti cātra- vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ| tāvaccaitā na lakṣyante yāvadvāstuparigrahaḥ||104||</seg> <seg type="unit" n="105">śarāvikā kacchapikā jālinī ceti duḥsahāḥ| jāyante tā hyatibalāḥ prabhūtaśleṣmamedasaḥ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">sarṣapī cālajī caiva vinatā vidradhī ca yāḥ| sādhyaḥ pittolbaṇāstāstu sambhavantyalpamedasaḥ||106||</seg> <seg type="unit" n="107">marmasvaṃse gude pāṇyoḥ stane sandhiṣu pādayoḥ| jāyante yasya piḍikāḥ sa pramehī na jīvati||107||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="104-107">pramehaṃ vinā'pyuktapiḍakāsambhavaṃ darśayati- vinetyādi| etena ca piḍakānāṃ mādhumehikatvaṃ yat pūrvamuktaṃ tat prāyikatvena jñeyam| vāstu sthānam| vidradhī ceti bāhyavidradhī||104-107||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">tathā'nyāḥ piḍakāḥ santi raktapītāsitāruṇāḥ| pāṇḍurāḥ pāṇḍuvarṇāśca bhasmābhā mecakaprabhāḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">mṛdvyaśca kaṭhināścānyāḥ sthūlāḥ sūkṣmāstathā'parāḥ| mandavegā mahāvegāḥ svalpaśūlā mahārujaḥ||109||</seg> <seg type="unit" n="110">tā buddhvā mārutādīnāṃ yathāsvairhetulakṣaṇaiḥ| brūyādupacareccāśu prāgupadravadarśanāt||110||</seg> <seg type="unit" n="111">tṛṭśvāsamāṃsasaṅkothamohahikkāmadajvarāḥ| vīsarpamarmasaṃrodhāḥ piḍakānāmupadravāḥ||111||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="108-111">pramehapiḍakāprasaṅgenānyāsāmapi piḍakānāmāviṣkṛtānāṃ lakṣaṇaṃ brūte- tathā'nyā ityādi| pāṇḍurā dhūsarāḥ, pāṇḍuvarṇāstu rūkṣapāṇḍuvarṇā jñeyāḥ| mecakaprabhāḥ snigdhakṛṣṇavarṇāḥ| upacarecceti mārutādīnāṃ bheṣajairityarthādbhavati| prāgupadravadarśanādityanena upadravayuktā piḍakā asādhyeti darśayati| saṅkothaḥ pūtibhāvaḥ||108-111||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca doṣāṇāṃ trividhā gatiḥ| ūrdhvaṃ cādhaśca tiryakca vijñeyā trividhā'parā||112||</seg> <seg type="unit" n="113">trividhā cāparā koṣṭhaśākhāmarmāsthisandhiṣu| ityuktā vidhibhedena doṣāṇāṃ trividhā gatiḥ||113||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="112-113">samprati doṣāṇāṃ gatiṃ vivṛṇoti- kṣaya ityādi| sthānaṃ svamānavasthānam| gatiḥ prakāro'vasthā vā| caya ityatra praśabdo luptanirdiṣṭaḥ, tena prakṛṣṭacayaḥ; evaṃ prakṛṣṭaḥ kopaḥ prakopaḥ; evaṃ praśamo'pi| etena varṣādiṣu pittādīnāṃ prakṛṣṭaścayo bhavatīti darśyate, itaradoṣasyāpi ca stokamātreṇa cayo yathāsambhavaṃ sūcyate; tena śaradyanubalatvena kaphaprakopo bhavatītyādi gṛhītaṃ bhavati||112-113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathākramam| bhavantyekaikaśaḥ ṣaṭsu kāleṣvabhrāgamādiṣu||114||</seg> gatiḥ kālakṛtā caiṣā cayādyā punarucyate|115|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="114">yathākramamiti varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṭkrameṇa; kiṃvā yathākramamiti yathāyogyatayā| pittādīnāmiti pittaśleṣmavātānām| ekaikaśa iti ayaugapadyena| etacca prādhānyenaiva jñeyaṃ, tena prāvṛṣi śleṣmapittakopenāpradhānena na vyabhicāraḥ| yaduktaṃ- “varṣāsvagnibale hīne kupyanti pavanādayaḥ” (sū.a.6) iti| atra hi pavanādaya iti pavanapradhānāḥ; evaṃ vasante vātapittaprakope vyākhyeyam| atra ca ṣaṭsu ṛtuṣu pittaśleṣmavātānāṃ prabalacayādayo vibhajyamānatvena; tena pittacayakāle vātasya kopaḥ, śaradi pittasya prakopakāle vātapraśamaḥ, hemante pittapraśamaḥ kaphasya cayaḥ, vasante tu kaphaprakopa eva paraṃ, tathā kaphapraśamake grīṣme vātacaya iti ca syāt| vātaṃ parityajya pittādīnāmityabhidhānāṃ visargasyābhipretatvenāgre vaktavyatvāt kṛtaṃ, visarge ca pittacaya eva bhavatīti kṛtvā||114||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">gatiśca dvividhā dṛṣṭā prākṛtī vaikṛtī ca yā||115||</seg> <seg type="unit" n="116">pittādevoṣmaṇaḥ paktirnarāṇāmupajāyate| tacca pittaṃ <note place="foot" type="variant" n="45">'pittaṃ caigha' iti pā.</note> prakupitaṃ vikārān kurute bahūn||116||</seg> <seg type="unit" n="117">prākṛtastu balaṃ śleṣmā vikṛto mala ucyate| sa caivaujaḥ smṛtaḥ kāye sa ca pāpmopadiśyate||117||</seg> <seg type="unit" n="118">sarvā hi ceṣṭā vātena sa prāṇaḥ prāṇīnāṃ smṛtaḥ| tenaiva rogā jāyante tena caivoparudhyate||118||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="115-118">gatibhedāntaramāha- gatiścetyādi| atra pittamādau <note place="foot" type="variant" n="46">'pittamagre' iti pā.</note> kṛtaṃ śarīrasthitihetvagnikartṛtvena| paktiḥ pākaḥ| balamiti balahetutvena| mala iti śarīramalinīkaraṇāt| oja iti sārabhūtaṃ; yadi vā dvitīyaślaiṣmikaujohetutvenaujaḥ| vakṣyati hi śārīre- “tāvaccaiva ślaiṣmikasyaujasaśca pramāṇam” (śā.a.7) iti| duḥkhahetutvāt pāpmā| sarvā hi ceṣṭā iti avikṛtagamanādyāḥ| uparudhyate mriyate||115-118||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">nityaṃ sannihitāmitraṃ samīkṣyātmānamātmavān| nityaṃ yuktaḥ paricaredicchannāyuranitvaram||119||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="119">ātmavāniti praśaṃsāyāṃ matuppratyayaḥ| yukta ityudyuktaḥ| anitvaram agatvaram||119||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">tatra ślokau- śirorogāḥ sahṛdrogā rogā mānavikalpajāḥ| kṣayāḥ sapiḍakāścoktā doṣāṇāṃ gatireva ca||120||</seg> <seg type="unit" n="121">kiyantaḥśirasīye'sminnadhyāye tattvadarśinā| jñānārthaṃ bhiṣajāṃ caiva prajānāṃ ca hitaiṣiṇā||121||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="120-121">tatra ślokāvityādi||120-121||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne kiyantaḥśirasīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne rogacatuṣke kiyantaḥśirasīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ||17||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="18" xml:id="ca.1.18">
          <head>triśothīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātastriśothīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvādhyāye piḍakā uktāḥ, tāśca śotharūpāḥ, ataḥ śothādhikārāt triśothīyo'bhidhīyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">trayaḥ śothā bhavanti vātapittaśleṣmanimittāḥ, te punardvividhā nijāgantubhedena||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">vakṣyamāṇadvividhādibhede vidyamāne'pi vātādikṛtatritvābhidhānamagre vātādikṛtasyaiva prādhānyakhyāpanārtham||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatrāgantavaśchedanabhedanakṣaṇanabhañjanapicchanotpeṣaṇaprahāravadhabandhanaveṣṭanavyadhanapīḍanādibhirvā bhallātakapuṣpaphalarasātmaguptāśūkakrimiśūkāhitapatralatāgulmasaṃsparśanairvā svedanaparisarpaṇāvamūtraṇairvā viṣiṇāṃ saviṣaprāṇidaṃṣṭrādantaviṣāṇanakhanipātairvā sāgaraviṣavātahimadahanasaṃsparśanairvā śothāḥ samupajāyante||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">bhedanam āśayavidāraṇaṃ, kṣaṇanam asthicūrṇanaṃ, bhañjanaṃ jarjarīkaraṇaṃ, picchnam atyarthapīḍanam, utpeṣaṇaṃ śilotpeṣaṇamiva, veṣṭanam agranthibandhanaṃ sarpādibhiḥ| śūkavatāṃ krimīṇāṃ śūkaḥ śūkakrimiśūkaḥ| svedanādibhirviṣiṇāmiti yojyam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">te punaryathāsvaṃ hetuvyañjanairādāvupalabhyante nijavyañjanaikadeśaviparītaiḥ; bandhamantrāgadapralepapratāpanirvāpaṇādibhiścopakramairupakramyamāṇāḥ praśāntimāpadyante||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">ādāvupalabhyanta iti vacanāduttarakālamāgantorapi nijatulyatāṃ brūte| yaduktam- “āganturanveti nijaṃ vikāraṃ” (sū.a.19) iti| nijavyañjanaikadeśaviparītairiti nijalakṣaṇebhya āgantūnāmekadeśo viparīto bhavati, sa ca vātādijanyaśyāvādivarṇavikāratvājjñeyaḥ; kiṃvā āganturvyathāpūrvo bhavati paścādvātādibhiranubadhyate, nijastu pūrvaṃ vātādilakṣaṇairyujyate paścādvedanāvān bhavatītyekadeśavaiparītyam| bandhaḥ ariṣṭābandho vraṇabandhaśca| bandhādayaśca yathāyogyatayā boddhavyāḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">nijāḥ punaḥ snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanānāmayathāvatprayogānmithyāsaṃsarjanādvā chardyalasakavisūcikāśvāsakāsātisāraśoṣapāṇḍurogodarajvarapradarabhagandarārśovikārātikarśanairvā kuṣṭhakaṇḍūpiḍakādibhirvā chardikṣavathūdgāraśukravātamūtrapurīṣavegadhāraṇairvā karmarogopavāsādhvakarśitasya vā sahasā'tigurvamlalavaṇapiṣṭānnaphalaśākarāgadadhiharitakamadyamandakavirūḍhanavaśūkaśamīdhānyānūpaudaka- piśitopayogānmṛtpaṅkaloṣṭabhakṣaṇāllavaṇātibhakṣaṇādgarbhasampīḍanādāmagarbhaprapatanāt prajātānāṃ ca mithyopacārādudīrṇadoṣatvācca śophāḥ prādurbhavanti; ityuktaḥ sāmānyo hetuḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">chardyādayaḥ svarūpata eva śothahetavaḥ| karmādyatikarśitasya tu sahasā'tigurvādisevanaṃ śothahetuḥ; karmeti pañcakarma| virūḍhanavaśabdau śūkaśamīdhānyaviśeṣaṇau| prajātānāmiti aciraprasūtānām||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ayaṃ tvatra viśeṣaḥ- śītarūkṣalaghuviśadaśramopavāsātikarśanakṣapaṇādibhirvāyuḥ <note place="foot" type="variant" n="1">'... dhūmopavāsa...' iti pā.</note> prakupitastvaṅmāṃsaśoṇitādīnyabhibhūya śophaṃ janayati; sa kṣiprotthānapraśamo bhavati, tathā śyāmāruṇavarṇaḥ prakṛtivarṇo vā, calaḥ spandanaḥ kharaparuṣabhinnatvagromā chidyata iva bhidyata iva pīḍyata iva sūcībhiriva tudyate pipīlikābhiriva saṃsṛpyate sarṣapakalkāvalipta iva cimicimāyate saṅkucyata āyamyata iveti vātaśothaḥ (1); uṣṇatīkṣṇakaṭukakṣāralavaṇāmlājīrṇabhojanairagnyātapapratāpaiśca pittaṃ prakupitaṃ tvaṅmāṃsaśoṇitānyabhibhūya śothaṃ janayati; sa kṣiprotthānapraśamo bhavati, kṛṣṇapītanīlatāmrāvabhāsa uṣṇo mṛduḥ kapilatāmraromā <note place="foot" type="variant" n="2">'kapilapiṅgalatāmraromā' iti pā.</note> uṣyate dūyate dhūpyate ūṣmāyate svidyate klidyate na ca sparśamuṣṇaṃ ca suṣūyata <note place="foot" type="variant" n="3">'sahate' iti pā.</note> iti pittaśothaḥ (2); gurumadhuraśītasnigdhairatisvapnāvyāyāmādibhiśca śleṣmā prakupitastvaṅmāṃsaśoṇitādīnyabhibhūya śothaṃ janayati; sa kṛcchrotthānapraśamo bhavati, pāṇḍuśvetāvabhāso guruḥ snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ styānaḥ śuklāgraromā sparśoṣṇasahaśceti śleṣmaśothaḥ (3); yathāsvakāraṇākṛtisaṃsargāddvidoṣajāstrayaḥ śothā bhavanti; yathāsvakāraṇākṛtisannipātāt sānnipātika ekaḥ; evaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">'evaṃ saptavidho bhedaḥ' iti kvacitpustake na paṭhyate</note> saptavidho bhedaḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">prakṛtibhistābhistābhirbhidyamāno <note place="foot" type="variant" n="5">'evaṃ bhedaprakṛtibhistābhistābhirbhidyamānaḥ' iti pā.</note> dvividhastrividhaścaturvidhaḥ saptavidho'ṣṭavidhaśca śotha upalabhyate, punaścaika <note place="foot" type="variant" n="6">'sa punaścaikaḥ' iti pā.</note> evotsedhasāmānyāt||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7-8">kṣapaṇaṃ vamanādibhiḥ| prakṛtivarṇaḥ dehasamānavarṇaḥ| calaḥ saṅkramaṇavān| spandanaḥ kampanaḥ| uṣyate pārśvastheneva vahninā dahyate| dhūpyate dhūmamivodvamati| ūṣmāyate <note place="foot" type="variant" n="7">'uṣṇāyate' iti pā.</note> bahiḥ parairapyuṣṇatvenopalabhyate| svidyate svedavān bhavati| na suṣūyate na sahate; sparśanaṃ ca na sahate, uṣṇaṃ ca na sahate| sa kṛcchrotthānapraśama iti cirotthānapraśamaḥ| prakṛtibhiriti kāraṇaiḥ| utsedha unnatatvam||7-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">bhavanti cātra- śūyante yasya gātrāṇi svapantīva <note place="foot" type="variant" n="8">'spandantīva' iti pā.</note> rujanti ca| pīḍitānyunnamantyāśu vātaśothaṃ tamādiśet||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yaścāpyaruṇavarṇābhaḥ śotho naktaṃ praṇaśyati| snehoṣṇamardanābhyāṃ ca praṇaśyet sa ca vātikaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">yaḥ pipāsājvarārtasya dūyate'tha vidahyate| svidyati klidyate gandhī sa paittaḥ svayathuḥ smṛtaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">yaḥ pītanetravaktratvak <note place="foot" type="variant" n="9">'pītamukhanetratvak' iti pā.</note> pūrvaṃ madhyāt praśūyate| tanutvak cātisārī ca pittaśothaḥ sa ucyate||12||</seg> <seg type="unit" n="13">śītaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">'yaḥ śītalaḥ saktagatiḥ pāṇḍuḥ kaṇḍūyate'pi ca' iti pā.</note> saktagatiryastu kaṇḍūmān pāṇḍureva ca| nipīḍito nonnamati <note place="foot" type="variant" n="11">'pīḍito nonnamenmandaḥ' iti pā.</note> śvayathuḥ sa kaphātmakaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">yasya śastrakuśacchinnācchoṇitaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">'chinnādityanantaraṃ 'aṅgāt' iti śeṣaḥ' iti śivadāsasenaḥ| 'śastrakuśacchedāt' iti pā.</note> na pravartate| kṛcchreṇa picchā sravati sa cāpi kaphasambhavaḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">nidānākṛtisaṃsargācchvayathuḥ syāddvidoṣajaḥ| sarvākṛtiḥ sannipātācchotho vyāmiśrahetujaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-15">śūyanta ityādi| punaḥ ślokena lakṣaṇābhidhānaṃ prāyobhāvilakṣaṇadarśanārtham| svapantīveti nirvedanaḥ| etena <note place="foot" type="variant" n="13">'etacca' iti pā.</note> vāyoścalatvena kṣaṇācca ruk, kṣaṇācca tadabhāva iti jñeyam| madhyāditi śarīramadhyāt| saktagatiḥ avisārī| śastrakuśacchinnāditi śastrakuśakṛtācchedāt||9-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">yastu pādābhinirvṛttaḥ śothaḥ sarvāṅgago bhavet| jantoḥ sa ca sukaṣṭaḥ syāt prasṛtaḥ strīmukhācca yaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">yaścāpi guhyaprabhavaḥ striyā vā puruṣasya vā| sa ca kaṣṭatamo jñeyo yasya ca syurupadravāḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-17">pādābhinirvṛttaḥ śothaḥ puruṣāṇāṃ laghāvadhodeśe jātaḥ san yadā na jīyate tadā gurumūrdhvadeśaṃ gataḥ sa na pāryate jetuṃ, yo hi laghau pradeśe jetuṃ na pāryate sa gurupradeśagato nitarāmeva na pāryate; evaṃ prasṛtaḥ strīmukhācca ya ityapi jñeyam| vacanaṃ hi- “adhobhāgo guruḥ strīṇāmūrdhvaḥ puṃsāṃ gurustathā” (su.sū.a.46) iti||16-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">chardiḥ śvāso'rucistṛṣṇā jvaro'tīsāra eva ca| saptako'yaṃ sadaurbalyaḥ śophopadravasaṅgrahaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">uktānupadravānāha- chardirityādi||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">yasya śleṣmā prakupito jihvāmūle'vatiṣṭhate| āśu sañjanayecchothaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">'sañjanayañchothaṃ' iti pā.</note> jāyate'syopajihvikā||19||</seg> <seg type="unit" n="20">yasya śleṣmā prakupitaḥ kākale vyavatiṣṭhate| āśu sañjanayecchophaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">'sañjanayañchothaṃ' iti pā.</note> karoti galaśuṇḍikām||20||</seg> <seg type="unit" n="21">yasya śleṣmā prakupito galabāhye'vatiṣṭhate| śanaiḥ sañjanayecchophaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">'sañjanayañchothaṃ' iti pā.</note> galagaṇḍo'sya jāyate||21||</seg> <seg type="unit" n="22">yasya śleṣmā prakupitastiṣṭhatyantargale sthiraḥ| āśu sañjanayecchophaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">'sañjanayañchothaṃ' iti pā.</note> jāyate'sya galagrahaḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">yasya pittaṃ prakupitaṃ saraktaṃ tvaci sarpati| śophaṃ sarāgaṃ janayedvisarpastasya <note place="foot" type="variant" n="18">'janayat' iti pā.</note> jāyate||23||</seg> <seg type="unit" n="24">yasya pittaṃ prakupitaṃ tvaci rakte'vatiṣṭhate| śothaṃ sarāgaṃ janayet <note place="foot" type="variant" n="19">'janayat' iti pā.</note> piḍakā tasya jāyate||24||</seg> <seg type="unit" n="25">yasya prakupitaṃ pittaṃ śoṇitaṃ prāpya śuṣyati| tilakā piplavo vyaṅgā nīlikā tasya jāyate||25||</seg> <seg type="unit" n="26">yasya pittaṃ prakupitaṃ śaṅkhayoravatiṣṭhate| śvayathuḥ śaṅkhako nāma dāruṇastasya jāyate||26||</seg> <seg type="unit" n="27">yasya pittaṃ prakupitaṃ karṇamūle'vatiṣṭhate| jvarānte durjayo'ntāya śothastasyopajāyate||27||</seg> <seg type="unit" n="28">vātaḥ plīhānamuddhūya kupito yasya tiṣṭhati| śanaiḥ paritudan <note place="foot" type="variant" n="20">'śūlaiḥ paritudan' iti pā.</note> pārśvaṃ plīhā tasyābhivardhate||28||</seg> <seg type="unit" n="29">yasya vāyuḥ prakupito gulmasthāne'vatiṣṭhate| śophaṃ saśūlaṃ janayan gulmastasyopajāyate||29||</seg> <seg type="unit" n="30">yasya vāyuḥ prakupitaḥ śophaśūlakaraścaran| vaṅkṣaṇādvṛṣaṇau yāti vṛddhistasyopajāyate||30||</seg> <seg type="unit" n="31">yasya vātaḥ prakupitastvaṅmāṃsāntaramāśritaḥ| śothaṃ sañjanayet kukṣāvudaraṃ tasya jāyate||31||</seg> <seg type="unit" n="32">yasya vātaḥ prakupitaḥ kukṣimāśritya tiṣṭhati| nādho vrajati nāpyūrdhvamānāhastasya jāyate||32||</seg> <seg type="unit" n="33">rogāścotsedhasāmānyadadhimāṃsārbudādayaḥ| viśiṣṭā nāmarūpābhyāṃ nirdeśyāḥ śothasaṅgrahe||33||</seg> <seg type="unit" n="34">vātapittakaphā yasya yugapat kupitāstrayaḥ| jihvāmūle'vatiṣṭhante vidahantaḥ samucchritāḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">janayanti bhṛśaṃ śothaṃ vedanāśca pṛthagvidhāḥ| taṃ śīghrakāriṇaṃ rogaṃ rohiṇīti vinirdiśet||35||</seg> <seg type="unit" n="36">trirātraṃ paramaṃ tasya jantorbhavati jīvitam| kuśalena tvanukrāntaḥ <note place="foot" type="variant" n="21">'kṣipramanukrānta iti śīghraṃ cikitsita ityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> kṣipraṃ sampadyate sukhī||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19-36">sampratyutsedhasāmānyāt prādeśikāñchothānāha- yasyetyādi| kākalaṃ tālumūlam| śanairitivacanena galagaṇḍakāriṇo doṣāścirakriyā bhavantīti darśayati; galagrahādau cāśukāriṇo doṣā bhavanti| visarpasya piḍakāyāśca tulyakāraṇatve'pi visarpe sarpaṇaśīlo doṣaḥ, piḍakāyāṃ ca sthiro jñeyaḥ; ata eva piḍakāsamprāptau ‘avatiṣṭhate’ ityuktam| yasya pittamityādau pittaṃ prāpya śoṇitaṃ kartṛ śuṣyatīti yojanīyam| piplavaḥ ‘jaṭulā’ iti prasiddhaḥ| dāruṇaḥ anupakramādāśumārakaḥ| durjayo'ntāyeti durjayo vā yathākramamupakramyamāṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="22">'yathākramamanupakramyamāṇaḥ' iti pā.</note>, antāya vā mithyopakramādveti mantavyam| ayameva śotho'nyatrāpyuktaḥ- “sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇāḥ| śothaḥ sañjāyate tena kaścideva pramucyate” iti| gulmādayo vistaravaktavyā api ihotsedhasāmānyālleśata ucyante| śothasaṅgraha iti śothatvenotsedharūpeṇa saṅgrahaḥ śothasaṅgrahaḥ|| samucchritā atiriktapramāṇāḥ| bhṛśam atyarthaduḥkhakāriṇam| kṣipramityanukrānta ityanena sambadhyate, tena trirātraghātitvaṃ yasya tasya kathaṃ śīghrapraśama iti codyaṃ nottiṣṭhate; kiṃvā kṣipraṃ sampadyate sukhīti vyādhimahimnā bhavati| vyādherevaitat svarūpaṃ yacchīghraṃ hanti, śīghraṃ praśāmyatīti| yaduktaṃ- “sa śīghraṃ śīghrakāritvāt praśamaṃ yāti hanti vā” (ci. 3) iti||19-36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">santi hyevaṃvidhā rogāḥ sādhyā dāruṇasammatāḥ| ye hanyuranupakrāntā mithyācāreṇa <note place="foot" type="variant" n="23">'mithyārambheṇa' iti pā.</note> vā punaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">sādhyāścāpyapare <note place="foot" type="variant" n="24">'sādhyāścaivāpare' iti pā.</note> santi vyādhayo mṛdusammatāḥ| yatnāyatnakṛtaṃ yeṣu karma sidhyatyasaṃśayam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">asādhyāścāpare santi vyādhayo yāpyasañjñitāḥ| susādhvapi kṛtaṃ yeṣu karma yātrākaraṃ bhavet||39||</seg> <seg type="unit" n="40">santi cāpyapare rogā yeṣu karma na sidhyati| api yatnakṛtaṃ bālairna tān vidvānupācaret||40||</seg> <seg type="unit" n="41">sādhyāścaivāpyasādhyāśca vyādhayo dvividhāḥ smṛtāḥ| mṛdudāruṇabhedena te bhavanti caturvidhāḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37-41">etadeva śīghrakāritvamanyeṣvapi jvarāntakarṇaśothavalayādiṣvastītyāha- santītyādi| dāruṇā iti sammatā dāruṇasammatāḥ| dāruṇatvaprasaṅgena mṛdvādibhedānapyāha- sādhyāścetyādi| yātrākaraṃ yāpanākaram| bālaiḥ ajñaiḥ, asādhye ajñā evotsāhāt pravartanta ityarthaḥ| asādhyasya mṛdudāruṇatvaṃ yāpyapratyākhyeyabhedena, tathā sadyaḥprāṇaharakālāntaraprāṇaharatvādinā ca||37-41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">ta evāparisaṅkhyeyā bhidyamānā bhavanti hi| rujāvarṇasamutthānasthānasaṃsthānanāmabhiḥ <note place="foot" type="variant" n="25">'nidānavedanāvarṇasthānasaṃsthānanāmabhiḥ' iti pā.</note>||42||</seg> <seg type="unit" n="43">vyavasthākaraṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">'vyavasthākāraṇaṃ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note> teṣāṃ yathāsthūleṣu saṅgrahaḥ| tathā prakṛtisāmānyaṃ vikāreṣūpadiśyate||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42-43">ta evetyādi| samutthānabhedā hetubhedāḥ; rūkṣabhojanarātrijāgaraṇādibhinnahetujanyo hi vāto bhinnopakramasādhyaśca bhavatīti bhāvaḥ| sthānabhedā āmāśayādayo rasādayaśca| saṃsthānam ākṛtiḥ, yathā- gulmārbudādiḥ| nāmabhedo yathā- ekasminneva rājayakṣmaṇi rājayakṣmaśoṣādisañjñā| nanvevamaparisaṅkhyeyatve kathaṃ vyavahāra ityāha- vyavasthetyādi| vyavasthākaraṇaṃ cikitsāvyavahārārthaṃ saṅkhyākathanam| yathāsthūleṣviti ye ye sthūlā udaramūtrakṛcchrādayasteṣu; saṅgrahaḥ aṣṭodarīyarogasaṅgrahe (udiśyate) ityarthaḥ| asthūleṣu vikāreṣu aṣṭodarīye sañjñayā'nukteṣu kathaṃ vyavasthākaraṇamityāha- tathetyādi| prakṛtisāmānyaṃ samānakāraṇatā; tenānukteṣu sākṣāddhyādhiṣu vātajo'yaṃ śleṣmajo'yamiti, tathā rasajo'yaṃ raktajo'yamityādikā cikitsāvyavahārārthaṃ vyavasthā kartavyeti bhāvaḥ| ata evāṣṭodarīye vakṣyati- “sarve vikārā vātapittakaphānnātivartante” (sū. 19) iti||42-43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">vikāranāmākuśalo na jihrīyāt kadācana| na hi sarvavikārāṇāṃ nāmato'sti dhruvā sthitiḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">sa eva kupito doṣaḥ samutthānaviśeṣataḥ| sthānāntaragataścaiva janayatyāmayān bahūn <note place="foot" type="variant" n="27">'sthānāntaragataścāpi vikārān kurute bahūn' iti pā.</note>||45||</seg> <seg type="unit" n="46">tasmādvikāraprakṛtīradhiṣṭhānāntarāṇi ca| samutthānaviśeṣāṃśca buddhvā karma samācaret||46||</seg> <seg type="unit" n="47">yo hyetattritayaṃ jñātvā karmāṇyārabhate bhiṣak| jñānapūrvaṃ yathānyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="28">'yathāmnāyaṃ' iti pā.</note> sa karmasu na muhyati||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="44-47">jvararaktapittādivannāmājñāne'pi vātādijanyatvajñānenaiva pracaritavyamityāha- vikāretyādi| sthānāntaragataścetyatra cakāra ekasthānagato'pi bahuvikāraṃ karotīti samuccinoti| yato vakṣyati- “karoti galamāśritaḥ| kaṇṭhoddhvaṃsaṃ ca kāsaṃ ca svarabhedamarocakam” (ci. 8) iti| adhiṣṭhānāntarāṇi āśayāntarāṇi| jñānapūrvamiti cikitsājñānapūrvakam| yathānyāyaṃ yathāgamam| evaṃ manyate- yadvātārabdhatvādijñānameva kāraṇaṃ rogāṇāṃ cikitsāyāmupakāri, nāmajñānaṃ tu vyavahāramātraprayojanārthaṃ na svarūpeṇa cikitsāyāmupakārīti||44-47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">nityāḥ prāṇabhṛtāṃ dehe vātapittakaphāstrayaḥ| vikṛtāḥ prakṛtisthā vā tān bubhutseta paṇḍitaḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="48">samprati vātādijñānena rogajñānamuddiṣṭaṃ tenopoddhātena vātādīnāṃ prakṛtisthānāmaprakṛtisthānāṃ ca lakṣaṇaṃ vaktumāha- nityā ityādi| bubhutseta jñātumicchet||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">utsāhocchvāsaniḥ śvāsaceṣṭā dhātugatiḥ samā| samo mokṣo gatimatāṃ vāyoḥ karmāvikārajam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">darśanaṃ paktirūṣmā ca kṣuttṛṣṇā dehamārdavam| prabhā prasādo medhā ca pittakarmāvikārajam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">sneho bandhaḥ sthiratvaṃ ca gauravaṃ vṛṣatā balam| kṣamā dhṛtiralobhaśca kaphakarmāvikārajam||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49-51">ceṣṭeti avikṛtā ceṣṭā| dhātugatiriti rasādīnāṃ poṣyaṃ dhātuṃ prati gamanam| gatimatāmiti purīṣādīnāṃ bahirniḥsaratām| prasādaḥ manaḥprasādaḥ| bandhaḥ sandhibandhaḥ| sthiratvam aśaithilyam| gauravaṃ prākṛtaṃ śarīragauravam| kṣamā sahiṣṇutā| dhṛtiḥ manaso'cāñcalyam| kṣamādayaśca śleṣmaṇaḥ prabhāvāt kriyante; evamanyatrāpi jñeyam||49-51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">vāte pitte kaphe caiva kṣīṇe lakṣaṇamucyate| karmaṇaḥ prākṛtāddhānirvṛddhirvā'pi virodhinām||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52">kṣayalakṣaṇamāha- vāte ityādi| karmaṇaḥ prākṛtāditi vātādiprakṛtikarmatvenoktādutsāhādeḥ| hāniḥ apacayaḥ| vṛddhirvā'pi virodhināmiti uktaprākṛtalakṣaṇavirodhināṃ karmaṇāṃ vṛddhiḥ; yathā vātakṣaye utsāhavirodhino viṣādasya vṛddhiḥ, pittakṣaye'darśanāpaktyādīnāṃ, śleṣmakṣaye raukṣyādīnāṃ vṛddhiḥ| iha prākṛtakarmahānau satyāṃ nāvaśyaṃ virodhikarmavṛddhirata uktaṃ- vṛddhirvetyādi; na hyavaśyamutsāhahānāvalpamātrāyāṃ satyāṃ viṣādo vardhate, alobhanyūnatve vā manāglobho vardhate; kiṃvā, utsāhādyabhāvenābhāvamukhena jñānārthaṃ ‘karmaṇaḥ prākṛtāddhāniḥ’ ityuktaṃ, viṣādādivṛddhyā tu vidhimukhena jñānārthaṃ ‘vṛddhirvā'pi virodhinām’ ityuktam| yaducyate- vṛddhirvā'pi virodhināmiti virodhidoṣāṇāṃ, yathā- pittavṛddhau śleṣmakṣayo jāyate, ityevamādi; tanna, yato'nyadoṣavṛddhāvanyasyāvaśyaṃ na hyapāyo bhavati, tathāhi sati pittavṛddhau satyāṃ sarvadā śleṣmakṣyaḥ syāt; na ca doṣāḥ parasparaghātakā iti prāgeva pratipāditaṃ; pradeśāntare'pi doṣāṇāṃ svalakṣaṇahānireva paraṃ kṣayalakṣaṇaṃ- “kṣīṇā jahati liṅgaṃ svaṃ” (sū.a.17) ityanenoktam||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">doṣaprakṛtivaiśeṣyaṃ niyataṃ vṛddhilakṣaṇam| doṣāṇāṃ prakṛtirhānirvṛddhiścaivaṃ parīkṣyate||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="53">vṛddhilakṣaṇamāha- doṣetyādi| prakṛtiḥ svabhāvaḥ, tasya vaiśeṣyamādhikyaṃ; śleṣmaṇaḥ snehaśaityamādhuryādiryā prakṛtistasyā atisnigdhātiśaityātimādhuryādivaiśeṣyaṃ vṛddhilakṣaṇam| niyatamiti pratiniyataṃ, yadyasya prakṛtilakṣaṇaṃ tadvṛddhaṃ saptasyaiva vṛddhilakṣaṇamityarthaḥ; anye tu niścitamityāhuḥ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">tatra ślokāḥ- saṅkhyāṃ nimittaṃ rūpāṇi śothānāṃ sādhyatāṃ na ca| teṣāṃ teṣāṃ vikārāṇāṃ śothāṃstāṃstāṃśca pūrvajān||54||</seg> <seg type="unit" n="55">vidhibhedaṃ vikārāṇāṃ trividhaṃ bodhyasaṅgraham| prākṛtaṃ karma doṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ hānivṛddhiṣu||55||</seg> <seg type="unit" n="56">vītamoharajodoṣalobhamānamadaspṛhaḥ| vyākhyātavāṃstriśothīye rogādhyāye punarvasuḥ||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="54-56">saṅgrahe śothānāṃ sādhyatāmiti bheṣajaviśeṣasādhyatvam, upaśaya ityarthaḥ; tacca ‘snehauṣṇyamardanābhyāṃ ca praṇaśyet sa ca vātika’ ityuktaṃ jñeyam| na ceti na ca sādhyatāṃ, yathā- ‘yaśca pādābhinirvṛttaḥ’ ityādi| teṣāṃ teṣāmiti upajihvādīnām| śothān pūrvajānityabhidadhāna upajihvādiṣu pūrvaṃ śotho bhavati, paścādupajihvādirogavyaktiriti darśayati| ata eva ‘āśu sañjanayecchothaṃ’ ityuktvā ‘jāyate'syopajihvikā’ ityuktam| bodhyaḥ boddhavyo vikāraprakṛtyādiḥ| tasya trividhaṃ saṅgrahamiti ‘tasmādvikāraprakṛtīḥ’ ityādyuktaṃ trayam||54-56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne triśothīyo nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikākhyāyāṃ sūtrasthāne rogacatuṣke triśothīyo nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ||18||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="19" xml:id="ca.1.19">
          <head>aṣṭodarīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'ṣṭodarīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvādhyāye proktaṃ “vyavasthākaraṇaṃ teṣāṃ yathāsthūleṣu saṅgrahaḥ” (sū. 18) iti, tadanu jijñāsāyāmaṣṭāvudarāṇītyādiṃ yathāsthūlaṃ saṅgraho'bhidhīyate| aṣṭodarīya iti cārthaparā sañjñā||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalvaṣṭāvudarāṇi, aṣṭau mūtrāghātāḥ, aṣṭau kṣīradoṣāḥ, aṣṭau retodoṣāḥ; sapta kuṣṭhāni, sapta piḍakāḥ, sapta vīsarpāḥ; ṣaḍatīsārāḥ, ṣaḍudāvartāḥ; pañca gulmāḥ, pañca plīhadoṣāḥ, pañca kāsāḥ, pañca śvāsāḥ, pañca hikkāḥ, pañca tṛṣṇāḥ, pañca chardayaḥ, pañca bhaktasyānaśanasthānāni, pañca śirorogāḥ, pañca hṛdrogāḥ, pañca pāṇḍurogāḥ, pañconmādāḥ, catvāro'pasmārāḥ, catvāro'kṣirogāḥ, catvāraḥ karṇarogāḥ, catvāraḥ pratiśyāyāḥ, catvāro mukharogāḥ, catvāro grahaṇīdoṣāḥ, catvāro madāḥ, catvāro mūrcchāyāḥ, catvāraḥ śoṣāḥ, catvāri klaibyāni; trayaḥ śophāḥ, trīṇi kilāsāni, trividhaṃ lohitapittaṃ; dvau jvarau, dvau vraṇau, dvāvāyāmau, dve gṛdhrasyau, dve kāmale, dvividhamāmaṃ, dvividhaṃ vātaraktaṃ, dvividhānyarśāṃsi; eka ūrustambhaḥ, ekaḥ sannyāsaḥ, eko mahāgadaḥ; viṃśatiḥ krimijātayaḥ, viṃśatiḥ pramehāḥ, viṃśatiryonivyāpadaḥ; ityaṣṭacatvāriṃśadrogādhikaraṇānyasmin saṅgrahe samuddiṣṭāni||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">udarābhidhānamādau pūrvādhyāyoktaśothasāmānyāt; udārāṇyutsedhasāmānyācchothaprabhedā eva||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">etāni yathoddeśamabhinirdekṣyāmaḥ- aṣṭāvudarāṇīti vātapittakaphasannipātaplīhabaddhacchidradakodarāṇi, aṣṭau mūtrāghātā iti vātapittakaphasannipātāśmarīśarkarāśukraśoṇitajāḥ, aṣṭau kṣīradoṣā iti vaivarṇyaṃ vaigandhyaṃ vairasyaṃ paicchilyaṃ phenasaṅghāto raukṣyaṃ gauravamatisnehaśca, aṣṭau retodoṣā iti tanu śuṣkaṃ phenilamaśvetaṃ pūtyatipicchalamanyadhātūpahitamavasādi ca (1); sapta kuṣṭhānīti kapālodumbaramaṇḍalarṣyajihvapuṇḍarīkasidhmakākaṇāni, sapta piḍakā iti śarāvikā kacchapikā jālinī sarṣapyalajī vinatā vidradhī ca, sapta visarpā iti vātapittakaphāgnikardamakagranthisannipātākhyāḥ (2); ṣaḍatīsārā iti vātapittakaphasannipātabhayaśokajāḥ, ṣaḍudāvartā iti vātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathujāḥ (3); pañca gulmā iti vātapittakaphasannipātaśoṇitajāḥ, pañca plīhadoṣā iti gulmairvyākhyātāḥ, pañca kāsā iti vātapittakaphakṣatakṣayajāḥ, pañca śvāsā iti mahordhvacchinnatamakakṣudrāḥ, pañca hikkā iti mahatī gambhīrā vyapetā kṣudrā'nnajā ca, pañca tṛṣṇā iti vātapittāmakṣayopasargātmikāḥ, pañca chardaya iti dviṣṭārthasaṃyogajā vātapittakaphasannipātodrekotthāśca <note place="foot" type="variant" n="1">'...sannipātodrekātmikāśca' iti pā.</note>, pañca bhaktasyānaśanasthānānīti vātapittakaphasannipātadveṣāḥ, pañca śirorogā iti pūrvoddeśamabhisamasya vātapittakaphasannipātakrimijāḥ, pañca hṛdrogā iti śirorogairvyākhyātāḥ, pañca pāṇḍurogā iti vātapittakaphasannipātamṛdbhakṣaṇajāḥ, pañconmādā iti vātapittakaphasannipātāgantunimittāḥ (4); catvāro'pasmārā iti vātapittakaphasannipātanimittāḥ, catvāro'kṣirogāścatvāraḥ karṇarogāścatvāraḥ pratiśyāyāścatvāro mukharogāścatvāro grahaṇīdoṣāścatvāro madāścatvāro mūrcchāyā ityapasmārairvyākhyātāḥ, catvāraḥ śoṣā iti sāhasasandhāraṇakṣayaviṣamāśanajāḥ, catvāri klaibyānīti bījopaghātāddhvajabhaṅgājjarāyāḥ śukrakṣayācca (5); trayaḥ śothā iti vātapittaśleṣmanimittāḥ, trīṇi kilāsānīti raktatāmraśuklāni, trividhaṃ lohitapittamiti ūrdhvabhāgamadhobhāgamubhayabhāgaṃ ca (6); dvau jvarāviti uṣṇābhiprāyaḥ śītasamutthaśca śītābhiprāyaścoṣṇasamutthaḥ, dvau vraṇāviti nijaścāgantujaśca, dvāvāyāmāviti bāhyaścābhyantaraśca, dve gṛdhrasyāviti vātādvātakaphācca, dve kāmale iti koṣṭhāśrayā śākhāśrayā ca, dvividhamāmamiti alasako visūcikā ca, dvividhaṃ vātaraktamiti gambhīramuttānaṃ ca, dvividhānyarśāṃsīti śuṣkāṇyārdrāṇi ca (7); eka ūrustambha ityāmatridoṣasamutthaḥ, ekaḥ sannyāsa iti tridoṣātmako manaḥśarīrādhiṣṭhānaḥ, eko mahāgada iti atattvābhiniveśaḥ (8); viṃśatiḥ krimijātaya iti yūkā pipīlikāśceti dvividhā bahirmalajāḥ, keśādā lomādā lomadvīpāḥ saurasā audumbarā jantumātaraśceti ṣaṭ śoṇitajāḥ, antrādā udarāveṣṭā hṛdayādāścuravo darbhapuṣpāḥ saugandhikā mahāgudāśceti sapta kaphajāḥ, kakerukā makerukā lelihāḥ saśūlakāḥ sausurādāśceti pañca purīṣajāḥ; viṃśatiḥ pramehā ityudakamehaścekṣubālikārasamehaśca sāndramehaśca sāndraprasādamehaśca śuklamehaśca śukramehaśca śītamehaśca śanairmehaśca sikatāmehaśca lālāmehaśceti daśa śleṣmanimittāḥ, kṣāramehaśca kālamehaśca nīlamehaśca lohitamehaśca mañjiṣṭhāmehaśca haridrāmehaśceti ṣaṭ pittanimittāḥ, vasāmehaśca majjāmehaśca hastimehaśca madhumehaśceti catvāro vātanimittāḥ, iti viṃśatiḥ pramehāḥ; viṃśatiryonivyāpada iti vātikī paittikī śleṣmikī sānnipātikī ceti catasro doṣajāḥ, doṣadūṣyasaṃsargaprakṛtinirdeśairavaśiṣṭāḥ ṣoḍaśa nirdiśyante, tadyathā- raktayoniścārajaskā cācaraṇā cāticaraṇā ca prākcaraṇā copaplutā ca pariplutā codāvartinī ca karṇinī ca putraghnī cāntarmukhī ca sūcīmukhī ca śuṣkā ca vāminī ca ṣaṇḍhayoniśca mahāyoniśceti viṃśatiryonivyāpado bhavanti (9); kevalaścāyamuddeśo yathoddeśamabhinirdiṣṭo bhavati||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">ihaikādi saṅkhyāparityāgādaṣṭasaṅkhyāgrahaṇamādau kṛtam, aṣṭasaṅkhyāyā bahutvena prādhānyāt; viṃśatisaṅkhyamehādīnāmūnaviṃśatyādyadhaḥsaṅkhyānupūrvīprāptyabhāvānna kṛtaḥ prathamaṃ niveśaḥ| yadyapi cikitsite'ṣṭādaśa kuṣṭhāni, tathā'pīha mahākuṣṭhābhiprāyeṇa saptocyante| ṣaḍudāvartā ityatra navegāndhāraṇīyoktanyāyenoccārādinirodhajādaya udāvartā ihocyante| gulmairvyākhyātā iti yathā gulmabhedāstathā plīhadoṣāḥ| pañca tṛṣṇeti sambhojanasnehādijanitānāmapi vātādijāsvevāvarodhāt| sthānamiva sthānaṃ kāraṇaṃ; tena, anaśanasthānānyarocakāni; anena kāraṇena kāryāṇyarocakāni lakṣyante <note place="foot" type="variant" n="2">'gṛhyante' iti pā.</note>; tena rogasaṅgrahe kāraṇābhidhānamanyāyyamiti na bhavati| pūrvoddeśamabhisamasyeti kiyantaḥśirasīye vistaroktān saṅkṣipya; kiṃvā kiyantaḥśirasīya eva “ardhāvabhedako vā syāt” (sū. 17) ityādyuddiṣṭānabhisamasya parityajya śirasyeva rujārūpā ye pañca ta ucyante| ‘sāhasaṃ sandhāraṇaṃ kṣayo viṣamāśanam’ iti pāṭhe kāraṇena kāryaṃ caturvidhaḥ śoṣa ucyate| dvau jvarāvityādau śītasamutthatvenaivoṣṇābhiprāyatā labdhā, yato nidānaviparītamicchati jvarī; tadihoṣṇābhiprāyatāviśeṣaṇaṃ śītartusamutthatvena paittikasyāpi jvarasya śītasamutthatvanirāsārtham; evaṃ śītābhiprāye'pi vācyam| dvividhamāmamiti āmaviṣasya trividhakukṣīye vakṣyamāṇasyālasaka evāntarbhāvāt; anye tvāmaviṣasya viṣatvenānyaviṣatantraviṣayatvādihāgrahaṇamiti bruvate| atattvābhiniveśo mānaso vikāraḥ, sa ca sarvasaṃsāriduḥkhahetutayā gada ityucyate| krimīṇāṃ sañjñā prāyo rūḍhā jñātavyā| pipīlikā likhyāḥ| doṣasya dūṣyeṇa raktādinā saṃsargo doṣadūṣyasaṃsargaḥ, prakṛtiḥ kāraṇam; tatra doṣadūṣyasaṃsarganirdeśena raktayonyādayaḥ, prakṛtinirdeśena prākcaraṇādayo yonivyāpatticikitsitaṃ vīkṣya vyākartavyāḥ| atra madā eva madātyayarūpatāṃ yāntīti kṛtvā madātyayāḥ pṛthaṅnoktāḥ| iha coktānāṃ rogāṇāṃ yadyapi prakārāntareṇānyathā'pi saṅkhyā bhavati; tathā hi- aṣṭau jvarāḥ, dvāvunmādau nijāgantukabhedenetyādi, tathā'pi pradhānavivakṣayā eta eva bhedā gṛhītāḥ; prādhānyaṃ ca svādhikāre rogāṇāmanusaraṇīyam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sarva eva nijā vikārā nānyatra vātapittakaphebhyo nirvartante, yathāhi- śakuniḥ sarvaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">'sarvā diśo'pi' iti pā.</note> divasamapi paripatan svāṃ chāyāṃ nātivartate, tathā svadhātuvaiṣamyanimittāḥ sarve vikārā vātapittakaphānnātivartante| vātapittaśleṣmaṇāṃ punaḥ sthānasaṃsthānaprakṛtiviśeṣānabhisamīkṣya <note place="foot" type="variant" n="4">'samutthānasthānasaṃsthānavedanāvarṇanāmaprabhāvacikitsitaprakṛti- viśeṣānabhisamīkṣya' iti pā.</note> tadātmakānapi ca sarvavikārāṃ stānevopadiśanti buddhimantaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">sampratyaṣṭodarādīnāṃ tathā vakṣyamāṇānāṃ mahāroge tathā'nuktānāmiha tantre rogāṇāṃ nijānāṃ vātapittaśleṣmāṇa eva vyastāḥ samastā vā kāraṇaṃ bhavantītyetadrūpaṃ rogāṇāṃ cikitsopayogi sūtraṃ darśayitumāha- sarva ityādi| sarva ityuktā anuktāśca| yadyapyāgantuṣvapi doṣasambandho na vyabhicarati, tathā'pyāgantau roge doṣāpekṣayā na cikitsetyāgantuvyudāsārthaṃ nijā ityuktam| svaśabdenāgantukṛtaṃ dhātuvaiṣamyaṃ nirākaroti| nanu, yadi vātādijanyā eva sarvavikārāstat kimarthamanyathā'pyudarādayaḥ plīhajatvādibhirnirdiśyanta ityāha- vātapittetyādi| sthānaṃ rasādayo bastyādayaśca, saṃsthānam ākṛtirlakṣaṇamiti yāvat, prakṛtiḥ kāraṇam, eṣāṃ viśeṣānabhisamīkṣya tāṃstānupadiśantīti ‘aṣṭāvudarāṇi’ ityevammādyupadiśanti| tadātmakānapīti vātādijanitānapi| tatra, sthānaviśeṣādupadeśo yathā- ūrustambharaktayonikāmalāprabhṛtayaḥ; saṃsthānaviśeṣāt piḍakāgulmaprabhṛtayaḥ; prakṛtiviśeṣācchleṣmaplīhodaraprabhṛtayaḥ| anye tu vyākhyānayanti- yatastāneveti vātādijāneveti vyapadiśanti; tadātmakānapīti yathoktāṣṭādisaṅkhyāyuktānapi| yadyapi plīhādikāraṇāntareṇa bhinnā api rogāstathā'pi vātādisthānajanyatvena tathā vātādilakṣaṇayuktatvena tathā vātādikāraṇajātatvena vātādijā eva sarvavikārā iti vākyārthaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">bhavataścātra- svadhātuvaiṣamyanimittajā ye vikārasaṅghā bahavaḥ śarīre| na te pṛthak pittakaphānilebhya āgantavastveva tato viśiṣṭāḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">amumevārthaṃ ślokenāha- svadhātvityādi| svaśabdo'gre vakṣyamāṇaśarīrāpekṣaḥ; tena śarīradhātuvaiṣamyaṃ gṛhyate, mānasaṃ tu pratikṣipyate| dhātavaśca na svarūpeṇa rogakāraṇamiti vaiṣamyapadaṃ kṛtam| āgantavo hi rogā abhighātajvarādayo dhātuvaiṣamyajā bhavanti, atastahyudāsārthaṃ nimittapadam; āgantuṣu vaiṣamyaṃ vidyamānamapi kāraṇatvena na vyapadiśyate, apradhānatvāt; kintvāgantureva laguḍādiprahārastatra cikitsāviśeṣaprayojakaḥ kāraṇaṃ, nije tu vaiṣamyameva cikitsāprayojakam| nimittajā iti ca svadhātuvaiṣamyapadasya karmadhārayatvena, bahuvrīhipakṣe tvanarthakameva syāt| vikārasaṅghā iti ‘aṣṭāvudarāṇi’ ityādayaḥ| bahuvacanenaiva bahutve labdhe punaḥ ‘bahavaḥ’ iti vacanaṃ bahuvacanasya tritvamātreṇaiva caritārthatvaniṣedhārtham| na te pittakaphānilebhyaḥ pṛthagiti pittakaphānilā eva te dūṣyādiviśeṣabhāja ityarthaḥ| iha pittamādau kṛtaṃ chando'nurodhāt; kiṃvā prādhānyāniyamajñāpanārthaṃ kṛtam| atra ca dhātuvaiṣamyamātraṃ vikāro noktaḥ, tasya vātādivaiṣamyarūpatvena siddhatvādeva; yastu dhātuvaiṣamyaviśeṣo dhātuvaiṣamyajāto jvarādirūpaḥ, sa iha śiṣyaṃ prati vikṛtavātādyabhedena pratipādyate| tata iti pūrvoktavikārasaṅghāt| viśiṣṭā iti pittakaphānilavyatiriktāḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">āganturanveti nijaṃ vikāraṃ nijastathā''gantumapi pravṛddhaḥ| tatrānubandhaṃ prakṛtiṃ ca samyag jñātvā tataḥ karma samārabheta||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">samprati bhinnayornijāgantvoḥ sambandhamāha- āganturityādi| nijaṃ prathamasamutpannaṃ vikāramāganturbhūtādijanyo vikāraḥ anveti anugato bhavati, yathā- doṣaja eva jvare unmāde vā paścādbhūtaniveśo'pi bhavati; tathā''gantumutpannamabhighātajaṃ jvaraṃ bhūtajaṃ conmādaṃ paścāddhetumāsādya nijo'pi tatra doṣalakṣaṇalakṣito gado bhavati| ‘api pravṛddhaḥ’ iti vacanena āgantvavasthāyāmapi nijadoṣo vṛddho'styeva, paraṃ pravṛddho'sau na bhavati svalakṣaṇākartṛtveneti darśayati| apiśabdena nijasya nijena tathā'gantorapyāgantunā'nubandhaḥ sūcyate| atra nijāgantvoranubandhe <note place="foot" type="variant" n="5">'anukāryamāha' iti pā.</note> kāryamāhatatretyādi| anubandhaḥ paścātkālajātaḥ| prakṛtiḥ mūlabhūtaḥ| samyagjñātveti balavattvābalavattvādinā; kiṃvā, anubandhaḥ apradhānaḥ; prakṛtiḥ anubandhyaḥ pradhānamityarthaḥ| yaduktaṃ- “svatantro vyaktaliṅgo yathoktasamutthānapraśamo bhavatyanubandhyaḥ, ato viparītastvanubandhaḥ” (vi. 6) iti||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra ślokau- viṃśakāścaikakāścaiva trikāścoktāstrayastrayaḥ| dvikāścāṣṭau, catuṣkāśca daśa, dvādaśa pañcakāḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">catvāraścāṣṭakā vargāḥ, ṣaṭkau dvau, saptakāstrayaḥ| aṣṭodarīye rogāṇāṃ rogādhyāye prakāśitāḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="19">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'ṣṭodarīyo nāmonaviṃśo'dhyāyaḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne rogacatuṣke'ṣṭodarīyo nāmonaviṃśo'dhyāyaḥ||19||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="20" xml:id="ca.1.20">
          <head>mahārogādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto mahārogādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvaṃ sāmānyena vātādijanyā gadā uktāḥ, sampratyavaśiṣṭān kevalavātādijanyānabhidhātuṃ mahārogādhyādhyo'bhidhīyate <note place="foot" type="variant" n="1">'mahattvaṃ cāsya pūrvādhyāyāpekṣayā, na tu mahāyāsasādhyānāṃ rogāṇāmabhidhāyako'dhyāyo mahārogādhyāyaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">catvāro rogā bhavanti- āgantuvātapittaśleṣmanimittāḥ; teṣāṃ caturṇāmapi rogāṇāṃ rogatvamekavidhaṃ bhavati, ruksāmānyāt; dvividhā punaḥ prakṛtireṣām, āgantunijavibhāgāt; dvividhaṃ caiṣāmadhiṣṭhānaṃ, manaḥśarīraviśeṣāt <note place="foot" type="variant" n="2">'manaḥ śarīrabhedāt' iti pā.</note>; vikārāḥ punaraparisaṅkhyeyāḥ, prakṛtyadhiṣṭhānaliṅgāyatanavikalpaviśeṣāparisaṅkhyeyatvāt <note place="foot" type="variant" n="3">'prakṛtyadhiṣṭhānaliṅgāyatanavedanāvikalpānāmaparisaṅkhyeyatvāt' iti pā.</note>||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">āgantoruktasyāpi triśothīye punariha viśeṣeṇa lakṣaṇādyabhidhānārthamabhidhānam| prakṛtiriha svabhāvaḥ| manaḥśarīraviśeṣāditi <note place="foot" type="variant" n="4">'manaḥśarīrabhedāditi' iti pā.</note> āgantorapi manaḥ śarīraṃ cādhiṣṭhānam, evaṃ nijasyāpi; āgantugrahaṇena ca mānaso'pi kāmādirgṛhyate| evaṃ caturvidhatvādi pratipādya punaḥ prakārāntareṇāparisaṅkhyeyatāṃ rogāṇāmāha- vikārā ityādi| punariti <note place="foot" type="variant" n="5">'punaḥśabdaḥ pūrvoktabhedāpekṣayā' iti śivadāsasenaḥ</note> vakṣyamāṇaprakārāntareṇa| prakṛtiḥ pratyāsannaṃ kāraṇaṃ vātādi, adhiṣṭhānaṃ dūṣyaṃ, liṅgāni lakṣaṇāni, āyatanāni bāhyahetavo duṣṭāhārācārāḥ; eṣāṃ vikalparūpo viśeṣo vikalpaviśeṣaḥ, teṣāmaparisaṅkhyeyatvāditi| atra doṣāḥ saṃsargāṃśāṃśavikalpādibhirasaṅkhyeyāḥ, dūṣyāstu śarīrāvayavā aṇuśaḥ parasparamelakena vibhajyamānā asaṅkhyeyāḥ, liṅgāni kṛtsnavikāragatānyasaṅkhyeyānyeva, āviṣkṛtāni tu tantre kathitāni, hetavaścāvāntaraviśeṣādasaṅkhyeyāḥ pravyaktā eva| kecit punaḥ ‘eṣāṃ vikārāḥ’ iti paṭhanti, sa tu pāṭho nānumatastāvat; yadi ca syāttadā dehamanaḥpratyavamarśakam eṣām iti padaṃ, bahuvacanaṃ tu manaḥśarīrayorbahutvavivakṣayā||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">mukhāni tu khalvāgantornakhadaśanapatanābhicārābhiśāpābhiṣaṅgābhighātavyadha- bandhanaveṣṭanapīḍanarajjudahanaśastrāśanibhūtopasargādīni, nijasya tu mukhaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyam||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">mukhāni kāraṇāni; yathā “rajasvalāgamanamalakṣmīmukhānām” (sū. 25) iti||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">dvayostu khalvāgantunijayoḥ preraṇamasātmyendriyārthasaṃyogaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaśceti||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">preraṇamiti kāraṇam, anekārthatvāddhātūnām||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sarve'pi tu khalvete'bhipravṛddhāścatvāro rogāḥ parasparamanubadhnanti, na cānyonyena saha sandehamāpadyante <note place="foot" type="variant" n="6">'ete cāgantavo doṣajāśca parasparaṃ saṃsṛjyanta ityāha- sarve'pītyādi| anubadhnanti anugacchanti| nanu, yadā yeṣāṃ parasparasaṃsargastadā saṃsṛṣṭayoḥ kṣīranīrayoriva bhedena jñānaṃ na syāt, tathā ca tadviśeṣajñānanibandhanacikitsāviśeṣo'pi na sambhavatītyāha- na cetyādi' iti śivadāsasenaḥ</note>||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">anubadhnanti anugacchanti| na sandehamāpadyanta iti na sandehaviṣayatāmāpadyante; miśrībhūtā api pratisvaṃ bhinnairlakṣaṇairbhedena jñāyanta ityarthaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">āganturhi vyathāpūrvaṃ samutpanno jaghanyaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyamāpādayati; nije tu vātapittaśleṣmāṇaḥ pūrvaṃ vaiṣamyamāpadyante jaghanyaṃ vyathāmabhinirvartayanti||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">āgantunijayorbhedakaṃ lakṣaṇamāha- āganturhītyādi| āganturutpannaḥ san, vyathāpūrvamiti pīḍāṃ prathamaṃ kṛtvā, paścāddoṣāṇāṃ vaiṣamyamiti doṣavaiṣamyalakṣaṇamuktaṃ; svalakṣaṇakārakaṃ tu vaiṣamyamāgantorāditaḥprabhṛti vidyamānamapyakiñcitkaramiti bhāvaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">teṣāṃ trayāṇāmapi doṣāṇāṃ śarīre sthānavibhāga <note place="foot" type="variant" n="7">'sthānavibhāgamanuvyākhyāsyāmaḥ' iti pā.</note> upadekṣyate; tadyathā- bastiḥ purīṣādhānaṃ kaṭiḥ sakthinī pādāvasthīni pakvāśayaśca vātasthānāni, tatrāpi pakvāśayo viśeṣeṇa vātasthānaṃ; svedo raso lasīkā rudhiramāmāśayaśca pittasthānāni, tatrāpyāmāśayo viśeṣeṇa pittasthānam; uraḥ śiro grīvā parvāṇyāmāśayo medaśca śleṣmasthānāni, tatrāpyuro viśeṣeṇa śleṣmasthānam||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">āgantunijayorbhedakaṃ lakṣaṇamabhidhāya nijavikārakarāṇāṃ vātādīnāṃ bhedajñānārthamāha- teṣāmityādi| purīṣādhānaṃ pakvāśayaḥ| yadyapi prāṇādibhedabhinnasya vāyoḥ pṛthageva sthānāni vakṣyati; yathā- “sthānaṃ prāṇasya śīrṣoraḥkaṇṭhajihvāsyanāsikāḥ <note place="foot" type="variant" n="8">'karṇajihvāsyanāsikāḥ' iti pā.</note> ” (ci. 28) ityādi; tathā'pīdaṃ vaiśeṣikaṃ sthānaṃ jñeyaṃ, yato'tra prāyo vātavikārā bhavanti, bhūtāśca durjayāḥ; atra ca vijite vāte sarvavātavikārāvajaya iti| lasīkā udakasya picchābhāgaḥ| pittasthāneṣu āmāśaya iti āmāśayādhobhāgāḥ, śleṣmasthāneṣvāmāśaya āmāśayordhvabhāgaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sarvaśarīracarāstu vātapittaśleṣmāṇaḥ sarvasmiñcharīre kupitākupitāḥ śubhāśubhāni kurvanti- prakṛtibhūtāḥ śubhānyupacayabalavarṇaprasādādīni, aśubhāni punarvikṛtimāpannā vikārasañjñakāni||9||</seg> <seg type="unit" n="10">tatra vikārāḥ sāmānyajā, nānātmajāśca| tatra sāmānyajāḥ pūrvamaṣṭodarīye vyākhyātāḥ, nānātmajāṃstvihādhyāye'nuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- aśītirvātavikārāḥ, catvāriṃśat pittavikārāḥ, viṃśatiḥ śleṣmavikārāḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tatrādau <note place="foot" type="variant" n="9">'tatrādita eva' iti pā.</note> vātavikārānanuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- nakhabhedaśca, vipādikā ca, pādaśūlaṃ ca, pādabhraṃśaśca, pādasuptatā ca, vātakhuḍḍatā ca, gulphagrahaśca, piṇḍikodveṣṭanaṃ ca, gṛdhrasī ca, jānubhedaśca, jānuviśleṣaśca, ūrustambhaśca, ūrusādaśca, pāṅgulyaṃ ca, gudabhraṃśaśca, gudārtiśca, vṛṣaṇākṣepaśca <note place="foot" type="variant" n="10">'vṛṣaṇotkṣepaśca' iti pā.</note>, śephastambhaśca, vaṅkṣaṇānāhaśca, śroṇibhedaśca, viḍbhedaśca, udāvartaśca, khañjatvaṃ ca, kubjatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">'kubjatvaṃ' iti pāṭhaḥ keṣucitpustakeṣu nopalabhyate</note> ca, vāmanatvaṃ ca, trikagrahaśca, pṛṣṭhagrahaśca, pārśvāvamardaśca, udarāveṣṭaśca, hṛnmohaśca <note place="foot" type="variant" n="12">'unmādaśca' iti pā.</note>, hṛddravaśca, vakṣaudgharṣaśca <note place="foot" type="variant" n="13">'vakṣogharṣaśca' iti pā.</note>, vakṣauparodhaśca, vakṣastodaśca, bāhuśoṣaśca, grīvāstambhaśca, manyāstambhaśca, kaṇṭhoddhvaṃsaśca, hanubhedaśca <note place="foot" type="variant" n="14">'hanustambha' iti aṣṭāṅgasaṅgrahe pāṭhaḥ</note>, oṣṭhabhedaśca, akṣibhedaśca <note place="foot" type="variant" n="15">'tālubheda' iti aṣṭāṅgasaṅgrahe pāṭhaḥ</note>, dantabhedaśca, dantaśaithilyaṃ ca, mūkatvaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="16">'mūkatvaṃ ca, gadgadatvaṃ ca' iti pā.</note>, vāksaṅgaśca, kaṣāyāsyatā ca, mukhaśoṣaśca, arasajñatā ca, ghrāṇanāśaśca, karṇaśūlaṃ ca, aśabdaśravaṇaṃ ca, uccaiḥśrutiśca <note place="foot" type="variant" n="17">'uccaiḥśravaṇaṃ' iti pā.</note>, bādhiryaṃ ca, vartmastambhaśca, vartmasaṅkocaśca, timiraṃ ca, akṣiśūlaṃ ca, akṣivyudāsaśca, bhrūvyudāsaśca, śaṅkhabhedaśca, lalāṭabhedaśca, śiroruk ca, keśabhūmisphuṭanaṃ ca, arditaṃ ca, ekāṅgarogaśca, sarvāṅgarogaśca, pakṣavadhaśca <note place="foot" type="variant" n="18">'pakṣavadhaśca' iti keṣucitpustakeṣu nopalabhyate</note>, ākṣepakaśca, daṇḍakaśca, tamaśca <note place="foot" type="variant" n="19">'śrama' iti pā.</note>, bhramaśca, vepathuśca, jṛmbhā ca, hikkā <note place="foot" type="variant" n="20">'glāniḥ' iti aṣṭāṅgasaṅgrahe pā.</note> ca, viṣādaśca, atipralāpaśca, raukṣyaṃ ca, pāruṣyaṃ ca, śyāvāruṇāvabhāsatā ca, asvapnaśca, anavasthitacittatvaṃ ca; ityaśītirvātavikārā vātavikārāṇāmaparisaṅkhyeyānāmāviṣkṛtatamā vyākhyātāḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-11">sāmānyajā iti vātādibhiḥ pratyekaṃ militaiśca ye janyante| nānātmajā iti ye vātādibhirdoṣāntarāsampṛktairjanyante| vipādikā pāṇipādasphuṭanam| pādabhraṃśaḥ pādasyāropaviṣayadeśādanyatra patanam| suptiḥ pādayorniṣkriyatvaṃ sparśājñatā vā| vātakhuḍḍatā ‘cāluka’ iti prasiddhaḥ| gṛdhrasīśabdena gṛdhrasīśūlaṃ gṛhyate| ūrustambhena ca ūrustambhanamātraṃ vātajanyatvena gṛhyate| evaṃ karṇākṣiśūlayoḥ śūlamātram| vātajātīsāre'pi viḍbhedo vātajaḥ| evaṃ ca na gṛdhrasyādīnāṃ sāmānyajatvaṃ, yathoktāṃśasya kevalavātajanyatvāt| udarasyāveṣṭanamivodarāveṣṭaḥ| aśabdaśravaṇaṃ śabdābhāve'pi śabdaśravaṇam| uccaiḥśrutiḥ tārasvaramātraśravaṇam, alpaśabdasya tu sarvathaivāśravaṇam| bādhiryaṃ śabdamātrasyaivāśravaṇam| timiraṃ tu vātajameva, doṣāntarasambandhastatrānubandharūpaḥ| ekāṅgarogaḥ sarvāṅgarogaśceti jvarādiṣu uṣṇatvaśītatvādīnāṃ kadācidekāṅgavyāpakatvenaikāṅgarogaḥ, teṣāmeva kadācit sarvāṅgavyāpakatvena sarvāṅgarogaḥ; doṣāntarasambandhe'pi vyāptyavyāptī vātakṛte eva, “vāyunā yatra nīyante tatra varṣanti meghavat” iti vacanāt| tathā bhramaśca vātikaḥ smṛtimoharūpaḥ| atra kasyacidaṅgasya pādādeḥ śūlādayo'bhihitā na hastādīnāṃ; tatra ye'bhihitāste pradhānabhūtāḥ prāyobhāvitvena, anuktāstu vātavikārāṇāmaparisaṅkhyeyatvena grāhyāḥ||9-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">sarveṣvapi khalveteṣu vātavikāreṣūkteṣvanyeṣu cānukteṣu vāyoridamātmarūpamapariṇāmi karmaṇaśca svalakṣaṇaṃ, yadupalabhya tadavayavaṃ vā vimuktasandehā vātavikāramevādhyavasyanti kuśalāḥ; tadyathā- raukṣyaṃ śaityaṃ lāghavaṃ vaiśadyaṃ gatiramūrtatvamanavasthitatvaṃ ceti vāyorātmarūpāṇi; evaṃvidhatvācca <note place="foot" type="variant" n="21">'evaṃvidhatvācca karmaṇaḥ svālakṣaṇyamidamasya bhavati' iti pā.</note> vāyoḥ karmaṇaḥ svalakṣaṇamidamasya bhavati taṃ taṃ śarīrāvayavamāviśataḥ <note place="foot" type="variant" n="22">'nanu vāyoradṛśyatvena tatra raukṣyādayo guṇāstathā vakṣyamāṇasraṃsādīni ca karmāṇi pratyakṣeṇa nopalabhyante, tat kathametāni vāyorātmarūpāṇi? ityata āha- taṃ taṃ śarīrāvayavamāviśata iti| etena yadyapi vāyorete guṇāstathā etāni karmāṇi pratyakṣeṇa nopalabhyante tathā'pi yaṃ yaṃ śarīrāvayavamāviśati vikṛto vāyustatra tatra raukṣyādikaṃ sraṃsādikaṃ ca dṛṣṭvā vāyorapi tadguṇakarmayogitvamavadhāryate, tattadavayavagataraukṣyādīnāṃ vikṛtavāyusambandhānvayavyatirekādhiṣṭhānāditi bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>; tadyathā- sraṃsabhraṃsavyāsasaṅgabhedasādaharṣatarṣakampavartacālatodavyathāceṣṭādīni <note place="foot" type="variant" n="23">'...kampāvamarda...' iti pā.</note>, tathā kharaparuṣaviśadasuṣirāruṇavarṇakaṣāyavirasamukhatvaśoṣaśūlasuptisaṅkocanastambhanakhañjatādīni ca vāyoḥ karmāṇi; tairanvitaṃ vātavikāramevādhyavasyet||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">vāyoridamityādau vāyoridamātmarūpaṃ svarūpam| apariṇāmīti sahajasiddhaṃ nānyopādhikṛtamityarthaḥ| karmaṇaśceti vikṛtasya vāyoḥ karmaṇaḥ| svalakṣaṇamiti ātmīyaṃ lakṣaṇam| atrāpyapariṇāmīti sambadhyate; apariṇāmīti pittaśleṣmasambandhanirapekṣaṃ, na tu śarīrāvayavānapekṣamiti; yataḥ brūte- taṃ taṃ śarīrāvayavamāviśataḥ iti; ata eva ca sraṃsādīnāṃ śarīrāvayavāpekṣatvena na sarvadā bhāvaḥ| evaṃ ca pittaśleṣmaṇorapi cātmarūpādi vyākhyeyam| amūrtatvamiti adṛśyatvam| evaṃvidhatvāditi raukṣyādiyuktatvādvāyoriti sambandhaḥ| sraṃsaḥ kiñcitsvasthānacalanam, bhraṃśastu dūragatiḥ| vyāsaḥ vistaraṇam| harṣaḥ vāyoranavasthitatvena prabhāvādvā kriyate| vartulīkaraṇaṃ vartaḥ| cālaḥ spandaḥ| rasavarṇau vāyunā rasavarṇarahitenāpi prabhāvāt kriyete||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">taṃ madhurāmlalavaṇasnigdhoṣṇairupakramairupakrameta, snehasvedāsthāpanānuvāsananastaḥkarmabhojanābhyaṅgotsādanapariṣekādibhirvātaharairmātrāṃ kālaṃ ca pramāṇīkṛtya; tatrāsthāpanānuvāsanaṃ tu khalu sarvatropakramebhyo vāte pradhānatamaṃ manyante bhiṣajaḥ, taddhyādita eva pakvāśayamanupraviśya kevalaṃ vaikārikaṃ vātamūlaṃ chinatti; tatrāvajite'pi vāte śarīrāntargatā vātavikārāḥ praśāntimāpadyante, yathā vanaspatermūle chinne skandhaśākhāprarohakusumaphalapalāśādīnāṃ niyato vināśastadvat||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">prastāvāgatatvena cikitsāsūtramāha- taṃ madhuretyādi| ādita eveti śīghrameva| kevalaṃ vaikārikamiti sakalavikārakārakam <note place="foot" type="variant" n="24">'sakalaśarīravikārakāraṇaṃ' iti pā.</note>||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">pittavikārāṃścatvāriṃśatamata ūrdhvamanuvyākhyāsyāmaḥ- oṣaśca, ploṣaśca, dāhaśca, davathuśca, dhūmakaśca, amlakaśca, vidāhaśca, antardāhaśca, aṃsadāhaśca <note place="foot" type="variant" n="25">'aṅgadāhaśca' iti pā., “aṅgadāhaśca” iti keṣucitpustakeṣu paṭhyate</note>, ūṣmādhikyaṃ ca, atisvedaśca (aṅgasvedaśca), aṅgagandhaśca, aṅgāvadaraṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">'avayavasadanaṃ' iti aṣṭāṅgasaṅgrahe pā.</note> ca, śoṇitakledaśca, māṃsakledaśca, tvagdāhaśca, (māṃsadāhaśca <note place="foot" type="variant" n="27">'māṃsadāhaśca' iti keṣucitpustakeṣu na paṭhyate</note> ), tvagavadaraṇaṃ ca, carmadalanaṃ <note place="foot" type="variant" n="28">'carmāvadaraṇaṃ ca' iti pā.</note> ca, raktakoṭhaśca, raktavisphoṭaśca, raktapittaṃ ca, raktamaṇḍalāni ca, haritatvaṃ ca, hāridratvaṃ ca, nīlikā ca, kakṣā(kṣyā)ca, kāmalā ca, tiktāsyatā ca, lohitagandhāsyatā ca, pūtimukhatā ca, tṛṣṇādhikyaṃ ca, atṛptiśca, āsyavipākaśca, galapākaśca, akṣipākaśca, gudapākaśca, meḍhrapākaśca, jīvādānaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="29">'jīvādānaṃ jīvanahetudhāturūpaśoṇitanirgamaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>, tamaḥpraveśaśca, haritahāridranetramūtravarcastvaṃ ca; iti catvāriṃśatpittavikārāḥ pittavikārāṇāmaparisaṅkhyeyānāmāviṣkṛtatamā vyākhyātāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">sarveṣvapi khalveteṣu pittavikāreṣūkteṣvanyeṣu cānukteṣu pittasyedamātmarūpamapariṇāmi karmaṇaśca svalakṣaṇaṃ, yadupalabhya tadavayavaṃ vā vimuktasandehāḥ pittavikāramevādhyavasyanti kuśalāḥ; tadyathā- auṣṇyaṃ taikṣṇyaṃ dravatvamanatisneho varṇaśca śuklāruṇavarjo gandhaśca visro rasau ca kaṭukāmlau saratvaṃ ca pittasyātmarūpāṇi; evaṃvidhatvācca <note place="foot" type="variant" n="30">'evaṃvidhatvācca karmaṇaḥ svālakṣaṇyamidamasya bhavati' iti pā.</note> pittasya karmaṇaḥ svalakṣaṇamidamasya bhavati taṃ taṃ śarīrāvayavamāviśataḥ; tadyathā- dāhauṣṇyapākasvedakledakothakaṇḍūsrāvarāgā yathāsvaṃ ca gandhavarṇarasābhinirvartanaṃ pittasya karmāṇi; tairanvitaṃ pittavikāramevādhyavasyet||15||</seg> <seg type="unit" n="16">taṃ madhuratiktakaṣāyaśītairupakramairupakrameta snehavirekapradehapariṣekābhyaṅgādibhiḥ pittaharairmātrāṃ kālaṃ ca pramāṇīkṛtya; virecanaṃ tu sarvopakramebhyaḥ pitte pradhānatamaṃ manyante bhiṣajaḥ; taddhyādita evāmāśayamanupraviśya kevalaṃ vaikārikaṃ pittamūlamapakarṣati, tatrāvajite pitte'pi śarīrāntargatāḥ pittavikārāḥ praśāntimāpadyante, yathā'gnau vyapoḍhe kevalamagnigṛhaṃ śītībhavati tadvat||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14-16">oṣaḥ pārśvasthiteneva vahninā pīḍā| ploṣaḥ kiñciddahanamiva| dāhaḥ sarvāṅgadahanamiva| davathuḥ ‘dhakadhakikā’ iti loke khyātā| dhūmakaḥ dhūmodvamanamiva| tvagavadaraṇaṃ bāhyatvaṅmātrāvadaraṇaṃ; carmāvadaraṇaṃ tu ṣaṇṇāmapi tvacāṃ daraṇam| raktapittaṃ doṣāntarāsampṛktaṃ raktapittaṃ paittikaṃ jñeyam| evaṃ tṛṣṇāyāṃ ca tṛṣṇāmātram| kakṣā kakṣadeśagatamāṃsadāraṇāḥ sphoṭāḥ suśrutakṣudrarogoktāḥ| gandho visra āmagandhaḥ| yathāsvamiti ātmagandhavarṇarasasadṛśam| agnimadgṛhamagnigṛham||14-16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">śleṣmavikārāṃśca viṃśatimata ūrdhvaṃ vyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- tṛptiśca, tandrā ca, nidrādhikyaṃ ca, staimityaṃ ca, gurugātratā ca, ālasyaṃ ca, mukhamādhuryaṃ ca, mukhasrāvaśca, śleṣmodgiraṇaṃ ca, malasyādhikyaṃ ca, balāsakaśca <note place="foot" type="variant" n="31">'balanāśaśca' iti pā.</note>, apaktiśca, hṛdayopalepaśca, kaṇṭhopalepaśca, dhamanīprati(vi)cayaśca, galagaṇḍaśca, atisthaulyaṃ ca, śītāgnitā ca, udardaśca, śvetāvabhāsatā ca, śvetamūtranetravarcastvaṃ ca; iti viṃśatiḥ śleṣmavikārāḥ śleṣmavikārāṇāmaparisaṅkhyeyānāmāviṣkṛtatamā vyākhyātā bhavanti||17||</seg> <seg type="unit" n="18">sarveṣvapi khalveteṣu śleṣmavikāreṣūkteṣvanyeṣu cānukteṣu śleṣmaṇa idamātmarūpamapariṇāmi karmaṇaśca svalakṣaṇaṃ yadupalabhya tadavayavaṃ vā vimuktasandehāḥ śleṣmavikāramevādhyavasyanti kuśalāḥ; tadyathā- snehaśaityaśauklyagauravamādhuryasthairyapaicchilyamārtsnyāni śleṣmaṇa ātmarūpāṇi; evaṃvidhatvācca <note place="foot" type="variant" n="32">'evaṃvidhatvācca karmaṇaḥ svālakṣaṇyamidamasya bhavati' iti pā.</note> śleṣmaṇaḥ karmaṇaḥ svalakṣaṇamidamasya bhavati taṃ taṃ śarīrāvayavamāviśataḥ; tadyathā- śvaityaśaityakaṇḍūsthairyagauravasnehasuptikledopadehabandhamādhuryacirakāritvāni śleṣmaṇaḥ karmāṇi; tairanvitaṃ śleṣmavikāramevādhyavasyet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">taṃ kaṭukatiktakaṣāyatīkṣṇoṣṇarūkṣairupakramairupakrameta svedavamanaśirovirecanavyāyāmādibhiḥ śleṣmaharairmātrāṃ kālaṃ ca pramāṇīkṛtya; vamanaṃ tu sarvopakramebhyaḥ śleṣmaṇi pradhānatamaṃ manyante bhiṣajaḥ, taddhyādita evāmāśayamanupraviśyorogataṃ kevalaṃ vaikārikaṃ śleṣmamūlamūrdhvamutkṣipati, tatrāvajite śleṣmaṇyapi śarīrāntargatāḥ śleṣmavikārāḥ praśāntimāpadyante, yathā bhinne kedārasetau śāliyavaṣaṣṭikādīnyanabhiṣyandyamānānyambhasā praśoṣamāpadyante tadvaditi||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17-19">tṛptiryena tṛptamivātmānaṃ sarvadā manyate| balāsakaḥ balakṣayaḥ; kiṃvā śleṣmodrekānmandajvaritvaṃ, sthūlāṅgatā vā balāsakaḥ| dhamanīpraticayo dhamanyupalepaḥ <note place="foot" type="variant" n="33">'dhamanyupalepena dhamanīnāṃ puṣṭatā' iti gaṅgādharaḥ| 'dhamanīnāṃ praticayaḥ atipūraṇaṃ' iti yogīndranāthasenaḥ</note>| śītāgnitā mandāgnitā| mārtsnyaṃ masṛṇatā| śleṣmakarmasu suptirniṣkriyatvena, vāte tu sparśājñānena| atrāmāśayamanupraviśyeti vacanena śleṣmasthāneṣvāmāśayasya prādhānyaṃ, pūrvaṃ tu ‘tatrāpi uro viśeṣeṇa’ iti vacanenoraḥ pradhānam; evamubhayamapi tulyaṃ jñeyam||17-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">bhavanti cātra- rogamādau parīkṣeta tato'nantaramauṣadham| tataḥ karma bhiṣak paścājjñānapūrvaṃ samācaret||20||</seg> <seg type="unit" n="21">yastu rogamavijñāya karmāṇyārabhate bhiṣak| apyauṣadhavidhānajñastasya siddhiryadṛcchayā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">yastu rogaviśeṣajñaḥ sarvabhaiṣajyakovidaḥ| deśakālapramāṇajñastasya <note place="foot" type="variant" n="34">'deśakālavibhāgajñaḥ' iti pā.</note> siddhirasaṃśayam||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-22">samprati rogajñānasya cikitsāyāmupayogamāha- rogamityādi| auṣadhaṃ parīkṣeteti sambandhaḥ| auṣadhaparīkṣā rogāpekṣiṇī, tena tadanantarameva sā bhavatīti bhāvaḥ| tataḥ karmeti cikitsām| jñānapūrvamiti karmadarśanajanitajñānapūrvam||20-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tatra ślokāḥ- saṅgrahaḥ prakṛtirdeśo vikāramukhamīraṇam <note place="foot" type="variant" n="35">'vikāro mukhamīraṇam' iti pā.</note>| asandeho'nubandhaśca rogāṇāṃ samprakāśitaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">doṣasthānāni rogāṇāṃ gaṇā nānātmajāśca ye| rūpaṃ pṛthak ca doṣāṇāṃ karma cāpariṇāmi yat||24||</seg> <seg type="unit" n="25">pṛthaktvena ca doṣāṇāṃ nirdiṣṭāḥ samupakramāḥ| samyaṅmahati <note place="foot" type="variant" n="36">'jñānārthaṃ bhiṣajāṃ caiva prajānāṃ ca hitaiṣiṇā' iti pā.</note> rogāṇāmadhyāye tattvadarśinā||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-25">saṅgrahe saṅgraha iti ‘catvāro rogā’ ityādisaṅkṣepoktiḥ| prakṛtiriti ‘dvividhā punaḥ’ ityādinā| deśa iti ‘dvividhaṃ caiṣāmadhiṣṭhānam’ ityādinā| vikārāśca mukhaṃ ca vikāramukhaṃ, tatra ‘vikārāḥ punaḥ’ ityādinā vikārāḥ, ‘mukhāni’ ityādinā mukham| ‘dvayostu’ ityādinā īraṇam| asandehaḥ ‘na cānyonya’ ityādinā| ‘sarveṣu’ ityādinā anubandhaḥ| nānātmajāḥ sarve iti doṣāntarāsampṛktadoṣajanyā uktāḥ||23-25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne mahārogādhyāyo nāma viṃśo'dhyāyaḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="5">samāpto rogacatuṣkaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne rogacatuṣke mahārogādhyāyo viṃśatitamaḥ||20||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="21" xml:id="ca.1.21">
          <head>aṣṭauninditīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'ṣṭauninditīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">rogacatuṣke rogā uktāḥ, bheṣajaṃ ca bheṣajacatuṣke, rogabheṣajayostu yojanā yathā kartavyā tadvaktuṃ yojanācatuṣko'bhidhīyate| sā ca yojanā rogeṇa samaṃ bheṣajānāṃ prāyaḥ śarīramevāpekṣata iti śarīrabhedapratipādako'ṣṭauninditīyo'bhidhīyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu śarīramadhikṛtyāṣṭau puruṣā ninditā bhavanti; tadyathā- atidīrghaśca, atihrasvaśca, atilomā ca, alomā ca <note place="foot" type="variant" n="1">'cātiśvetaścātikṛṣṇaśca' iti pā.</note>, atikṛṣṇaśca, atigauraśca, atisthūlaśca, atikṛśaśceti||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">śarīramadhikṛtyetivacanena mano'dhikṛtya ye ninditā adhārmikakadaryādayaḥ, tānihānupayuktānnirākaroti; atidīrghādayaśca ṣaḍiha ninditaprastāvāducyante; ninditatvaṃ ca teṣāṃ lokavigānādeva <note place="foot" type="variant" n="2">'eṣāṃ ca ninditatve vairūpyameva hetuḥ| pratyekaṃ cakārakaraṇameṣāṃ parasparasāṅkarye'tiśayitanindyatvaṃ bodhayati, tena atidīrgho'tihrasvo vā puruṣo yadyatilomādirbhavati, tadā viśeṣānnindito bhavatītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>| atidīrghaścetyādicakāraḥ kubjādininditagrahaṇārtham||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatrātisthūlakṛśayorbhūya evāpare ninditaviśeṣā bhavanti| atisthūlasya tāvadāyuṣo hrāso javoparodhaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">'jaroparodhaḥ' iti pā.</note> kṛcchravyavāyatā daurbalyaṃ daurgandhyaṃ svedābādhaḥ kṣudatimātraṃ pipāsātiyogaśceti bhavantyaṣṭau doṣāḥ| tadatisthaulyamatisampūraṇādgurumadhuraśītasnigdhopayogādavyāyāmādavyavāyāddivāsvapnāddharṣanityatvāda- cintanādbījasvabhāvāccopajāyate| tasya hyatimātramedasvino <note place="foot" type="variant" n="4">'atimātraṃ medasvina' iti pā.</note> meda evopacīyate na tathetare dhātavaḥ, tasmādasyāyuṣo hrāsaḥ; śaithilyāt saukumāryādgurutvācca medaso javoparodhaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">'jaroparodhaḥ' iti pā.</note>, śukrābahutvānmedasā''vṛtamārgatvācca kṛcchravyavāyatā, daurbalyamasamatvāddhātūnāṃ, daurgandhyaṃ medodoṣānmedasaḥ svabhāvāt svedanatvācca, medasaḥ śleṣmasaṃsargādviṣyanditvādbahutvādgurutvādvyāyāmāsahatvācca svedābādhaḥ, tīkṣṇāgnitvāt prabhūtakoṣṭhavāyutvācca kṣudatimātraṃ pipāsātiyogaśceti||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">tatrātisthūlakṛśayościkitsopayuktaṃ viśeṣaṃ vaktumāha- tatretyādi| bhūya eveti atidīrghāditulyalokavigānādadhikāḥ| ninditāśca te viśeṣāśceti ninditaviśeṣāḥ| atisthaulyasya hetumāha- tadityādi| atisampūraṇam atibhojanam| bījasvabhāvāditi sthūlamātāpitṛjanyatvāt| samprati sthūlasya sādhāraṇādapyāhārādbhūrimedojanmāha- tasya hītyādi| medasvina iti hetugarbhaviśeṣaṇaṃ; tena yasmādatisthūle śarīre medo dehavyāpakatvena labdhavṛtti, atastadeva prāyo vardhate nānye rasādayaḥ, tadabhibhūtatvādityarthaḥ| tasmāditi viṣamadhātutvāt| medodoṣāditi duṣṭaṃ medo durgandhaṃ bhavati| svabhāvāditi svabhāvādapi meda āmagandhitvena durgandham| svedanatvācceti sati ca svede durgandhatā'nubhavasiddhaivetyarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">'durgandhatetyarthaḥ' iti pā.</note>| śleṣmasaṃsargādibhyo hetubhyaḥ svedābādho jñeyaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">bhavanti cātra- medasā''vṛtamārgatvādvāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ| caran sandhukṣayatyagnimāhāraṃ śoṣayatyapi||5||</seg> <seg type="unit" n="6">tasmāt sa śīghraṃ jarayatyāhāraṃ cātikāṅkṣati| vikārāṃścāśnute ghorān kāṃścitkālavyatikramāt||6||</seg> <seg type="unit" n="7">etāvupadravakarau viśeṣādagnimārutau| etau hi dahataḥ sthūlaṃ vanadāvo vanaṃ yathā||7||</seg> <seg type="unit" n="8">medasyatīva saṃvṛddhe sahasaivānilādayaḥ| vikārān dāruṇān <note place="foot" type="variant" n="7">'vikārān dāruṇāniti pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātarogāṇāmanyatamān' iti śivadāsasenaḥ</note> kṛtvā nāśayantyāśu jīvitam||8||</seg> <seg type="unit" n="9">medomāṃsātivṛddhatvāccalasphigudarastanaḥ| ayathopacayotsāho <note place="foot" type="variant" n="8">'ayathopacayotsāha iti śarīropacayānurūpabalarahita ityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> naro'tisthūla ucyate||9||</seg> iti medasvino doṣā hetavo rūpameva ca| nirdiṣṭaṃ, ....|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-9">medasetyādau vāyoranativṛddhatvenāgnisandhukṣakatvaṃ na vaiṣamyāpādakatvaṃ, yato'tivṛddho hi vaiṣamyaṃ vahneḥ karoti vāyuḥ| sa iti medasvī| kālavyatikramāditi bhojanakālātikramāt| atisthūlalakṣaṇamāha- medomāṃsetyādi||5-9||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">... vakṣyate vācyamatikārśye tvataḥ param||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sevā rūkṣānnapānānāṃ laṅghanaṃ pramitāśanam| kriyātiyogaḥ śokaśca veganidrāvinigrahaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">rūkṣasyodvartanaṃ snānasyābhyāsaḥ prakṛtirjarā| vikārānuśayaḥ krodhaḥ kurvantyatikṛśaṃ naram||12||</seg> <seg type="unit" n="13">vyāyāmamatisauhityaṃ kṣutpipāsāmayauṣadham <note place="foot" type="variant" n="9">'... mahauṣadham' iti pā.</note>| kṛśo na sahate tadvadatiśītoṣṇamaithunam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">plīhā kāsaḥ kṣayaḥ śvāso gulmo'rśāṃsyudarāṇi ca| kṛśaṃ prāyo'bhidhāvanti <note place="foot" type="variant" n="10">'abhibādhante' iti pā.</note> rogāśca grahaṇīgatāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śuṣkasphigudaragrīvo dhamanījālasantataḥ| tvagasthiśeṣo'tikṛśaḥ sthūlaparvā naro mataḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-15">vācyam abhidheyaṃ; kiṃvā vācyamiti ninditamavadyamiti yāvat| pramitasya stokasyāśanaṃ pramitāśanam| kriyātiyogaḥ vamanādyatiyogaḥ| prakṛtiḥ dehajanakaṃ bījam| anuśayaḥ anubandhaḥ| kṛśasya lakṣaṇaṃ- śuṣketyādi| tvagasthiśeṣa iti ‘dṛśyata’ iti śeṣaḥ| sthūlaparvā sthūlagranthiḥ||10-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">satataṃ vyādhitāvetāvatisthūlakṛśau narau| satataṃ copacaryau hi karśanairbṛṃhaṇairapi||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sthaulyakārśye varaṃ kārśyaṃ samopakaraṇau <note place="foot" type="variant" n="11">'samopakaraṇāviti samamupakaraṇaṃ cikitsāvidhānaṃ yayostau, tathāca cikitsyatvena tulyāvapītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> hi tau| yadyubhau vyādhirāgacchet sthūlamevātipīḍayet||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-17">karśanairbṛṃhaṇairiti yathāsaṅkhyam| varamiti manāgiṣṭam| sthūlamevātipīḍayediti sthūlasya durupakramatvāt| yataḥ sthūlasya santarpaṇamatisthaulyakaram, apatarpaṇaṃ cāyaṃ pravṛddhāgnitvānna soḍhuṃ kṣamaḥ; durbale tu santarpaṇaṃ yogyameveti bhāvaḥ||16-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">samamāṃsapramāṇastu samasaṃhanano naraḥ| dṛḍhendriyo vikārāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="12">'dṛḍhendriyatvādvyādhīnāṃ' iti pā.</note> na balenābhibhūyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kṣutpipāsātapasahaḥ śītavyāyāmasaṃsahaḥ| samapaktā samajaraḥ samamāṃsacayo mataḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-19">samprati praśastapuruṣamāha- sametyādi| māṃsaśabdenehopacayo vivakṣitaḥ, tena samamupacayasya pramāṇaṃ yasya sa tathā| saṃhananaṃ melakaḥ| aparānapi samamāṃsapramāṇaguṇānāha- kṣudityādi||18-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">guru cātarpaṇaṃ ceṣṭaṃ sthūlānāṃ karśanaṃ prati| kṛśānāṃ bṛṃhaṇārthaṃ ca laghu santarpaṇaṃ ca yat||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">evaṃ sthūlakṛśau pratipādya tayoryojanīyaṃ bheṣajamāha- gurvityādi| guru cātarpaṇaṃ ca yathā- madhu; etaddhi gurutvādvṛddhamagniṃ yāpayati, atarpaṇātvācca medo hanti| evaṃ praśātikāprabhṛtīnāmatarpaṇānāṃ saṃskārādinā gurutvaṃ kṛtvā bhojanaṃ deyam| kṛśānāṃ tu laghu tarpaṇaṃ ca deyaṃ; taddhi lāghavādagnivṛddhikaraṃ santarpaṇatvācca puṣṭikṛt| etacca dvitayamapyabhīṣṭatamatvenoktaṃ; tena, medasvino yallaghu cātarpaṇaṃ praśātikāpriyaṅgvādi tacca kartavyaṃ; tathā kṛśasyāpi navānnādi gurvapi santarpaṇaṃ kartavyaṃ; paraṃ lāghavaṃ gauravaṃ ca tatra saṃskārādinā pratikartavyam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">vātaghnānyannapānāni śleṣmamedoharāṇi ca| rūkṣoṣṇā bastayastīkṣṇā rūkṣāṇyudvartanāni ca||21||</seg> <seg type="unit" n="22">guḍūcībhadramustānāṃ prayogastraiphalastathā| takrāriṣṭaprayogaśca prayogo mākṣikasya ca||22||</seg> <seg type="unit" n="23">viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kṣāraḥ kālaloharajo madhu| yavāmalakacūrṇaṃ ca prayogaḥ śreṣṭha ucyate||23||</seg> <seg type="unit" n="24">bilvādipañcamūlasya prayogaḥ kṣaudrasaṃyutaḥ| śilājatuprayogaśca sāgnimantharasaḥ paraḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">praśātikā priyaṅguśca śyāmākā yavakā yavāḥ| jūrṇāhvāḥ kodravā mudgāḥ kulatthāścakramudgakāḥ <note place="foot" type="variant" n="13">'samakuṣṭhakāḥ' iti pā.</note>||25||</seg> <seg type="unit" n="26">āḍhakīnāṃ ca bījāni paṭolāmalakaiḥ saha| bhojanārthaṃ prayojyāni pānaṃ cānu madhūdakam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">ariṣṭāṃścānupānārthe medomāṃsakaphāpahān| atisthaulyavināśāya saṃvibhajya prayojayet||27||</seg> <seg type="unit" n="28">prajāgaraṃ <note place="foot" type="variant" n="14">'asvapnaṃ ca' iti pā.</note> vyavāyaṃ ca vyāyāmaṃ cintanāni ca| sthaulyamicchan parityaktuṃ krameṇābhipravardhayet||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-28">mākṣikasyeti madhunaḥ; na ca madhuno vṛṣyaprayogeṣu dṛṣṭatvād bṛhaṇatvaṃ vācyaṃ, yato yogavāhi madhu yadā vṛṣyeṇa yujyate tadā vṛṣyatvaṃ karoti, lekhanayuktaṃ tu lekhanakaraṃ, tathā svarūpeṇāpi rūkṣādiguṇayogāt karśanaṃ; vacanaṃ hi- “nānādravyātmakatvācca yogavāhi paraṃ madhu (su. sū. 45) iti”| viḍaṅgādiprayogo gauravanirapekṣa evātisthaulyaharaḥ, prabhāvāt| praśātikā ‘uḍikā’ iti prasiddhā| yavakāḥ svalpayavāḥ| cakramudgakaḥ ‘ṛṣimudgaka’ iti prasiddhaḥ| āḍhakī tuvarī||21-28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">svapno harṣaḥ sukhā śayyā manaso nirvṛtiḥ śamaḥ| cintāvyavāyavyāyāmavirāmaḥ priyadarśanam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">navānnāni navaṃ madyaṃ grāmyānūpaudakā rasāḥ| saṃskṛtāni ca māṃsāni dadhi sarpiḥ payāṃsi ca||30||</seg> <seg type="unit" n="31">ikṣavaḥ śālayo māṣā godhūmā guḍavaikṛtam| bastayaḥ snigdhamadhurāstailābhyaṅgaśca sarvadā||31||</seg> <seg type="unit" n="32">snigdhamudvartanaṃ snānaṃ gandhamālyaniṣevaṇam| śuklaṃ vāso yathākālaṃ doṣāṇāmavasecanam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">rasāyanānāṃ vṛṣyāṇāṃ yogānāmupasevanam| hatvā'tikārśyamādhatte nṛṇāmupacayaṃ param||33||</seg> <seg type="unit" n="34">acintanācca kāryāṇāṃ dhruvaṃ santarpaṇena ca| svapnaprasaṅgācca naro varāha iva puṣyati||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-34">kārśyacikitsāmāha- svapna ityādi| śamaḥ śāntiḥ| nanu navānnādīnāṃ gurūṇāṃ saṃskārādinā gauravaṃ pratikartavyamagnimāndyabhayāt, tat kimiti laghūnyeva raktaśālyādīni tatra na dīyante, tāni hi prakṛtyā laghūni tarpaṇāni ca madhurayogāt| na, ubhayasyāpyabhipretatvāt; prakṛtilaghu ca tarpaṇaṃ raktaśālyādi, saṃskārādilaghu ca navānnādi santarpaṇakaramiti| evaṃ pūrvoktapraśātikādāvapyanusartavyam| acintanāccetyādinā prakṛṣṭaṃ bṛṃhaṇakāraṇamucyate| svapnaprasaṅgo nityaṃ svapnamatimātraṃ ca||29-34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">yadā tu manasi klānte karmātmānaḥ klamānvitāḥ <note place="foot" type="variant" n="15">'klamaṃ gatāḥ' iti pā.</note>| viṣayebhyo nivartante tadā svapiti mānavaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35">samprati prastāvāgataṃ sthaulyakārśyacikitsāpradhānabhūtaṃ svapnaṃ nidrārūpaṃ sarvato nirūpayati- yadā tvityādi| manasīti antaḥkaraṇe; kiṃvā manoyukta ātmā mana ityucyate, tasmin klānta iti niṣkriye| karmātmāna iti indriyāṇi| klamānvitāḥ kriyārahitāḥ| viṣayebhyaḥ rūpādibhyaḥ| manaso'pravṛttyendriyāṇyapi na pravartanta iti bhāvaḥ| tadā svapitīti svapnaguṇayukto bhavati; svapnaśca nirindriyapradeśe manovasthānam| kiṃvā karmātmāna iti saṃsāryātmānaḥ| manasi klānte ātmānaḥ klāntā bhavanti, manodhīnapravṛttitvādātmanāṃ; tataśca manonivṛttyā ātmāno'pi na viṣayān gṛhṇanti, indriyāṇi cātmano'pravṛttyaiva na pravartante||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">nidrāyattaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ puṣṭiḥ kārśyaṃ balābalam| vṛṣatā klībatā jñānamajñānaṃ jīvitaṃ na ca||36||</seg> <seg type="unit" n="37">akāle'tiprasaṅgācca na ca nidrā niṣevitā| sukhāyuṣī parākuryāt <note place="foot" type="variant" n="16">'nirākuryāt kālarātririvāgatā' iti pā.</note> kālarātririvāparā||37||</seg> <seg type="unit" n="38">saiva yuktā punaryuṅkte nidrā dehaṃ sukhāyuṣā| puruṣaṃ yoginaṃ siddhyā satyā buddhirivāgatā||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36-38">samprati vidhinā sevitāyā nidrāyā guṇamavidhinā ca doṣamāha- nidrāyattamityādinā na cetyantena| atra ca sukhādi vidhisevitanidrāphalaṃ, duḥkhādi tvavidhinidrāphalam| etadeva vibhajate- akāla ityādi| akāla iti dinādau nidrāṃ prati niṣiddhe kāle; anena ca mithyāyogo nidrāyā uktaḥ| kālarātriḥ kāloṣā| satyā buddhiḥ tattvajñānam||36-38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">gītādhyayanamadyastrīkarmabhārādhvakarśitāḥ| ajīrṇinaḥ kṣatāḥ kṣīṇā vṛddhā bālāstathā'balāḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">tṛṣṇātīsāraśūlārtāḥ śvāsino hikkinaḥ kṛśāḥ| patitābhihatonmattāḥ klāntā yānaprajāgaraiḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">krodhaśokabhayaklāntā divāsvapnocitāśca ye| sarva ete divāsvapnaṃ severan sārvakālikam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">dhātusāmyaṃ tathā hyeṣāṃ balaṃ cāpyupajāyate| śleṣmā puṣṇāti cāṅgāni sthairyaṃ bhavati cāyuṣaḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">grīṣme tvādānarūkṣāṇāṃ vardhamāne ca mārute| rātrīṇāṃ cātisaṅkṣepāddivāsvapnaḥ praśasyate||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-43">samprati dine'pi yairnidrā sevyā tānāha- gītetyādi| iha gītakarśitānāṃ divāsvapnāddhātupuṣṭau satyāmārogyam| atīsārādiṣu ca prabhāvāddivā'pi nidrā hitā| ajīrṇinastvajīrṇapākārthaṃ divānidrā; nidrā hi sroto'varodhenāgnibalaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">'srotovabodhena' iti pā.</note> kṛtvā śīghramāhāraṃ pacati| divāsvapnasātmyānāṃ sahasā tatparityāge doṣa eva syāt| rātrau jāgaritānāṃ ca tajjanitavātakṣobhaśamārthaṃ divāsvapnaḥ, sa ca kṣārapāṇivacanena kartavyaḥ; yaduktaṃ- “yāvatkālaṃ na suptaḥ syādrātrau svapnādyathocitāt| tato'rdhamātraṃ tatkālaṃ divāsvapno vidhīyate” iti; ayaṃ ca divāsvapno'bhuktavatāmeva; yaduktaṃ hārīte- “bhuktvā svapnaṃ na seveta sustho'pyasukhito bhavet” iti; anyatrāpyuktaṃ vyāyāmādiṣu divāsvapnavidhāne- “narānniraśanān kāmaṃ divā svāpayet” iti| sārvakālikamiti grīṣmaṃ parityajyāpi| ‘rātrīṇāṃ cātisaṅkṣepāditi’ anenālpanidratvaṃ ca sūcayati||39-43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">grīṣmavarjyeṣu kāleṣu divāsvapnāt prakupyataḥ| śleṣmapitte divāsvapnastasmātteṣu na śasyate||44||</seg> <seg type="unit" n="45">medasvinaḥ snehanityāḥ śleṣmalāḥ śleṣmarogiṇaḥ| dūṣīviṣārtāśca divā na śayīran kadācana||45||</seg> <seg type="unit" n="46">halīmakaḥ śiraḥśūlaṃ staimityaṃ gurugātratā| aṅgamardo'gnināśaśca pralepo hṛdayasya ca||46||</seg> <seg type="unit" n="47">śophārocakahṛllāsapīnasārdhāvabhedakāḥ| koṭhāruḥpiḍakāḥ kaṇḍūstandrā kāso galāmayāḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">smṛtibuddhipramohaśca saṃrodhaḥ srotasāṃ jvaraḥ| indriyāṇāmasāmarthyaṃ viṣavegapravarta(rdha)nam||48||</seg> <seg type="unit" n="49">bhavennṛṇāṃ divāsvapnasyāhitasya niṣevaṇāt| tasmāddhitāhitaṃ svapnaṃ buddhvā svapyāt sukhaṃ budhaḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="44-49">na śayīran kadācanetivacanādgrīṣme'pi divāsvapnaṃ medasviprabhṛtīnāṃ niṣedhati| gītakarṣaṇādau tu balābalaṃ nirūpya divāsvapnapravṛttirvā nivṛttirvā vidheyā| viṣavegapravartanamiti dūṣīviṣārtānāṃ boddhavyam| svapyāt sukhamiti sukhaṃ yathā bhavati tathā svapyāt; taccāhitasvapnaparityāgena hitasvapnasevayā ca||44-49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">rātrau jāgaraṇaṃ rūkṣaṃ snigdhaṃ prasvapanaṃ divā| arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50">rātrāvityādinā jāgaraṇasya svapnasya ca rūkṣatvaṃ snigdhatvaṃ ca tatkāryakartṛtvādupacaryate| kiñca jāgaraṇaṃ rātrau dine vā rūkṣameva; paraṃ divā jāgaraṇaṃ na virūkṣaṇaṃ śarīre karoti rātrisvapnaprasnigdhatvāt; rātrau jāgaraṇaṃ tu raukṣyaṃ karoti, tena tadrūkṣamucyate; evaṃ divāsvapne'pi vācyam| svapnaprasaṅgena svapnabhedaguṇamāha- arūkṣamityādi| anabhiṣyandi asnigdhamityarthaḥ| āsīnapracalāyitam upaviṣṭasya kiñcinnidrāsevanaṃ; yadāhurjanāḥ pradhānaṃ vihāreṣu||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">dehavṛttau yathā''hārastathā svapnaḥ sukho mataḥ| svapnāhārasamutthe ca sthaulyakārśye viśeṣataḥ||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51">svapnaprādhānye hetumāha- dehavṛttāvityādi| sukha iti sukhahetuḥ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">abhyaṅgotsādanaṃ snānaṃ grāmyānūpaudakā rasāḥ| śālyannaṃ sadadhi kṣīraṃ sneho madyaṃ manaḥsukham||52||</seg> <seg type="unit" n="53">manaso'nuguṇā gandhāḥ śabdāḥ saṃvāhanāni ca| cakṣuṣostarpaṇaṃ lepaḥ śiraso vadanasya ca||53||</seg> <seg type="unit" n="54">svāstīrṇaṃ śayanaṃ veśma sukhaṃ kālastathocitaḥ| ānayantyacirānnidrāṃ pranaṣṭā yā nimittataḥ||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">svapnajanakaṃ hetumāha- abhyaṅgetyādi| kālastathocita iti yasmin kāle nidrā puruṣeṇābhyastā sa kālastasyocitaḥ| nimittataḥ pranaṣṭetivacanamariṣṭajanitanidrāpratiṣedhārtham; ariṣṭaṃ hyanimittamucyate śāstre||52-54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">kāyasya śirasaścaiva virekaśchardanaṃ bhayam| cintā krodhastathā dhūmo vyāyāmo <note place="foot" type="variant" n="18">'krodhaḥ kathā dhūmo vyavāyo' iti pā.</note> raktamokṣaṇam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">upavāso'sukhā śayyā sattvaudāryaṃ tamojayaḥ| nidrāprasaṅgamahitaṃ vārayanti samutthitam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">eta eva ca vijñeyā nidrānāśasya <note place="foot" type="variant" n="19">'nidrānāśasyeti hitanidrānāśasyāpyeta eva susthenātiprasaṅgena kriyamāṇā hetavo bhavantītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> hetavaḥ| kāryaṃ kālo vikāraśca prakṛtirvāyureva ca||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="55-57">atra nidrāpratiṣedhahetumāha- kāyasyetyādi| sattvaudāryaṃ sattvaguṇabhūritvam| tamojayaḥ tamoguṇajayaḥ, sa ca yogābhyāsādinā bhavati| eta eva ceti svasthe kriyamāṇā iti boddhavyaṃ; nidrātiprasaṅge tu sati kriyamāṇā atiprasaṅganiṣedhakā bhavanti| aparānapi nidrānāśahetūnāha- kāryamityādi| kāryamiti kāryāsakto na nidrāṃ yāti| kāla iti vārdhakyaṃ, vṛddhā hi svabhāvata eva jāgarūkā bhavanti| vikāraḥ vyādhiḥ śūlādiḥ| prakṛtiḥ svabhāvaḥ, svabhāvādeva kecidanidrā bhavanti <note place="foot" type="variant" n="20">'yadyapi tamobhavā'pi vyādhireva, tathā'pi sā mānasadoṣajanyeti na tasyāḥ śārīravyādhiṣvantarbhāva ityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>| vikāragrahaṇainaiva vāte labdhe punarvātagrahaṇaṃ viśeṣeṇa vāyornidrāpahārakatvapratipādanārtham||55-57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">tamobhavā śleṣmasamudbhavā ca manaḥśarīraśramasambhavā ca| āgantukī vyādhyanuvartinī ca rātrisvabhāvaprabhavā ca nidrā||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="58">nidrāviśeṣānāha- tamobhavetyādi| tamobhavā iti tamoguṇodrekabhavā| manaḥśarīraśramasambhavā tu nidrā manaḥśarīrayoḥ śrameṇa kriyoparame sati nendriyāṇi na ca mano viṣayeṣu pravartante, tataśca nidrā bhavati; śramaścāyamanativṛddho bhūrivātāprakopako'bhipretaḥ, tena śramasya vātajanakatvena nidrānāśaḥ kimiti na bhavatīti na vācyaṃ, dṛṣṭaṃ caitadyacchrāntānāṃ nidrā bhavatīti| āgantukī riṣṭabhūtā| vyādhyanuvartinī sannipātajvarādikāryā| rātrisvabhāvāt prabhavatīti rātrisvabhāvaprabhavā| divā prabhavantī tu nidrā tamaḥprabhṛtibhya eva bhavati||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">rātrisvabhāvaprabhavā matā yā tāṃ bhūtadhātrīṃ pravadanti tajjñāḥ| tamobhavāmāhuraghasya mūlaṃ śeṣāḥ punarvyādhiṣu nirdiśanti||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="59">āsu nidrāsu praśastāṃ ninditāṃ cāha- rātrītyādi| bhūtāni prāṇino dadhāti <note place="foot" type="variant" n="21">'dadhātīti bhūtadhātrī' iti pā.</note> puṣṇātīti bhūtadhātrī, dhātrīva dhātrī| aghasya pāpasya mūlamiti kāraṇaṃ; tamogṛhīto hi sadā <note place="foot" type="variant" n="22">'mahānidrālutvena' iti pā.</note> nidrātmakatvenānuṣṭheyaṃ sadvṛttaṃ na karoti, tataścādharmotpādaḥ| vyādhiṣviti śārīravyādhiṣu; śleṣmādayo vyādhaya eva, teṣu ca bhūtā nidrā vyādhirūpaiva| āgantukī cāsādhyavyādhibhavā ca svayamapyasādhyabhūtā <note place="foot" type="variant" n="23">'dvayamapyasādhyavyādhirūpā' iti pā.</note> vyādhirūpā, tena tāṃ ca vyādhiṣu madhye nirdiśanti; kiṃvā vyādhiṣvādhāreṣu nirdiśantītyartho jñeyaḥ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">tatra ślokāḥ- ninditāḥ puruṣāsteṣāṃ yau viśeṣeṇa ninditau| nindite kāraṇaṃ doṣāstayorninditabheṣajam||60||</seg> <seg type="unit" n="61">yebhyo yadā hitā nidrā yebhyaścāpyahitā yadā| atinidrāyānidrāya <note place="foot" type="variant" n="24">'atinidrānidrayośca' iti pā.</note> bheṣajaṃ yadbhavā ca sā||61||</seg> <seg type="unit" n="62">yā yā yathāprabhāvā ca nidrā tat sarvamatrijaḥ| aṣṭauninditasaṅkhyāte vyājahāra punarvasuḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="60-62">saṅgrahe anidrāyeti avidyamānanidrāya puruṣāya| yathāprabhāvā ceti bhūtadhātrītyādivarṇitaprabhāvā||60-62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'ṣṭauninditīyo nāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne yojanācatuṣke'ṣṭauninditīyo nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ||21||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="22" xml:id="ca.1.22">
          <head>laṅghanabṛṃhaṇīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto laṅghanabṛṃhaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">'pūrvādhyāye tarpaṇairbṛṃhaṇairityuktam, atastadabhidhāyakaṃ laṅghanabṛṃhaṇīyamāha- athāta ityādi' iti śivadāsasenaḥ</note>||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">yojanāpekṣiṇīyaṃ śarīramabhidhāya laṅghanādiviṣayatvādyojanāyā laṅghanādīnyeva viṣayataḥ svarūpataśca vaktuṃ laṅghanabṛṃhaṇīyo'bhidhīyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tapaḥsvādhyāyaniratānātreyaḥ śiṣyasattamān| ṣaḍagniveśapramukhānuktavān paricodayan||3||</seg> <seg type="unit" n="4">laṅghanaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">'laṅghanamityādi| rūkṣādīnyapi laṅghanabṛṃhaṇayorantarbhavanti, yaduktaṃ “snehanaṃ rūkṣaṇaṃ karma svedanaṃ stambhanaṃ ca yat| bhūtānāṃ tacca dvaividhyāddvitayaṃ nātivartate iti” (vā. sū. 14)| tathā'pyaśeṣaviśeṣajñānārthaṃ teṣāmapīha bhedenopādānaṃ mantavyam' iti śivadāsasenaḥ</note> bṛṃhaṇaṃ kāle rūkṣaṇaṃ snehanaṃ tathā| svedanaṃ stambhanaṃ caiva jānīte yaḥ sa vai bhiṣak||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tamuktavantamātreyamagniveśa uvāca ha||5||</seg> <seg type="unit" n="6">bhagavam~llaṅghanaṃ kiṃsvillaṅghanīyāśca <note place="foot" type="variant" n="3">'kiṃ tat' iti pā.</note> kīdṛśāḥ| bṛṃhaṇaṃ bṛṃhaṇīyāśca rūkṣaṇīyāśca rūkṣaṇam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ke snehāḥ <note place="foot" type="variant" n="4">'snehanaṃ' iti pā.</note> snehanīyāśca svedāḥ svedyāśca ke matāḥ| stambhanaṃ stambhanīyāśca vaktumarhasi tadguro!||7||</seg> <seg type="unit" n="8">laṅghanaprabhṛtīnāṃ ca ṣaṇṇāmeṣāṃ samāsataḥ| kṛtākṛtātivṛttānāṃ <note place="foot" type="variant" n="5">'kṛtākṛtāriktānāṃ' iti pā.</note> lakṣaṇaṃ vaktumarhasi||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-8">paricodayanniti jñānārthaṃ prerayan| kṛtetyādau kṛtaṃ samyakkṛtam||3-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tadagniveśasya vaco niśamya gururabravīt| yat kiñcillāghavakaraṃ dehe tallaṅghanaṃ smṛtam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">bṛhattvaṃ yaccharīrasya janayettacca bṛṃhaṇam| raukṣyaṃ kharatvaṃ vaiśadyaṃ yat kuryāttaddhi rūkṣaṇam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">snehanaṃ snehaviṣyandamārdavakledakārakam <note place="foot" type="variant" n="6">'mārdavakledakṛnmatam' iti pā.</note>| stambhagauravaśītaghnaṃ svedanaṃ svedakārakam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">stambhanaṃ stambhayati yadgatimantaṃ calaṃ dhruvam| laghūṣṇatīkṣṇaviśadaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ kharaṃ saram||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kaṭhinaṃ caiva yaddravyaṃ prāyastallaṅghanaṃ smṛtam| guru śītaṃ mṛdu snigdhaṃ bahalaṃ sthūlapicchilam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">prāyo mandaṃ sthiraṃ ślakṣṇaṃ dravyaṃ bṛṃhaṇamucyate| rūkṣaṃ laghu kharaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ sthiramapicchilam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">prāyaśaḥ kaṭhinaṃ caiva yaddravyaṃ taddhi rūkṣaṇam| dravaṃ sūkṣmaṃ saraṃ snigdhaṃ picchilaṃ guru śītalam| prāyo mandaṃ mṛdu ca yaddravyaṃ tatsnehanaṃ matam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">uṣṇaṃ tīkṣṇaṃ saraṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ dravaṃ sthiram| dravyaṃ guru ca yat prāyastaddhi svedanamucyate||16||</seg> <seg type="unit" n="17">śītaṃ mandaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ dravaṃ sthiram| yaddravyaṃ laghu coddiṣṭaṃ prāyastat stambhanaṃ smṛtam||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-17">raukṣyamityādau raukṣyameva pradhānaṃ boddhavyaṃ, kharatvavaiśadye tu tadanugate| viṣyandaḥ vilayanam| svedakārakaṃ gharmakārakam| stambhayatīti niruṇaddhi| calamiti kiñcidgatimat| gatimantamiti pravyaktagatimantam| etaccātisāraśoṇitasrutiviṣadāhavedanādiṣu boddhavyaṃ na kevalavāte, gatimantaṃ prati stambhakasya vardhakatvāt| gurvityādau bahalaṃ ghanam| mandamiti cirakāri| sthūlaṃ saṃhatāvayavaṃ laḍḍukapiṣṭakādi| virūkṣaṇadravyakathane yadguṇameva laṅghanadravyamuktaṃ tadguṇameva virūkṣaṇaṃ yadyapyuktaṃ, tathā'pi rūkṣaguṇasyātra prādhānyaṃ, laṅghane tu laghuguṇaprādhānyaṃ jñeyaṃ; tathā laṅghanamadravyeṇopavāsenāpi kriyate, virūkṣaṇaṃ tu dravyakāryatayaiva prādhānyāduktaṃ; tena laṅghanavirūkṣaṇayornaikatā| yattu vakṣyati- “kṛtātikṛtaliṅgaṃ yallaṅghite tadvirūkṣite” iti, tat prāyovādāt| virūkṣaṇasya hi mukhyaḥ snehābhāvaḥ sādhyaḥ, laṅghanasya tu gauravābhāva iti sphuṭa eva bhedaḥ pratibhāti| svedanaguṇakathane snigdhaṃ rūkṣamiti snigdhaṃ vā rūkṣaṃ vetyarthaḥ| evaṃ sarasthirāvapi vikalpena jñeyau| pipāseti pipāsānigrahaḥ| māruto yadyapi somasambandhāttathālaṅghanaṃ na bhavati, tathā'pi svarūpeṇa laṅghanameva| pacantamagniṃ pratipakṣakṣapaṇena baladānena ca yat pācayati tat pācanaṃ; tacca vāyvagniguṇabhūyiṣṭham||9-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">catuṣprakārā saṃśuddhiḥ pipāsā mārutātapau| pācanānyupavāsaśca vyāyāmaśceti laṅghanam||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">catuṣprakārā saṃśuddhiriti anuvāsanaṃ varjayitvā, tasya bṛṃhaṇatvāt||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">prabhūtaśleṣmapittāsramalāḥ saṃsṛṣṭamārutāḥ| bṛhaccharīrā balino laṅghanīyā viśuddhibhiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">yeṣāṃ madhyabalā rogāḥ kaphapittasamutthitāḥ| vamyatīsārahṛdrogavisūcyalasakajvarāḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">vibandhagauravodgārahṛllāsārocakādayaḥ| pācanaistān bhiṣak prājñaḥ prāyeṇādāvupācaret||21||</seg> <seg type="unit" n="22">eta eva yathoddiṣṭā yeṣāmalpabalā gadāḥ| pipāsānigrahaisteṣāmupavāsaiśca tāñjayet||22||</seg> <seg type="unit" n="23">rogāñjayenmadhyabalān <note place="foot" type="variant" n="7">'doṣān' iti pā.</note> vyāyāmātapamārutaiḥ| balināṃ kiṃ punaryeṣāṃ rogāṇāmavaraṃ <note place="foot" type="variant" n="8">'doṣāṇāṃ' iti pā.</note> balam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tvagdoṣiṇāṃ pramīḍhānāṃ <note place="foot" type="variant" n="9">'pramūḍhānām' iti pā.</note> snigdhābhiṣyandibṛṃhiṇām| śiśire laṅghanaṃ śastamapi vātavikāriṇām||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19-24">uktasya daśaprakāralaṅghanasya bhinnaṃ viṣayamāha- prabhūtetyādi| ādāviti vacanamante cchardyādīnāṃ nirāmāṇāṃ saṃśamanīyatvāt| rogāniti laṅghanīyarogān| balināmiti padaṃ balavatāmeva vyāyāmādisevābhidhānārtham| madhyabalāniti madhyabalānapi; etenāñjasā alpabalā eva gadā vyāyāmādiviṣayā iti bhāvaḥ| bṛṃhiṇāṃ bṛṃhaṇayuktānām| laṅghanaṃ śastamiti daśavidhamapi| śiśira iti śiśiraguṇayukte hemante śiśire ca; atra ca laṅghanaṃ balavattvāt prāṇināṃ kāryam||19-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">adigdhaviddhamakliṣṭaṃ vayasthaṃ sātmyacāriṇām| mṛgamatsyavihaṅgānāṃ māṃsaṃ bṛṃhaṇamucyate||25||</seg> <seg type="unit" n="26">kṣīṇāḥ kṣatāḥ kṛśā vṛddhā durbalā nityamadhvagāḥ| strīmadyanityā grīṣme ca bṛṃhaṇīyā narāḥ smṛtāḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">śoṣārśograhaṇīdoṣairvyādhibhiḥ karśitāśca ye| teṣāṃ kravyādamāṃsānāṃ bṛṃhaṇā laghavo rasāḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">snānamutsādanaṃ svapno madhurāḥ snehabastayaḥ| śarkarākṣīrasarpīṃṣi sarveṣāṃ viddhi bṛṃhaṇam||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-28">adigdhaviddhamiti viṣāktaśastrāviddham| sātmye deśe carantīti sātmyacāriṇaḥ| laghava iti saṃskāreṇa laghavaḥ; kiṃvā kravyādānāṃ ye laghavaḥ śyenādayaḥ, tanmāṃsarasā ityarthaḥ||25-28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ sevanaṃ strīṣvasaṃyamaḥ| khalipiṇyākatakrāṇāṃ madhvādīnāṃ ca rūkṣaṇam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">abhiṣyaṇṇā mahādoṣā marmasthā vyādhayaśca ye| ūrustambhaprabhṛtayo rūkṣaṇīyā nidarśitāḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">snehāḥ snehayitavyāśca svedāḥ svedyāśca ye narāḥ| snehādhyāye mayoktāste svedākhye ca savistaram||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-31">madhvādīnāṃ ca sevanamiti sambandhaḥ| khaliḥ sarṣapakhaliḥ; piṇyākaṃ tilakhaliḥ, kiṃvā piṇyākaśākam| prabhṛtigrahaṇādāḍhyavātapramehādayo grāhyaḥ||29-31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">dravaṃ tanvasaraṃ yāvacchītīkaraṇamauṣadham| svādu tiktaṃ kaṣāyaṃ ca stambhanaṃ sarvameva tat||32||</seg> <seg type="unit" n="33">pittakṣārāgnidagdhā ye vamyatīsārapīḍitāḥ| viṣasvedātiyogārtāḥ stambhanīyā <note place="foot" type="variant" n="10">'stambhanīyāstathāvidhāḥ' iti pā.</note> nidarśitāḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32-33">tanu abahalam| sarati gacchatīti saraṃ, na saramasaraṃ, sthiramityarthaḥ||32-33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">vātamūtrapurīṣāṇāṃ visarge gātralāghave| hṛdayodgārakaṇṭhāsyaśuddhau tandrāklame gate||34||</seg> <seg type="unit" n="35">svede jāte rucau caiva kṣutpipāsāsahodaye| kṛtaṃ laṅghanamādeśyaṃ nirvyathe cāntarātmani||35||</seg> <seg type="unit" n="36">parvabhedo'ṅgamardaśca kāsaḥ śoṣo mukhasya ca| kṣutpraṇāśo'rucistṛṣṇā daurbalyaṃ śrotranetrayoḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">manasaḥ sambhramo'bhīkṣṇamūrdhvavātastamo hṛdi| dehāgnibalanāśaśca laṅghane'tikṛte bhavet||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34-37">kṣutpipāsayorasahaḥ pīḍākaratvenodayaḥ kṣutpipāsāsahodayaḥ, na tu kṣutpipāsayoryugapadudayaḥ <note place="foot" type="variant" n="11">'kṣutpipāsayorasahaḥ pīḍākaratvenodayaḥ kṣutpipāsāsahodayaḥ, na kṣuptipāsayoryugapadudaya iti, suśrute- “sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsāsahaṃ laghum” ityuktatvāditi cakraḥ| kintu, “kṣuttṛṭsahodayaḥ śuddhahṛdayodvārakaṇṭhatā | vyādhimārdavamutsāhastandrānāśāśca laṅghite” (sū.a.14) iti vāgbhaṭavacanādyugapadudaya ityartho'pi pramāṇasiddha eva' iti śivadāsasenaḥ</note>| ata evoktaṃ suśrute- “sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsāsahaṃ laghum” (su. u. taṃ. 39) ityādi| antarātmanīti manasi| manasaḥ sambhramo bhrāntireva| ūrdhve kāye vāta ūrdhvavātaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">'ūrdhvakāye vāta ūrdhvavāto hikkāśvāsakarṇasvanajṛmbhādiḥ| na punarudgāra viśeṣaḥ, tasyāvarodhakakaphajanyatvāt| prakṛte tu laṅghanena kaphasaṅkṣayāt, sa ca kaphakopāt| yaduktaṃ “adhaḥpratihato vāyuḥ śleṣmaṇā kupitena ca| karoti nityamudgāramūrdhvavātaḥ sa ucyate” iti śivadāsasenaḥ</note>||34-37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">balaṃ puṣṭyupalambhaśca kārśyadoṣavivarjanam| lakṣaṇaṃ bṛṃhite sthaulyamati cātyarthabṛṃhite||38||</seg> kṛtātikṛtaliṅgaṃ yallaṅghite taddhi rūkṣite <note place="foot" type="variant" n="13">'tadvirūkṣite' iti pā.</note>|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38">kārśyadoṣavivarjanamiti kārśye ye doṣāḥ śītoṣṇāsahatvādayaḥ, teṣāṃ varjanam||38||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">stambhitaḥ syādbale labdhe yathoktaiścāmayairjitaiḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">śyāvatā stabdhagātratvamudvego hanusaṅgrahaḥ| hṛdvarconigrahaśca syādatistambhitalakṣaṇam||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-40">bale labdhe iti balavān yadā puruṣo bhavati| yathoktairiti “pittakṣārāgnidagdhā ye” ityādyabhidheyaiḥ| udvega ūrdhvavātavegaḥ; kiṃvā bhaiṣajyānabhilāṣaḥ||39-40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">lakṣaṇaṃ cākṛtānāṃ syāt ṣaṇṇāmeṣāṃ samāsataḥ| tadauṣadhānāṃ dhātūnāmaśamo <note place="foot" type="variant" n="14">'rogāṇāṃ' iti pā.</note> vṛddhireva ca||41||</seg> <seg type="unit" n="42">iti ṣaṭ sarvarogāṇāṃ proktāḥ samyagupakramāḥ| sādhyānāṃ sādhane siddhā mātrākālānurodhinaḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41-42">tadauṣadhānāmiti laṅghanādisādhyānām| vṛddhireva ceti stokamātrakṛtalaṅghanādikriyayā doṣakṣobhamātrasya kṛtatvāt| dhātūnāmiti doṣāṇāṃ, “doṣā api dhātuśabdaṃ labhante” iti vacanāt||41-42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">bhavati cātra- doṣāṇāṃ bahusaṃsargāt saṅkīryante hyupakramāḥ| ṣaṭtvaṃ tu nātivartante tritvaṃ vātādayo yathā||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43">sampratyuktalaṅghanādyupakramāṇāṃ vikārāpekṣayā saṃsargamāha- doṣāṇāmityādi| doṣāṇāṃ yasmāt saṃsargā bahavaḥ, tasmāttatsādhanārthamupakramā api saṅkīryante miśratāṃ yānti| yathā- kvacillaṅghanasvedane, kvacidbṛṃhaṇasnehane <note place="foot" type="variant" n="15">'bṛṃhaṇasvedane' iti pā.</note>, evamādi| ṣaṭtvaṃ tu nātivartanta iti saṃsṛṣṭā api laṅghanādisvarūpaṃ na jahati; na laṅghanādayaḥ parasparayuktā madhusarpiḥsaṃyogavat prakṛtiguṇānapekṣikāryāntaramārabhanta iti bhāvaḥ| atraiva dṛṣṭāntamāha- tritvamityādi| ayaṃ ca dṛṣṭāntaḥ saṃsargisaṅkhyā'parityāgamātrakaḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">tatra ślokāḥ- ityasmim~laṅghanādhyāye vyākhyātāḥ ṣaḍupakramāḥ| yathāpraśnaṃ bhagavatā cikitsā yaiḥ pravartate||44||</seg> <seg type="unit" n="22">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne laṅghanabṛṃhaṇīyo nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne yojanācatuṣke laṅghanabṛṃhaṇīyo nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ||22||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="23" xml:id="ca.1.23">
          <head>santarpaṇīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ santarpaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">vyākhyātaṣaḍupakramāṇāmeva santarpaṇāpatarpaṇabhedena dvividhānāṃ dvividhaviṣaye pravṛttiṃ darśayituṃ santarpaṇīyo'bhidhīyate <note place="foot" type="variant" n="1">'pūrvādhyāye ṣaḍupakramā uktāste santarpaṇāpatarpaṇabhedena dvividhāḥ, taduktam, “upakramyasya hi dvitvāddvidhaivopakramo mataḥ| ekaḥ santarpaṇaḥ prokto dvitīyaścāpatarpaṇaḥ” (vā. sū. 14) iti| atasteṣāṃ dvividhaviṣaye pravṛttiṃ darśayituṃ santarpaṇīyo'bhidhīyate- athāta ityādi' iti śivadāsasenaḥ</note>||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">santarpayati yaḥ snigdhairmadhurairgurupicchilaiḥ| navānnairnavamadyaiśca māṃsaiścānūpavārijaiḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">gorasairgauḍikaiścānnaiḥ <note place="foot" type="variant" n="2">'...ścānyaiḥ' iti pā.</note> paiṣṭikaiścātimātraśaḥ| ceṣṭādveṣī divāsvapnaśayyāsanasukhe rataḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">rogāstasyopajāyante santarpaṇanimittajāḥ| pramehapiḍakākoṭhakaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kuṣṭhānyāmapradoṣāśca mūtrakṛcchramarocakaḥ| tandrā klaibyamatisthaulyamālasyaṃ gurugātratā||6||</seg> <seg type="unit" n="7">indriyasrotasāṃ lepo buddhermohaḥ pramīlakaḥ| śophāścaivaṃvidhāścānye śīghramapratikurvataḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-7">santarpayati santarpaṇamācarati| snigdhairityādivacanamasnigdhādibhirapi śaktuprabhṛtibhistṛptimātrakārakatvena santarpaṇaniṣedhārthaṃ; bhavati hi tṛptikārake santarpaṇaśabdaprayogaḥ, yathā'traiva santarpaṇaprayoge- “śaktūnāṃ ṣoḍaśaguṇo bhāgaḥ santarpaṇaṃ pibet” iti| śayyāsanasukhe ratatvenaiva ceṣṭādveṣitve labdhe punastadvacanaṃ śayyāsanasthitasyāpi gītāṅgacālanādiceṣṭāniṣedhārtham| āmapradoṣā visūcikādayaḥ| pramīlakaḥ satataṃ pradhyānam||3-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">śastamullekhanaṃ tatra vireko raktamokṣaṇam| vyāyāmaścopavāsaśca dhūmāśca svedanāni ca||8||</seg> <seg type="unit" n="9">sakṣaudraścābhayāprāśaḥ prāyo rūkṣānnasevanam| cūrṇapradehā ye coktāḥ kaṇḍūkoṭhavināśanāḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">triphalāragvadhaṃ pāṭhāṃ saptaparṇaṃ savatsakam| mustaṃ samadanaṃ nimbaṃ jalenotkvathitaṃ pibet||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tena mehādayo yānti nāśamabhyasyato dhruvam| mātrākālaprayuktena santarpaṇasamutthitāḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">mustamāragvadhaḥ pāṭhā triphalā devadāru ca| śvadaṃṣṭrā khadiro nimbo haridre tvakca vatsakāt||12||</seg> <seg type="unit" n="13">rasameṣāṃ yathādoṣaṃ prātaḥ prātaḥ pibannaraḥ| santarpaṇakṛtaiḥ sarvairvyādhibhiḥ sampramucyate||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ebhiścodvartanoddharṣasnānayogopayojitaiḥ| tvagdoṣāḥ praśamaṃ yānti tathā snehopasaṃhitaiḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">kuṣṭhaṃ gomedako hiṅgu krauñcāsthi tryūṣaṇaṃ vacā| vṛṣakaile śvadaṃṣṭrā ca kharāhvā cāśmabhedakaḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">takreṇa dadhimaṇḍena badarāmlarasena vā| mūtrakṛcchraṃ pramehaṃ ca pītametadvyapohati||16||</seg> <seg type="unit" n="17">takrābhayāprayogaiśca triphalāyāstathaiva ca| ariṣṭānāṃ prayogaiśca yānti mehādayaḥ śamam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">tryūṣaṇaṃ triphalā kṣaudraṃ krimighnamajamodakaḥ| mantho'yaṃ saktavastailaṃ hito lohodakāplutaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vyoṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">'vyoṣamityādi| atra tailaghṛtakṣaudrāṇāṃ pratyekaṃ militacūrṇasamatvaṃ, samuditacūrṇamapekṣyaiva saktūnāṃ ṣoḍaśaguṇo bhāgaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> viḍaṅgaṃ śigrūṇi triphalāṃ kaṭurohiṇīm| bṛhatyau dve haridre dve pāṭhāmativiṣāṃ sthirām||19||</seg> <seg type="unit" n="20">hiṅgu kebukamūlāni yavānīdhānyacitrakān| sauvarcalamajājīṃ ca hapuṣāṃ ceti cūrṇayet||20||</seg> <seg type="unit" n="21">cūrṇatailaghṛtakṣaudrabhāgāḥ syurmānataḥ samāḥ| saktūnāṃ ṣoḍaśaguṇo bhāgaḥ santarpaṇaṃ pibet||21||</seg> <seg type="unit" n="22">prayogādasya śāmyanti rogāḥ santarpaṇotthitāḥ| pramehā mūḍhavātāśca kuṣṭhānyarśāṃsi kāmalāḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">plīhā pāṇḍvāmayaḥ śopho mūtrakṛcchramarocakaḥ| hṛdrogo rājayakṣmā ca kāsaḥ śvāso galagrahaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">krimayo grahaṇīdoṣāḥ śvaitryaṃ sthaulyamatīva ca| narāṇāṃ dīpyate cāgniḥ smṛtirbuddhiśca vardhate||24||</seg> <seg type="unit" n="25">vyāyāmanityo jīrṇāśī yavagodhūmabhojanaḥ| santarpaṇakṛtairdoṣaiḥ sthaulyaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">'laulyaṃ' iti pā.</note> muktvā vimucyate||25||</seg> uktaṃ santarpaṇotthānāmapatarpaṇamauṣadham|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-25">sakṣaudraścābhayāprāśa iti kṣaudreṇa saha harītakīprāśaḥ; kiṃvā agastyaharītakyādiprāśaḥ| ye coktā iti āragvadhīye (sū. 3)| teneti kvāthena karaṇabhūtena, abhyasyato'bhyāsaṃ kurvāṇasya; kiṃvā tena kvāthena triphalādīnyabhyasyata iti yojanā| yathādoṣamiti doṣapramāṇāpekṣayā gṛhītamātram| udvartanamabhyaṅgapūrvakam, uddharṣastvanabhyaṅgapūrvakaḥ| snehopasaṃhitairiti snehasādhanopayuktaiḥ| gomedakaḥ maṇiviśeṣaḥ| krauñcaḥ pakṣī, ‘koñca’ iti khyātaḥ| kharāhvā ajamodā| lohodakāpluta iti agurūdakāplutaḥ| udakakaraṇaṃ ca ṣaḍaṅgajalavidhānena| iha prayoge vakṣyamāṇavyoṣādyuktapramāṇena sāhacaryāccūrṇādimānaṃ jñeyam| santarpaṇamiti jalāloḍitaśakturūpatayā, tena santarpaṇasañjñasyāpyapatarpaṇatā jñeyā| śvaitryaṃ śvitritvaṃ; ‘śvaityaṃ’ iti pāṭhe śvetāvabhāsatā||8-25||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">vakṣyante sauṣadhāścordhvamapatarpaṇajā gadāḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">dehāgnibalavarṇaujaḥśukramāṃsaparikṣayaḥ| jvaraḥ kāsānubandhaśca pārśvaśūlamarocakaḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śrotradaurbalyamunmādaḥ pralāpo hṛdayavyathā| viṇmūtrasaṅgrahaḥ śūlaṃ jaṅghorutrikasaṃśrayam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">parvāsthisandhibhedaśca ye cānye vātajā gadāḥ| ūrdhvavātādayaḥ sarve jāyante te'patarpaṇāt||29||</seg> <seg type="unit" n="30">teṣāṃ santarpaṇaṃ tajjñaiḥ punarākhyātamauṣadham| yattadātve samarthaṃ syādabhyāse vā tadiṣyate <note place="foot" type="variant" n="5">'santarpaṇasya dvaividhyamāha- yattadātva ityādi| tadātve iti sadyaḥ, samarthamiti apatarpaṇajavyādhinirākaraṇasamarthaṃ| tena sadyaḥ santarpaṇamekam, abhyāsavaśāt santarpaṇamaparamityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26-30">ūrdhvavātādaya iti pūrvādhyāyoktāḥ “ūrdhvavātastamo hṛdi” (sū. 22) ityādayaḥ| ūrdhvavātaḥ śvāsādiryatrordhvaṃ vāyuryāti; kiṃvā tantrāntarokto rogaviśeṣa eva, yathā- “adhaḥ pratihato vāyuḥ śleṣmaṇā kupitena ca| karotyaniśamudgāramūrdhvavātaḥ sa ucyate” iti||26-30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">sadyaḥkṣīṇo hi sadyo vai tarpaṇenopacīyate| narte santarpaṇābhyāsāccirakṣīṇastu puṣyati||31||</seg> <seg type="unit" n="32">dehāgnidoṣabhaiṣajyamātrākālānuvartinā| kāryamatvaramāṇena bheṣajaṃ ciradurbale||32||</seg> <seg type="unit" n="33">hitā māṃsarasāstasmai payāṃsi ca ghṛtāni ca| snānāni bastayo'bhyaṅgāstarpaṇāstarpaṇāśca ye||33||</seg> <seg type="unit" n="34">jvarakāsaprasaktānāṃ kṛśānāṃ mūtrakṛcchriṇām| tṛṣyatāmūrdhvavātānāṃ vakṣyante tarpaṇā hitāḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">śarkarāpippalītailaghṛtakṣaudraiḥ samāṃśakaiḥ| saktudviguṇito vṛṣyasteṣāṃ manthaḥ praśasyate||35||</seg> <seg type="unit" n="36">saktavo madirā kṣaudraṃ śarkarā ceti tarpaṇam| pibenmārutaviṇmūtrakaphapittānulomanam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">phāṇitaṃ saktavaḥ sarpirdadhimaṇḍo'mlakāñjikam| tarpaṇaṃ mūtrakṛcchraghnamudāvartaharaṃ pibet||37||</seg> <seg type="unit" n="38">manthaḥ kharjūramṛdvīkāvṛkṣāmlāmlīkadāḍimaiḥ| parūṣakaiḥ sāmalakairyukto madyavikāranut||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31-38">sadyastarpaṇatarpaṇābhyāsayoruktayorviṣayabhedamāha- sadya ityādi| atvaramāṇeneti vacanena ciradurbale tvarayā kriyamāṇaṃ tarpaṇamagnivadhādidoṣaṃ karotīti sūcayati| tarpaṇāstarpaṇāśceti santarpaṇakārakā manthādayaḥ; tena, iha <note place="foot" type="variant" n="6">'hi' iti pā.</note> sañjñāmātreṇa ye tarpaṇā apatarpaṇakārakā vyoṣādayaste na grāhyāḥ; kintu <note place="foot" type="variant" n="7">'tena' iti pā.</note> ‘śarkarāpippalī’ ityādigranthavācyāḥ| śarkarādimanthoktamānenāpare'pīha manthā grāhyāḥ||31-38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">svāduramlo jalakṛtaḥ sasneho rūkṣa eva vā| sadyaḥ santarpaṇo manthaḥ sthairyavarṇabalapradaḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39">svāduramla ityādinā sadyastarpaṇamāha| amla iti amladāḍimādiyogāt| atra rūkṣasaktukṛtasyāpi manthasya dravatvaśaityadehānusāritvaiḥ sadyaḥsantarpakatvaṃ bhavatyeva, ata eva ‘sadya’ ityuktaṃ, snehādibṛṃhaṇadravyayogāttu kālāntaratarpakatvamapi bhavati||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">tatra ślokaḥ- santarpaṇotthā ye rogā rogā ye cāpatarpaṇāt| santarpaṇīye te'dhyāye sauṣadhāḥ parikīrtitāḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="23">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne santarpaṇīyo nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikākhyāyāṃ sūtrasthāne yojanācatuṣke santarpaṇīyo nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ||23||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="24" xml:id="ca.1.24">
          <head>vidhiśoṇitīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vidhiśoṇitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">'yadyapi śoṇitavikārā api vātādijanyā eva, tathā'pi dhātuṣu bahuvikārakartṛtvena prādhānyasūcanārthaṃ pṛthagadhyāye'bhidhānaṃ jñeyam' iti śivadāsasenaḥ</note>||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">samprati vātādivadbahuvikārakartṛtvena śoṇitasya śoṇitavikārāṇāṃ pūrvoktānevopakramān laṅghanabṛṃhaṇādīn viśeṣeṇa darśayituṃ vidhiśoṇitīyo'bhidhīyate| iyamapyarthaparā sañjñā <note place="foot" type="variant" n="2">'iyamapyarthaparā sañjñā| kiṃvā vidhinā śoṇitamitiśabdamadhikṛtya kṛto'dhyāyo vidhiśoṇitīyādhyāyaḥ| “varṇāgamaḥ” ityādinā 'nā' śabdalopaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vidhinā śoṇitaṃ jātaṃ śuddhaṃ bhavati dehinām| deśakālaukasātmyānāṃ vidhiryaḥ samprakāśitaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">vidhineti samyagāhārācāravidhinā| śuddhaṃ bhavatītyatra bhavati vidyata ityarthaḥ, utpādasya jātaśabdenaivoktatvāt| kena vidhinetyāha- deśetyādi| sātmyaśabdasya deśādibhiḥ pratyekamanvayaḥ| okasātmyam abhyāsasātmyam| samprakāśita iti tasyāśitīye (sū.a.6), samprakāśita ityatra ‘tena’ iti śeṣaḥ; ato yaḥ samprakāśito vidhistena vidhineti sambandhaḥ| anye vyākhyānayanti- śoṇitaṃ jātaṃ tāvadbhavati, tacca kāraṇāntaraduṣṭaṃ sadvidhinā yathoktena punaḥ śuddhaṃ bhavatīti yojanīyam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tadviśuddhaṃ hi rudhiraṃ balavarṇasukhāyuṣā| yunakti prāṇinaṃ prāṇaḥ śoṇitaṃ hyanuvartate||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">viśuddhaṃ śoṇitaṃ kiṃ karotītyāha- tadviśuddhamityādi| tena vidhinā viśuddhaṃ tadviśuddhaṃ; kiṃvā taditi śoṇitam| prāṇaḥ śoṇitaṃ hyanuvartata iti śoṇitānvayavyatirekamanuvidhīyate| yaduktaṃ- “daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇā yeṣu pratiṣṭhitāḥ| śaṅkhau marmatrayaṃ kaṇṭho raktaṃ śukraujasī gudam”- (sū.a.29) iti||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">praduṣṭabahutīkṣṇoṣṇairmadyairanyaiśca tadvidhaiḥ| tathā'tilavaṇakṣārairamlaiḥ kaṭubhireva ca||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kulatthamāṣaniṣpāvatilatailaniṣevaṇaiḥ| piṇḍālumūlakādīnāṃ haritānāṃ ca sarvaśaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">jalajānūpabailānāṃ prasahānāṃ ca sevanāt| dadhyamlamastusuktānāṃ surāsauvīrakasya ca||7||</seg> <seg type="unit" n="8">viruddhānāmupaklinnapūtīnāṃ bhakṣaṇena ca| bhuktvā divā prasvapatāṃ dravasnigdhagurūṇi ca||8||</seg> <seg type="unit" n="9">atyādānaṃ tathā krodhaṃ bhajatāṃ cātapānalau| chardivegapratīghātāt kāle cānavasecanāt||9||</seg> <seg type="unit" n="10">śramābhighātasantāpairajīrṇādhyaśanaistathā| śaratkālasvabhāvācca śoṇitaṃ sampraduṣyati||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-10">śuddhihetumabhidhāya duṣṭihetumāha- praduṣṭetyādi| praduṣṭaṃ svaprakṛtiviparītam| anyaiśca tadvidhairiti praduṣṭapānakādibhiḥ; kiṃvā ‘annaiḥ’ iti pāṭhaḥ| tathā'tilavaṇakṣārairityādi kecidbheṣajaviṣayaṃ varṇayanti, tadvidhairiti vacanenānnapānasyātilavaṇādergṛhītatvāt| niṣpāvaḥ śvetaśimbiḥ| atyādānaṃ tṛptimatikramya bhojanam| kāle ceti śoṇitaduṣṭiyukte śaratkāle| ajīrṇe'dhyaśanamajīrṇādhyaśanaṃ; kiṃvā ajīrṇasyāpakvasyāśanamajīrṇāśanam, adhyaśanaṃ tu pūrvānnaśeṣe yadbhujyate, yadāha- “bhuktasyopari yadbhuktaṃ tadadhyaśanamucyate” (ci.a.15)||5-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tataḥ śoṇitajā rogāḥ prajāyante pṛthagvidhāḥ| mukhapāko'kṣirāgaśca <note place="foot" type="variant" n="3">'akṣipākaśca' iti pā.</note> pūtighrāṇāsyagandhitā||11||</seg> <seg type="unit" n="12">gulmopakuśavīsarparaktapittapramīlakāḥ| vidradhī raktamehaśca pradaro vātaśoṇitam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">vaivarṇyamagnisādaśca pipāsā gurugātratā| santāpaścātidaurbalyamaruciḥ śirasaśca ruk||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vidāhaścānnapānasya tiktāmlodgiraṇaṃ klamaḥ| krodhapracuratā buddheḥ sammoho lavaṇāsyatā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">svedaḥ śarīradaurgandhyaṃ madaḥ kampaḥ svarakṣayaḥ| tandrānidrātiyogaśca tamasaścātidarśanam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">kaṇḍvaruḥkoṭhapiḍakākuṣṭhacarmadalādayaḥ| vikārāḥ sarva evaite vijñeyāḥ śoṇitāśrayāḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">śītoṣṇasnigdharūkṣādyairupakrāntāśca ye gadāḥ| samyak sādhyā na sidhyanti raktajāṃstān vibhāvayet||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-17">upakuśaḥ mukharogaviśeṣaḥ; yaduktaṃ suśrute- “veṣṭeṣu dāhaḥ pākaśca tebhyo dantāścalanti ca| yasminnupakuśo nāma pittaraktakṛto gadaḥ” (su. ni. 16) iti| kuṣṭha ityukte'pi carmadalābhidhānaṃ viśeṣārtham| śoṇitāśrayā iti bhāṣayā śoṇitasya vātādivat svātantryeṇa rogakartṛtvaṃ nirākaroti| anuktabhūriśoṇitarogagrahaṇārthamāha- śītoṣṇetyādi| ādyagrahaṇāttīkṣṇamṛdvādīnāṃ grahaṇam| samyagiti pūrveṇa yojanīyam <note place="foot" type="variant" n="4">'samyagupakrāntā ityanvayaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>| tatra śītoṣṇasnigdharūkṣādyairiti śoṇitavṛddhimanapekṣya vātādijayārthamātraprayuktairiti mantavyam| yena śoṇitavyādherapi śāntirvakṣyamāṇaraktapittaharakriyādibhiḥ śītoṣṇasnigdhādikriyāpraviṣṭaiva, tataśca śoṇitarogasyāpi śītādikriyābhireva śoṇitapratikūlābhiḥ praśamo bhavati; pravṛddhaśoṇitāśrayāstu vātādaya āśrayaprabhāvānna svacikitsāmātreṇa praśāmyanti||11-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kuryācchoṇitarogeṣu raktapittaharīṃ kriyām| virekamupavāsaṃ ca srāvaṇaṃ śoṇitasya ca||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">śoṇitarogacikitsāmāha- kuryādityādi| raktapittaharakriyādayo yathāyogyatayā boddhavyāḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">baladoṣapramāṇādvā viśuddhyā rudhirasya vā| rudhiraṃ srāvayejjantorāśayaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">'...rāmayaṃ' iti pā.</note> prasamīkṣya vā||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">uktaśoṇitasrāvaṇapramāṇamāha- baletyādi| baladoṣapramāṇāditi balasya tathā doṣasya śoṇitavyādhirūpasya pramāṇaṃ vīkṣya; doṣaśabdo hyayaṃ roge vartate| viśuddhyā rudhirasya ceti yāvatā srāvaṇena śoṇitaṃ viśuddhaṃ bhavati| āśayaṃ sthānaṃ duṣṭaśoṇitāśa(śra)yamiti yāvat| yathā- svalpe kuṣṭhe stokameva viśuddhyarthamupādeyaṃ, mahati kuṣṭhe bahu srāvaṇīyam| yaduktaṃ- “pracchanamalpe kuṣṭhe mahati ca śastaṃ sirāvyadhanam” (ci. 7) iti| eṣu ca pakṣeṣu yadyatrānatyayaṃ bhavati tattatra grāhyam||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">aruṇābhaṃ bhavedvātādviśadaṃ phenilaṃ tanu| pittāt pītāsitaṃ raktaṃ styāyatyauṣṇyāccireṇa ca||20||</seg> <seg type="unit" n="21">īṣatpāṇḍu kaphādduṣṭaṃ picchilaṃ tantumadghanam| saṃsṛṣṭaliṅgaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">'dvidoṣaliṅgaṃ' iti pā.</note> saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-21">duṣṭaraktalakṣaṇamāha- aruṇābhamityādi| styāyati ghanaṃ bhavati||20-21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">tapanīyendragopābhaṃ padmālaktakasannibham| guñjāphalasavarṇaṃ ca viśuddhaṃ viddhi śoṇitam||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">tapanīyaṃ lohitasuvarṇam, indragopaḥ svanāmaprasiddhaḥ kīṭaviśeṣaḥ| viśuddharaktaliṅge nānāvarṇatā vātādiprakṛtitvānmanuṣyāṇām||22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">nātyuṣṇaśītaṃ laghu dīpanīyaṃ rakte'panīte hitamannapānam| tadā śarīraṃ hyanavasthitāsṛgagnirviśeṣeṇa ca rakṣitavyaḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">nātyuṣṇādibhojane hetumāha- tadetyādi| atiśītamagnimāndyaṃ karoti, atyuṣṇaṃ ca pracalasyāsṛjo nitarāṃ pracalatāṃ karoti, tasmānnātyuṣṇaśītam| laghu dīpanīyaṃ cāgnidīptyarthameva||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">prasannavarṇendriyamindriyārthānicchantamavyāhatapaktṛvegam| sukhānvitaṃ tu(pu)ṣṭibalopapannaṃ viśuddharaktaṃ puruṣaṃ vadanti||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24">samprati śoṇitādarśanenāpi viśuddharaktajñānārthaṃ lakṣaṇamāha- prasannetyādi| avyāhatā paktiśca vegaśca purīṣādīnāṃ yasya sa tathā||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">yadā tu raktavāhīni rasasañjñāvahāni ca| pṛthak pṛthak samastā vā srotāṃsi kupitā malāḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">malināhāraśīlasya rajomohāvṛtātmanaḥ| pratihatyāvatiṣṭhante jāyante vyādhayastadā||26||</seg> <seg type="unit" n="27">madamūrcchāyasannyāsāsteṣāṃ vidyādvicakṣaṇaḥ| yathottaraṃ balādhikyaṃ hetuliṅgopaśāntiṣu||27||</seg> <seg type="unit" n="28">durbalaṃ cetasaḥ sthānaṃ yadā vāyuḥ prapadyate| mano vikṣobhayañjantoḥ sañjñāṃ sammohayettadā||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pittamevaṃ kaphaścaivaṃ mano vikṣobhayannṛṇām| sañjñāṃ nayatyākulatāṃ viśeṣaścātra vakṣyate||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-29">samprati raktavāhidhamanīduṣṭyā ye vyādhayo bhavanti tānāha- yadā tvityādi| sañjñāvahānīti sañjñāhetumanovahāni, manasastu kevalameva śarīramayanībhūtaṃ; yaduktaṃ- “sattvādīnāṃ punaḥ kevalaṃ śarīramayanībhūtam” (vi. 5) ityādi; kiṃvā rasasañjñaṃ dhātumāvahantīti rasasañjñavahāni <note place="foot" type="variant" n="7">'anye tu rasasañjñaṃ dhātumāvahantīti rasasañjñavahānītyāhuḥ| kintu “rasāsṛkcetanāvāhisrotorodhasamudbhavāḥ| madamūrcchāyasannyāsā yathottarabalottarāḥ” iti tantrāntare manovahadhamanīduṣṭirvyaktā, sā cāsmin vyākhyāne nopapadyate, iti pūrvavyākhyaiva yuktā' iti śivadāsasenaḥ</note>| rasavahadhamanīnāṃ tu hṛdayaṃ sthānaṃ, tadupaghātācca moha upapanna eva| malā iti duṣṭadoṣasañjñāḥ; yaduktaṃ- “malinīkaraṇānmalāḥ” iti| yathottaraṃ liṅgādhikyaṃ madamūrcchāyasannyāseṣu moharūpaṃ jñeyaṃ; made'pi hi stoko moho'sti, uttarayostu vyakta eva mohaḥ||25-29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">saktānalpadrutābhāṣaṃ calaskhalitaceṣṭitam <note place="foot" type="variant" n="8">'saktānalpadrutābhāṣamiti saktaṃ vicchinnavarṇam, analpaṃ bahu, drutaṃ śīghraṃ bhāṣate yaḥ sa tathā, evaṃ paruṣābhāsamityapi vyākhyeyam' iti śivadāsasenaḥ</note>| vidyādvātamadāviṣṭaṃ rūkṣaśyāvāruṇākṛtim||30||</seg> <seg type="unit" n="31">sakrodhaparuṣābhāṣaṃ samprahārakalipriyam| vidyāt pittamadāviṣṭaṃ raktapītāsitākṛtim||31||</seg> <seg type="unit" n="32">svalpāsambaddhavacanaṃ tandrālasyasamanvitam| vidyāt kaphamadāviṣṭaṃ pāṇḍuṃ pradhyānatatparam||32||</seg> sarvāṇyetāni rūpāṇi sannipātakṛte made|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30-32">paruṣaṃ brūta iti paruṣābhāṣaḥ||30-32||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">jāyate śāmyati kṣipraṃ mado madyamadākṛtiḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33">madasvarūpamāha- jāyata ityādi||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">yaśca madyakṛtaḥ prokto viṣajo raudhiraśca yaḥ| sarva ete madā narte vātapittakaphatrayāt||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34">madaprasaṅgena madyaviṣajayorapi madayoścāturvidhyamāha- yaścetyādi| vātapittakaphatrayāditi vātāt pittāt kaphādvātapittakaphācca; etena teṣāmapyetadeva lakṣaṇaṃ vātādikṛtaṃ bhavatīti bhāvaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">nīlaṃ vā yadi vā kṛṣṇamākāśamathavā'ruṇam| paśyaṃstamaḥ praviśati śīghraṃ ca pratibudhyate <note place="foot" type="variant" n="9">'tamaḥ praviśati mūrcchatītyarthaḥ, śīghraṃ ca pratibudhyata iti vāyoḥ śīghrakāritvāt' iti śivadāsasenaḥ</note>||35||</seg> <seg type="unit" n="36">vepathuścāṅgamardaśca prapīḍā hṛdayasya ca| kārśyaṃ śyāvāruṇā cchāyāmūrcchāye vātasambhave||36||</seg> <seg type="unit" n="37">raktaṃ haritavarṇaṃ vā viyat pītamathāpi vā| paśyaṃstamaḥ praviśati sasvedaḥ pratibudhyate||37||</seg> <seg type="unit" n="38">sapipāsaḥ sasantāpo raktapītākulekṣaṇaḥ| sambhinnavarcāḥ pītābho mūrcchāye pittasambhave||38||</seg> <seg type="unit" n="39">meghasaṅkāśamākāśamāvṛtaṃ vā tamoghanaiḥ| paśyaṃstamaḥ praviśati cirācca pratibudhyate||39||</seg> <seg type="unit" n="40">gurubhiḥ prāvṛtairaṅgairyathaivārdreṇa carmaṇā| saprasekaḥ sahṛllāso mūrcchāye kaphasambhave||40||</seg> <seg type="unit" n="41">sarvākṛtiḥ sannipātādapasmāra ivāgataḥ| sa jantuṃ pātayatyāśu vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35-41">mūrcchāyalakṣaṇamāha- nīlaṃ vetyādi| tatra vātamūrcchāye śyāvāruṇā chāyā riṣṭarūpatvānmaraṇāya syād vāyavyatvāditi codyaṃ kurvanti; uktaṃ hi- “vāyavyā sā vināśāya kleśāya mahate'pi vā” (iṃ. 7) iti| tanna, animittā hi chāyā riṣṭaṃ na tu dṛśyamānanimittā, iha ca vātasambandho dṛśyata eva nimittaṃ; kiṃvā “kleśāya mahate'pi vā” iti vacanādeva vāyavyacchāyāyā mārakatvaṃ vyabhicaritam| tamobhirghanaiśceti tamoghanaiḥ; kiṃvā tamobhireva ghanaiḥ| vinā bībhatsaceṣṭitairiti dantakhādanāṅgavikṣepaṇādikaṃ vinā||35-41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">doṣeṣu madamūrcchāyāḥ kṛtavegeṣu <note place="foot" type="variant" n="10">'hṛtavegeṣu' iti pā.</note> dehinām| svayamevopaśāmyanti sannyāso nauṣadhairvinā||42||</seg> <seg type="unit" n="43">vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ| sannyasyantyabalaṃ jantuṃ prāṇāyatanasaṃśritāḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">sa nā sannyāsasannyastaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ| prāṇairviyujyate śīghraṃ muktvā sadyaḥphalāḥ kriyāḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">durge'mbhasi yathā majjadbhājanaṃ tvarayā budhaḥ| gṛhṇīyāttalamaprāptaṃ tathā sannyāsapīḍitam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">añjanānyavapīḍāśca dhūmāḥ pradhamanāni ca| sūcībhistodanaṃ śastaṃ dāhaḥ pīḍā nakhāntare||46||</seg> <seg type="unit" n="47">luñcanaṃ keśalomnāṃ ca dantairdaśanameva ca| ātmaguptāvagharṣaśca hitaṃ tasyāvabodhane||47||</seg> <seg type="unit" n="48">sammūrcchitāni tīkṣṇāni madyāni vividhāni ca| prabhūtakaṭuyuktāni <note place="foot" type="variant" n="11">'prabhūtakaṭutiktāni' iti pā.</note> tasyāsye gālayenmuhuḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">mātuluṅgarasaṃ tadvanmahauṣadhasamāyutam| tadvatsauvarcalaṃ dadyādyuktaṃ madyāmlakāñjikaiḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">hiṅgūṣaṇasamāyuktaṃ yāvat sañjñāprabodhanam| prabuddhasañjñamannaiśca laghubhistamupācaret||50||</seg> <seg type="unit" n="51">vismāpanaiḥ smāraṇaiśca priyaśrutibhireva ca| paṭubhirgītavāditraśabdaiścitraiśca darśanaiḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">sraṃsanollekhanairdhūmairañjanaiḥ kavalagrahaiḥ| śoṇitasyāvasekaiśca vyāyāmodgharṣaṇaistathā||52||</seg> <seg type="unit" n="53">prabuddhasañjñaṃ matimānanubandhamupakramet| tasya <note place="foot" type="variant" n="12">'tataḥ sa rakṣitavyo hi manaḥpralayahetutaḥ' iti pā.</note> saṃrakṣitavyaṃ hi manaḥ pralayahetutaḥ||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42-53">sannyāsasya mūrcchādibhyo bhedakaṃ lakṣaṇamāha- doṣeṣvityādi| kṛtavegeṣviti vegaṃ kṛtvā kṣīṇabaleṣu, vego hi doṣāṇāṃ balakṣayakāraṇaṃ bhavati; yaduktaṃ viṣamajvare- “kṛtvā vegaṃ gatabalā” (ci. 3) ityādi| sannyasyanti aceṣṭaṃ kurvanti <note place="foot" type="variant" n="13">'sannyasyanti mohayanti' iti śivadāsasenaḥ</note>| prāṇāyatanamiti hṛdayam| muktveti aprāpya| sadyaḥphalā iti sadyaḥ prabodhanakārikāstīkṣṇāñjanādikāḥ| sūcībhiriti ca todanena sambadhyate| sammūrcchitānīti militāni| gālayediti yatnena mukhe prakṣipet| sauvarcalasthāne kecit sauvīrakamāhuḥ| anubandhaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">'anubaddhaṃ' iti pā.</note> satatam| pralayahetuta iti mohahetutaḥ||42-53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">snehasvedopapannānāṃ yathādoṣaṃ yathābalam| pañca karmāṇi kurvīta mūrcchāyeṣu madeṣu ca||54||</seg> <seg type="unit" n="55">aṣṭāviṃśatyauṣadhasya tathā tiktasya sarpiṣaḥ| prayogaḥ śasyate tadvanmahataḥ ṣaṭpalasya vā||55||</seg> <seg type="unit" n="56">triphalāyāḥ prayogo vā saghṛtakṣaudraśarkaraḥ| śilājatuprayogo vā prayogaḥ payaso'pi vā||56||</seg> <seg type="unit" n="57">pippalīnāṃ prayogo vā payasā citrakasya vā| rasāyanānāṃ kaumbhasya sarpiṣo vā praśasyate||57||</seg> <seg type="unit" n="58">raktāvasekācchāstrāṇāṃ satāṃ sattvavatāmapi| sevanānmadamūrcchāyāḥ praśāmyanti śarīriṇām||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="54-58">aṣṭāviṃśatyauṣadhasyeti pānīyakalyāṇasya| tiktasya mahatastathā tiktasya ṣaṭpalasya tathā mahatastiktasyeti sambandhaḥ; ete ca tiktaṣaṭpalamahātiktakaghṛte kuṣṭhacikitsite vaktavye| kaumbhaṃ sarpirdaśābdikam||54-58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">tatra ślokau- viśuddhaṃ cāviśuddhaṃ ca śoṇitaṃ tasya hetavaḥ| raktapradoṣajā rogāsteṣu rogeṣu cauṣadham||59||</seg> <seg type="unit" n="60">madamūrcchāyasannyāsahetulakṣaṇabheṣajam| vidhiśoṇitake'dhyāye sarvametat prakāśitam||60||</seg> <seg type="unit" n="24">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne vidhiśoṇitīyo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="6">samāpto yojanācatuṣkaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne yojanācatuṣke vidhiśoṇitīyo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ||24||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="25" xml:id="ca.1.25">
          <head>yajjaḥpuruṣīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto yajjaḥpuruṣīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">ya ime yojanācatuṣke ṣaḍupakramā abhihitāste'nnapānāpekṣayaiva vyādhiharaṇe samarthāḥ, ato'nnapānacatuṣko'bhidhīyate| tatrāpi saṅkṣepeṇānnapānaguṇābhidhāyako yajjaḥpuruṣīyo'bhidhīyate| tatrādau puruṣavyādhikāraṇaniścāyakaprakaraṇaṃ tvāhāraguṇapraśnāvatārārthaṃ tathā pūrvoktaṣaḍupakramaṇīyarogakāraṇajñānārthaṃ ca ‘yajjaḥpuruṣa’ iti praśnaṃ prādhānyenādhikṛtya kṛto'dhyāyo yajjaḥpuruṣīyo jñeyaḥ| yadyapi ‘puruṣo yajjaḥ’ iti praśnakramaḥ, tathā'pi praśnārtho'tra gṛhītaḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">purā pratyakṣadharmāṇaṃ bhagavantaṃ punarvasum| sametānāṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘upāsatāṃ’ iti pā.</note> maharṣīṇāṃ prādurāsīdiyaṃ kathā <note place="foot" type="variant" n="2">'maharṣaya upāsīnāḥ prāduścakrurimāṃ kathām' iti pā.</note>||3||</seg> <seg type="unit" n="4">ātmendriyamanorthānāṃ yo'yaṃ puruṣasañjñakaḥ| rāśirasyāmayānāṃ ca prāgutpattiviniścaye||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-4">pratyakṣadharmatvaṃ tapaḥprabhāvāt| iyamiti agre vakṣyamāṇā| kathā tattvajijñāsārthamanyonyapṛcchā| rāśiḥ melakaḥ, ātmendriyamano'rthasamudāya ityarthaḥ| asya rāśerāmayānāṃ cotpattiviniścaye utpattiviniścayaviṣayiṇī kathā prādurāsīditi sambandhaḥ||3-4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tadantaraṃ kāśipatirvāmako vākyamarthavit <note place="foot" type="variant" n="3">'atha kāśipatirvākyaṃ vāmako'rthavadantarā' iti pā.</note>| vyājahārarṣisamitimupasṛtyābhivādya ca||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kinnu bhoḥ puruṣo yajjastajjāstasyāmayāḥ smṛtāḥ| na vetyukte narendreṇa provācarṣīn punarvasuḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-6">tāmeva parasparapraśnarūpāṃ kathāṃ darśayati- tadantaramityādi| antaraśabdaḥ kālavacanaḥ; yathā- “apasmārāya kurvanti vegaṃ kiñcidathāntaram” (ci. 10) iti; kiñcitkālamityarthaḥ; tena tadantaramiti kathārambhakāla <note place="foot" type="variant" n="4">'kathārambha eva' iti pā.</note> ityarthaḥ| kāśī vārāṇasī tasyāḥ patiḥ, teṣāṃ bahutvādviśeṣaṇaṃ- vāmaka iti| yasmājjāto yajjaḥ; tata eva puruṣajanakāt kāraṇājjātāstajjāḥ| na veti anyataḥ puruṣo jāyate'nyataśca tasya rogā ityarthaḥ| narendreṇeti kāśipatināmnā rājarṣiṇā||5-6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">sarva evāmitajñānavijñānacchinnasaṃśayāḥ| bhavantaśchettumarhanti kāśirājasya saṃśayam||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">amitābhyāṃ jñānavijñānābhyāṃ chinnaḥ saṃśayo yeṣāṃ te tathā| “bhavantaśchettumarhanti kāśirājasya saṃśayam” iti pāṭhaḥ sugamaḥ| “bhavanto'rhanti naśchettuṃ kāśirāje ca saṃśayam” iti tu pāṭhe, no'smākaṃ kāśirāje'smanmadhyagata ityarthaḥ| etena svapakṣe kāśirāje na vyāmohavacanaṃ vaktavyamiti śikṣayati| cakāreṇānyeṣāṃ ca ṛṣīṇāṃ saṃśayaṃ samuccinoti| anye tu, no'smākaṃ saṃśayaṃ kāśirāje ca saṃśayamiti vyākhyānayanti| saṃśayadvaye caiko'tra ṛṣīṇāmātmendriyetyādinā ślokena darśitaḥ saṃśayaḥ, sa ca puruṣasyāmayānāṃ ca prāgutpattiṃ prathamotpattiṃ pratīti vyākhyānayanti; dvitīyastu kāśipateryathokta eva||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pārīkṣistatparīkṣyāgre maudgalyo vākyamabravīt| ātmajaḥ puruṣo rogāścātmajāḥ kāraṇaṃ hi saḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">sa cinotyupabhuṅkte ca karma karmaphalāni ca| nahyṛte cetanādhātoḥ pravṛttiḥ sukhaduḥkhayoḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-9">ātmajaḥ puruṣa ityādipraśnadvayasyottaraṃ; tatra pūrvapraśnasya puruṣasyāmayānāṃ ca kuta utpattirityevaṃrūpasya praśnasyottaraṃ ātmajaḥ puruṣo rogāśceti, kāśipatipraśnamātre'pyuttarametat yata evātmataḥ puruṣo jāyate tata eva rogā ityartharūpameva <note place="foot" type="variant" n="5">'ityanurūpameva' iti pā.</note>| praśnottaratā tvasya granthasya sugamaiva| kāraṇatve hetumāha- sa cinotītyādi| cinoti karma, karmaphalāni ca śarīrārogyavikārādīni bhuṅkta iti yojanā| karmasahāyasyātmanaḥ śarīravikārādikartṛtvāt kāraṇatvamiti bhāvaḥ| etadeva vyatirekeṇāha- nahyṛta ityādi| cetanādhātuḥ ātmā| sukhaduḥkhayoriti sukhaduḥkhasādhanayoḥ nīrukśarīravikārayorityarthaḥ||8-9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">śaralomā tu netyāha na hyātmā''tmānamātmanā| yojayedvyādhibhirduḥkhairduḥkhadveṣī kadācana||10||</seg> <seg type="unit" n="11">rajastamobhyāṃ tu manaḥ parītaṃ sattvasañjñakam| śarīrasya samutpattau vikārāṇāṃ ca kāraṇam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">vāryovidastu netyāha na hyekaṃ kāraṇaṃ manaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">'na hyekaṃ kāraṇaṃ mana' iti 'vyādhimātraṃ prati' iti śeṣaḥ| vyādhimātraṃ prati manasaḥ kāraṇatvaṃ kathaṃ nāstītyāha- narte ityādi| mānasarogeṣveva manasaḥ kāraṇatvaṃ, śārīrā vātādijanyā vyādhayaḥ punaḥ śarīrādṛte na tiṣṭhantīti śarīrasyaiva kāraṇatvaṃ, na tu manasa iti bhāvaḥ śarīrotpattāvapi manasaḥ kāraṇatvaṃ nāstītyāha- na manasaḥ sthitiriti| atrāpi śarīrādṛta iti yojyaṃ, śarīramantareṇa raja stamaḥsambaddhasya manasaḥ sthitireva nāsti, manasi rajastamaḥsambandhasya śarīrādhīnatvāt| tathā rajastamaḥsambandhe sati śarīrotpattiḥ, śarīrasambandhe ca manasi rajastamaḥsambandha iti parasparāśrayaprasaṅgāccharīrotpattiṃ prati rajastamaḥparītasya manasaḥ kāraṇatvaṃ nāstīti bhāvaḥ| rasajānītyādi| bhūtāni pṛthivyādīni| etena teṣāṃ rasajatvena tanmelakasya puruṣasyāpi rasajatvamiti bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>| narte śarīrācchārīrarogā <note place="foot" type="variant" n="7">'śārīrarogāṇāṃ manasaḥ sthitiḥ' iti pā.</note> na manasaḥ sthitiḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">rasajāni tu bhūtāni vyādhayaśca pṛthagvidhāḥ| āpo hi rasavatyastāḥ smṛtā nirvṛttihetavaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-13">mana ityukte manyate'neneti vyutpattyā''tmā'pi śaṅkyeta, taduktaṃ- sattvasañjñakamiti| narte śarīrācchārīrā vātādijanyāḥ śoṣādayastiṣṭhanti; tathā na manasaḥ sthitiḥ, ṛte śarīrāditi yojyam| rajastamaḥparītasya hi manaso nityaṃ śarīra eva sthitiḥ; yattu nirdoṣaṃ manastattu na puruṣasya nāpi ca vyādheḥ kāraṇamiti bhāvaḥ| rasajānītyādau smṛtā nirvṛttihetava iti vyādhipuruṣayoḥ| etena vyādhipuruṣajanakarasakāraṇatvenāpaḥ kāraṇakāraṇatayā puruṣavikārayoḥ kāraṇaṃ bhavanti| kiṃvā āpo nirvṛttihetava iti rasānāṃ; kiṃvā yasmādrasavatya āpastasmāttā nirvṛttihetava iti yojanā||10-13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">hiraṇyākṣastu netyāha na hyātmā rasajaḥ smṛtaḥ| nātīndriyaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">'atīndriyamiti hetugarbhaviśeṣaṇam, atīndriyaṃ sūkṣmaṃ niravayavamiti yāvat, yasmādatīndriya ātmā mano'pyatīndriyaṃ tasmānna rasajam' iti śivadāsasenaḥ</note> manaḥ santi rogāḥ śabdādijāstathā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">ṣaḍdhātujastu puruṣo rogāḥ ṣaḍdhātujāstathā| rāśiḥ ṣaḍdhātujo hyeṣa sāṅkhyairādyaiḥ prakīrtitaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">'parīkṣitaḥ' iti pā.</note>||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14-15">nahyātmetyādau nātīndriyaṃ mano rasajaṃ smṛtamiti yojanā; yasmādatīndriyaṃ mana ātmā cātīndriyaḥ, tasmānna rasajau; rasāddhi jāyamānaṃ kāraṇaguṇānuvidhānādaindriyakaṃ syādityarthaḥ| hetvantaramāha- santītyādi| ahitaśabdarūpādijanye vikāre na rasaḥ kāraṇamityarthaḥ| ātmā pṛthivyādīni ca pañca ṣaḍ dhātavaḥ| yaduktaṃ- “khādayaścetanāṣaṣṭhā dhātavaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ” (śā. 1) iti||14-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tathā bruvāṇaṃ kuśikamāha tanneti kauśikaḥ| kasmānmātāpitṛbhyāṃ hi vinā ṣaḍdhātujo bhavet||16||</seg> <seg type="unit" n="17">puruṣaḥ puruṣādgaurgoraśvādaśvaḥ prajāyate| pitryā mehādayaścoktā <note place="foot" type="variant" n="10">'mātāpitṛbhavāścoktā' iti pā.</note> rogāstāvatra kāraṇam||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-17">kuśika iti hiraṇyākṣasya nāma| kasmāditi ākṣepe| mātāpitranapekṣitve sarvaprāṇiṣu ṣaḍdhātusamudāyasya vidyamānatvena narago'śvādibhedo na syāditi bhāvaḥ| hetvantaramāha- pitryā mehādayaścoktā iti| pitṛto'patyaṃ gacchantīti pitryāḥ; ādiśabdena kuṣṭhārśaḥprabhṛtayo grāhyāḥ| svapakṣaṃ darśayati- tāvatra kāraṇamiti; tau mātāpitarau||16-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">bhadrakāpyastu netyāha nahyandho'ndhāt prajāyate| mātāpitrorapi ca te prāgutpattirna yujyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">karmajastu mato jantuḥ karmajāstasya cāmayāḥ| nahyṛte karmaṇo janma rogāṇāṃ puruṣasya vā||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-19">na hyandha ityādi| mātāpitṛkāraṇatve'ndhena jāto'ndhaḥ syādityarthaḥ| hetvantaramāha- mātāpitrorapītyādi| te tava mātāpitṛkāraṇavādinaḥ, prāgiti sargādau mātāpitrorutpattirna syāt; sargādau niḥśarīriṇi ādibhūtayormātāpitrorabhāvādutpādo nopapanna iti bhāvaḥ||18-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">bharadvājastu netyāha kartā pūrvaṃ hi karmaṇaḥ| dṛṣṭaṃ na cākṛtaṃ karma yasya syāt puruṣaḥ phalam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">bhāvahetuḥ svabhāvastu vyādhīnāṃ puruṣasya ca| kharadravacaloṣṇatvaṃ tejontānāṃ yathaiva hi||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-21">kartā pūrvaṃ hītyādi| karmaṇaḥ pūrvaṃ kartā ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| yena karmaṇā sa puruṣaḥ kartavyaḥ, tasya karmaṇaḥ puruṣapūrvabhāvitvāt kāraṇatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">'puruṣapūrvabhāvikāraṇaṃ' iti pā.</note> svīkartavyaṃ; tataśca sa cedvinā karma puruṣo'bhūt <note place="foot" type="variant" n="12">'bhūtaḥ' iti pā.</note>, tat kathaṃ puruṣasya karma kāraṇamiti bhāvaḥ| atha śaṅkyate akṛtamevādau puruṣajanakaṃ karma bhaviṣyatītyāha- dṛṣṭaṃ na cetyādi| akṛtaṃ karma na dṛṣṭaṃ, pramāṇena nopalabdhamityarthaḥ| yasmācchubhāśubhakarma kriyājanyameva dharmādharmarūpaṃ sarvaṃ bhavatīti bhāvaḥ| bhāvahetuḥ utpattihetuḥ| svābhāvikatve dṛṣṭāntamāha- kharetyādi| tejo'ntānāmiti <note place="foot" type="variant" n="13">'tejo'ntānāmiti bhūjalānilatejasāṃ kramāt kharadravacaloṣṇatvaṃ yathā svabhāvasiddhaṃ, tathā vyādhipuruṣayorapi svabhāvasiddhatetyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> “kharadravacaloṣṇatvaṃ bhūjalānilatejasām” (śā. 1) ityādivakṣyamāṇakrameṇa bhavet||20-21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">kāṅkāyanastu netyāha na hyārambhaphalaṃ bhavet| bhavet svabhāvādbhāvānāmasiddhiḥ siddhireva vā||22||</seg> <seg type="unit" n="23">sraṣṭā tvamitasaṅkalpo brahmāpatyaṃ prajāpatiḥ| cetanācetanasyāsya <note place="foot" type="variant" n="14">'cetanācetanasyāyaṃ' iti pā.</note> jagataḥ sukhaduḥkhayoḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tanneti bhikṣurātreyo na hyapatyaṃ prajāpatiḥ| prajāhitaiṣī satataṃ duḥkhairyuñjyādasādhuvat||24||</seg> <seg type="unit" n="25">kālajastveva puruṣaḥ kālajāstasya cāmayāḥ| jagat kālavaśaṃ sarvaṃ kālaḥ sarvatra kāraṇam||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22-25">svabhāvādityatra ādau ‘yadi’ ityadhyāhartavyaṃ; tena yadi svabhāvādeva bhāvānāṃ vikāraśarīrādīnāṃ siddhyasiddhī bhavataḥ, tadā ārambhaphalaṃ na bhavet, svābhāvikatvādbhāvānāṃ; ya ime lokaśāstrasiddhā yāgakṛṣyadhyayanādyārambhāste niṣprayojanā bhaveyuḥ, akāraṇatvādityarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="15">'svargādiphalasyāpi svabhāvādeva jāyamānatvena yāgādīnāṃ niṣprayojanatvāt' iti śivadāsasenaḥ</note>| sraṣṭetyādau jagataḥ sukhaduḥkhayośca sraṣṭā prajāpatiriti yojanā| sa ca brahmaṇo'patyam| amitasaṅkalpa iti yugapadaparimitasthāvarajaṅgamarūpakāryakartṛtvenāparimitatajjananasaṅkalpa ityarthaḥ| asādhuvaditi asādhuḥ apatyadrohakārī||22-25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tatharṣīṇāṃ vivadatāmuvācedaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">'provācarṣīn' iti pā.</note> punarvasuḥ| maivaṃ vocata tattvaṃ hi duṣprāpaṃ pakṣasaṃśrayāt||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vādān saprativādān hi vadanto niścitāniva| pakṣāntaṃ naiva gacchanti tilapīḍakavadgatau||27||</seg> <seg type="unit" n="28">muktvaivaṃ vādasaṅghaṭṭamadhyātmamanucintyatām| nāvidhūte tamaḥskandhe jñeye jñānaṃ pravartate||28||</seg> <seg type="unit" n="29">yeṣāmeva hi bhāvānāṃ sampat sañjanayennaram| teṣāmeva vipadvyādhīnvividhānsamudīrayet||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26-29">pakṣasaṃśrayāditi rāgataḥ pakṣasaṅgrahāt| niścitāniveti paramārthato'niścitā eva, paraṃ pakṣarāgādbuddhiprakarṣānniścitā ivābhidhīyante pakṣā ityarthaḥ| pakṣāntamiti samyagarthāvadhāraṇarūpaṃ pakṣāntam| tilapīḍakastailārthaṃ yantropari sthito manuṣyaḥ; tilapīḍako yathā gatau gamane sati, gamyadeśāprāptyā cāntaṃ nāsādayati, punastatraiva bhramaṇāt; tathā pakṣasaṃśrayādvādino'pītyarthaḥ| saṅghaṭṭaḥ anyonyapīḍako melakaḥ| adhyātmaṃ tattvam| skandhaḥ samūhaḥ| pakṣarāgaśceha tattvajñānapratibandhakatvena tamaskandha ucyate| siddhāntamāha- yeṣāmityādi| yeṣāmiti yajjātīyānāṃ, te ca mahābhūtādayaḥ| tena mahābhūtatvenaiva vātādīnāṃ grahaṇam| sampaditi praśastaguṇatā| naramiti saṃyogipuruṣam| vipaditi vaiguṇyam| samudīrayediti janayet| eteṣāṃ ca ṛṣivādānāṃ kathanaṃ pūrvapakṣasiddhāntaśravaṇena śiṣyasandehanivṛttyartham <note place="foot" type="variant" n="17">'śiṣyakathantānivṛttyartham' iti pā.</note>||26-29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">athātreyasya bhagavato vacanamanuniśamya punareva vāmakaḥ kāśipatiruvāca bhagavantamātreyaṃ- bhagavan! sampannimittajasya puruṣasya vipannimittajānāṃ ca rogāṇāṃ kimabhivṛddhikāraṇamiti||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- hitāhāropayoga eka eva puruṣavṛddhikaro bhavati, ahitāhāropayogaḥ punarvyādhinimittamiti <note place="foot" type="variant" n="18">'vyādhīnāmiti' iti pā.</note>||31||</seg> <seg type="unit" n="32">evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- kathamiha bhagavan! hitāhitānāmāhārajātānāṃ lakṣaṇamanapavādamabhijānīmahe; hitasamākhyātānāmāhārajātānāmahitasamākhyātānāṃ ca mātrākālakriyābhūmidehadoṣapuruṣāvasthāntareṣu viparītakāritvamupalabhāmaha iti||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30-32">hitāhāropayoga eka evetyavadhāraṇenāsya <note place="foot" type="variant" n="19">'evetyavadhāraṇenānyaprādhānyaṃ' iti pā.</note> prādhānyaṃ darśayati nānyapratiṣedham, ācārasya svapnādestathā śabdādīnāmapi kāraṇatvenoktatvāt| vyādhinimittamiti vyādhyabhivṛddhinimittaṃ madhyapadalopājjñeyam, abhivṛddhikāraṇasyaiva pṛṣṭatvāt; tathā'hitāhārasya yadvyādhinimittatvaṃ, tasya ‘teṣāmeva vipadvyādhīn vividhān samudīrayet’ ityanenaivoktatvāt| kiṃvā vyādhinimittaśabdena sāmānyena janako vardhakaśca heturucyate| anapavādamiti avyabhicāri| hitāhitāhāradurjñānatāhetumāha- hitasamākhyātānāmityādi| viparītakāritvamiti pathyasyāpathyatvaṃ tathā apathyasya pathyatvaṃ mātrādivaśādbhavati| tatra pathyā raktaśālyādayo'timātrā hīnamātrā vā mātrādoṣādapathyā bhavanti| tathā kālavaśātta eva raktaśālyādayo laghutvādbalavadagnīnāṃ hemante na hitāḥ; kālaśabdena ceha nityaga eva kālo gṛhyate, āvasthikasya puraṣāvasthāśabdena gṛhītatvāt| kriyā tu saṃskaraṇaṃ, tena ca raktaśālirasamyaksvinnāprasrutatvādinā odanadoṣeṇāhito bhavati, tathā sa eva bhūmisambandhādānūpadeśajaḥ sannapathyo bhavati| tathā dehāpekṣayā medasvino raktaśālirlaghutayā na hito bhavati, taduktaṃ- “guru cātarpaṇaṃ ceṣṭaṃ sthūlānāṃ karśanaṃ prati” (sū. 21) iti| tathā sa eva doṣe vāyāvahitaḥ, doṣaśabdena vyādhirapi grahītavyaḥ| tathā- puruṣasya bālyāvasthāyāṃ śleṣmapradhānāyāṃ tiktādi pathyaṃ, tattu vārdhakye vṛddhavāte na pathyam| avasthāntaraśabdaśca mātrādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| evamahitasyāpi mātrādiparigraheṇa hitatvamunnetavyam||30-32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- yadāhārajātamagniveśa! samāṃścaiva śarīradhātūn prakṛtau sthāpayati viṣamāṃśca samīkarotītyetaddhitaṃ viddhi, viparītaṃ tvahitamiti; ityetaddhitāhitalakṣaṇamanapavādaṃ bhavati||33||</seg> <seg type="unit" n="34">evaṃvādinaṃ ca bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- bhagavan! na tvetadevamupadiṣṭaṃ bhūyiṣṭhakalpāḥ sarvabhiṣajo vijñāsyanti||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33-34">siddhāntayati- yadāhārajātamityādi| anena ca granthena hitāhitatvaṃ na svarūpeṇa bhāvānāṃ, kintu mātrādisavyapekṣamiti darśitaṃ bhavati| na tvetadityādi| etaditi hitāhitam| evamupadiṣṭamiti yadāhārajātamityādilakṣaṇoddiṣṭam| vijñāsyanti na tviti sambandhaḥ| etasmin hitāhitalakṣaṇe mātrādyavasthāntarajñānaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">'mātrādyavāntarajñānaṃ' iti pā.</note> vinā na hitatvamahitatvaṃ vā hitānāṃ raktaśālyādīnāmahitānāṃ yavakādīnāṃ ca jñātuṃ pāryate, mātrādyavasthāyāśca durjñānatvena sarvavaidyā jñātumakṣamā iti bhāvaḥ||33-34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- yeṣāṃ hi viditamāhāratattvamagniveśa! guṇato dravyataḥ karmataḥ sarvāvayavaśaśca mātrādayo bhāvāḥ, ta etadevamupadiṣṭaṃ vijñātumutsahante| yathā tu khalvetadupadiṣṭaṃ bhūyiṣṭhakalpāḥ sarvabhiṣajo vijñāsyanti, tathaitadupadekṣyāmo mātrādīn <note place="foot" type="variant" n="21">'mātrādīn sarvānudāharantu' iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ| 'mātrādīn sarvānanudāharantaḥ' iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ| 'mātrādīn bhāvānanudāharanta iti gurulaghutvādiguṇavadaparigaṇayantaḥ, atra hetumāha- teṣāmityādi' iti śivadāsasenaḥ</note> bhāvānanudāharantaḥ; teṣāṃ hi bahuvidhavikalpā bhavanti| āhāravidhiviśeṣāṃstu khalu lakṣaṇataścāvayavataścānuvyākhyāsyāmaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35">etadevāsarvabhiṣagjñeyatvaṃ lakṣaṇasyāha- yeṣāṃ hītyādi| guṇata iti iha prakaraṇe gurulaghutvādiguṇataḥ| dravyata iti kāraṇataḥ, yathā- idamāpyamidamāgneyamityādi; kiṃvā dravyata ityāhāradravyādraktaśālyādeḥ| karmataḥ kāryataḥ; yathā- idaṃ jīvanamidaṃ bṛṃhaṇamityādi| sarvāvayavaśaśceti rasavīryavipākaprabhāvebhyaḥ| mātrādayaścānantaroktāḥ puruṣāntā jñeyāḥ| āhāratattvaṃ ca guṇādibhyo viditaṃ mātrādayaśca viditā iti yojanā| kiṃvā guṇaśabdena rasavīryādīnāmapi grahaṇaṃ, sarvāvayavaśaśceti mātrādijñānena sambadhyate| yathetyādau etaditi hitāhitam| bhūyiṣṭhakalpā nānāprakārā uttamādhamamadhyamā ityarthaḥ, bhūyiṣṭhakalpā iti kṛtvā sarvagrahaṇamuttamādīnāmeva śreṣṭhaśreṣṭhataraśreṣṭhatamādibhedagrahaṇārthaṃ; kiṃvā śalyādyaṣṭāṅgādhyāyivaidyagrahaṇārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="22">'śalyādyaṅgāntarādhyāyivaidyagrahaṇārtham' iti pā.</note>; kiṃvā bhūyiṣṭhakalpā iti vijñātabhūrihitāhitodāharaṇāḥ; agryādhikāre hi bahu hitāhitaṃ vaktavyaṃ, taccālpabuddhīnāṃ vyavahārāya bhavati, prakṛṣṭabuddhīnāṃ cānuktajñānāyeti bhāvaḥ| lakṣaṇata iti lakṣaṇamāhāratvaṃ <note place="foot" type="variant" n="23">'lakṣayata iti lakṣaṇamāhāratvaṃ sthāvarajaṅgamātmakatvāt' iti śivadāsasenaḥ</note> sthāvarajaṅgamātmakatvādi, etacca ‘tadyathā- āhāratvaṃ’ ityādinā ‘karaṇabāhulyāt’ ityantena vakṣyati| avayavata iti ekadeśataḥ, ekadeśāśca lohitaśālyādayaḥ; te tu ‘tadyathā lohitaśālayaḥ’ ityādinā vakṣyante||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">tadyathā- āhāratvamāhārasyaikavidhamarthābhedāt; sa punardviyoniḥ, sthāvarajaṅgamātmakatvāt; dvividhaprabhāvaḥ, hitāhitodarkaviśeṣāt; caturvidhopayogaḥ, pānāśanabhakṣyalehyopayogāt; ṣaḍāsvādaḥ, rasabhedataḥ ṣaḍvidhatvāt; viṃśatiguṇaḥ, gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramṛdukaṭhina- viśadapicchilaślakṣṇakharasūkṣmasthūlasāndradravānugamāt; aparisaṅkhyeyavikalpaḥ, dravyasaṃyogakaraṇabāhulyāt||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36">arthābhedāditi abhyavahriyamāṇatvārthābhedāt| dviyoniriti dviprabhavaḥ| hitarūpo'hitarūpo vodarko hitāhitodarkaḥ, sa eva viśeṣaḥ; udarka uttarakālīnaṃ phalam| gurulāghavādayo yugmāḥ parasparavirodhino jñeyāḥ; anugamāditi anugatatvāt| ātreyabhadrakāpyīye (sū. 26) vakṣyamāṇāḥ paratvādayo guṇā na tathā'tropakārakā iti nehocyante| ye tu tatra saṃyogakaraṇe āhāravidhau bhūryupayoginī, te bahuvidhatvena tvaparisaṅkhyeyavikalpahetutvenaiva niveśite| parimāṇaṃ tu mātrā, sā cehānudāharaṇīyatvena pratijñātā ‘mātrādīn bhāvānanudāharantaḥ’ iti vacanena| dravyasaṃyogakaraṇabāhulyāditi dravyaṃ śūkadhānyādikaṃ, saṃyoga āhāradravyāṇāṃ melakaḥ, karaṇaṃ saṃskāraḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">tasya khalu ye ye vikārāvayavā bhūyiṣṭhamupayujyante, bhūyiṣṭhakalpānāṃ ca manuṣyāṇāṃ prakṛtyaiva hitatamāścāhitatamāśca, tāṃstān yathāvadupadekṣyāmaḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37">vikārāvayavā iti vikāraikadeśāḥ| bhūyiṣṭhakalpānāmiti kiñcinnyūnabahūnāṃ <note place="foot" type="variant" n="24">'kiñcinnyūnavastūnāṃ' iti pā.</note>, kalpaśabdo hyayamīṣadasamāptyarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="25">'īṣadasamāptau' iti pā.</note>, yathārājakalpa iti| etena prāyaśo bahūnāṃ ye hitā ahitāśca ta ucyanta ityarthaḥ| anye tu bhūyiṣṭhakalpānāmiti samānadhātuprakṛtīnāmiti bruvate| prakṛtyeti na saṃyogakaraṇādinā, kintu svabhāvena||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">tadyathā- lohitaśālayaḥ śūkadhānyānāṃ pathyatamatve śreṣṭhatamā bhavanti, mudgāḥ śamīdhānyānām, āntarikṣamudakānāṃ, saindhavaṃ lavaṇānāṃ, jīvantīśākaṃ śākānām, aiṇeyaṃ mṛgamāṃsānāṃ, lāvaḥ pakṣiṇāṃ, godhā bileśayānāṃ, rohito matsyānāṃ, gavyaṃ sarpiḥ sarpiṣāṃ, gokṣīraṃ kṣīrāṇāṃ, tilatailaṃ sthāvarajātānāṃ snehānāṃ, varāhavasā ānūpamṛgavasānāṃ, culukīvasā matsyavasānāṃ, pākahaṃsavasā jalacaravihaṅgavasānāṃ, kukkuṭavasā viṣkiraśakunivasānāṃ, ajamedaḥ śākhādamedasāṃ, śṛṅgaveraṃ kandānāṃ, mṛdvīkā phalānāṃ, śarkarekṣuvikārāṇām, iti prakṛtyaiva hitatamānāmāhāravikārāṇāṃ prādhānyato dravyāṇi vyākhyātāni bhavanti||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38">lohitaśālī raktaśāliḥ| śūkadhānyānāmityādau nirdhāraṇe ṣaṣṭhī| pathyatamatva iti tamapprayogaḥ sajātīyebhyaḥ <note place="foot" type="variant" n="26">'tajjātīyebhyaḥ' iti pā.</note> prakṛṣṭatvena śreṣṭhatamā iti, yathā- śreṣṭhatama iti praśasyaḥ; kiṃvā tamapgrahaṇaṃ svārthikaṃ, yathā- “yudhiṣṭhiraḥ śreṣṭhatamaḥ kurūṇām” iti, tathā ‘anyatamaṃ jihvāvaiṣayikam’ (sū. 26) iti| yadyapi kākamācī tridoṣaghnī rasāyanī ca, tathā'pīha jīvantī svasthahitatvaprakarṣāducyate, svasthahitatvaprakarṣaśceha vacanādeva labhyate| evamanyatrāpi vyākhyeyam| kākamācyāṃ tvayaṃ viśeṣaḥ- yat- kākamācī paryuṣitā maraṇāya| yadyapi godhārohitau kaphapittavardhanau, vacanaṃ hi- “bhūśayā vārijātāśca kaphapittavivardhanāḥ” iti, tathā'pīha sajātīyeṣu pathyatvaprakarṣeṇehocyete; tathā kiñciddoṣakarasyāpi ṛtubhedena <note place="foot" type="variant" n="27">'dhātubhedena' iti pā.</note> pathyatvaṃ bhavatyeva; kiñcit svasthahitatvaṃ dravyasya pṛthageva guṇaḥ na doṣakartṛtvaṃ doṣaharatvaṃ vā'pekṣate; yaduktaṃ- “kiñciddoṣapraśamanaṃ kiñciddhātupradūṣaṇam| svasthavṛttau mataṃ kiñciddravyaṃ trividhamucyate” (sū. 1) iti| cullukī ‘sugṛha’ iti khyātaḥ| pākahaṃsaḥ śvetahaṃsaḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">ahitatamānapyupadekṣyāmaḥ- yavakāḥ śūkadhānyānāmapathyatamatvena prakṛṣṭatamā <note place="foot" type="variant" n="28">'śreṣṭhatamā' iti pā.</note> bhavanti, māṣāḥ śamīdhānyānāṃ, varṣānādeyamudakānām, ūṣaraṃ lavaṇānāṃ, sarṣapaśākaṃ śākānāṃ, gomāṃsaṃ mṛgamāṃsānāṃ, kāṇakapotaḥ pakṣiṇāṃ, bheko bileśayānāṃ, cilicimo matsyānām, āvikaṃ sarpiḥ sarpiṣām, avikṣīraṃ kṣīrāṇāṃ, kusumbhasnehaḥ sthāvarasnehānāṃ, mahiṣavasā ānūpamṛgavasānāṃ, kumbhīravasā matsyavasānāṃ, kākamadguvasā jalacaravihaṅgavasānāṃ, caṭakavasā viṣkiraśukanivasānāṃ, hastimedaḥ śākhādamedasāṃ, nikucaṃ phalānām, ālukaṃ kandānāṃ, phāṇitamikṣuvikārāṇām, iti prakṛtyaivāhitatamānāmāhāravikārāṇāṃ prakṛṣṭatamāni dravyāṇi vyākhyātāni bhavanti; (iti) hitāhitāvayavo vyākhyāta āhāravikārāṇām||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39">prakṛṣṭatamā iti tamapprayogaḥ pūrvavat svārthikaḥ| yadyapyapathyatama iti tamapprayogeṇaiva prakṛṣṭatvaṃ pratipāditaṃ, tathā'pyapathyatamānāṃ bahūnāṃ madhye prakarṣakhyāpanārthaṃ prakṛṣṭatama iti padam| varṣāsu nādeyaṃ varṣānādeyam| ūṣaradeśabhavamūṣaram| kāṇakapota ityatra kāṇaśabdo'lpavacanaḥ; yathā- kāṇo megha iti| cilicimo mahāśakalī matsyo rohitabhedaḥ, atraiva hyagre rohitabhedameva cilicimaṃ vakṣyati| kākamadguḥ pānīyakākikā| caṭakaḥ prasiddhaḥ| hitāhitāvayava ityādi| atrādau ‘iti’ śabdo'dhyāhāryaḥ, tena iti hitāhitāvayava āhāravikārāṇāṃ vyākhyāto bhavatīti pūrveṇaiva yojanīyam||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">ato bhūyaḥ karmauṣadhānāṃ ca prādhānyataḥ sānubandhāni dravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- annaṃ vṛttikarāṇāṃ śreṣṭham, udakamāśvāsakarāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="29">'āpyāyanakarāṇām' iti pā.</note> (surā śramaharāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="30">ayaṃ pāṭha kvacitpustake nopalabhyate</note> ), kṣīraṃ jīvanīyānāṃ, māṃsaṃ bṛṃhaṇīyānāṃ, rasastarpaṇīyānāṃ, lavaṇamannadravyarucikarāṇām, amlaṃ hṛdyānāṃ, kukkuṭo balyānāṃ, nakrareto vṛṣyāṇāṃ, madhu śleṣmapittapraśamanānāṃ, sarpirvātapittapraśamanānāṃ, tailaṃ vātaśleṣmapraśamanānāṃ, vamanaṃ śleṣmaharāṇāṃ, virecanaṃ pittaharāṇāṃ, bastirvātaharāṇāṃ, svedo mārdavakarāṇāṃ, vyāyāmaḥ sthairyakarāṇāṃ, kṣāraḥ puṃstvopaghātināṃ, (tindukamanannadravyarucikarāṇām <note place="foot" type="variant" n="31">ayaṃ pāṭha kvacitpustake nopalabhyate</note>,) āmaṃ kapitthamakaṇṭhyānām, āvikaṃ sarpirahṛdyānām, ajākṣīraṃ śoṣaghnastanyasātmyaraktasāṅgrāhikaraktapittapraśamanānām, avikṣīraṃ śleṣmapittajananānāṃ, mahiṣīkṣīraṃ svapnajananānāṃ, mandakaṃ dadhyabhiṣyandakarāṇāṃ, gavedhukānnaṃ karśanīyānām, uddālakānnaṃ virūkṣaṇīyānām, ikṣurmūtrajananānāṃ, yavāḥ purīṣajananānāṃ, jāmbavaṃ vātajananānāṃ, śaṣkulyaḥ śleṣmapittajananānāṃ, kulatthā amlapittajananānāṃ, māṣāḥ śleṣmapittajananānāṃ, madanaphalaṃ vamanāsthāpanānuvāsanopayogināṃ, trivṛt sukhavirecanānāṃ, caturaṅgulo mṛduvirecanānāṃ, snukpayastīkṣṇavirecananāṃ, pratyakpuṣpā śirovirecanānāṃ, viḍaṅgaṃ krimighnānāṃ, śirīṣo viṣaghnānāṃ, khadiraḥ kuṣṭhaghnānāṃ, rāsnā vātaharāṇām, āmalakaṃ vayaḥsthāpanānāṃ, harītakī pathyānām, eraṇḍamūlaṃ vṛṣyavātaharāṇāṃ, pippalīmūlaṃ dīpanīyapācanīyānāhapraśamanānāṃ, citrakamūlaṃ dīpanīyapācanīyagudaśothārśaḥśūlaharāṇāṃ, puṣkaramūlaṃ hikkāśvāsakāsapārśvaśūlaharāṇāṃ, mustaṃ sāṅgrāhikadīpanīyapācanīyānām, udīcyaṃ nirvāpaṇadīpanīyapācanīyacchardyatīsāraharāṇāṃ, kaṭvaṅgaṃ sāṅgrāhikapācanīyadīpanīyānām, anantā sāṅgrāhikaraktapittapraśamanānām, amṛtā sāṅgrāhikavātaharadīpanīyaśleṣmaśoṇitavibandhapraśamanānāṃ, bilvaṃ sāṅgrāhikadīpanīyavātakaphapraśamanānām, ativiṣā dīpanīyapācanīyasāṅgrāhikasarvadoṣaharāṇām, utpalakumudapadmakiñjalkaḥ sāṅgrāhikaraktapittapraśamanānāṃ, durālabhā pittaśleṣmapraśamanānāṃ, gandhapriyaṅguḥ śoṇitapittātiyogapraśamanānāṃ, kuṭajatvak śleṣmapittaraktasāṅgrāhikopaśoṣaṇānāṃ, kāśmaryaphalaṃ raktasāṅgrāhikaraktapittapraśamanānāṃ, pṛśniparṇī sāṅgrāhikavātaharadīpanīyavṛṣyāṇāṃ, vidārigandhā vṛṣyasarvadoṣaharāṇāṃ, balā sāṅgrāhikabalyavātaharāṇāṃ, gokṣurako mūtrakṛcchrānilaharāṇāṃ, hiṅguniryāsaśchedanīyadīpanīyānulomikavātakaphapraśamanānām, amlavetaso bhedanīyadīpanīyānulomikavātaśleṣmaharāṇāṃ, yāvaśūkaḥ sraṃsanīyapācanīyārśoghnānāṃ, takrābhyāso grahaṇīdoṣaśophārśoghṛtavyāpatpraśamanānāṃ, kravyānmāṃsarasābhyāso grahaṇīdoṣaśoṣārśoghnānāṃ, kṣīraghṛtābhyāso rasāyanānāṃ, samaghṛtasaktuprāśābhyāso vṛṣyodāvartaharāṇāṃ, tailagaṇḍūṣābhyāso dantabalarucikarāṇāṃ, candanaṃ durgandhaharadāhanirvāpaṇalepanānāṃ, rāsnāguruṇī śītāpanayanapralepanānāṃ, lāmajjakośīraṃ dāhatvagdoṣasvedāpanayanapralepanānāṃ, kuṣṭhaṃ vātaharābhyaṅgopanāhopayogināṃ, madhukaṃ cakṣuṣyavṛṣyakeśyakaṇṭhyavarṇyavirajanīyaropaṇīyānāṃ, vāyuḥ prāṇasañjñāpradānahetūnām, agnirāmastambhaśītaśūlodvepanapraśamanānāṃ, jalaṃ stambhanīyānāṃ, mṛdbhṛṣṭaloṣṭranirvāpitamudakaṃ tṛṣṇācchardyatiyogapraśamanānām, atimātrāśanamāmapradoṣahetūnāṃ, yathāgnyabhyavahāro'gnisandhukṣaṇānāṃ, yathāsātmyaṃ ceṣṭābhyavahārau sevyānāṃ, kālabhojanamārogyakarāṇāṃ, tṛptirāhāraguṇānāṃ, vegasandhāraṇamanārogyakarāṇāṃ, madyaṃ saumanasyajananānāṃ, madyākṣepo dhīdhṛtismṛtiharāṇāṃ, gurubhojanaṃ durvipākakarāṇām, ekāśanabhojanaṃ sukhapariṇāmakarāṇāṃ, strīṣvatiprasaṅgaḥ śoṣakarāṇāṃ, śukraveganigrahaḥ ṣāṇḍyakarāṇāṃ, parāghātanamannāśraddhājananānām, anaśanamāyuṣo hrāsakarāṇāṃ, pramitāśanaṃ karśanīyānām, ajīrṇādhyaśanaṃ grahaṇīdūṣaṇānāṃ, viṣamāśanamagnivaiṣamyakarāṇāṃ, viruddhavīryāśanaṃ ninditavyādhikarāṇāṃ, praśamaḥ pathyānāṃ, āyāsaḥ sarvāpathyānāṃ, mithyāyogo vyādhikarāṇāṃ, rajasvalābhigamanamalakṣmīmukhānāṃ, brahmacaryamāyuṣyāṇāṃ, paradārābhigamanamanāyuṣyāṇāṃ, saṅkalpo vṛṣyāṇāṃ, daurmanasyamavṛṣyāṇām, ayathābalamārambhaḥ prāṇoparodhināṃ, viṣādo rogavardhanānāṃ, snānaṃ śramaharāṇāṃ, harṣaḥ prīṇanānāṃ, śokaḥ śoṣaṇānāṃ, nivṛttiḥ puṣṭikarāṇāṃ, puṣṭiḥsvapnakarāṇām, atisvapnastandrākarāṇāṃ, sarvarasābhyāso balakarāṇām, ekarasābhyāso daurbalyakarāṇāṃ, garbhaśalyamāhāryāṇām, ajīrṇamuddhāryāṇāṃ, bālo mṛdubheṣajīyānāṃ, vṛddho yāpyānāṃ, garbhiṇī tīkṣṇauṣadhavyavāyavyāyāmavarjanīyānāṃ, saumanasyaṃ garbhadhāraṇānāṃ, sannipāto duścikitsyānām, āmo viṣamacikitsyānāṃ <note place="foot" type="variant" n="32">'āmaviṣamacikitsyānāṃ' iti pā.</note>, jvaro rogāṇāṃ, kuṣṭhaṃ dīrgharogāṇāṃ, rājayakṣmā rogasamūhānāṃ, prameho'nuṣaṅgiṇāṃ, jalaukaso'nuśastrāṇāṃ, bastistantrāṇāṃ, himavānauṣadhibhūmīnāṃ, soma oṣadhīnāṃ, marubhūmirārogyadeśānām, anūpo'hitadeśānām, nirdeśakāritvamāturaguṇānāṃ, bhiṣak cikitsāṅgānāṃ, nāstikovarjyānāṃ, laulyaṃ kleśakarāṇām, anirdeśakāritvamariṣṭānāṃ, anirvedo vārtalakṣaṇānāṃ, vaidyasamūho niḥsaṃśayakarāṇaṃ, yogo vaidyaguṇānāṃ, vijñānamauṣadhīnāṃ, śāstrasahitastarkaḥ sādhanānāṃ, sampratipattiḥ kālajñānaprayojanānām, avyavasāyaḥ kālātipattihetūnāṃ, dṛṣṭakarmatā niḥsaṃśayakarāṇām, asamarthatā bhayakarāṇāṃ, tadvidyasambhāṣā buddhivardhanānām, ācāryaḥ śāstrādhigamahetūnām, āyurvedo'mṛtānāṃ, sadvacanamanuṣṭheyānām, asadgrahaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="33">'asambandhavacanaṃ', 'asadvacanam' iti ca pā.</note> sarvāhitānāṃ, sarvasannyāsaḥ sukhānāmiti||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="40">ato bhūya iti ata iti hetau, yasmāddhitāhitādyuktaṃ na tu teṣāṃ karmetyarthaḥ| bhūyaḥ śabdaḥ punararthe, karmeti kāryam; tena, ato bhūya āhāravikārāṇāṃ karma| yathā- ‘annaṃ vṛttikarāṇām’, ‘udakamāśvāsakarāṇām’ ityādi; tathauṣadhānāṃ ca karma, yathā- ‘trivṛt sukhavirecanānām’ ityādi vakṣyāmaḥ| prādhānyata ityanena na sarveṣāmāhāravikārāṇāmauṣadhānāṃ ca karmābhidhānaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">'karmābhidhātavyaṃ' iti pā.</note>, kintu yathāpradhānamiti darśayati| sānubandhānīti saprayojanāni, yathā- ajīrṇamuddhāryāṇāmityādi; ajīrṇajvarādikarmakathanaṃ <note place="foot" type="variant" n="35">'jvarādikathanaṃ' iti pā.</note> hi cikitsopayogi vyaktameva| dravyāṇīti mahābhūtāni, yathā- jalaṃ stambhanānāṃ, vāyuḥ prāṇasañjñāpradānahetūnām, ityādi| dravyāṇītyupalakṣaṇaṃ; tacca sānubandhānītyasya viśeṣaṇaṃ, tenādravyamapi sānubandhamucyate; yathā- ‘śāstrasahitastarkaḥ sādhanānām’ ityādi| kiṃvā, hitāhitāvayavamiti karmaviśeṣaṇaṃ; tena, hitāhitaikadeśarūpaṃ karmāhāravikāraṇāmiti bhavati; tatra hitaṃ karma ‘annaṃ vṛttikarāṇām’ ityādi, ahitaṃ karma ‘āvikaṃ sarpirahṛdyānām’ ityādi| auṣadhānāṃ <note place="foot" type="variant" n="36">'auṣadhānāṃ karmetyādi, vyākhyānaṃ pūrvavadeva' iti pā.</note> karma ‘trivṛt sukhavirecanānām’ ityādi vyākhyānaṃ pūrvavadeva| vṛttikarāṇāmiti śarīrasthitikarāṇām <note place="foot" type="variant" n="37">'śarīrasthitikāraṇatvāt' iti pā.</note>| annadravyarucikarāṇāmiti lavaṇamannena saṃyuktaṃ sadanne ruciṃ karotītyarthaḥ| amlaṃ hṛdyānāmiti rucyānām, amlaṃ tu svayameva rocate| madhu śleṣmapittapraśamanānāmiti dravadravyeṣu, durālabhā tvauṣadhadravyeṣu; tena durālabhāyā madhunaśca śleṣmapittapraśamanaśreṣṭhatvāvadhāraṇaṃ na virodhi| bastiriti aviśeṣādāsthāpanānuvāsane| avikṣīraṃ pittaśleṣmajananānāmiti peyeṣu madhye, māṣāḥ pittaśleṣmajananānāmiti bhojyeṣu, śaṣkulyaḥ pittaśleṣmajananānāmiti bhakṣyeṣu madhye; kiṃvā, trayamapyetat pittaśleṣmajananaṃ prati samānamiti tritayamapyucyate; evamanyatrāpi tulyaśreṣṭhatābhidhānaṃ tajjātīyaśreṣṭhatābhiprāyeṇa tathā tulyatvena ca jñeyam| mandakamiti mandajātam| uddālako vanakodravaḥ| gudaśothaḥ arśaḥ| gandhapriyaṅguḥ priyaṅgureva| kravyaṃ māṃsamattīti kravyād vyāghrādiḥ| samaghṛta ityatra samaśabdaḥ sahārthaḥ| udvepanamiti vepanam| udakamāśvāsanastambhanānāmiti vaktavye, yat pṛthak ‘udakamāśvāsakarāṇāṃ’, tathā ‘jalaṃ stambhanānāṃ’ iti karoti, tena karmadvaye'pi jalasyānanyasādhāraṇatāṃ darśayati; militvā guṇapāṭhe hyubhayakarmakartṛṣveva prādhānyaṃ syāt; evamanyatrāpyanekakarmakartṛtve yasya prādhānyamuktaṃ pippalīmūlādau, tatra tathābhūtānekakarmakartṛtveṣveva prādhānyaṃ jñeyaṃ, na pṛthakkarmaṇi| lāmajjakośīramuśīradvayaṃ sagandhamagandhaṃ ca gṛhyate| ekāśanabhojanamiti ekakālabhojanam; anenaikāśanasya sukhapariṇāmatāmātramucyate, na dvitīyānnapratiṣedhaḥ kriyate; etena dvirbhojane'pyavyāhatāgnitānidrādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="38">'avyāhatārthatānidrādayaḥ' iti pā.</note> sukhapariṇāmakāraṇatvena jñeyāḥ| śoṣadvārāṇāmiti śoṣakāraṇānām| parāghātanaṃ vadhasthānaṃ, vadhyamānaprāṇidarśanāddhi ghṛṇayā nānne śraddhā syāt| ‘yathā'śitaṃ’ iti kecit paṭhanti, tannātisādhu| pramitāśanam atītakālabhojanaṃ, stokabhojanaṃ vā| viṣamāśanaṃ prakṛtikaraṇādiviṣamāśanam| ninditavyādhiḥ śvitrakuṣṭhādiḥ| alakṣmīmukhānām alakṣmīkāraṇānām| mithyāyogaḥ samyagyogādanyastrividho yogaḥ| saṅkalpaḥ strīsaṅgasaṅkalpaḥ| jvaro rogāṇāmiti rujākartṝṇām| anuṣaṅgī punarbhāvī| tantrāṇāmiti karmaṇām| soma oṣadhirājaḥ pañcadaśaparvā| vārtalakṣaṇānāmiti ārogyalakṣaṇānām| jñānamiti auṣadhādivijñānam| sādhanānāmiti jñānasādhanānām| sampratipattiḥ yathākartavyatānuṣṭhānam <note place="foot" type="variant" n="39">'kālānatikrameṇa kāryakaraṇaṃ sampratipattiḥ, avyavasāyaḥ anudyogaḥ, 'adhyavasāya' iti pāṭhe adhyavasāyaḥ kartavyatāmātreṇa jñānam' iti śivadāsasenaḥ</note>| tṛptirāhāraguṇānāmityatra guṇaśabdaḥ praśastadharmavacanaḥ| ekarasābhyāsaḥ karśanānāmiti apavādaṃ varjayitvā, tena ghṛtābhyāso rasāyanānāmiti na virudhyate| amṛtānāmiti jīvitapradhā(dā)nahetūnām| sarvasannyāsaḥ sarvakriyātyāgaḥ <note place="foot" type="variant" n="40">'sarvendriyārthatyāgaḥ' iti pā.</note>, sa hi paramasukhamokṣahetuḥ śārīre vaktavyaḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">bhavanti cātra- agryāṇāṃ śatamuddiṣṭaṃ yaddvipañcāśaduttaram| alametadvikārāṇāṃ vighātāyopadiśyate||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41">agryāṇāmityādau <note place="foot" type="variant" n="41">'agryāṇāṃ balavatkarmakāriṇāṃ' iti śivadāsasenaḥ</note> agryaśabdaḥ śreṣṭhavacanaḥ| alamiti samartham| atra jvarapramehādayo'pi svarūpeṇātipīḍākaratvānuṣaṅgikatvādinā jñātāḥ santaścikitsāyāmupayuktā bhavanti, ato jvarādijñānamapi vikārāṇāṃ vighātāya samarthaṃ bhavati <note place="foot" type="variant" n="42">'atra jvarādīnāmapi pīḍākaratvādi jñātvā bhiṣagāturaśca tatpraśame'vahito bhaghatīti jvarādijñānamapi vighātāya samarthaṃ bhavati' iti śivadāsasenaḥ</note>| agryāṇāṃ ca vikāraśamakatvābhidhānaṃ prādhānyāducyate, stutyarthaṃ vā; tena yaducyate- eta eva cedagryādhikāre vihitā vikārāñchamayanti, tat kimaparacikitsābhidhāneneti; tannirastaṃ bhavati| vikāravighātaścehotpannānāmauṣadhopayogena, tathā'nutpannānāṃ svāsthyaparipālanena jñeyaḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">samānakāriṇo ye'rthāsteṣāṃ śreṣṭhasya lakṣaṇam| jyāyastvaṃ kāryakartṛtve <note place="foot" type="variant" n="43">'kāryakāritve'varatvaṃ' iti pā.</note> varatvaṃ cāpyudāhṛtam||42||</seg> <seg type="unit" n="43">vātapittakaphānāṃ ca yadyat praśamane hitam| prādhānyataśca nirdiṣṭaṃ yadvyādhiharamuttamam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">etanniśamya nipuṇaṃ cikitsāṃ samprayojayet| evaṃ kurvan sadā vaidyo dharmakāmau samaśnute||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42-44">agryādhikāroktaṃ saṅgraheṇa kathayati- samānetyādi| samānakāriṇaḥ tulyakarmāṇaḥ| śreṣṭhasya lakṣaṇamiti praśastasya lakṣaṇaṃ; lakṣaṇaṃ tviha pāṭha eva, pāṭhena hi śraiṣṭhyaṃ lakṣyate jñāyata ityarthaḥ| jyāyastvaṃ bṛhattvaṃ <note place="foot" type="variant" n="44">'vṛddhatvaṃ' iti pā.</note>, tadapraśastaguṇabṛhattvaṃ <note place="foot" type="variant" n="45">'tadapraśastaguṇavṛddhatvaṃ' iti pā.</note> jñeyam; ata evāhitādhikārakathane śreṣṭhatamaśabdaṃ tyaktvā ‘apathyatamatve prakṛṣṭatamā bhavanti’ ityuktaṃ, tena śreṣṭhasya lakṣaṇamiti raktaśālyādīnāṃ hitāhārāṇāṃ jñeyaṃ, jyāyastvaṃ cāhitāhārāṇāṃ yavakādīnāmapathyatamatve prakarṣaśālitvam| kāryakartṛtve varatvaṃ ceti karmaṇi cotkṛṣṭatvaṃ, tacca ‘annaṃ vṛttikarāṇām’ ityādinoktaṃ jñeyam| vātapittakaphānāṃ cetyādau ‘bastirvātaharāṇāṃ’, ‘virecanaṃ pittaharāṇāṃ’, ‘vamanaṃ śleṣmaharāṇām’, ‘āsthāpanaṃ vātaharaṇām’ ityādi jñeyam| yadvyādhiharamiti ‘khadiraḥ kuṣṭhaharāṇāṃ’, ‘puṣkaramūlaṃ hikkāśvāsakāsapārśvaśūlānāhaharāṇām’ ityādi jñeyam| kiṃvā ‘avaratvam’ iti pāṭhaḥ; tadā avaratvam anyathā anabhipretakartṛtvaṃ, tacca ‘rajasvalāgamanamalakṣmīmukhānām’ ityādi jñeyam| śreṣṭhatvajyāyastvābhyāṃ praśastāpraśastakarmaṇāmapi grahaṇaṃ vyākhyeyam||42-44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">pathyaṃ patho'napetaṃ yadyaccoktaṃ manasaḥ priyam| yaccāpriyamapathyaṃ ca niyataṃ tanna lakṣayet||45||</seg> <seg type="unit" n="46">mātrākālakriyābhūmidehadoṣaguṇāntaram <note place="foot" type="variant" n="46">'kriyā saṃskāraḥ'</note>| prāpya tattaddhi dṛśyante te te bhāvāstathā tathā||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tasmāt svabhāvo nirdiṣṭastathā mātrādirāśrayaḥ| tadapekṣyobhayaṃ karma prayojyaṃ siddhimicchatā||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45-47">sampratyuktasya pathyasya hitāparanāmno lakṣaṇamāha- pathyamityādi| pathaḥ śarīramārgāt srotorūpādanapetam; apetam apakārakam, anapetam anapakārakamityarthaḥ| pathograhaṇena pathovāhyā doṣā dhātavaśca, tathā pathonirvartakā dhātavo gṛhyante; tena kṛtsnameva śarīraṃ gṛhītaṃ bhavati, tataśca śarīrānupaghāti pathyamiti bhavati| kiṃvā, svasthasvāsthyarakṣaṇamāturavyādhiparimokṣaśceti panthāḥ, tasmādanapetaṃ pathyam| evamapi mano'nupaghātitvaṃ na labhyata ityāha- yaccoktaṃ manasaḥ priyamiti| manaso'tiprītyā'bhilaṣitaṃ, tena manaso hitamiti priyārthaḥ; tena praśamajñānātīkṣṇatvādayo <note place="foot" type="variant" n="47">'praśamajñānābhīṣṭatvādayaḥ' iti pā.</note> gṛhyante| etena, ‘manaḥśarīrānupaghāti pathyaṃ’ iti pathyalakṣaṇamanapavādamuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="48">'asmatpitṛcaraṇāstu vyācakṣate- āyurvedoditamārgaḥ panthāḥ, tasmādanapetamāyurvedāviruddhaṃ yadāhārādi tadeva pathyamiti, tena na kaściddoṣaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> bhavati| anye tu pathyalakṣaṇadvayametat paṭhanti, vadanti ca- “yadyekaṃ lakṣaṇaṃ syāttadā jvarādiṣu tiktaṃ bheṣajaṃ manaso'priyatvena na pathyaṃ syāt; etaccānumatameva <note place="foot" type="variant" n="49">'etaccānumanyata eva' iti pā.</note>, yad jvare tiktaprayogasya tadātve na manaso'nukūlatvaṃ, na caitāvatā śarīraṃ pratyapathyatvaṃ bhavati”, ato yanmātraṃ mano'nukūlatvaṃ mānasavikārākartṛtvāt tadvyapadeśyameva; kiṃvā tāvanmātramano'nanukūlatvaṃ mānasavikārākartṛtvādavyapadeśyameva| tadetadapathyatvaṃ kimāhārācārāṇāṃ niyatamasti netyāha- yaccetyādi| niyataṃ niścitamidamapriyameva sarvadedamapathyameva sarvadetyevaṃrūpaṃ kiñcinnāstītyarthaḥ| kuto nāstītyāha- mātretyādi| guṇāntaraśabdo mātrādibhiḥ sambadhyate| tattaditi mātrādiguṇāntaram| te te iti hitāhitāhārācārāḥ| tathā tatheti hitoktā api hitāścāhitāśca, tathā ahitoktāścāhitā hitāśca| evaṃ priyamapi madhurādyapriyaṃ, tiktādyapriyamapi priyam| atrodāharaṇaṃ yathā- pathyaṃ tāvadghṛtaṃ; tadatimātramapathyaṃ bhavati, kāle ca vasante'pathyaṃ, saṃskāreṇa ca viruddhadravyasaṃskṛtamapathyaṃ, bhūmau cānūpāyāmapathyam, evaṃ dehe'tisthūle doṣe ca kaphe'pathyam| apathyamapi viṣaṃ mātrādinā hitaṃ bhavati, yathā rasāyane- “viṣasya tilaṃ dadyāt” (ci.a.1) ityādi| evamanyadapyūhyam| yasmādevamekāntamapathyatvamaniścitaṃ, prāyovādapathyatā tu niścitā; tasmāt svabhāvo nirdiṣṭa iti pathyānāṃ raktaśālyādīnāmapathyānāṃ ca yavakādīnāmityarthaḥ; svabhāvaḥ prakṛtyā pathyatā apathyatā ca| tathā mātrādirāśraya iti nirdiṣṭa iti sambandhaḥ| mātrādiḥ mātrākālakriyādiḥ| āśraya iti pathyatvāpathyatvayoḥ| mātrādīnyāśritya bhāvānāṃ pathyatvāpathyatvaṃ ca pāramārthikaṃ bhavatītyarthaḥ| ubhayamiti svabhāvaṃ mātrādiṃ ca||45-47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">tadātreyasya bhagavato vacanamanuniśamya punarapi bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- yathoddeśamabhinirdiṣṭaḥ kevalo'yamartho <note place="foot" type="variant" n="50">'kevala iti sampūrṇaḥ'</note> bhagavatā śrutaścāsmābhiḥ| āsavadravyāṇāmidānīmanapavādaṃ lakṣaṇamanatisaṅkṣepeṇopadiśyamānaṃ śuśrūṣāmaha iti||48||</seg> <seg type="unit" n="49">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- dhānyaphalamūlasārapuṣpakāṇḍapatratvaco bhavantyāsavayonayo'gniveśa! saṅgraheṇāṣṭau śarkarānavamīkāḥ| tāsveva dravyasaṃyogakaraṇato'parisaṅkhyeyāsu <note place="foot" type="variant" n="51">'karaṇataḥ saṃskārataḥ'</note> yathāpathyatamānāmāsavānāṃ caturaśītiṃ nibodha| tadyathā- surāsauvīratuṣodakamaireyamedakadhānyāmlāḥ ṣaḍ dhānyāsavā <note place="foot" type="variant" n="52">'dhānyāmbuṣaṣṭhā' iti pā.</note> bhavanti, mṛdvīkākharjūrakāśmaryadhanvanarājādanatṛṇaśūnyaparūṣakābhayāmalakamṛgaliṇḍikājāmbavakapittha- kuvalabadarakarkandhupīlupriyālapanasanyagrodhāśvatthaplakṣakapītanodumbarājamodaśṛṅgāṭakaśāṅkhinīphalāsavāḥ ṣaḍviṃśatirbhavanti, vidārigandhāśvagandhākṛṣṇagandhāśatāvarīśyāmātrivṛddantīdravantībilvorubūkacitrakamūlairekādaśa mūlāsavā bhavanti, śālapriyakāśvakarṇacandanasyandanakhadirakadarasaptaparṇārjunāsanārimedatindukakiṇihīśamī- śuktiśiṃśapāśirīṣavañjaladhanvanamadhūkaiḥ sārāsavā <note place="foot" type="variant" n="53">'... madhūkasārāsavā' iti pā.</note> viṃśatirbhavanti, padmotpalanalikumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatramadhūkapriyaṅgudhātakīpuṣpairdaśa puṣpāsavā bhavanti, ikṣukāṇḍekṣvikṣuvālikāpuṇḍrakacaturthāḥ kāṇḍāsavā bhavanti, paṭolatāḍakapatrāsavau <note place="foot" type="variant" n="54">'paṭolatāḍakau patrāsavau' iti pā.</note> dvau bhavataḥ, tilvakalodhrailavālukakramukacaturthāstvagāsavā bhavanti, śarkarāsava eka eveti| evameṣāmāsavānāṃ caturaśītiḥ paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāmāsavadravyāṇāmupanirdiṣṭā bhavati| eṣāmāsavānāmāsutatvādāsavasañjñā| dravyasaṃyogavibhāgavistārastveṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="55">'dravyasaṃyogavibhāgastu dravyāṇāmāvāpodvāpaprapañcaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> bahuvidhakalpaḥ saṃskāraśca| yathāsvaṃ saṃyogasaṃskārasaṃskṛtā hyāsavāḥ svaṃ karma kurvanti| saṃyogasaṃskāradeśakālamātrādayaśca bhāvāsteṣāṃ teṣāmāsavānāṃ te te samupadiśyante tattatkāryamabhisamīkṣyeti||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49">idānīmagryādhikārādāsaveṣvananteṣu ya āsavā agryāsta ucyante| dhānyādīnyekatvena paṭhitvā pṛthak śarkarāṃ paṭhati, dhānyādīnāmavāntarajātimatvāt; śarkarāyāstvavāntarajātirnāsti, yā tu yāsaśarkarā sā nāsavakāraṇatayā śrūyate, madhuśarkarā tu madhvantarniviṣṭaiva| madhu tu nāsavayonitayā pṛthakpaṭhitaṃ, yena tatkṛtasyāsavasya dhānyasambandhāddhānyāsavenaiva grahaṇam <note place="foot" type="variant" n="56">'grahaṇāt' iti pā.</note>| evaṃ gauḍāsavādiṣvapi boddhavyam| dravyaṃ ca saṃyogaśca karaṇaṃ ca dravyasaṃyogakaraṇaṃ, tato'parisaṅkhyeyāḥ syuḥ| sauvīraṃ nistuṣayavakṛtaṃ, maireyaṃ surākṛtā surā, medakaḥ śvetasurā jagalākhyā, dhānyāmbu kāñjikam| tṛṇaśūnyaṃ ketakī, mṛgaliṇḍikā vibhītakaṃ, kuvalamiti sthūlabadarī, karkandhuḥ śṛgālabadarī| kadaraḥ śvetakhadiraḥ, aśvakarṇaḥ śālabhedaḥ, arimedo viṭkhadiraḥ, kiṇihī apāmārgaḥ, śuktiḥ badarī| padmaṃ saraktamaṣṭadalapadmaṃ, nalinaṃ śvetamaṣṭadalapadmaṃ, puṇḍarīkaṃ śvetaśatapatrapadmaṃ, śatapatraṃ tvaruṇam| ikṣuśabdaprāptasyāpi puṇḍrakasya punarabhidhānamāsavaṃ prati tasya prādhānyakhyāpanārtham| kramukaṃ guvākam| tilvakaḥ śābaralodhraḥ| āsutatvāditi sandhānarūpatvāt| dravyasaṃyogavibhāga ityādau ‘eṣām’ iti padena pratyekaṃ dhānyādidravyakṛtā āsavā uktāḥ| teṣāṃ ca vibhāgo'nupapanna ekarūpatvāditi cet? tanna, teṣāmapi sajātīyadravyavibhāgasya vidyamānatvāt| kiñca saṃskārakadravyavibhāgasyāpi tatra śakyatvāt; nahyekenaiva dravyeṇa surādayaḥ kriyante, prādhānyāttu dhānyādayo'bhidhīyante| saṃskāraśca bahuvidhavikalpa iti yojanā| saṃyogasaṃskārakaraṇaprayojanamāha- yathāsvamityādi| yathāsvamiti yadyujyate; deśo bhasmarāśidhānyarāśyādiḥ sandhāneṣu vakṣyamāṇaḥ, kālastu pakṣamāsādisthāpanaṃ, mātrā sandhānadravyamātrā| ādigrahaṇāddravyasvabhāvetikartavyatāsaṅgrahaṇam| tattatkāryamiti <note place="foot" type="variant" n="57">'tattatkāryamiti tattaddoṣapraśamanarūpaṃ kāryam' iti śivadāsasenaḥ</note> deśakālaśarīradoṣādibhinnaṃ hitatvam||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">bhavati cātra- manaḥśarīrāgnibalapradānāmasvapnaśokārucināśanānām| saṃharṣaṇānāṃ pravarāsavānāmaśītiruktā caturuttaraiṣā||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50">manaḥśarīretyādinā guṇakathanaṃ yuktyā pītasyāsavasya jñeyam||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">tatra ślokaḥ- śarīrarogaprakṛtau matāni <note place="foot" type="variant" n="58">'śarīrarogaprakṛtau matānīti śarīrarogayoḥ kāraṇe ye munīnāṃ matabhedāstānītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> tattvena cāhāraviniścayaṃ ca| uvāca yajjaḥpuruṣādike'smin munistathā'gryāṇi varāsavāṃśca||51||</seg> <seg type="unit" n="25">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne yajjaḥpuruṣīyo nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikākhyāyāṃ sūtrasthāne'nnapānacatuṣke yajjaḥpurīṣīyo nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ||25||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="26" xml:id="ca.1.26">
          <head>ātreyabhadrakāpyīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta ātreyabhadrakāpyīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">hitāhitaikadeśamabhidhāya kṛtsnadravyahitāhitatvajñānārthaṃ rasavīryavipākābhidhāyaka ātreyabhadrakāpyīyo'bhidhīyate| tatrāpi vipākādīnāmapi rasenaiva prāyo lakṣaṇīyatvādrasaprakaraṇamādau kṛtam||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ātreyo bhadrakāpyaśca śākunteyastathaiva ca| pūrṇākṣaścaiva maudgalyo hiraṇyākṣaśca kauśikaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">yaḥ kumāraśirā nāma bharadvājaḥ sa cānaghaḥ| śrīmān vāryovidaścaiva rājā matimatāṃ varaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">nimiśca rājā vaideho baḍiśaśca mahāmatiḥ| kāṅkāyanaśca bāhlīko bāhlīkabhiṣajāṃ varaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">ete śrutavayovṛddhā jitātmāno maharṣayaḥ| vane caitrarathe ramye samīyurvijihīrṣavaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">teṣāṃ tatropaviṣṭānāmiyamarthavatī kathā| babhūvārthavidāṃ samyagrasāhāraviniścaye||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-7">munimataiḥ pūrvapakṣaṃ kṛtvā siddhāntavyavasthāpanaṃ śiṣyavyutpattyartham| rasenāhāraviniścayo rasāhāraviniścayaḥ; kiṃvā ayaṃ rasaviniścayaḥ, tathā ‘paraṃ cāto vipākānāṃ’ ityādirāhāraviniścayaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">'rasāhāraviniścaya iti rasaviniścayapūrvaka āhāraviniścayo rasāhāraviniścayaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>||3-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">eka eva rasa ityuvāca bhadrakāpyaḥ, yaṃ pañcānāmindriyārthānāmanyatamaṃ jihvāvaiṣayikaṃ bhāvamācakṣate kuśalāḥ, sa punarudakādananya iti| dvau rasāviti śākunteyo brāhmaṇaḥ, chedanīya upaśamanīyaśceti| trayo rasā iti pūrṇākṣo maudgalyaḥ, chedanīyopaśamanīyasādhāraṇā iti| catvāro rasā iti hiraṇyākṣaḥ kauśikaḥ, svādurhitaśca svādurahitaścāsvādurhitaścāsvādurahitaśceti| pañca rasā iti kumāraśirā bharadvājaḥ, bhaumaudakāgneyavāyavyāntarikṣāḥ| ṣaḍrasā iti vāryovido rājarṣiḥ, gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣāḥ| sapta rasā iti nimirvaidehaḥ, madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāḥ| aṣṭau rasā iti baḍiśo dhāmārgavaḥ, madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāvyaktāḥ| aparisaṅkhyeyā rasā iti kāṅkāyano bāhlīkabhiṣak, āśrayaguṇakarmasaṃsvādaviśeṣāṇāmaparisaṅkhyeyatvāt||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">eka evetyādi <note place="foot" type="variant" n="2">tatra, 'pāko nāsti vinā vīryaṃ vīryaṃ nāsti vinā rasāt' iti vīryavipākayo rasādhīnatvāt prathamaṃ rasaviniścayaprakaraṇamāha- eka evetyādi' iti śivadāsasenaḥ</note>| indriyārthānāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī| anyatamamiti ekam; anyaśabdo hyayamekavacanaḥ, yathā- anyo dakṣiṇena gato'nya uttareṇa; eka ityarthaḥ; tamappratyayaśca svārthikaḥ| jihvāvaiṣayikamiti jihvāgrāhyam| rasābhāvo'pi jihvayā gṛhyate'ta āha- bhāvamiti| udakādananya iti rasodakayorekatvakhyāpanārthaṃ, pūrvapakṣatvādaduṣṭam| pūrvapakṣaśca kapilamatena, te hi rasatanmātraṃ gandhatanmātramityādivacanena guṇāvyatiriktaṃ dravyamiti bruvate| chedanīya iti apatarpaṇakārakaḥ| upaśamanīya iti bṛṃhaṇaḥ| sādhāraṇa ityāgneyasaumyasāmānyādubhayorapi laṅghanabṛṃhaṇayoḥ kartā <note place="foot" type="variant" n="3">'yathā tailaṃ'| yaduktaṃ vāgbhaṭe- "kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ karśanāya ca" iti śivadāsasenaḥ</note>, parasparavirodhādakartā vā| svāduriti abhīṣṭaḥ, hita iti āyatāvanapakārī| āśrīyata ityāśrayo dravyaṃ, guṇāḥ snigdhagurvādayaḥ; karma dhātuvardhanakṣapaṇādi, saṃsvādaḥ rasānāmavāntarabhedaḥ; eṣāṃ viśeṣāṇāṃ bhedānāmityarthaḥ| tatra dravyabhedādādhārabhedenāśritasyāpi rasasya bhedo bhavati, āśrayo hi kāraṇaṃ, kāraṇabhedācca kāryabhedo'vaśyaṃ bhavatītyarthaḥ| gurvādiguṇabhedāstathā karmabhedāśca rasakṛtā eva| tataśca kāryabhedādavaśyaṃ kāraṇabheda iti pūrvapakṣābhiprāyaḥ| saṃsvādabhedastu ekasyāmapi madhurajātāvikṣukṣīraguḍādigataḥ pratyakṣameva bhedo dṛśyate, sa tu saṃsvādabhedaḥ svasaṃvedya eva; yaduktaṃ- “ikṣukṣīraguḍādīnāṃ mādhuryasyāntaraṃ mahat| bhedastathā'pi nākhyātuṃ sarasvatyā'pi śakyate” iti||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ṣaḍeva rasā ityuvāca bhagavānātreyaḥ punarvasuḥ, madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ| teṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="4">'eka eva rasa ityādi yaduktaṃ tannirākaroti- teṣāmityādi| ṣaṇṇāṃ rasānāmityanena rasasyaikatvāvadhāraṇaṃ pratyuktaṃ, rasabhedasya pratyakṣasiddhatvāditi bhāvaḥ| yonirādhārakāraṇam, etena 'sa punarudakānanyaḥ' iti pratyākhyātaṃ, kāryakāraṇayorbhedasya durupapannatvāditi bhāvaḥ| chedanopaśamane karmaṇī, tayormiśrībhāvācca sādhāraṇatvamityanena dvitīyatṛtīyapakṣau nirākṛtau| bhaktiricchārthaḥ, tena yo yamicchati sa tasya svāduritaraḥ punarasvāduriti puruṣāpekṣau dharmau, na rasabhedakāriṇāvityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> ṣaṇṇāṃ rasānāṃ yonirudakaṃ, chedanopaśamane dve karmaṇī, tayormiśrībhāvāt sādhāraṇatvaṃ, svādvasvādutā bhaktiḥ <note place="foot" type="variant" n="5">'bhaktidveṣau' iti pā.</note>, hitāhitau prabhāvau, pañcamahābhūtavikārāstvāśrayāḥ prakṛtivikṛtivicāradeśakālavaśāḥ, teṣvāśrayeṣu dravyasañjñakeṣu guṇā gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣādyāḥ; kṣaraṇāt kṣāraḥ, nāsau rasaḥ dravyaṃ tadanekarasasamutpannamanekarasaṃ kaṭukalavaṇabhūyiṣṭhamanekendriyārthasamanvitaṃ karaṇābhinirvṛttam; avyaktībhāvastu <note place="foot" type="variant" n="6">'avyaktabhāvastu' iti pā.</note> khalu rasānāṃ prakṛtau bhavatyanurase'nurasasamanvite vā dravye; aparisaṅkhyeyatvaṃ punasteṣāmāśrayādīnāṃ bhāvānāṃ viśeṣāparisaṅkhyeyatvānna yuktam, ekaiko'pi hyeṣāmāśrayādīnāṃ bhāvānāṃ viśeṣānāśrayate viśeṣāparisaṅkhyeyatvāt, na ca tasmādanyatvamupapadyate; parasparasaṃsṛṣṭabhūyiṣṭhatvānna caiṣāmabhinirvṛtterguṇaprakṛtīnāmaparisaṅkhyeyatvaṃ bhavati; tasmānna saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ karmopadiśanti buddhimantaḥ| taccaiva kāraṇamapekṣamāṇāḥ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāṃ lakṣaṇapṛthaktvamupadekṣyāmaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">siddhāntaṃ punarvasuvacanenāha- ṣaḍevetyādi| pūrvapakṣoktarasaikatvādivyavasthāmāha- teṣāṃ ṣaṇṇāmityādi| yoniḥ ādhārakāraṇaṃ, kāryakāraṇayośca bhedāt siddha udakādrasabhedaḥ pratyakṣa eveti bhāvaḥ| kṣitivyatiriktamudakameva yathā rasayonistathā “rasanārtho rasastasya” (sū. 1) ityādau vivṛtameva dīrghañjīvitīye| tayormiśrībhāvāditi karmaṇoramūrtayormiśrībhāvānupapattau tadādhārayordravyayormiśrībhāvāditi boddhavyam| sādhāraṇamiti sādhāraṇakāryayogitvam <note place="foot" type="variant" n="7">'sādhāraṇakarmayogitvaṃ' iti pā.</note>| bhaktiḥ icchetyarthaḥ| tena, yoyamicchati sa tasya svādurasvāduritara iti puruṣāpekṣau dharmau, na rasabhedakāryāvityarthaḥ| pañcamahābhūtetyādau ‘tu’ śabdo'vadhāraṇe; tena āśrayā eva, na rasā ityarthaḥ| kimbhūtā bhaumādayo bhūtavikārā āśrayā ityāha- prakṛtivikṛtivicāradeśakālavaśā iti; vaśaśabdo'dhīnārthaḥ, sa ca prakṛtyādibhiḥ pratyekaṃ yojyaḥ| tatra prakṛtivaśā yathā- mudgāḥ kaṣāyā madhurāśca santaḥ prakṛtyā laghavaḥ; etaddhi lāghavaṃ na rasavaśaṃ, tathāhi sati kaṣāyamadhuratvādgurutvaṃ syāt <note place="foot" type="variant" n="8">‘etaddhi lāghavaṃ svābhāvikameva, na tu rasavaśaṃ’, tathā sati kaṣāyamadhuratvādgurutvaṃ syāt, vakṣyate ca- ‘svādurgurutvādadhikaḥ kaṣāyāllavaṇo'varaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>; vikṛtivaśaṃ ca vrīherlājānāṃ laghutvaṃ, tathā saktusiddhapiṇḍakānāṃ ca gurutvam; vicāraṇā vicāro dravyāntarasaṃyoga ityarthaḥ, tena vicāraṇāvaśaṃ yathā- madhusarpiṣī saṃyukte viṣaṃ, tathā viṣaṃ cāgadasaṃyuktaṃ svakāryavyatiriktakāryakāri <note place="foot" type="variant" n="9">'vicāraṇā vicāro dravyāntarasaṃyoga ityarthaḥ, tadvaśaṃ yathā- uṣṇavīryasyāpi tailasya candanośīrādiśītavīryadravyasaṃskārācchaityaṃ tathā śītavīryasyāpi ghṛtasya tattaddravyasaṃyogāduṣṇatā, tathā māṃsarasasiddhasya raktaśālergurutvamityādi' iti śivadāsasenaḥ</note>; deśo dvividho bhūmirāturaśca, tatra bhūmau ‘śvetakāpotī valmīkādhirūḍhā viṣaharī’, tathā “himavati bheṣajāni mahāguṇāni bhavanti”, śarīradeśe yathā- “sakthimāṃsādgurutaraṃ skandhakroḍaśiraspadām” (sū. 27) ityādi; kālavaśaṃ tu yathā mūlakamadhikṛtyoktaṃ- “tadbālaṃ doṣaharaṃ vṛddhaṃ tridoṣam” (sū. 27), tathā “yathartupuṣpaphalamādadīta” (ka. 1) ityādi| atra caikaprakaraṇoktā ye'nuktāste cakārāt svabhāvādiṣvevāntarbhāvanīyāḥ| yaduktaṃ- “caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyāḥ| liṅgaṃ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate” (sū. 27) iti| tatra, caraśarīrāvayavadhātūnāṃ deśena grahaṇaṃ, mātrā vicāre praviśati, śeṣaṃ svabhāve; tathā rasavimāne vakṣyamāṇaṃ cātrāpraviṣṭamāhāraviśeṣāyatanamantarbhāvanīyaṃ yathāsambhavam| snigdharūkṣādyā ityatrādigrahaṇenānuktā api tīkṣṇamṛdvādayo na rasāḥ, kintu dravyaguṇāḥ pṛthageveti darśayati| kṣaraṇāt adhogamanakriyāyogāt kṣāro dravyaṃ nāsau rasaḥ, rasasya hi niṣkriyasya kriyā'nupapannetyarthaḥ| kṣaraṇaṃ ca kṣārasya pānīyayuktasyādhogamanena, vadanti hi laukikāḥ- ‘kṣāraṃ srāvayāmaḥ’ iti; śāstraṃ ca- “chittvā chittvā''śayāt kṣāraḥ kṣaratvāt kṣārayatyadhaḥ” (ci. 5) iti| hetvantaramāha- dravyaṃ tadanekarasotpannamiti; anekarasebhyo muṣkakāpāmārgādibhya utpannamanekarasotpannaṃ; yataścānekarasotpannamata evānekarasaṃ, kāraṇaguṇānuvidhāyitvāt kāryaguṇasyeti bhāvaḥ| anekarasatvamevāha- kaṭukalavaṇabhūyiṣṭhamiti|- bhūyiṣṭhaśabdenāpradhānarasāntarasambandho'stīti darśayati| hetvantaramāha- anekendriyārthasamanvitamiti| kṣāro hi sparśena gandhena cānvitaḥ, tena dravyaṃ, rase hi guṇe na sparśo nāpi gandha iti bhāvaḥ| hetvantaramāha- karaṇābhinirvṛttamiti; karaṇena bhasmaparisrāvaṇādinā'bhinirvṛttaṃ kṛtamityarthaḥ, na raso'nena prakāreṇa kriyata iti bhāvaḥ| avyaktarasapakṣaṃ niṣedhayati- avyaktībhāva ityādi| avyaktībhāva ityabhūtatadbhāve cvipratyayena rasānāṃ madhurādīnāṃ vyaktānāmeva kvacidādhāre'vyaktatvaṃ, nānyo madhurādibhyo'vyaktarasa ityarthaḥ| rasānāmiti madhurādīnāṃ ṣaṇṇām| prakṛtāvityādi| prakṛtau kāraṇe jala ityarthaḥ| avyaktatvaṃ ca rasasāmānyamātropalabdhirmadhurādiviśeṣaśūnyā, sā ca jale bhavati; yata uktaṃ jalaguṇakathane suśrute- “vyaktarasatā rasadoṣaḥ” (su. sū. 45) iti, ihāpi ca ‘avyaktarasaṃ ca’ iti vakṣyati, loke'pi cāvyaktarasaṃ dravyamāsvādya vaktāro vadanti- jalasyevāsya raso na kaścinmadhurādirvyakta <note place="foot" type="variant" n="10">'madhurādiyuktaḥ' iti pā.</note> iti| viśeṣamadhurādyanupalabdhiścānudbhūtatvena| yathā- dūrādavijñāyamānaviśeṣavarṇe vastuni rūpasāmānyapratītirbhavati, na śuklatvādiviśeṣabuddhiḥ, tathā'nurase'vyaktībhāvo bhavati; pradhānaṃ vyaktaṃ rasamanugato'vyaktatvenetyanurasaḥ, yathā veṇuyave madhure kaṣāyo'nurasaḥ| yaduktaṃ- “rūkṣaḥ kaṣāyānuraso madhuraḥ kaphapittahā” (sū. 27) iti| anurasasamanvita iti sarvānurasayukte, yathā- viṣe; vacanaṃ hi- “uṣṇamanirdeśyarasaṃ” (ci. 23) ityādi| kiṃvā, ‘aṇurasasamanvite’ iti pāṭhaḥ; tena, aṇurasenaikena maricena śarkarāpānake <note place="foot" type="variant" n="11">'śarkarāpale' iti pā.</note> kaṭutvamavyaktaṃ syāt| aparisaṅkhyeyapakṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">'aparisaṅkhyeyapakṣaṃ dūṣayati- aparisaṅkhyeyatvamityādi| ādiśabdena guṇakarmasaṃsvādānāṃ grahaṇam, āśrayaguṇakarmasaṃsvādānāṃ ye viśeṣā bhedāsteṣāmaparisaṅkhyeyatvātteṣāṃ rasānāmaparisaṅkhyeyatvaṃ yaducyate tanna yuktaṃ| tatra hetumāha- ekaiko'pītyādi| eṣāmāśrayaguṇakarmasaṃsvādānāṃ viśeṣanekaiko'pi madhurādirāśrayate, na tvasmādāśrayādibhedādanyatvamāśritasya madhurāderbhavati| etena, āśrayādaya eva paraṃ bhinnāḥ, madhurādistveka evetyarthaḥ| tathāhi- yadyapi śālimudgaghṛtakṣīrādayo madhurasyāśrayā bhinnāḥ. tathā'pi tatra madhuratvajātyākrānta eka eva raso bhavati, balākākṣīrādiṣu śuklavarṇavat| evaṅguṇānāṃ gurupicchilādīnāmanyatve'pi tathā karmaṇāṃ rasādivardhanabalavarṇakaraṇādīnāṃ bhinnatve'pi tathā madhurasyāvāntarāsvādabhede'pi na madhurarasasyānyatvaṃ, madhuratvajātyanatikramāditi bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> dūṣayati- aparītyādi| teṣāmiti rasānām, aparisaṅkhyeyatvaṃ na yuktam; āśrayādīnāṃ bhāvānāmiti āśrayaguṇakarmasaṃsvādānām; viśeṣāparisaṅkhyeyatvāditi āśrayādi bhedasyāparisaṅkhyeyatvāt| atra hetumāha- ekaiko'pi hītyādi| eṣāmāśrayaguṇakarmasaṃsvādānāṃ viśeṣānekaiko'pi madhurādirāśrayate, na ca tasmādāśrayādibhedādanyatvamāśritasya madhurāderbhavati| evaṃ manyate- yadyapi śālimudgaghṛtakṣīrādayo madhurasyāśrayā bhinnāḥ, tathā'pi tatra madhuratvajātyākrānta eka eva raso bhavati balākākṣīrakārpāsādiṣu śuklavarṇa iva| tathā guṇānāṃ gurupicchilasnigdhādīnāmanyatve'pi karmaṇāṃ vā rasādivardhanāyurjananavarṇakaratvādīnāṃ bhinnatve satyapi na madhurarasasyānyatvaṃ, yata eka eva madhurastattadguṇayukto bhavati tatkarmakārī ceti ko virodhaḥ| tathā madhurasyāvāntarāsvādabhede'pi madhuratvajātyanatikramaḥ, kṛṣṇavarṇāvāntarabhede yathā kṛṣṇatvānatikramaḥ| nanu, maivaṃ bhavatvaparisaṅkhyeyatvaṃ rasānāṃ, parasparasaṃyogāttu ya āsvādaviśeṣaḥ sa kāryaviśeṣakaro'pi; nahi yanmadhurāmlena kriyate, tanmadhureṇa vā'mlena vā śakyam; atastena parasparasaṃyogenāparisaṅkhyeyatvaṃ bhaviṣyatītyāha- parasparetyādi| saṃsṛṣṭamiti bhāvektaḥ, tena parasparasaṃsargabhūyiṣṭhatvādeṣāṃ madhurādīnāmabhinirvṛtterna guṇaprakṛtīnāmasaṅkhyeyatvamiti yojanā; ayamarthaḥ- yadyapi rasāḥ parasparasaṃsargeṇātibhūyasā yuktāḥ santo'bhinirvṛttā dvirasādau dravye bhavanti, tathā'pi na teṣāṃ guṇā gurulaghvādayaḥ, prakṛtayo vā madhurādīnāṃ yā yā āyuṣyatvarasābhivardhakatvādyāstā asaṅkhyeyā bhavanti, kintu ya eva madhurādīnāṃ pratyekaṃ guṇāḥ prakṛtayaśca uddiṣṭāsta eva miśrā bhavanti| kiṃvā guṇaprakṛtīnāmiti <note place="foot" type="variant" n="13">'guṇaprakṛtīnāmiti parasparasaṃsargahetutvānmadhurādiguṇā eva prakṛtayaḥ, tāsāṃ madhurādiṣaḍguṇasvarūpāṇāmityarthaḥ| tathā ca, parasparasaṃsargabhūyiṣṭhatvādeṣāṃ rasānāmabhinirvṛtteḥ prakṛtibhūtānāṃ madhurādiguṇānāmasaṅkhyeyatvaṃ na ceti yojanā| tena, rasānāṃ rasāntarasaṃsarge rasāntarabhedasaṃsarge vā tatsaṃsargāṇāmevāparisaṅkhyeyatvaṃ, na punaḥ prakṛtibhūtamadhurādiṣaḍrarasānāṃ ṣaṭtvātikramaḥ, yathā- doṣāṇāṃ parasparasaṃsargabhūyastve'pi tritvānatikrama ityarthaḥ| yataḥ saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ madhurādiṣaḍrasaprakṛtikatvānna rasāntaratvam, ata eva saṃsṛṣṭarasānāṃ pṛthakkarma śāstrāntare'pi noktamityāha- tasmānna saṃsṛṣṭānāmityādi'| iti śivadāsasenaḥ</note> madhurādiṣaḍguṇasvarūpāṇāmityarthaḥ; tena, rasasya rasāntarasaṃsarge doṣāṇāmiva doṣāntarasaṃsarge rasānāṃ nāparisaṅkhyeyatvamityarthaḥ| prakṛtiśabdena karma vocyate, tena guṇakarmaṇāmityarthaḥ| madhurādīnāmavāntarāsvādaviśeṣo'pi parasparasaṃsargakṛte jñeyaḥ| yata eva heto rasānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ nānye guṇakarmaṇī bhavataḥ, ata eva saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ pṛthakkarma śāstrāntare'pi noktamityāha- tasmādityādi| karmaśabdeneha gauravalāghavādikārakā gurutvādayo rasaraktādijananādayaścāpi boddhavyāḥ| na kevalamanyaśāstrakārai rasānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ karma nopadiṣṭaṃ, kintu vayamapi nopadekṣyāma ityāha- taccaivetyādi| taccaiva kāraṇamiti parasparasaṃsarge'pi rasānāmanadhikaguṇakarmatvam| lakṣaṇena pṛthaktvaṃ lakṣaṇapṛthaktvam| tatra lakṣyate yena tallakṣaṇam; atastu ‘madhuro rasaḥ’ ityādinā granthena, tathā ‘snehanaprīṇanahlādana’ ityādinā ca yadvācyaṃ, tat sarvaṃ gṛhyate;| kiṃvā, lakṣaṇaśabdena ‘madhuro rasa’ ityādigranthavācyaṃ lakṣaṇamucyate, pṛthaktvaṃ ca rasabhedajñānārthaṃ yadvakṣyati ‘snehanaprīṇana’ ityādi tadgṛhyate||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">agre tu tāvaddravyabhedamabhipretya kiñcidabhidhāsyāmaḥ| sarvaṃ dravyaṃ pāñcabhautikamasminnarthe <note place="foot" type="variant" n="14">'asminnartha ityasmin prakaraṇe, tena pāñcabhautikatvaṃ yaddravyāṇāṃ tadāyurvedasiddhāntaḥ, na tu śāstrāntarasyetyarthaḥ| naiyāyikādibhiḥ pāñcabhautikatvādyanabhyupagamāt' iti śivadāsasenaḥ</note>; taccetanāvadacetanaṃ ca, tasya guṇāḥ śabdādayo gurvādayaśca dravāntāḥ, karma pañcavidhamuktaṃ vamanādi||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">agre tvityādi| raseṣu vācyeṣu dravyabhedamabhipretya pratipādanīyatayā parigṛhya rasānāṃ dravyajñānādhīnajñānatvāddravyābhidhānamagre kṛtamityarthaḥ| kiñciditi āyurvedopayogidravyasvarūpaṃ na sarvam, aprasaṅgadoṣāditi bhāvaḥ| sarvadravyamiti kāryadravyam| asminnarthe asmin prakaraṇe| dravāntā iti vacanena pūrvoktān viṃśatiguṇānāha| atra ca paratvāparatvādīnāmihānabhidhānena cikitsāyāṃ paratvādīnāmaprādhānyaṃ darśayati; ye'pi tatrāpi yuktisaṃyogaparimāṇasaṃskārābhyāsā atyarthacikitsopayogino'pi na te parthivādidravyāṇāṃ śabdādivat sāṃsiddhikāḥ kintarhyādheyāḥ, ata iha naisargikaguṇakathane noktāḥ| uktamiti apāmārgataṇḍulīye| etacca prādhānyāducyate, tena bṛṃhaṇādyapi boddhavyam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tatra dravyāṇi gurukharakaṭhinamandasthiraviśadasāndrasthūlagandhaguṇabahulāni pārthivāni <note place="foot" type="variant" n="15">'pārthivānīti pṛthivībhūtabahulānītyarthaḥ| evamāpyānītyādyapi bodhyam' iti śivadāsasenaḥ</note>, tānyupacayasaṅghātagauravasthairyakarāṇi; dravasnigdhaśītamandamṛdupicchilarasaguṇabahulānyāpyāni, tānyupakledasnehabandhaviṣyandamārdavaprahlādakarāṇi; uṣṇatīkṣṇasūkṣmalaghurūkṣaviśadarūpaguṇabahulānyāgneyāni, tāni dāhapākaprabhāprakāśavarṇakarāṇi; laghuśītarūkṣakharaviśadasūkṣmasparśaguṇabahulāni vāyavyāni, tāni raukṣyaglānivicāravaiśadyalāghavakarāṇi; mṛdulaghusūkṣmaślakṣṇaśabdaguṇabahulānyākāśātmakāni, tāni mārdavasauṣiryalāghavakarāṇi||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">bahulaśabdo gurvādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate; kiṃvā gandhenaiva, yato gandhaguṇabahulā pṛthivyeva bhavati; ata eva dravyāntaralakṣaṇe'pi vaiśeṣikaguṇo'nta eva paṭhyate ‘rasaguṇabahulāni’ ityādi; tena tatrāpi rasādibhireva bahulaśabdo yojyaḥ| sarvakāryadravyāṇāṃ pāñcabhautikatve'pi pṛthivyādyutkarṣeṇa pārthivatvādi jñeyam| saṅghātaḥ kāṭhinyaṃ, sthairyam avicālyam| bandhanaṃ parasparayojanaṃ, prahlādaḥ śarīrendriyatarpaṇam| sūkṣmaṃ sūkṣmasroto'nusāri| prabhā varṇaprakāśinī dīptiḥ; yaduktaṃ- “varṇamākrāmati cchāyā prabhā varṇaprakāśikā” (iṃ.a.7) ityādi| vicaraṇaṃ vicāro gatirityarthaḥ| sauṣiryaṃ randhrabahulatā| atrākāśabāhulyaṃ dravyasya pṛthivyādibhūtāntarālpatvena bhūrivyaktākāśatvena ca jñeyaṃ, yadeva bhūriśuṣiraṃ tannābhasaṃ; kiṃvā ākāśaguṇabahulatvena nābhasaṃ dravyamityucyate||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">anenopadeśena nānauṣadhibhūtaṃ jagati kiñciddravyamupalabhyate tāṃ tāṃ yuktimarthaṃ ca taṃ tamabhipretya||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">aneneti pratiniyatadravyaguṇopadeśena; yat pārthivādi dravyaṃ yadguṇaṃ tadguṇe dehe sampādye tad bheṣajaṃ bhavatītyarthaḥ| tacca pārthivādi dravyaṃ na sarvathā na ca sarvasmin vyādhau bheṣajamityāha- tāṃ tāṃ yuktimityādi|- yuktimiti upāyam, arthamiti prayojanam, abhipretyeti adhikṛtya; tena kenacidupāyena kvacit prayojane kiñciddravyamauṣadhaṃ bhavati na sarvatra| tena yaducyate- vairodhikānāṃ sarvadā'pathyatvena ‘nānauṣadhaṃ dravyam’ iti vaco virodhi; tanna bhavati, vairodhikāni hi saṃyogasaṃskāradeśakālādyapekṣāṇi bhavanti, vairodhikasaṃyogādyabhāve tu pathyānyapi kvacit syuḥ| yānyapi (sarvadā'pi <note place="foot" type="variant" n="16">'sarvadā'pi' iti kvacit pustake nopalabhyate</note> ) svabhāvādeva viṣamandakādīnyapathyāni, tānyapyupāyayuktāni kvacit pathyāni bhavanti; yathā udare- “viṣasya tilaṃ dadyāt” (ci. 13) ityādi| yattu tṛṇapāṃśuprabhṛtīni nopayujyante, ato na tāni bheṣajānītyucyate; tanna, teṣāmapi bheṣajasvedādyupāyatvena bheṣajatvāt||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">na tu kevalaṃ guṇaprabhāvādeva dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti; dravyāṇi hi dravyaprabhāvādguṇaprabhāvāddravyaguṇaprabhāvācca tasmiṃstasmin kāle tattadadhikaraṇamāsādya tāṃ tāṃ ca yuktimarthaṃ ca taṃ tamabhipretya yat kurvanti, tat karma; yena kurvinti, tadvīryaṃ; yatra kurvanti, tadadhikaraṇaṃ; yadā kurvanti, sa kālaḥ; yathā kurvanti, sa upāyaḥ; yat sādhayanti, tat phalam||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">pārthivādidravyāṇāṃ gurukharādiguṇayogādbheṣajatvamuktaṃ, tena guṇaprabhāvādeva bheṣajaṃ syāditi śaṅkāṃ nirasyannāha- na tu kevalamityādi| dravyaprabhāvādyathā- dantyā virecakatvaṃ, tathā maṇīnāṃ viṣādihantṛtvamityādi| guṇaprabhāvādyathā- jvare tiktako rasaḥ, śīte'gnirityādi| dravyaguṇaprabhāvādyathā- kṛṣṇājinasyoparīti, atrāpi kṛṣṇatvaṃ guṇo'jinaṃ ca dravyamabhipretaṃ; yathā vā- “maṇḍalairjātarūpasya tasyā eva payaḥ śṛtam” (ci. a. 2. pā. 3); tatra maṇḍalaguṇayuktasyaiva jātarūpasya kārmukatvam <note place="foot" type="variant" n="17">'guṇakāritvam' iti pā.</note>| kathaṃ kurvantītyāha- tasmiṃstasminnityādi| tāṃ tāṃ yuktimāsādyeti tāṃ tāṃ yojanāṃ prāpya| yat kurvantītyādāvudāharaṇaṃ yathā- śirovirecanadravyāṇi yacchirovirecanaṃ kurvanti, tacchirovirecanaṃ karma; yenoṣṇatvādikāraṇena śirovirecanaṃ kurvanti, tadvīryaṃ, vīryaṃ śaktiḥ, sā ca dravyasya guṇasya vā; yatra śirovirecanaṃ kurvanti tadadhikaraṇaṃ śiraḥ, nānyatrādhikaraṇe śirovirecanadravyaṃ prabhavatītyarthaḥ; yadeti vasantādau śirogauravādiyukte ca kāle, etenākāle śīte śirovirecanaṃ stabdhatvānna kārmukaṃ, kintu svakāla eva; yathā yena prakāreṇa pradhamanāvapīḍanādinā tathā “prasāritāṅgamuttānaṃ śayane saṃstarāstṛte| īṣatpralambaśirasaṃ saṃveśya cāvṛtekṣaṇam” ityādinā vidhinā kurvanti, sa upāyaḥ; yat sādhayanti śirogauravaśūlādyuparamaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">'śirogauravaśūlādyupaśamam' iti pā.</note>, tat phalaṃ; phalam uddeśyam| karma kāryaṃ sādhanam, uddeśyaṃ phalaṃ sādhyaṃ; yathā- yāganiṣpādyo dharmaḥ kāryatayā karma, tajjanyastu svargādiruddeśyaḥ phalam; evaṃ vamanādiṣvapi karmādhikaraṇādyunneyam||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">bhedaścaiṣāṃ triṣaṣṭividhavikalpo dravyadeśakālaprabhāvādbhavati, tamupadekṣyāmaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">samprati dravyamabhidhāya vikṛtānāṃ rasānāmeva bhedamāha <note place="foot" type="variant" n="19">'dravyabhedamabhidhāya rasabhedamāha- bhedaścaiṣāmityādi' iti śivadāsasenaḥ</note> - bhedaścaiṣāmityādi| prabhāvaśabdo dravyadeśakālaiḥ pratyekaṃ yujyate; tatra dravyaprabhāvādyathā- ’somaguṇātirekānmadhuraḥ’ ityādi; deśaprabhāvādyathā- himavati drākṣādāḍimādīni madhurāṇi bhavantyanyatrāmlānītyādi; kālaprabhāvādyathā- bālāmraṃ sakaṣāyaṃ taruṇamamlaṃ pakvaṃ madhuraṃ, tathā hemante oṣadhyo madhurā varṣāsvamlā ityādi| agnisaṃyogādayo ye'nye rasahetavaste'pi <note place="foot" type="variant" n="20">'etaccopalakṣaṇaṃ, tenāgnisaṃyogādayo'pi rasabhedahetavo jñeyāḥ,' iti śivadāsasenaḥ</note> kāle dravye vā'ntarbhāvanīyāḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">svāduramlādibhiryogaṃ śeṣairamlādayaḥ pṛthak| yānti pañcadaśaitāni dravyāṇi dvirasāni tu||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">bhedamāha- svādurityādi| tatra svādoramlādiyogāt pañca, śeṣairiti āditvenopayuktādanyaiḥ; tenāmlasya lavaṇādiyogāccatvāri, evaṃ lavaṇasya kaṭvādiyogāttrīṇi, kaṭukasya tiktakaṣāyayogāddve, tiktasya kaṣāyayogādekam, evaṃ pañcadaśa dvirasāni <note place="foot" type="variant" n="21">"svādoramlādiyogāt pañca, tadyathā- madhurāmlaṃ 1, madhuralavaṇaṃ 2, madhurakaṭukaṃ 3, madhuratiktaṃ 4, madhurakaṣāyam 5 iti| śeṣairityāditvenopayuktādanyairamlādayaḥ pṛthagyogaṃ yānti, tenāpare daśa| tathāhi- amlasya pratyekaṃ lavaṇādicatuṣkayogāccatvāraḥ- amlalavaṇam 1, amlakaṭukam 2, amlatiktam 3, amlakaṣāyam 4, iti| tathā lavaṇasya kaṭukādiyogāttrayaḥ- lavaṇakaṭukaṃ 1, lavaṇatiktaṃ 2, lavaṇakaṣāyam 3, iti| kaṭukasya tiktakaṣāyayogāddvau bhedau- kaṭutiktaṃ 1, kaṭukaṣāyam 2 iti| tiktasya kaṣāyayogādekaḥ- tiktakaṣāyam 1| evaṃ hi dvirasāni dravyāṇi pañcadaśa bhavanti" iti śivadāsasenaḥ</note>||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pṛthagamlādiyuktasya yogaḥ śeṣaiḥ pṛthagbhavet| madhurasya tathā'mlasya lavaṇasya kaṭostathā||16||</seg> trirasāni yathāsaṅkhyaṃ dravyāṇyuktāni viṃśatiḥ|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">trirasamāha- pṛthagityādi| madhurasyāmlādirasacatuṣṭayena pṛthagityekaikaśo yuktasya śeṣairlavaṇādibhiryogo bhavati; tatra madhurasyāmlayuktasya śeṣalavaṇādiyogāccatvāri, tathā madhurasya lavaṇayuktasya kaṭvādiyogāttrīṇi, tathā kaṭuyuktasya tiktādiyogāddve, tathā tiktayuktasya kaṣāyayogādekam, evaṃ madhureṇādisthitena daśa| evamamlasyādisthitasya lavaṇayuktasya kaṭvādiyogāttrīṇi, tathā kaṭukayuktasya śeṣābhyāṃ yogāddve, evaṃ tiktayuktasya kaṣāyayogādekam, evamamlasya ṣaṭ| anenaiva nyāyena lavaṇasya trīṇi, kaṭoścaikameva; evaṃ militvā trirasāni viṃśatiḥ <note place="foot" type="variant" n="22">"idānīṃ trirasadravyāṇāṃ viṃśatibhedānāha- pṛthagamletyādi| madhurasya amlādirasacatuṣṭayena pṛthagityekaikaśo yuktasya śeṣairlavaṇādibhiryogo bhavet, tatra madhurasyāmlayuktasya śeṣairlavaṇādibhiryogāccatvāro bhedāḥ- madhurāmlalavaṇaṃ 1, madhurāmlakaṭukaṃ 2, madhurāmlatiktaṃ 3, madhurāmlakaṣāyam 4 iti| tathā madhurasya lavaṇayuktasya śeṣaiḥ kaṭutiktakaṣāyairyogāttrayaḥ- madhuralavaṇakaṭukaṃ 1, madhuralavaṇatiktaṃ 2, madhuralavaṇakaṣāyam 3 iti| tathā madhurasya kaṭuyuktasya tiktakaṣāyayogāddvau- madhurakaṭutiktaṃ 1, madhurakaṭukaṣāyam 2, iti| evaṃ madhurasya tiktayuktasya kaṣāyayogādekaḥ- madhuratiktakaṣāyam 1 iti| evamamlasya lavaṇayuktasya pratyekaṃ kaṭutiktakaṣāyayogāttrayaḥ- amlalavaṇakaṭukam 1, amlalavaṇatiktam 2, amlalavaṇakaṣāyam 3 iti| tathā tasyaiva kaṭukayuktasya tiktakaṣāyayogāddvau- amlakaṭutiktam 1, amlākaṭukaṣāyam 2 iti| tathā'mlasya tiktayuktasya kaṣāyayogādekaḥ- amlatiktakaṣāyam 1 iti| evaṃ lavaṇasya kaṭuyuktasya tiktakaṣāyayogāddvau- lavaṇakaṭutiktaṃ 1, lavaṇakaṭukaṣāyam 2 iti| tathā lavaṇasya tiktayuktasya kaṣāyayogādekaḥ- lavaṇatiktakaṣāyam 1 kaṭośca tiktayuktasya kaṣāyayogādekaḥ- kaṭutiktakaṣāyaḥ 1 iti| militvā trirasāni dravyāṇi viṃśatirbhavanti' iti śivadāsasenaḥ</note>||16||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">vakṣyante <note place="foot" type="variant" n="23">"catuṣkasaṃyogena pañcadaśabhedānāha- vakṣyanta ityādi| sahitāviti militau svādvamlau lavaṇādyaiścaturbhiḥ pṛthagekaikaśo yogaṃ gatau śeṣaiḥ kaṭutiktakaṣāyaiḥ pṛthgyogaṃ catuṣkarasasaṅkhyayā yāto gacchataḥ| tena ṣaḍ bhedāḥ- madhurāmlalavaṇakaṭukaṃ 1, madhurāmlalavaṇatiktaṃ 2, madhurāmlalavaṇakaṣāyaṃ 3, madhurāmlakaṭutiktaṃ 4, madhurāmlakaṭukaṣāyaṃ 5, madhurāmlatiktakaṣāyam 6| iti| amlaparityāgenāparāṃścaturo bhedānāha- sahitāvityādi| militau svādulavaṇau kaṭvādibhiḥ kaṭutiktakaṣāyaiḥ pṛthagyuktau, śeṣairiti yathākramaṃ tiktakaṣāyakaṭubhiḥ pṛthagyogaṃ yāto gacchataḥ| tena trayo bhedāḥ- svādulavaṇakaṭutiktaṃ 1, svādulavaṇatiktakaṣāyaṃ 2, svādulavaṇakaṣāyakaṭukam 3 iti| atrādyāpekṣayā śeṣāṇāṃ bahutvādbahuvacanamupapannam| lavaṇaparityāgāt punaścaturtho bheda ityāha- svādūṣaṇau tatheti| svādūṣaṇāvapi śeṣābhyāṃ tiktakaṣāyābhyāṃ yogaṃ yātaḥ- svādukaṭutiktakakaṣāyam 1| evaṃ catuṣke madhurayogena daśa bhedāḥ| idānīṃ madhuraparityāgāt pañca bhedānāha- kaṭvādyairityādi| amlalavaṇau kaṭvādyaiḥ kaṭutiktakaṣāyaiḥ pṛthagyuktau yathākramaṃ śeṣaistiktakaṣāyakaṭubhiḥ pṛthagyogaṃ yāto gacchataḥ| tena trayo bhedāḥ- amlalavaṇakaṭutiktam 1, amlalavaṇatiktakaṣāyam 2, amlalavaṇakaṣāyakaṭukam 3 iti| lavaṇaparityāgāccaturthaṃ bhedamāha- śeṣairamlakaṭū tatheti| amlakaṭū śeṣairiti śeṣābhyāṃ tiktakaṣāyābhyāṃ yogaṃ yāto gacchataḥ| atra śeṣairiti jātau bahuvacanam| amlakaṭutiktakaṣāyam 1| madhurāmlaparityāgāttu pañcamo bheda ityāha- yujyete tvityādi| lavaṇakaṭutiktakaṣāyam 1| tadevaṃ catuṣke pūrvaṃ daśabhirmilitvā pañcadaśa bhedā uktāḥ" iti śivadāsasenaḥ</note> tu catuṣkeṇa dravyāṇi daśa pañca ca||17||</seg> <seg type="unit" n="18">svādvamlau sahitau yogaṃ lavaṇādyaiḥ pṛthaggatau| yogaṃ śeṣaiḥ pṛthagyātaścatuṣkarasasaṅkhyayā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sahitau svādulavaṇau tadvat kaṭvādibhiḥ pṛthak| yuktau śeṣaiḥ pṛthagyogaṃ yātaḥ svādūṣaṇau tathā||19||</seg> <seg type="unit" n="20">kaṭvādyairamlalavaṇau saṃyuktau sahitau pṛthak| yātaḥ śeṣaiḥ pṛthagyogaṃ śeṣairamlakaṭū tathā||20||</seg> yujyate tu kaṣāyeṇa satiktau lavaṇoṣaṇau|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17-20">catūrase svādvamlāvādisthitau lavaṇādibhirekaikaśyena yuktau śeṣaiḥ kaṭvādibhiryogāt ṣaḍ bhavanti| svādulavaṇau sahitau ādisthitau, kaṭvādibhiriti kaṭutiktābhyāṃ pṛthagyuktau, śeṣairiti tiktakaṣāyābhyāṃ, teneha bahuvacanaṃ jātau boddhavyam; evaṃ trīṇi| svādūṣaṇau tathetyanena svādukaṭukatiktakaṣāyarūpamekam| kaṭvādyairityādāvapi bahuvacanaṃ jātau| amlalavaṇau saṃyuktau kaṭunā sahitau śeṣābhyāṃ yogāddve, tathā'mlalavaṇau tiktayuktau śeṣayogādekam| amlakaṭū tathetyanenāmlakaṭutiktakaṣāyarūpamekam| yujyete tvityādinā caikam| evaṃ pañcadaśa catūrasāni||17-20||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ṣaṭ tu pañcarasānyāhurekaikasyāpavarjanāt||21||</seg> ṣaṭ caivaikarasāni syurekaṃ ṣaḍrasameva tu|22| <note place="foot" type="variant" n="24">'pañcake ṣaḍbhedānāha- ṣaḍityādi| apavarjanāditi tyāgāt| yathā- madhuratyāgādamlalavaṇakaṭutikta-kaṣāyam 1, evamamlatyāgānmadhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaṃ 2, lavaṇaparityāgānmadhurāmlakaṭutikta-kaṣāyaṃ 3, kaṭukatyāgānmadhurāmlalavaṇatikta-kaṣāyaṃ 4, tiktatyāgānmadhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyaṃ 5, kaṣāyatyāgānmadhurāmlalavaṇakaṭu-tiktam 6' iti śivadāsasenaḥ</note></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">apavarjanāditi <note place="foot" type="variant" n="25">'apavarjanāditi sphoṭanāt' iti pā.</note> tyāgāt| atra ca rasānāṃ guṇatvenaikasmin dravye samavāyo yogaśabdenocyate||21||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">iti triṣaṣṭirdravyāṇāṃ nirdiṣṭā rasasaṅkhyayā||22||</seg> <seg type="unit" n="23">triṣaṣṭiḥ syāttvasaṅkhyeyā rasānurasakalpanāt <note place="foot" type="variant" n="26">'rasānāṃ rasakalpanāt' iti pā.</note>| rasāstaratamābhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="27">'rasāstaratamābhyastā' iti pā.</note> tāṃ saṅkhyāmatipatanti hi||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22-23">rasasaṃsargasya prakārāntareṇāsaṅkhyeyatāmāha- triṣaṣṭiḥ syādityādi| anuraso'gre vakṣyamāṇaḥ| atra ca triṣaṣṭyātmakarase rasānurasakalpanā nāsti, kevale madhurādau tadabhāvāt; tena yathāsambhavaṃ saptapañcāśatsaṃyogaviṣayaṃ rasānurasakalpanaṃ jñeyam| kiṃvā, ekarase'pyanuraso'styevāvyapadeśyaḥ| prakārāntareṇāpyasaṅkhyeyatāmāha- rasāstaratamābhyāmityādi| madhuramadhurataramadhuratamādibhedādasaṅkhyeyatā rasānāṃ bhavatīti bhāvaḥ| kiṃvā, rasānurasatvenaiva yā'saṅkhyeyatā tatraivāyaṃ hetuḥ- rasāstaratamābhyāmityādiḥ||22-23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">saṃyogāḥ saptapañcāśat kalpanā tu triṣaṣṭidhā| rasānāṃ tatra yogyatvāt <note place="foot" type="variant" n="28">'tatra yogitvāt' iti pā.</note> kalpitā rasacintakaiḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24">evamasaṅkhyeyatve'pi triṣaṣṭividhaiva kalpanā cikitsāvyavahārārthamihācāryaiḥ kalpitetyāha- saṃyogā ityādi| tatra yogyatvāditi tatra svasthāturahitacikitsāprayoge'natisaṅkṣepavistararūpatayā hitatvādityarthaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">kvacideko rasaḥ kalpyaḥ saṃyuktāśca rasāḥ kvacit| doṣauṣadhādīn sañcintya bhiṣajā siddhimicchatā||25||</seg> <seg type="unit" n="26">dravyāṇi dvirasādīni saṃyuktāṃśca rasān budhāḥ| rasānekaikaśo vā'pi kalpayanti gadān prati||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-26">tameva cikitsāprayogamāha- kvacidityādi| atrādigrahaṇāddeśakālabalādīnāmanuktānāṃ grahaṇam| etadeva saṃyuktāsaṃyuktarasakalpanaṃ bhinnarasadravyamelakādvā'nekarasaikadravyaprayogādekarasadravyaprayogādvā bhavatīti darśayannāha- dravyāṇītyādi| dvirasādīni utpattisiddhadvirasatrirasādīni; dvirasaṃ yathā- kaṣāyamadhuro mudgaḥ; trirasaṃ yathā- “madhurāmlakaṣāyaṃ ca viṣṭambhi guru śītalam| pittaśleṣmaharaṃ bhavyaṃ” (sū. 27) ityādi; catūrasastilaḥ, yaduktaṃ- “snigdhoṣṇamadhurastiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukastilaḥ” (sū. 27); pañcarasaṃ tvāmalakaṃ harītakī ca, “śivā pañcarasā” ityādivacanāt; vyaktaṣaḍrasaṃ tu dravyamihānuktaṃ, viṣaṃ tvavyaktaṣaḍrasasaṃyuktaṃ; hārīte tveṇamāṃsaṃ vyaktaṣaḍrasasaṃyuktamuktam| evaṃ dvirasādidravyayogāddvirasādyupayogaḥ| tathā saṃyuktāṃśca rasāniti ekaikarasādidravyamelakāt saṃyuktān rasānekaikaśaḥ kalpayanti prayojayanti| gadān pratīti prādhānyena, tena svasthavṛtte'pi boddhavyaṃ; kiṃvā, dvirasādibhedo gada eva, svasthe tu sarvarasaprayoga eva; yaduktaṃ- “samasarvarasaṃ sātmyaṃ samadhātoḥ praśasyate” (sū. 7) iti| evaṃ ca vyākhyāne sati ‘kvacideko rasa’ ityādinā samamasya na paunaruktyam| kiṃvā, ‘kvacideko rasa’ ityādinā svamatamuktam, atraivārthe ‘dravyāṇi dvirasādīni’ ityādinā''cāryāntarasammatiṃ darśayati; ata evānyācāryāntarābhiprāyeṇa kalpayantītyuktaṃ, tena na paunaruktyam||25-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">yaḥ syādrasavikalpajñaḥ syācca doṣavikalpavit| na sa muhyedvikārāṇāṃ hetuliṅgopaśāntiṣu <note place="foot" type="variant" n="29">'upaśāntiḥ cikitsā'</note>||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">rasajñānaphalamāha- yaḥ syādityādi| atra rasavikalpajñānādeva vyādhihetudravyajñānaṃ kṛtsnamavaruddhaṃ, rasajñānenaiva prāyaḥ sakaladravyaguṇasya vakṣyamāṇatvāt| doṣavikalpajñānācca liṅgajñānaṃ, yāvaddhi liṅgaṃ tat sarvaṃ doṣavikalpasambaddham| rasadoṣavikalpajñānāttu bheṣajajñānaṃ, yato rasataḥ svarūpajñānaṃ bheṣajadravyasya, doṣataśca bheṣajaprayogaviṣayavijñānam| kiṃvā, rasavikalpācca tathā doṣavikalpācca hetvādijñānaṃ pṛthageva vaktavyaṃ; rasabhedāddhi tatkāryaṃ liṅgamapi jñāyate, hetubheṣajavijñānaṃ tu rasabhedavijñānādeva <note place="foot" type="variant" n="30">'rasabhedavijñāne' iti pā.</note> vaktavyaṃ, yato rasabhedavaddravyameva vikārāṇāṃ heturbheṣajaṃ ca bhavatīti; evaṃ doṣabhedaṃ jñātvā ca tasya samānaṃ hetuṃ pratyeti, doṣavirodhi ca dravyaṃ bheṣajamiti| tadyuktamuktaṃ- na sa muhyedvikārāṇāṃ hetuliṅgopaśāntiṣviti||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">vyaktaḥ śuṣkasya cādau ca raso dravyasya lakṣyate| viparyayeṇānuraso raso nāsti hi saptamaḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28">pūrvoktarasānurasalakṣaṇamāha- vyakta ityādi| śuṣkasya ceti cakārādārdrasya ca, ādau ceti cakārādante ca; tena śuṣkasya vā''rdrasya vā prathamajihvāsambandhe vā''svādānte vā yo vyaktatvena madhuro'yamamlo'yamityādinā vikalpena gṛhyate, sa vyaktaḥ; yastūktāvasthācatuṣṭaye'pi vyakto nopalabhyate, kintarhyavyapadeśyatayā chāyāmātreṇa kāryadarśanena vā mīyate, so'nurasa iti vākyārthaḥ| yataśca madhurādaya eva vyaktatvāvyaktatvābhyāṃ rasānurasarūpāḥ, ato'vyakto nāma saptamo raso nāsti| ayaṃ cārthaḥ pūrvaṃ pratiṣiddho'pyanuguṇaspaṣṭahetuprāptyā punarniṣidhyate| anye tvāhuḥ- śuṣkasya cetyanena yasya dravyasya śuṣkasya cārdrasya copayogaḥ, tatra śuṣkāvasthāyāṃ yo'vyaktaḥ sa rasa ucyate; yastvārdrāvasthāyāṃ vyaktaḥ san śuṣkāvasthāyāṃ nānuyāti <note place="foot" type="variant" n="31">'śuṣkāvasthāṃ na yāti' iti pā.</note>, nāsau rasaḥ, kintvanurasaḥ| yathā- pippalyā ārdrāyā madhuro raso vyaktaḥ, śuṣkāyāstu pippalyāḥ kaṭukaḥ; tena kaṭuka eva rasaḥ pippalyāḥ, madhurastvanurasaḥ; yastu drākṣādīnāmārdrāvasthāyāṃ śuṣkāvasthāyāṃ ca madhura eva, tatra vipratipattirapi <note place="foot" type="variant" n="32">'vipratipattireva' iti pā.</note> nāsti, tena tatra madhura eva rasaḥ; nityārdraprayojyānāṃ tu kāñjikatakrādīnāmādau vyakto ya upalabhyate rasaḥ, anu copalabhyate yaḥ so'nuraso yuktastiktatvādiḥ; tathā, ārdrāvasthāyāṃ śuṣkāvasthāviparīto yaḥ pippalyā iva madhuraḥ, so'nurasa iti| kintvārdrā'pi pippalī madhurarasaiveti paśyāmaḥ, yato vakṣyati- “śleṣmalā madhurā cārdrā gurvī snigdhā ca pippalī” (sū. 27) iti; madhurasya tatrānurasatve gurutvaśleṣmakartṛtvānyanupapannāni; tena, ārdrā pippalī vyaktamadhurarasaiva, śuṣkā tu madhurānuraseti yuktam||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">parāparatve yuktiśca saṅkhyā saṃyoga eva ca| vibhāgaśca pṛthaktvaṃ ca parimāṇamathāpi ca||29||</seg> <seg type="unit" n="30">saṃskāro'bhyāsa ityete guṇā jñeyāḥ parādayaḥ| siddhyupāyāścikitsāyā lakṣaṇaistān pracakṣmahe||30||</seg> <seg type="unit" n="31">deśakālavayomānapākavīryarasādiṣu| parāparatve, yuktiśca yojanā yā tu yujyate||31||</seg> <seg type="unit" n="32">saṅkhyā syādgaṇitaṃ, yogaḥ saha saṃyoga ucyate| dravyāṇāṃ dvandvasarvaikakarmajo'nitya eva ca||32||</seg> <seg type="unit" n="33">vibhāgastu vibhaktiḥ syādviyogo bhāgaśo grahaḥ| pṛthaktvaṃ syādasaṃyogo vailakṣaṇyamanekatā||33||</seg> <seg type="unit" n="34">parimāṇaṃ punarmānaṃ, saṃskāraḥ karaṇaṃ matam| bhāvābhyasanamabhyāsaḥ śīlanaṃ satatakriyā||34||</seg> <seg type="unit" n="35">iti svalakṣaṇairuktā guṇāḥ sarve parādayaḥ| cikitsā yairaviditairna yathāvat pravartate||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-35">samprati pūrvoktagurvādiguṇātiriktān paratvāparatvādīn daśaguṇān rasadharmatvenopadeṣṭavyānāha- paretyādi| tacca paratvaṃ pradhānatvam, aparatvam apradhānatvam| tadvivaraṇaṃ- deśakāletyādi| tatra deśo maruḥ paraḥ, anūpo'paraḥ; kālo visargaḥ paraḥ, ādānamaparaḥ; vayastaruṇaṃ param, aparamitarat; mānaṃ ca śarīrasya yathā vakṣyamāṇaṃ śārīre paraṃ, tato'nyadaparaṃ; pākavīryarasāstu ye yasya yoginaste taṃ prati parāḥ, ayaugikāstvaparāḥ| ādigrahaṇāt prakṛtibalādīnāṃ grahaṇam| kiṃvā, paratvāparatve vaiśeṣikokte jñeye; tatra deśāpekṣayā sannikṛṣṭadeśasambandhinamapekṣya vidūradeśasambandhini paratvaṃ, sannikṛṣṭadeśasambandhini cāparatvaṃ bhavati; evaṃ sannikṛṣṭaviprakṛṣṭakālāpekṣayā ca sthavire paratvaṃ, yūni cāparatvaṃ bhavati| vayaḥprabhṛtiṣu paratvāparatvaṃ yathāsambhavaṃ kāladeśakṛtamevehopayogādupacaritamapyabhihitaṃ, yato na guṇe mānādau guṇāntarasambhavaḥ| yuktiścetyādau yojanā doṣādyapekṣayā bheṣajasya samīcīnakalpanā, ata evoktaṃ- yā tu yujyate; yā kalpanā yaugikī bhavati sā tu yuktirucyate, ayaugikī tu kalpanā'pi satī yuktirnocyate putro'pyaputravat| yuktiśceyaṃ saṃyogaparimāṇasaṃskārādyantargatā'pyatyupayuktatvāt pṛthagucyate| saṅkhyāṃ lakṣayati- saṅkhyetyādi| gaṇitamihaikadvitryādi| saṃyogamāha- yoga ityādi <note place="foot" type="variant" n="33">'saṃyogamāha- yoga ityādi| dravyāṇāṃ yogaḥ sambandha ityukte avayavāvayavisambandhasyāpi saṃyogatvaṃ syāt, ata āha- saheti| sāhityarūpo yogaḥ, sa ca pṛthaksiddhayoreva bhavatīti bhāvaḥ| nanu vibhunorapi saṃyogaḥ kuto na syādityāha- dvandvasarvaikakarmaja iti| dvandvakarmajo yathā- yudhyamānayormeṣayoḥ, sarvakarmajo yathā- bhāṇḍe prakṣipyamāṇānāṃ māṣāṇāṃ bahumāṣakriyāsaṃyogajaḥ, ekatarakarmajo yathā- vṛkṣavāyasayoḥ| etaccopalakṣaṇaṃ, tena saṃyogajo'pi bodhyaḥ, yathā- aṅgulītarusaṃyogāddhastatarusaṃyogaḥ, etena vibhudravyayoruktakāraṇābhāvādeva saṃyogo nāstīti bhāvaḥ| nanu, saṃyogo'nitya eva kāraṇāpekṣaḥ, vibhunostu saṃyogo nitya eva bhaviṣyatītyāha- anitya eveti| evetyavadhāraṇe| nityaḥ saṃyogo na sambhavatyeva, aprāptipūrvikāyāḥ prāpteḥ saṃyogatvāt| nityatve ca tadvirodhāt' iti śivadāsasenaḥ</note>| saheti militānāṃ dravyāṇāṃ yogaḥ prāptirityarthaḥ, sahetyanenehākiñcitkaraṃ parasparasaṃyogaṃ nirākaroti| tadbhedamāha- dvandvetyādi| tatra dvandvakarmajo yathā- yudhyamānayormeṣayoḥ, sarvakarmajo yathā- bhāṇḍe prakṣipyamāṇānāṃ māṣāṇāṃ bahulamāṣakriyāyogajaḥ, ekakarmajo yathā- vṛkṣavāyasayoḥ| anitya iti saṃyogasya karmajatvenānityatvaṃ darśayati| vibhāgamāha- vibhāgastvityādi| vibhaktiḥ vibhajanam| vibhaktimeva vivṛṇoti- viyoga iti; saṃyogasya vigamo viyogaḥ| tat <note place="foot" type="variant" n="34">'sa' iti pā.</note> kiṃ saṃyogābhāva eva viyoga ityāha- bhāgaśo graha iti|- vibhāgaśo vibhaktatvena grahaṇaṃ yato bhavatīti bhāvaḥ; tena vibhaktirityeṣā bhāvarūpā pratītiḥ, na saṃyogābhāvamātraṃ bhavati, kintarhi bhāvarūpavibhāgaguṇayuktā ityarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="35">'vibhāgalakṣaṇamāha- vibhāgastvityādi| vibhaktiriti vibhaktipratītiheturvibhāga ityarthaḥ| nanu vibhāga eva na pramāṇaṃ, saṃyogābhāvasyaiva vibhaktipratītihetutvādityāha- vibhāgaśo graha iti| 'tu' śabdo viyoga ityanantaraṃ draṣṭavyaḥ, tena viyoga eva vibhāgaśo vibhaktatvena pratītihetuḥ, na ca tatra vibhāgavyavahāraḥ| na ca dravyayorvartamānaḥ saṃyogātyantābhāvo vibhaktipratītiheturiti vācyam, avayavāvayavinorapi prasaṅgāt| nāpi saṃyogadhvaṃso viyogaḥ, ekasaṃyogānantaraṃ punaḥ saṃyuktayorbadarāmalakayoḥ saṃyogadaśāyāmapi vibhaktipratyayaprasaṅgāditi dik' iti śivadāsasenaḥ</note>| pṛthaktvaṃ tu ‘idaṃ dravyaṃ paṭalakṣaṇaṃ, ghaṭāt pṛthag’ ityādikā buddhiryato bhavati, tat pṛthaktvaṃ bhavati| taccācāryastraividhyenāha- pṛthaktvamityādi| tatra yat sarvathā'saṃyujyamānayoriva <note place="foot" type="variant" n="36">'sarvadā' iti pā.</note> meruhimācalayoḥ pṛthaktvam, etadasaṃyoga ityanenoktam| tathā saṃyujyamānānāmapi pṛthaktvaṃ vijātīyānāṃ mahiṣavarāhādīnāṃ, tadāha- vailakṣaṇyamityādi|- viśiṣṭalakṣaṇayuktatvalakṣitaṃ vijātīyānāṃ pṛthaktvamityarthaḥ| tathaikajātīyānāmapyavilakṣaṇānāṃ māṣāṇāṃ pṛthaktvaṃ bhavatītyāha- anekateti| ekajātīyeṣu hi saṃyukteṣu na vailakṣaṇyaṃ nāpyasaṃyogaḥ, atha cānekatā pṛthaktvarūpā bhavatīti bhāvaḥ| kiṃvā, pṛthaktvaṃ guṇāntaramicchan <note place="foot" type="variant" n="37">'guṇāntaramanvicchan' iti pā.</note> lokavyavahārārthamasaṃyogavailakṣaṇyānekatārūpameva yathodāhṛtaṃ pṛthaktvaṃ darśayati <note place="foot" type="variant" n="38">'pṛthaktvaṃ lakṣayati- pṛthaktvaṃ syādityādi| idamasmāt pṛthaganyadarthāntaramityādivyavahāro yato bhavati, tat pṛthakatvaṃ' iti śivadāsasenaḥ</note>| mānaṃ prasthāḍhakāditulādimeyam| karaṇaṃ guṇāntarādhāyakatvaṃ saṃskaraṇamityarthaḥ; yadvakṣyati- “saṃskāro hi guṇāntarādhānamucyate” (vi. 1) iti| bhāvasya ṣaṣṭikādervyāyāmādeścābhyasanamabhyāsaḥ| abhyasanameva lokaprasiddhābhyāṃ paryāyābhyāṃ vivṛṇoti- śīlanaṃ satatakriyeti; yaṃ lokāḥ śīlanasatatakriyābhyāmabhidadhati so'bhyāsa iti bhāvaḥ| ayaṃ ca saṃyogasaṃskāraviśeṣarūpo'pi viśeṣeṇa cikitsopayuktatvāt pṛthagucyate| na yathāvat pravartata iti vacanena śabdādiṣu ca gurvādiṣu ca parādīnāmaprādhānyaṃ sūcayati||29-35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">guṇā guṇāśrayā noktāstasmādrasaguṇān bhiṣak| vidyāddravyaguṇān <note place="foot" type="variant" n="39">'guṇā guṇāśrayā noktā' iti saguṇatve dravyatvaprasaṅgāditi bhāvaḥ, tasmādrasanirdiṣṭān guṇān dravyaguṇāneva vidyāt, ekārthasamavāyenopacārāditi bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ| gurvādayo guṇā dravye pṛthivyādau rasāśraye| raseṣu vyapadiśyante sāhacaryopacārataḥ' (vā. sū. 9) iti vāgbhaṭaḥ</note> karturabhiprāyāḥ pṛthagvidhāḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36">samprati rasānāṃ parasparasaṃyogo guṇa uktaḥ, tathā'gre ca snigdhatvādirguṇo vācyaḥ, sa ca guṇarūparase na sambhavatīti yathā rasānāṃ guṇanirdeśo boddhavyastadāha- guṇā ityādi| guṇā guṇāśrayā noktā iti dīrghañjīvitīye “samavāyī tu niśceṣṭaḥ kāraṇaṃ guṇaḥ” (sū. 1) ityanena| rasaguṇāniti rase snigdhādīn guṇānnirdiṣṭān tadrasādhāradravyaguṇāneva vidyāt| nanu, yadi dravyaguṇā eva te, tat kimiti rasaguṇatvenocyanta ityāha- karturityādi; karturiti tantrakartuḥ| abhiprāyā iti tatra tatropacāreṇa tathā sāmānyaśabdādiprayogeṇa tantrakaraṇabuddhayaḥ; sāmānyaśabdopacārādiprayogaśca prakaraṇādivaśādeva sphuṭatvāt tathā prayojanavaśācca kriyate| tacca prakaraṇādi ‘ataśca prakṛtaṃ buddhvā’ ityādau darśayiṣyāmaḥ| iha ca dravyaguṇānāṃ raseṣu yadupacaraṇaṃ tasyāyamabhiprāyo- yat- madhurādinirdeśenaiva snigdhaśītādiguṇā api prāyo madhurādyavyabhicāriṇo dravye nirdiṣṭā bhavantīti na madhuratvaṃ nirdiśya snigdhatvādipratipādanaṃ punaḥ pṛthak kriyata iti||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">ataśca prakṛtaṃ buddhvā deśakālāntarāṇi ca| tantrakarturabhiprāyānupāyāṃścārthamādiśet||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37">abhiprāyapṛthaktve sati yathā grantho boddhavyastadāha- ataścetyādi| tatra prakṛtaṃ <note place="foot" type="variant" n="40">'prakṛtaṃ prakaraṇam'</note> buddhvā, yathā- “kṣārāḥ kṣīraṃ phalaṃ puṣpam” ityatrodbhidagaṇasya prakṛtatvāt kṣīramiti snuhyādikṣīrameva kṣīraśabdena vadet| deśāntaraṃ buddhveti yathā- śirasi śodhane'bhidhīyamāne “krimivyādhau” (sū. 2) iti, tacchirogatakrimivyādhāveva bhavati| kālāntare yathā- vamanakāle'bhihitaṃ “pratigrahāṃścopahārayet” (sū. 15) iti, tatra pratigrahaśabdena pātramucyate, na tu grahaṇaṃ pratigrahaḥ| tantrakarturabhiprāyāniti yathoktaṃ raseṣu guṇāropaṇe tadboddhavyam| upāyāniti śāstropāyān tantrayuktirūpān| artham abhidheyam| yadyapi prakṛtādayo'pi tantrakarturabhiprāyā eva, tathā'pi yatra prakṛtatvādi na sphuṭaṃ pratīyate tatra tantrakarturabhiprāyatvena boddhavyam||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">ṣaḍvibhaktīḥ pravakṣyāmi rasānāmata uttaram| ṣaṭ pañcabhūtaprabhavāḥ saṅkhyātāśca yathā rasāḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38">ṣaḍvibhaktīriti madhurādiṣaḍvibhāgānityarthaḥ| ṣaṭ pañcabhūtaprabhavā iti pañcabhūtaprabhavāḥ santo yathoktena prakāreṇa ‘somaguṇātirekāt’ ityādinā yathā ṣaṭ saṅkhyātāḥ ṣaṭsaṅkhyāparicchinnā bhavanti, tathā vakṣyāmīti yojanā||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">saumyāḥ khalvāpo'ntarikṣaprabhavāḥ prakṛtiśītā laghvyaścāvyaktarasāśca, tāstvantarikṣādbhraśyamānā bhraṣṭāśca pañcamahābhūtaguṇasamanvitā <note place="foot" type="variant" n="41">gaṅgādharastu 'pañcamahābhūtavikāraguṇasamanvitāḥ' iti paṭhitvā 'tatkāle pañcamahābhūtānāṃ vikārabhūtā etadākāśapavanārkacandrāḥ tathā satatamākāśe samuḍḍīyamānā bhaumāstrasareṇavasteṣāṃ gurutvādiguṇasamanvitāḥ satyastadadhogānāṃ sendriyāṇāṃ prāṇināṃ manuṣyādīnāṃ sthāvarāṇāṃ ca vṛkṣādīnāṃ mūrtīrabhiprīṇayanti' iti vyākhyānayati</note> jaṅgamasthāvarāṇāṃ bhūtānāṃ mūrtīrabhiprīṇayanti, tāsu <note place="foot" type="variant" n="42">'yāsu' iti pā.</note> mūrtiṣu ṣaḍabhimūrcchanti rasāḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39">samprati rasānāmādikāraṇameva tāvadāha- saumyā ityādi| saumyāḥ somadevatākāḥ| bhraśyamānā iti vadatā bhūmisambandhavyatirekeṇāntarīkṣeritaiḥ pṛthivyādiparamāṇvādibhiḥ sambandho rasārambhako <note place="foot" type="variant" n="43">'ṣaḍrasārambhakaḥ' iti pā.</note> bhavatīti darśyate| mūrtīriti vyaktīḥ| abhiprīṇayantīti tarpayanti, kiṃvā janayanti| abhimūrcchanti rasā iti vyaktiṃ yānti| atra cāntarīkṣamudakaṃ rasakāraṇatve pradhānatvāduktaṃ, tena kṣitisthamapi sthāvarajaṅgamotpattau rasakāraṇaṃ bhavatyeva||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">teṣāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ somaguṇātirekānmadhuro <note place="foot" type="variant" n="44">'pṛthvīsomaguṇātirekānmadhuro rasaḥ' iti pā.| yadāha vāgbhaṭaḥ- 'kṣmāmbhognikṣmāmbutejaḥkhavāyvagnyanilagonilaiḥ| dvayolbaṇaiḥ kramādbhūtairmadhurādirasodbhavaḥ' (vā. sū. 10) iti| 'pṛthvīsomaguṇātirekānmadhuro rasaḥ, bhūmyagniguṇabhūyiṣṭhatvādamlaḥ, toyāgniguṇabhūyiṣṭhatvāllavaṇaḥ, vāyvagniguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭukaḥ, vāyvākāśaguṇātirekāttiktaḥ, pavanapṛthvīguṇātirekāt kaṣāyaḥ' iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note> rasaḥ, pṛthivyagnibhūyiṣṭhatvādamlaḥ, salilāgnibhūyiṣṭhatvāllavaṇaḥ, vāyvagnibhūyiṣṭhatvāt kaṭukaḥ, vāyvākāśātiriktatvāttiktaḥ, pavanapṛthivīvyatirekāt kaṣāya iti| evameṣāṃ rasānāṃ ṣaṭtvamupapannaṃ nyūnātirekaviśeṣānmahābhūtānāṃ bhūtānāmiva sthāvarajaṅgamānāṃ nānāvarṇākṛtiviśeṣāḥ; ṣaḍṛtukatvācca kālasyopapanno mahābhūtānāṃ nyūnātirekaviśeṣaḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="40">somaguṇātirekāditi <note place="foot" type="variant" n="45">'nanu kāraṇānāṃ bhūtānāṃ pañcavidhatvena kāryasyāpi rasasya pañcavidhatvameva yuktamityabhipretya ṣaṭtvamupapādayati- somaguṇātirekādityādi| somo jaladevatā, tena jalaguṇātirekādityarthaḥ| kiṃvā somaśabdena pṛthivījalayoreva grahaṇam, ubhayorapi saumyatvāt| ata eva suśrute'pi 'pṛthivyambuguṇabāhulyānmadhura' ityādi| tathā tatraiva 'pṛthivyagniguṇabāhulyāllavaṇaḥ, toyāgniguṇabāhulyādamla' iti yaduktaṃ tadapi na virudhyate, bhūmijalayoḥ saumyatvenaikarūpatayā kāryavirodhābhāvāt' iti śivadāsasenaḥ</note> atirekaśabdena sarveṣveva raseṣu sarvabhūtasānnidhyamasti, kvacittu kasyacidbhūtaguṇasyātirekādrasaviśeṣo bhavatīti darśayati; etacca <note place="foot" type="variant" n="46">'tacca' iti pā.</note> madhuraṃ prati abguṇātiriktatvaṃ viśeṣotpattau kāraṇatvena jñeyaṃ; yaccādhārakāraṇatvamapāṃ, tat sarvasādhāraṇam| evaṃ lavaṇe'pyapāṃ kāraṇatvaṃ jñeyam| lavaṇastu suśrute pṛthivyagnyatirekāt paṭhitaḥ, asmiṃśca virodhe kāryavirodho nāstyeva| nanu, uṣṇaśītābhyāmagnisalilābhyāṃ kṛtasya lavaṇasyāpyuṣṇaśītatvena bhavitavyaṃ, tallavaṇaṃ kathamuṣṇaṃ bhavati? naivaṃ, yato bhūtānāmayaṃ svabhāvaḥ- yat- kenacit prakāreṇa sanniviṣṭāḥ kañcidguṇamārabhante, na sarvam| yathā- makuṣṭhake'dbhirmadhuro rasaḥ kriyate, na snehaḥ; tathā saindhave vahninā'pi noṣṇatvamārabhyate| ayaṃ ca bhūtānāṃ sanniveśo'dṛṣṭaprabhāvakṛta eva, sa ca sanniveśaḥ kāryadarśanenonneyaḥ| tena yatra kāryaṃ dṛśyate tatra kalpyate, yathā- lavaṇe uṣṇatvādagnirviṣyanditvācca jalamanumīyate| āgamavedanīyaścāyamartho nātrāsmadvidhānāṃ kalpanāḥ prasaranti| etena yaducyate- toyavat pṛthivyādayo'pi kimiti pṛthagrasāntaraṃ na kurvanti, tathā toyavātādisaṃyogādibhyaḥ kimiti rasāntarāṇi notpadyanta iti, tadapi bhūtasvabhāvāparyanuyogādeva pratyuktam| iha ca kāraṇatvaṃ bhūtānāṃ rasasya madhuratvādiviśeṣa eva nimittakāraṇarūpamucyate, tena nīrasānāmapi hi dahanādīnāṃ kāraṇatvamupapannameva vyutpāditam| rasabhedaṃ dṛṣṭāntena sādhayannāha- evamityādi| rasānāṃ ṣaṭtvaṃ mahābhūtānāṃ nyūnātirekaviśeṣāt somaguṇātirekapṛthivyagnyatirekādeḥ ṣaḍutpādakāraṇādupapannaṃ, ṣaḍbhyaḥ kāraṇebhyaḥ ṣaṭ kāryāṇi bhavantīti yuktameveti bhāvaḥ| bhūtānāṃ yathā nānāvarṇākṛtiviśeṣā mahābhūtānāṃ nyūnātirekaviśeṣāt, tathā rasānāmapīti| bhūtānāṃ yathoktānāmatirekaviśeṣahetumāha- ṣaḍṛtukatvādityādi| ṣaḍṛtukatvena kālo nānāhemantādirūpatayā kañcidbhūtaviśeṣaṃ kvacidvardhayati, sa cātmakāryaṃ rasaṃ puṣṭaṃ karoti, yathā- hemantakāle somaguṇātireko bhavati, śiśire vāyvākāśātirekaḥ, evaṃ tasyāśitīyoktarasotpādakrameṇa vasantādāvapi bhūtotkarṣo jñeyaḥ; ṣaḍṛtukācceti cakāreṇāhorātrakṛto'pi bhūtotkarṣo jñeyaḥ, tathā'dṛṣṭakṛtaśca; tena hemantādāvapi rasāntarotpādaḥ kvacidvastunyupapanno bhavati| yadyapi ca, ṛtubhede'pi bhūtotkarṣaviśeṣa eva kāraṇaṃ, yaduktaṃ- “tāvetāvarkavāyū” (sū. 6) ityādi, tathā'pi bījāṅkurakāryakāraṇabhāvavat saṃsārānāditayaiva bhūtaviśeṣartvoḥ kāryakāraṇabhāvo vācyaḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">tatrāgnimārutātmakā rasāḥ prāyeṇordhvabhājaḥ, lāghavādutplavanatvācca <note place="foot" type="variant" n="47">'plavanatvāt tiryagūrdhvagatimattvāt' iti śivadāsasenaḥ</note> vāyorūrdhvajvalanatvācca vahneḥ; salilapṛthivyātmakāstu prāyeṇādhobhājaḥ, pṛthivyā gurutvānnimnagatvāccodakasya; vyāmiśrātmakāḥ punarubhayatobhājaḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41">bhūtaviśeṣakṛtaṃ rasānāṃ dharmāntaramāha- tatretyādi| prāyeṇeti na sarve| rasā iti rasayuktāni dravyāṇi| plavanatvāditi gatimattvāt; yadyapi gatiradho'pi syāt, tathā'pi laghutvaparigatagatiriha vāyorūrdhvameva gamanaṃ karoti, yathā- śālmalītulānām| hetvantaramāha- ūrdhvajvalanatvāccāgneriti; agnerapyūrdhvagatitvādityarthaḥ| nimnagatvamadhogatvameva||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">teṣāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāmekaikasya yathādravyaṃ guṇakarmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42">yathādravyamiti yadyasya rasasya dravyamādhārastadanatikrameṇa| etena rasānāṃ guṇakarmaṇī rasādhāre dravye boddhavye iti darśayati||42||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatra, madhuro rasaḥ śarīrasātmyādrasarudhiramāṃsamedosthimajjaujaḥśukrābhivardhana āyuṣyaḥ ṣaḍindriyaprasādano balavarṇakaraḥ pittaviṣamārutaghnastṛṣṇādāhapraśamanastvacyaḥ keśyaḥ kaṇṭhyo balyaḥ prīṇano jīvanastarpaṇo bṛṃhaṇaḥ sthairyakaraḥ kṣīṇakṣatasandhānakaro ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhajihvāprahlādano <note place="foot" type="variant" n="48">'...jihvāprasādanaḥ' iti pā.</note> dāhamūrcchāpraśamanaḥ ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamaḥ snigdhaḥ śīto guruśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamānaḥ sthaulyaṃ mārdavamālasyamatisvapnaṃ gauravamanannābhilāṣamagnerdaurbalyamāsyakaṇṭhayormāṃsābhivṛddhiṃ śvāsakāsapratiśyāyālasakaśītajvarānāhāsyamādhuryavamathusañjñāsvarapraṇāśagalagaṇḍagaṇḍamālāślīpada- galaśophabastidhamanīgalopalepākṣyāmayābhiṣyandānityevamprabhṛtīn kaphajān vikārānupajanayati (1)|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43">tatretyādi| madhura ādāvucyate praśastāyuṣyādiguṇatayā prāyaḥ prāṇipriyatayā ca| ṣaḍindriyāṇi manasā samam| jīvanaḥ abhighātādimūrcchitasya jīvanaḥ| āyuṣyastu āyuḥprakarṣakāritvena| kṣīṇasya sandhānakaro dhātupoṣakatvena; kiṃvā kṣīṇaścāsau kṣataśceti, tena kṣīṇakṣatasya uraḥkṣataṃ sandadhāti| ṣaṭpadādyabhīṣṭatvaguṇakathanaṃ pramehapūrvarūpādijñānopayuktam <note place="foot" type="variant" n="49">'prameharūpādijñānopayuktam' iti pā.</note>| yaduktaṃ- “mūtre'bhidhāvanti pipīlikāśca” (ci. 6) iti, tathā riṣṭe vakṣyati- “yasmin gṛdhnanti makṣikāḥ” (i. 5) iti, anena ca madhuratvaṃ jñāyate| akṣyāmayenaivābhiṣyande labdhe viśeṣopādānārthaṃ punarvacanaṃ; kiṃvā abhiṣyando nāsādiṣvapi jñeyaḥ (1)||43||</seg></ab>
          <ab type="mula">amlo raso bhaktaṃ rocayati, agniṃ dīpayati, dehaṃ bṛṃhayati ūrjayati, mano bodhayati, indriyāṇi dṛḍhīkaroti, balaṃ vardhayati, vātamanulomayati, hṛdayaṃ tarpayati, āsyamāsrāvayati, bhuktamapakarṣayati kledayati jarayati, prīṇayati, laghuruṣṇaḥ snigdhaśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāno dantān harṣayati, tarṣayati, sammīlayatyakṣiṇī, saṃvejayati lomāni, kaphaṃ vilāpayati, pittamabhivardhayati, raktaṃ dūṣayati,māṃsaṃ vidahati, kāyaṃ śithilīkaroti, kṣīṇakṣatakṛśadurbalānāṃ śvayathumāpādayati, api ca kṣatābhihatadaṣṭadagdhabhagnaśūnapracyutāvamūtritaparisarpitamarditacchinnabhinnaviśliṣṭodviddhotpiṣṭādīni pācayatyāgneyasvabhāvāt, paridahati kaṇṭhamuro hṛdayaṃ ca (2)|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43">hṛdayaṃ tarpayatīti hṛdyo bhavati| bhuktamapakarṣayatīti sārayati; kledayati tathā jarayati bhuktameva| avamūtritaṃ mūtraviṣairjantubhiḥ, parisarpitaṃ ca sparśaviśeṣaiḥ kāraṇḍādibhiḥ (2)||43||</seg></ab>
          <ab type="mula">lavaṇo rasaḥ pācanaḥ kledano dīpanaścyāvanaśchedano bhedanastīkṣṇaḥ saro vikāsyadhaḥsraṃsyavakāśakaro <note place="foot" type="variant" n="50">'avasraṃsī' iti pā.</note> vātaharaḥ stambhabandhasaṅghātavidhamanaḥ sarvarasapratyanīkabhūtaḥ, āsyamāsrāvayati, kaphaṃ viṣyandayati, mārgān viśodhayati, sarvaśarīrāvayavān mṛdūkaroti, rocayatyāhāram, āhārayogī, nātyarthaṃ guruḥ snigdha uṣṇaśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamānaḥ pittaṃ kopayati, raktaṃ vardhayati, tarṣayati, mūrcchayati <note place="foot" type="variant" n="51">'mohayati' iti pā.</note>, tāpayati, dārayati, kuṣṇāti māṃsāni, pragālayati kuṣṭhāni, viṣaṃ vardhayati, śophān sphoṭayati, dantāṃścyāvayati, puṃstvamupahanti, indriyāṇyuparuṇadbhi, valipalitakhālityamāpādayati, api ca lohitapittāmlapittavisarpavātaraktavicarcikendraluptaprabhṛtīnvikārānupajanayati (3)|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43">vikāsī kledacchedanaḥ <note place="foot" type="variant" n="52">'chedanaḥ' iti pā.</note>| adhaḥsraṃsī viṣyandanaśīlaḥ| sarvarasapratyanīkabhūta iti yatra mātrātirikto lavaṇo bhavati tatra nānyo rasa upalakṣyate| āhārayogīti āhāre sadā yujyate| mohayati vaicityaṃ kurute| mūrcchayatīti sañjñānāśaṃ karoti (3)||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">kaṭuko raso vaktraṃ śodhayati, agniṃ dīpayati, bhuktaṃ śoṣayati, ghrāṇamāsrāvayati, cakṣurvirecayati, sphuṭīkarotīndriyāṇi, alasakaśvayathūpacayodardābhiṣyandasnehasvedakledamalānupahanti, rocayatyaśanaṃ, kaṇḍūrvināśayati <note place="foot" type="variant" n="53">'vilālayati' iti pā.</note>, vraṇānavasādayati, krimīn hinasti, māṃsaṃ vilikhati, śoṇitasaṅghātaṃ bhinatti, bandhāṃśchinatti, mārgān vivṛṇoti, śleṣmāṇaṃ śamayati, laghuruṣṇo rūkṣaśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāno vipākaprabhāvāt puṃstvamupahanti, rasavīryaprabhāvānmohayanti, glāpayati, sādayati, karśayati, mūrcchayati, namayati, tamayati, bhramayati, kaṇṭhaṃ paridahati, śarīratāpamupajanayati, balaṃ kṣiṇoti, tṛṣṇāṃ janayati; api ca vāyvagniguṇabāhulyādbhramadavathukampatodabhedaiścaraṇabhujapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu mārutajān vikārānupajanayati (4); tikto rasaḥ svayamarociṣṇurapyarocakaghno viṣaghnaḥ krimighno mūrcchādāhakaṇḍūkuṣṭhatṛṣṇāpraśamanastvaṅmāṃsayoḥ sthirīkaraṇo jvaraghno dīpanaḥ pācanaḥ stanyaśodhano lekhanaḥ kledamedovasāmajjalasīkāpūyasvedamūtrapurīṣapittaśleṣmopaśoṣaṇo rūkṣaḥ śīto laghuśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāno raukṣyātkharaviṣadasvabhāvācca rasarudhiramāṃsamedosthimajjaśukrāṇyucchoṣayati, srotasāṃ kharatvamupapādayati, balamādatte, karśayati, glapayati, mohayati, bhramayati, vadanamupaśoṣayati, aparāṃśca vātavikārānupajanayati (5); kaṣāyo rasaḥ saṃśamanaḥ saṅgrāhī sandhānakaraḥ pīḍano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhanaḥ śleṣmaraktapittapraśamanaḥ śarīrakledasyopayoktā rūkṣaḥ śīto'laghuśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāna āsyaṃ śoṣayati, hṛdayaṃ pīḍayati, udaramādhmāpayati, vācaṃ nigṛhṇāti, srotāṃsyavabadhnāti, śyāvatvamāpādayati, puṃstvamupahanti, viṣṭabhya jarāṃ gacchati, vātamūtrapurīṣaretāṃsyavagṛhṇāti, karśayati, glapayati, tarṣayati, stambhayati, kharaviśadarūkṣatvāt pakṣavadhagrahāpatānakārditaprabhṛtīṃśca vātavikārānupajanayati||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43">vipākasya prabhāvo vipākaprabhāvaḥ, vipākaśca kaṭūnāṃ kaṭureva; rasasya vīryasya ca prabhāvo rasavīryaprabhāvaḥ; ayaṃ ca vakṣyamāṇe sarvatra hetuḥ| caraṇādīnāṃ sākṣādgrahaṇaṃ tatraiva prāyo vātavikārabhāvāt| atra ca vipākaprabhāvādikathanamudāharaṇārthaṃ, tena madhurādiṣu vipākādikāryamunneyam| glapayati harṣakṣayaṃ karoti| pīḍano vraṇapīḍanaḥ| śarīrakledasyopayokteti ācūṣakaḥ| ‘śīto'laghuśca’ ityakārapraśleṣādalaghuḥ <note place="foot" type="variant" n="54">'śīto'laghuścetyakārapraśleṣādalaghuḥ, uktaṃ ca vāgbhaṭa-"kaṣāyaḥ pittakaphahā gururasraviśodhanaḥ (vā.sū.a.10)" iti| yattu suśrute "kaṣāyo raso lāghavādvātaṃ vardhayati" (sū.sū.a.42) ityuktaṃ tattasya laghupākatayeti na virodhaḥ' iti śivadāsasenaḥ| gaṅgādharastu 'śīto guruśca' ityeva paṭhati</note>| avagṛhṇātīti baddhāni karoti ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">ityevamete ṣaḍrasāḥ pṛthaktvenaikatvena vā mātraśaḥ <note place="foot" type="variant" n="55">'mātraśa iti mātrayā, tena pṛthaktvenaikaikaśo mātrayā samyagupayujyamānāstathaikatvena samuditatvenaikīkṛtya mātrayā samyagupayujyamānā rasā adhyātmalokasya sarvaprāṇijanasyopakārakā bhavantītyarthaḥ| ato'nyatheti amātrayā| tatra mātrayopayogaṃ nigamayati- tānityādi' iti śivadāsasenaḥ</note> samyagupayujyamānā upakārāya bhavantyadhyātmalokasya, apakārakarāḥ punarato'nyathā bhavantyupayujyamānāḥ; tān vidvānupakārārthameva mātraśaḥ samyagupayojayediti||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="44">pṛthaktveneti ekaikaśo mātraśaḥ| ekatveneti ekīkṛtya samudāyamātraśa ityarthaḥ| mātraśa iti mātrayā| taccaikīkaraṇaṃ dvitryādibhiḥ sarvairjñeyam| adhyātmalokasyeti sarvaprāṇijanasya| anyatheti amātrayā||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">bhavanti cātra- śītaṃ vīryeṇa yaddravyaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| tayoramlaṃ yaduṣṇaṃ ca yaddravyaṃ kaṭukaṃ tayoḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45">samprati rasadvāreṇaiva dravyāṇāṃ vīryamāha- śītamityādi <note place="foot" type="variant" n="56">'idānīṃ rasaviśeṣādvipākaviśeṣācca vīryaviśeṣo jñātavya ityāha- śītamityādi' iti śivadāsasenaḥ</note>| yaddravyaṃ rase pāke ca madhuraṃ tacchītaṃ vīryeṇa jñeyaṃ; tathā tayoriti rasapākayoryadamlaṃ dravyaṃ taduṣṇaṃ vīryeṇa; tathā yacca dravyaṃ tayoriti rasapākayoḥ kaṭukamuktaṃ taccoṣṇaṃ vīryeṇa, ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| kiṃvā ‘yaccoṣṇaṃ kaṭukaṃ tayoḥ’ iti pāṭhaḥ| tatra yadrasato madhuraṃ tadvīryataḥ śītamiti vaktavye yadrasapākayoriti karoti, tanmadhurarasocitapākasyaiva madhuradravyasya śītavīryatāprāptyartham; evamamlakaṭukayorapi vācyam||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">teṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="57">'samprati madhuratiktakaṣāyāṇāṃ śītatvaṃ, tathā kaṭvamlalavaṇānāṃ coṣṇatvaṃ, tathā kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ cāvṛṣyatvamityādayo rasadvāreṇa dravyāṇāṃ ye guṇā uktāstadapavādamāha- teṣāmityādi| rasopadeśena rasaguṇakathanadvāreṇa dravyāṇāṃ yaḥ śītoṣṇādiguṇasaṅgrahaḥ kṛtaḥ, sa vīryataḥ pākataścāviparītānāṃ teṣāṃ vakṣyamāṇakṣīrādidravyāṇāmeva nirdeṣṭuṃ śakyaḥ, na tu rasaviparītavīryavipākānāmityarthaḥ| teṣvaviparītavīryavipākānupadiśati- upadekṣyata ityādi| upadekṣyata iti yathā paya ityādibhiḥ sambadhyate| etāni hi dravyaguṇakathanaprasaṅge rasāviparītavīryavipākatayaivopadeṣṭavyānīti rasānurūpaguṇatvameṣāṃ jñātavyamityarthaḥ| idaṃ tūdāharaṇaikadeśamātraṃ, tenāparāṇyapyevañjātīyānyudāhartavyānītyāha- evamādīnītyādi| evamādīni evamprakārāṇi godhūmādīnītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> rasopadeśena nirdeśyo guṇasaṅgrahaḥ| vīryato'viparītānāṃ pākataścopadekṣyate||46||</seg> <seg type="unit" n="47">yathā payo yathā sarpiryathā vā cavyacitrakau| evamādīni cānyāni nirdiśedrasato bhiṣak||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46-47">teṣāmiti madhurapākādīnāṃ, rasopadeśeneti rasamātrakathanenaiva, yato vipāko'pi rasata eva prāyo jñāyate; yadvakṣyati- ‘kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ’ ityādi| etacca na sarvatretyāha- vīryata ityādi| vīryato'viparītānāṃ rasadvārā vīryajñānaṃ, na tu rasaviruddhavīryāṇāṃ mahāpañcamūlādīnāṃ; na kevalaṃ rasena kintarhi pākataśca ya upadekṣyate guṇasaṅgrahaḥ ‘śukrahā baddhaviṇmūtro vipāko vātalaḥ kaṭuḥ’ ityādinā, sa ca vīryato'viruddhānāṃ vijñeyaḥ; yadi tatra vīryaṃ virodhi bhavati tadā vipāko'pi yathoktaguṇakārī na syāt| kiṃvā, pākataścāviparītānāṃ rasopadeśena guṇasaṅgrahaḥ śītoṣṇalakṣaṇo nirdeśyaḥ, yasyāstu pippalyāḥ kaṭukāyā api viparītamadhurapākitvaṃ, na tatra kaṭurasatvenoṣṇatvamityarthaḥ| asmiṃśca pakṣe ‘upadekṣyate’ iti ‘yathā payaḥ’ ityādinā sambadhyate| tānyevāviparītavīryavipākānyāha- yathā paya ityādi| payaḥprabhṛtīni hi dravyaguṇakathane'viruddhavīryavipākānyupadeṣṭavyāni||46-47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">madhuraṃ <note place="foot" type="variant" n="58">'samprati viruddhavīryatvena viruddhavipākatvena vā rasadvāreṇa yeṣā guṇā na nirdeśyāstānāha- madhuramityādi' iti śivadāsasenaḥ</note> kiñciduṣṇaṃ syāt kaṣāyaṃ tiktameva ca| yathā mahatpañcamūlaṃ yathā'bjānūpamāmiṣam||48||</seg> <seg type="unit" n="49">lavaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="59">'lavaṇamityādi| lavaṇamapi na kiñciduṣṇaṃ yathā saindhavam, amlamapi na kiñciduṣṇaṃ yathā''malakam' iti śivadāsasenaḥ</note> saindhavaṃ noṣṇamamlamāmalakaṃ tathā| arkāguruguḍūcīnāṃ tiktānāmuṣṇamucyate||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="48-49">samprati yatra viruddhavīryatvena rasenoṣṇatvādi na nirdeśyaṃ tadāha- madhuramityādi| kiñcit kaṣāyaṃ coṣṇaṃ tiktaṃ coṣṇamiti yojanā, kaṣāyatiktalavaṇānāmudāharaṇamasūtritānāmapi prakaraṇāt kṛtam| mahatpañcamūlaṃ bilvādipañcamūlamiha| etacca tiktasya kaṣāyasya coṣṇatāyāmudāharaṇam, abjānūpāmiṣaṃ tu madhurasyoṣṇavīryatve||48-49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">kiñcidamlaṃ hi saṅgrāhi kiñcidamlaṃ bhinatti ca| yathā kapitthaṃ saṅgrāhi bhedi cāmalakaṃ tathā||50||</seg> <seg type="unit" n="51">pippalī <note place="foot" type="variant" n="60">'pippalītyādi| atra pippalīnāgarayoḥ kaṭukayorapi tadviparītamadhuravipākitvena noṣṇatvaṃ jñeyam' iti śivadāsasenaḥ</note> nāgaraṃ vṛṣyaṃ kaṭu cāvṛṣyamucyate| kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ so'bhayāyāmato'nyathā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">tasmādrasopadeśena <note place="foot" type="variant" n="61">'tasmādityādi| uktarītyā tulyarase'pi dravye yato guṇāntaraṃ dṛṣṭaṃ, tasmādityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> na sarvaṃ dravyāmādiśet| dṛṣṭaṃ tulyarase'pyevaṃ dravye dravye guṇāntaram||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50-52">vīryaprasaṅgādanyamapyamlādīnāṃ viruddhaguṇamāha- kiñcidityādi| abhayāyāmato'nyatheti abhayāyāṃ kaṣāyo raso bhedanaścoṣṇaścetyarthaḥ||50-52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">raukṣyāt kaṣāyo rūkṣāṇāmuttamo madhyamaḥ kaṭuḥ| tikto'varastathoṣṇānāmuṣṇatvāllavaṇaḥ paraḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">madhyo'mlaḥ kaṭukaścāntyaḥ snigdhānāṃ madhuraḥ paraḥ| madhyo'mlo lavaṇaścāntyo rasaḥ snehānnirucyate||54||</seg> <seg type="unit" n="55">madhyotkṛṣṭāvarāḥ śaityāt kaṣāyasvādutiktakāḥ <note place="foot" type="variant" n="62">'tiktāt kaṣāyo madhuraḥ śītācchītataraḥ paraḥ' iti pā.</note>| svādurgurutvādadhikaḥ kaṣāyāllavaṇo'varaḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">amlāt kaṭustatastikto laghutvāduttamottamaḥ| kecillaghūnāmavaramicchanti <note place="foot" type="variant" n="63">'matāntaramāha- kecidityādi| pratisaṃskartā ubhayorapi matayoravabodhārthaṃ matadvayaṃ saṅkalayya darśayati- gaurava ityādi| ubhayorapīti matadvaye'pi sa lavaṇo'varaḥ| agniveśamate gaurave'varaḥ, matāntare lāghave'varaḥ| etena gaurave'vara iti yenocyate tenāpi kiñcillaghutvaṃ svīkriyata eva, tathā lāghave'vara iti mate'pi kiñcidgurutvamarthāyātameveti na kaścidarthabheda ityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> lavaṇaṃ rasam||56||</seg> gaurave lāghave caiva <note place="foot" type="variant" n="64">'caivaṃ' iti pā.</note> so'varastūbhayorapi|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="53-56">raukṣyādityādi| raukṣyeṇa kaṣāya uttama iti rūkṣatamaḥ, tikto rūkṣaḥ, kaṭustu madhyo rūkṣataraḥ; evamanyatrāpi| kaṭukaścāntya iti avara ityarthaḥ| evaṃ lavaṇaścāntya iti avara ityarthaḥ| lavaṇo'vara iti gurutvenetyarthaḥ| amlāt kaṭurityādau amlāt kaṭurlaghuḥ, tataḥ kaṭukāduttamāttikto laghutvenottamottamaḥ; uttamāt kaṭukāduttama uttamottamaḥ| ekīyamatamāha- kecidityādi| ekīyamataṃ vacanabhaṅgyā svīkurvannāha- gaurava ityādi| etena, gaurave lāghave cāvaratvaṃ lavaṇasya svīkurvan gaurave'vara ityanenāmlakaṭutiktebhyo gurutvaṃ svīkaroti lavaṇasya, lāghave cāvara ityanenāmlādapi laghuno'lpaṃ <note place="foot" type="variant" n="65">alpamiti avaram</note> lāghavaṃ lavaṇasya svīkaroti| na ca vācyam- amle pṛthivī kāraṇaṃ lavaṇe tu toyaṃ, tataḥ pṛthivyapekṣayā toyajanyasya lavaṇasyaiva lāghavamucitamiti; yato na bhūtaniveśena gauravalāghave śakyete'vadhārayituṃ, tathāhi toyātirekakṛto madhuraḥ pṛthivyatirekakṛtāt kaṣāyādgururbhavati||53-56||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">paraṃ <note place="foot" type="variant" n="66">'vipākasyāpi rasarūpattatvādanantaraṃ vipākalakṣaṇābhidhānaṃ pratijānīte- paraṃ cāta ityādi| āhārapariṇāmāstrayo'vasthāpākāḥ, te ca grahaṇīcikitsite "annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ" (ci. 15) ityādinā vakṣyamāṇāḥ, teṣāmavasāne punarjaṭharāgnisaṃyoge sati yadrasāntaraṃ rasaviśeṣa udeti sa viśiṣṭaḥ pāko vipāka ityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> cāto vipākānāṃ lakṣaṇaṃ sampravakṣyate||57||</seg> <seg type="unit" n="58">kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ| amlo'mlaṃ pacyate svādurmadhuraṃ lavaṇastathā||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="57-58">samprati vipākasyāpi rasarūpatvāllakṣaṇamāha- paramityādi| prāyograhaṇāt pippalīkulatthādīnāṃ rasānanuguṇapākitāṃ darśayati| kaṭukādiśabdena ca tadādhāraṃ dravyamucyate, yato na rasāḥ pacyante kintu dravyameva| lavaṇastatheti lavaṇo'pi madhuravipākaḥ prāya ityarthaḥ| vipākalakṣaṇaṃ tu- jaṭharāgniyogādāhārasya niṣṭhākāle yo guṇa utpadyate sa vipākaḥ; vacanaṃ hi- “jāṭhareṇāgninā yogādyadudeti rasāntaram| āhārapariṇāmānte <note place="foot" type="variant" n="67">'rasānāṃ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ' iti vāgbhaṭe pāṭha upalabhyate</note> sa vipākaḥ prakīrtitaḥ” (vā. sū. 9)||57-58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">madhuro lavaṇāmlau ca snigdhabhāvāttrayo rasāḥ| vātamūtrapurīṣāṇāṃ prāyo mokṣe sukhā matāḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">kaṭutiktakaṣāyāstu rūkṣabhāvāttrayo rasāḥ| duḥkhāya mokṣe dṛśyante vātaviṇmūtraretasām||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="59-60">samprati vakṣyamāṇavipākalakṣaṇe madhurāmlapākayorvātamūtrapurīṣānavarodhakatve <note place="foot" type="variant" n="68">'purīṣārodhakatve' iti pā.</note> tathā kaṭorvipākasya vātamūtrapurīṣavibandhakatve hetumāha- madhura ityādi| atra madhurāmlalavaṇā niṣṭhāpākaṃ gatā api santaḥ snehaguṇayogādvātamūtrapurīṣāṇāṃ visargaṃ sukhena kurvantīti vākyārthaḥ| tena madhurāmlapākayoretat samānaṃ lakṣaṇam| evaṃ kaṭutiktakaṣāyeṣvapi viparyaye'pi vākyārthaḥ||59-60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">śukrahā baddhaviṇmūtro vipāko vātalaḥ kaṭuḥ| madhuraḥ sṛṣṭaviṇmūtro vipākaḥ kaphaśukralaḥ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">pittakṛt sṛṣṭaviṇmūtraḥ pāko'mlaḥ śukranāśanaḥ| teṣāṃ guruḥ syānmadhuraḥ kaṭukāmlāvato'nyathā||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="61-62">samprati vipākalakṣaṇaṃ hetuvyutpāditaṃ śukrahatvādiviśeṣayuktaṃ vaktumāha- śukrahetyādi| ato'nyatheti laghuḥ||61-62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatāṃ <note place="foot" type="variant" n="69">'...lpamadhyabhūyastvameva ca' iti pā.</note> prati| dravyāṇāṃ guṇavaiśeṣyāttatra tatropalakṣayet||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="63">samprati yathoktavipākalakṣaṇānāṃ dravyabhede kvacidalpatvaṃ kvacinmadhyatvaṃ kvaciccotkṛṣṭatvaṃ yathā bhavati tadāha- vipāketyādi| vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatāmupalakṣayet, prati prati dravyāṇāṃ guṇavaiśeṣyāddhetorityarthaḥ| etena, dravyeṣu yadguṇavaiśeṣyaṃ madhuratvamadhurataratvamadhuratamatvādi, tato hetorvipākānāmalpatvādayo viśeṣā bhavantītyuktaṃ bhavati| atra kecidbruvate- pratirasaṃ pāko bhavati, yathā madhurādīnāṃ ṣaṇṇāṃ ṣaṇmadhurādayaḥ pākā iti; kecidbruvate- balavatāṃ rasānāmabalavanto rasā vaśatāṃ yānti, tataścānavasthitaḥ pākaḥ| tatraitaddvitayamapi pāke vyavasthā'karaṇamanādṛtya suśrutena dvividhaḥ pāko madhuraḥ kaṭuścāṅgīkṛtaḥ| dvaividhyaṃ ca pañcabhūtātmake dravye gurubhūtapṛthivītoyātirekānmadhuraḥ pāko bhavati, śeṣalaghubhūtātirekāttu kaṭukaḥ pāko bhavati; yaduktaṃ- “dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣvambupṛthivīguṇāḥ| nirvartante'dhikāstatra pāko madhura ucyate|| tejo'nilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu| nirvartante'dhikāstatra pākaḥ kaṭuka ucyate <note place="foot" type="variant" n="70">'iṣyate' iti pā.</note> ” (su. sū. 40) iti| pratirasapāke tathā'navasthitapāke ca dravyaṃ rasaguṇenaiva tulyaṃ pākāvasthāyāmapi bhavati, tena na kaścidviśeṣo vipākena tatra bodhyata iti suśrutena tatpakṣadvayamupekṣitamiti sādhukṛtam| tṛtīyāmlapākanirāsastu doṣamāvahati, yato vrīhikulatthādīnāmamlapākatayā pittakartṛtvamupalabhyate; atha manyase- vrīhyāderuṣṇavīryatvena tatra pittakartṛtvaṃ; tanna, madhurasya vrīhestanmate madhuravipākasyoṣṇavīryatāyāmapi satyāṃ na pittakartṛtvamupapadyate, rasavipākābhyāmekasya vīryasya bādhanīyatvāt| kiñca, amlapākatvādvrīhyādeḥ pittamamlaguṇamutpadyate, yadi tu taduṣṇavīryatākṛtaṃ syāttadā kaṭuguṇabhūyiṣṭhaṃ pittaṃ syāt; dṛśyate ca vrīhibhakṣaṇādamlodgārādinā'mlaguṇabhūyiṣṭhataiveti| kiñca, pṛthivīsomaguṇātirekānmadhuraḥ pāko bhavati, vāyvagnyākāśātirekācca kaṭurbhavatīti pakṣe <note place="foot" type="variant" n="71">'kaṭurbhavatītyapekṣayā' iti pā.</note> yadā vyāmiśraguṇātirekatā bhavati tadā somāgnyātmakasyāmlasyotpādaḥ kathaṃ pratikṣepaṇīyaḥ| athavā, tantrakārayoḥ kimanayoranena vacanamātravirodhena kartavyaṃ; yato yadamlapākaṃ carako brūte, tat suśrutena vīryoṣṇamiti kṛtvā samādhīyate; tena na kaściddravyaguṇe virodhaḥ| yattu suśrute'mlapākanirāsārthaṃ dūṣaṇamucyate “pittaṃ hi vidagdhamamlatāmupaiti” (su. sū. 40) ityādinā, tadanabhyupagamādeva nirastam| nanu, lavaṇasya madhurapākitve pittaraktādikartṛtvamanupapannaṃ, tathā tiktakaṣāyayoḥ kaṭupākitve pittahantṛtvamanupapannaṃ? naivaṃ, satyapi lavaṇasya madhurapākitve tatra lavaṇarasa uṣṇaṃ ca vīryaṃ yadasti tena tat pittaraktādikārakaṃ, vipākastu tatra pittaraktaharaṇalakṣaṇe kārye bādhitaḥ san ‘sṛṣṭaviṇmūtraṃ’ ityādinā lakṣaṇena lakṣyata eva| etena yaducyate- lavaṇe madhuro vipākaścedrasavīryābhyāṃ bādhitaḥ san svakāryakaro na bhavati tat kiṃ tenopadiṣṭeneti, tannirastaṃ bhavati| yato'styeva sṛṣṭaviṇmūtratādinā tatra lavaṇe madhuravipākitvaṃ lakṣaṇīyam| anayā diśā tiktakaṣāyayorapi pūrvapakṣaparihāraḥ| anye tvetaddoṣabhayāllavaṇo'pyamlaṃ pacyata iti vyākhyānayanti, lavaṇastathetyatra tathāśabdena viprakṛṣṭasyāmlamityasya karṣaṇāditi| tanna, “kaṭvādīnāṃ kaṭurvipāko'mlo'mlasya śeṣayormadhuraḥ” iti jatūkarṇavacanāt| naca vācyaṃ, kasmāttraya eva vipākā bhavanti na punastiktādayo'pīti; yato bhūtasvabhāva evaiṣaḥ, yena madhurādayastraya eva bhavanti, bhūtasvabhāvāścāparyanuyojyāḥ| nanu, yaśca rasaviparītaḥ pāko yathā- lavaṇasya madhuraḥ, tiktakaṣāyayośca kaṭuḥ, sa ucyatāṃ; yastu samānaguṇo madhurasya madhuro'mlasyāmlaḥ kaṭukasya vā kaṭukaḥ, tatkathane kiṃ prayojanaṃ? yato rasaguṇaireva tatra vipākaguṇo'pi jñāsyate| naivaṃ, yena lavaṇādivadvisadṛśarasāntarotpādaśaṅkānirāsārthamapi tatrānuguṇo'pi vipāko vaktavya eva; vipākajaśca rasa āhārapariṇāmānte bhavati, prākṛtastu raso vipākaviruddhaḥ pariṇāmakālaṃ varjayitvā jñeyaḥ; tena pippalyāḥ kaṭukarasatvamādau kaṇṭhasthaśleṣmakṣapaṇamukhaśodhanādikartṛtvena saprayojanaṃ, madhuravipākatvaṃ tu pariṇāmena vṛṣyatvādijñāpanena saprayojanam| tathā, yatra vipākasya rasāḥ samānaguṇatayā'nuguṇā bhavanti tatra balavat kāryaṃ bhavati, viparyaye tu durbalamiti jñeyam| etacca pākatrayaṃ dravyaniyataṃ, tena grahaṇyadhyāye vakṣyamāṇāhārāvasthāpākādbhinnameva; tatra hyaviśeṣeṇa sarveṣāmeva rasānāmavasthāvaśāt trayaḥ pākā vācyāḥ “annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ” (ci. 15) ityādinā granthena||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">mṛdutīkṣṇagurulaghusnigdharūkṣoṣṇaśītalam| vīryamaṣṭavidhaṃ kecit, keciddvividhamāsthitāḥ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">śītoṣṇamiti, vīryaṃ tu kriyate yena yā kriyā| nāvīryaṃ kurute kiñcit sarvā vīryakṛtā kriyā||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="64-65">ekīyamatena vīryalakṣaṇamāha- mṛdvityādi| etaccaikīyamatadvayaṃ pāribhāṣikīṃ vīryasañjñāṃ puraskṛtya pravṛttam| vaidyake hi rasavipākaprabhāvavyatirikte prabhūtakāryakāriṇī guṇe vīryamati sañjñā, tenāṣṭavidhavīryavādimate picchilaviśadādayo guṇā na rasādiviparītaṃ kāryaṃ prāyaḥ kurvanti, tena teṣāṃ rasādyupadeśenaiva grahaṇaṃ; mṛdvādīnāṃ tu rasādyabhibhāvakatvamasti, yathā- pippalyāṃ kaṭurasakāryaṃ pittakopanamabhibhūya tadgate mṛduśītavīrye pittameva śamayata iti, tathā kaṣāye tiktānurase mahati pañcamūle tatkāryaṃ vātakopanamabhibhūyoṣṇena vīryeṇa tadviruddhaṃ vātaśamanameva kriyate, tathā madhure'pīkṣau śītavīryatvena vātavṛddhirityādi| yaduktaṃ suśrute- “etāni khalu vīryāṇi svabalaguṇotkarṣādrasamabhibhūyātmakarma darśayanti <note place="foot" type="variant" n="72">'kurvanti' iti pā.</note> ” (su. sū. 40) ityādi| śītoṣṇavīryavādimataṃ tvagnīṣomīyatvājjagataḥ śītoṣṇayoreva prādhānyājjñeyam| uktaṃ ca “nānā''tmakamapi dravyamagnīṣomau mahābalau| vyaktāvyaktaṃ jagadiva nātikrāmati jātucit” (vā. sū. 9) iti| etacca matadvayamapyācāryasya paribhāṣāsiddhamanumatameva, yenottaratra <note place="foot" type="variant" n="73">'tenottaratra' iti pā.</note> “rasavīryavipākānāṃ sāmānyaṃ yatra lakṣyate” ityādau pāribhāṣikameva vīryaṃ nirdekṣyati| pāribhāṣikavīryasañjñāparityāgena tu śaktiparyāyasya vīryasya lakṣaṇamāha- vīryaṃ tvityādi <note place="foot" type="variant" n="74">'pāribhāṣikavīryasañjñāparityāgena śaktiparyāyasya vīryasya lakṣaṇamāha- vīryaṃ tvityādi| yenetyādi yena rasena vipākena vā prabhāveṇa vā gurvādibhirguṇairvā yā kriyā hlādanatarpaṇaśamanādirūpā kriyate, tasyāṃ kriyāyāṃ tadrasādi vīryamucyate ityarthaḥ| nacaivaṃ dravyasyāpi vīryatvaprasaṅgaḥ| yeneti karaṇe tṛtīyā, karaṇasyaiva śaktitvāt, dravyasya tu kartṛtvāt| etena dravyakartṛke rasādikaraṇe kārye rasādīnāṃ vīryatvamityarthaḥ| suśrute'pyuktaṃ- yena kurvanti tadvīryam (su. sū. 40)' iti śivadāsasenaḥ</note>| vīryamiti śaktiḥ| yeneti rasena vā vipākena vā prabhāveṇa vā gurvādiparādibhirvā guṇairyā kriyā tarpaṇahlādanaśamanādirūpā kriyate <note place="foot" type="variant" n="75">'kṛtsnā kriyata ityupadiśyate' iti pā.</note>, tasyāṃ kriyāyāṃ tad rasādi vīryam| ata evoktaṃ suśrute- “yena kurvanti tadvīryam” (su. sū. 40) iti| atraiva lokaprasiddhāmupapattimāha- nāvīryamityādi <note place="foot" type="variant" n="76">'atraiva lokasiddhāmupapattimāha- nāvīryamityādi| avīryam aśaktamityarthaḥ| etena rasādayaḥ sarva eva svakāryakaraṇasamarthāḥ santo dravyaśaktiparyāyarūpavīryaśabdavācyā bhavantītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>| avīryam aśaktamityarthaḥ| vīryakṛteti vīryavatā kṛtā vīryakṛtā||64-65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">raso nipāte dravyāṇāṃ, vipākaḥ karmaniṣṭhayā| vīryaṃ yāvadadhīvāsānnipātāccopalabhyate||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="66">rasādīnāmekadravyaniviṣṭānāṃ bhedena jñānārthaṃ lakṣaṇamāha- raso nipāta ityādi| nipāta iti rasanāyoge| karmaniṣṭhayeti karmaṇo niṣṭhā niṣpattiḥ karmaniṣṭhā kriyāparisamāptiḥ, rasopayoge sati yo'ntyāhārapariṇāmakṛtaḥ karmaviśeṣaḥ kaphaśukrābhivṛddhyādilakṣaṇaḥ, tena vipāko niścīyate| adhīvāsaḥ sahāvasthānaṃ, yāvadadhīvāsāditi yāvaccharīranivāsāt; etacca vipākāt pūrvaṃ nipātāccordhvaṃ jñeyam| nipātācceti śarīrasaṃyogamātrāt; tena kiñcidvīryamadhīvāsādupalabhyate, yathā- ānūpamāṃsāderuṣṇatvaṃ; kiñcicca nipātādeva labhyate, yathā- marīcādīnāṃ tīkṣṇatvādi; kiñcicca nipātādhīvāsābhyāṃ, yathā- marīcādīnāmeva| etena rasaḥ pratyakṣeṇaiva; vipākastu nityaparokṣaḥ, tatkāryeṇānumīyate; vīryaṃ tu kiñcidanumānena, yathā- saindhavagataṃ śaityamānūpamāṃsagataṃ vā auṣṇyaṃ, kiñcicca vīryaṃ pratyakṣeṇaiva, yathā- rājikāgataṃ taikṣṇyaṃ ghrāṇena, picchilaviśadasnigdharūkṣādayaḥ cakṣuḥsparśanābhyāṃ niścīyanta iti vākyārthaḥ| etacca vīryaṃ sahajaṃ kṛtrimaṃ ca jñeyam <note place="foot" type="variant" n="77">'etacca vīryaṃ sahajaṃ kṛtrimaṃ ca jñeyaṃ| tatrādyaṃ māṣāṇāṃ gauravaṃ mudgānāṃ lāghavamityādi, kṛtrimaṃ tu lājādīnāṃ laghutvamityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>| etacca yathāsambhavaṃ gurulaghvādiṣu vīryeṣu lakṣaṇaṃ jñeyam| dravyāṇāmiti upayujyamānadravyāṇām| etacca vīryalakṣaṇaṃ pāribhāṣikavīryaviṣayameva||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">rasavīryavipākānāṃ sāmānyaṃ yatra lakṣyate| viśeṣaḥ karmaṇāṃ caiva prabhāvastasya sa smṛtaḥ||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="67">prabhāvalakṣaṇamāha- rasavīryetyādi| sāmānyamiti <note place="foot" type="variant" n="78">'sāmānyaṃ tulyatā| karmaṇāṃ punarviśeṣaḥ, na tulyatetyarthaḥ| etena dravyayo rasādisāmānye satyapi, ekasmin dravye jāyate kāryaviśeṣaḥ, anyasminna jāyate, ityatra yat kāraṇatayā vācyaṃ tat prabhāva ityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> tulyatā| viśeṣaḥ karmaṇāmiti dantyādyāśrayāṇāṃ virecanatvādīnām| sāmānyaṃ lakṣyata ityanena rasādikāryatvena yannāvadhārayituṃ śakyate kāryaṃ tat prabhāvakṛtamiti sūcayati, ata evoktam- prabhāvo'cintya ucyate; rasavīryavipākakāryatayā'cintya ityarthaḥ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">kaṭukaḥ kaṭukaḥ pāke vīryoṣṇaścitrako mataḥ| tadvaddantī prabhāvāttu virecayati mānavam <note place="foot" type="variant" n="79">'sā naram' iti pā.</note>||68||</seg> <seg type="unit" n="69">viṣaṃ viṣaghnamuktaṃ yat prabhāvastatra <note place="foot" type="variant" n="80">'tasya' iti pā.</note> kāraṇam| ūrdhvānulomikaṃ yacca tat prabhāvaprabhāvitam||69||</seg> <seg type="unit" n="70">maṇīnāṃ dhāraṇīyānāṃ karma yadvividhātmakam| tat prabhāvakṛtaṃ teṣāṃ prabhāvo'cintya ucyate <note place="foot" type="variant" n="81">'nanu viṣamaṇyādau rasavīryādiniścayo durghaṭastat kathamatra prabhāva ucyate, uktaprabhāvalakṣaṇasyāsambhavādityāha- prabhāvo'cintya ucyata iti| rasavīryavipākājanyatayā'cintya ityarthaḥ| etena rasādijanyatvena yat kāryaṃ nāvadhārayituṃ śakyate, tadapi prabhāvakṛtamiti mantavyamityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>||70||</seg> <seg type="unit" n="71">samyagvipākavīryāṇi prabhāvaścāpyudāhṛtaḥ| kiñcidrasena <note place="foot" type="variant" n="82">"kiñcidityādi| dravyaṃ rasena kiñcicchubhāśubhaṃ karma kurute| yathā- madhu kaṣāyarasatvāt pittaṃ śamayati| vīryeṇa vīryaṃ śaktimanto gurvādayo guṇāḥ, tenāparamanyat karma kurute| yathā- kaṣāyatiktaṃ mahatpañcamūlaṃ vātaṃ jayati na tu pittam, uṣṇavīryatvāt| guṇena kiñcit karma kurute| yathā- madhu raukṣyācchleṣmāṇaṃ jayati| pākena vipākena kiñcit karma kurute| yathā- śuṇṭhī kaṭukā'pi madhuravipākatayā vātaṃ śamayati| prabhāveṇāpi kiñcana kiñcit karma kurute| yathā- dantī kaṭurasavipākā uṣṇavīryā cāpi virecayati prabhāvāt| taduktaṃ suśrutena- "taddravyamātmanā kiñcit kiñcidvīryeṇa sevitam| kicidasavipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti vā" iti (su. sū. 40)| saha vasatāṃ rasādīnāṃ madhye yadyadapi balavattaraṃ bhavati tattaditaradabhibhūya karma kurute, taduktaṃ vṛddhavāgbhaṭena- "yadyaddravye rasādīnāṃ balavattvena vartate| abhibhūyetarāṃstattat kāraṇatvaṃ prapadyate" iti (a. saṃ. sū. 17)| nanu yatra rasādīnāṃ balasāmyaṃ tatra kasya kāryaniṣpattau kāraṇatvaṃ syādityata prāha- rasamiti| rasaṃ madhurādikaṃ ṣaḍviddhaṃ tulyabalamapi vipākaḥ apohati kāryakaraṇe kuṇṭhayati| yathā- madhuni madhuraḥ rasaḥ kaṭunā vipākena abhibhūyate| tasmānmadhu madhurarasahetukaṃ śleṣmajananaṃ karma na karoti| tau rasavipākau samabalau vīryaṃ kartṛ apohati| yathā- audakānūpapiśite madhurarasavipāke uṣṇena vīryeṇābhibhūyete, tasmāt anūpaudakapiśitaṃ madhurarasavipākatayā śītamapi pittaṃ na jayati, kintu uṣṇavīryatvāt pittaṃ janayati| prabhāvaḥ punaḥ tān trīn samabalān apohati| yathā- amlarasavipākā uṣṇavīryā'pi surā kṣīraṃ janayati prabhāvāt, kaṭurasavipākā uṣṇavīryā cāpi dantī virecayati prabhāvāt| atra prabhāveṇa rasavīryavipākāḥ abhibhūyante| iti īdṛśaṃ rasādīnāṃ balasāmye naisargikaṃ balaṃ svābhāvikī śaktiḥ' iti yogīndranāthasenaḥ| anayoḥ ślokayoścakrapāṇikṛtā vyākhyā lupteti pratīyate</note> kurute karma vīryeṇa cāparam||71||</seg> <seg type="unit" n="72">dravyaṃ guṇena pākena prabhāveṇa ca kiñcana| rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānapohati||72||</seg> balasāmye rasādīnāmiti naisargikaṃ balam|73|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="68-72">asyaiva durabhigamatvādudāharaṇāni bahūnyāha- kaṭuka ityādinā| tadvaditi citrakasamānaguṇā <note place="foot" type="variant" n="83">'tadvaccitrakatulyarasavīryavipākā| etena citrakasya rasādyaistulyāyāmapi dantyāṃ yadvirekatvarūpaṃ viśiṣṭakarma, tat svakāraṇaṃ prabhāvamanumāyatīti bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>| viṣaghnamuktamiti <note place="foot" type="variant" n="84">'viṣaghnamiti sthāvarajaṅgamaviṣayoḥ parasparahantṛtvam' iti śivadāsasenaḥ</note> “tasmāddaṃṣṭrāviṣaṃ maulaṃ” (ci. 23) ityādinā| ūrdhvānulomikamiti yugapadubhayabhāgaharaṃ, kiṃvā ūrdhvaharaṃ tathā'nulomaharaṃ ca| karma yadvividhātmakamiti viṣaharaṇaśūlaharaṇādi| etaccodāharaṇamātraṃ, tena jīvanamedhyādidravyasya rasādyacintyaṃ sarvaṃ ‘prabhāva’ iti jñeyam| prabhāvaśceha dravyaśaktirabhipretā, sā ca dravyāṇāṃ sāmānyaviśeṣaḥ dantītvādiyuktā vyaktireva, yataḥ śaktirhi svarūpameva bhāvānāṃ, nātiriktaṃ kiñciddharmāntaram; evaṃ pradeśāntaroktaguṇaprabhāvādiṣvapi vācyam; yathoktaṃ- ‘dravyāṇi hi dravyaprabhāvādguṇaprabhāvāt’ ityādi| na ca vācyaṃ dantyādiḥ svarūpata eva virecayati, tena kimiti jalādyupahatā dantī na virecayatīti; pratibandhakābhāvaviśiṣṭasyaiva prabhāvasya kāraṇatvāt, jalopahatāyāṃ dantyāṃ jalopaghātaḥ pratibandhaka ityādyanusaraṇīyam| naiyāyikaśaktivāde yā ca viṣasya viṣaghnatve upapattiruktā ūrdhvādhogāmitvavirodhalakṣaṇā sā'ntarbhāgatvāt <note place="foot" type="variant" n="85">'antarbhāgatvāditi karmaviśeṣāntarbhūtatvādityarthaḥ'</note> prabhāvādeva bhavati| evamūrdhvānulomikatvādau pārthivatvādikathane'pi vācyam||68-72||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">ṣaṇṇāṃ rasānāṃ vijñānamupadekṣyāmyataḥ param||73||</seg> <seg type="unit" n="74">snehanaprīṇanāhlādamārdavairupalabhyate| mukhastho madhuraścāsyaṃ vyāpnuvam~llimpatīva ca||74||</seg> <seg type="unit" n="75">dantaharṣānmukhāsrāvāt svedanānmukhabodhanāt| vidāhāccāsyakaṇṭhasya prāśyaivāmlaṃ rasaṃ vadet||75||</seg> <seg type="unit" n="76">pralīyan kledaviṣyandamārdavaṃ kurute mukhe| yaḥ śīghraṃ lavaṇo jñeyaḥ sa vidāhānmukhasya ca||76||</seg> <seg type="unit" n="77">saṃvejayedyo rasānāṃ nipāte tudatīva ca| vidahanmukhanāsākṣi saṃsrāvī sa kaṭuḥ smṛtaḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">pratihanti nipāte yo rasanaṃ svadate na ca| sa tikto mukhavaiśadyaśoṣaprahlādakārakaḥ <note place="foot" type="variant" n="86">'tikto mukhasya prahlādakārako'rucihantṛtvāt' iti śivadāsasenaḥ</note>||78||</seg> <seg type="unit" n="79">vaiśadyastambhajāḍyairyo rasanaṃ yojayedrasaḥ| badhnātīva ca yaḥ kaṇṭhaṃ kaṣāyaḥ sa vikāsyapi||79||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="74-79">vijñāyate'neneti vijñānaṃ lakṣaṇamityarthaḥ| pralīyanniti vilīno bhavan <note place="foot" type="variant" n="87">'pralīyanniti rasanendriyasambandhādeva vilīno bhavatītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>| saṃsrāvayatīti saṃsrāvī| vikāsīti <note place="foot" type="variant" n="88">'vikāsī dhātūnāṃ hiṃsakaḥ, taduktaṃ- "vikāsī vikasan dhātūn" iti, anye tu hṛtpīḍājanaka ityāhuḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> hṛdayavikasanaśīlaḥ; uktaṃ hi suśrute- “hṛdayaṃ pīḍayati” (su. sū. 42) iti||74-79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">evamuktavantaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- bhagavan! śrutametadavitathamarthasampadyuktaṃ bhagavato yathāvaddravyaguṇakarmādhikāre vacaḥ, paraṃ tvāhāravikārāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="89">'vikārāḥ pañcabhūtaprakṛtikāni dravyāṇi, tenāhāradravyāṇāmityārthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> vairodhikānāṃ lakṣaṇamanatisaṅkṣepeṇopadiśyamānaṃ śuśrūṣāmaha iti||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="80">samprati viruddhāhāraṃ vaktumāha- evamityādi| śarīradhātuvirodhaṃ kurvantīti vairodhikāḥ, lakṣyate vairodhikamaneneti lakṣaṇaṃ vairodhikābhidhāyako grantha eva| ‘yat kiñciddoṣamāsrāvya’ ityādi vairodhikalakṣaṇaṃ jñeyam||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- dehadhātupratyanīkabhūtāni dravyāṇi dehadhātubhirvirodhamāpadyante; parasparaguṇaviruddhāni kānicit, kānicit saṃyogāt, saṃskārādaparāṇi, deśakālamātrādibhiścāparāṇi, tathā svabhāvādaparāṇi||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="81">dehadhātupratyanīkabhūtānīti dehadhātūnāṃ rasādīnāṃ vātādīnāṃ ca prakṛtisthānāṃ pratyanīkasvarūpāṇi| virodhamāpadyanta iti dehadhātūnāṃ virodhamācaranti, dūṣayantīti yāvat| yathābhūtāni dravyāṇi dehadhātubhirvirodhamāpadyante tadāha- parasparaviruddhāni kānicidityādi| tatra parasparaguṇaviruddhāni yathā- “na matsyān payasā'bhyavaharet, ubhayaṃ hyetat” ityādinoktāni| saṃyogaviruddhaṃ yathā- “tadeva nikucaṃ pakvaṃ na māṣa” ityādi noktaṃ; yat saṃskārādiviruddhaguṇakathanaṃ vinā sāhityamātreṇa viruddhamucyate, tat saṃyogaviruddham| matsyapayasostu yadyapi sahopayogo viruddhatvenoktaḥ, tathā'pyasau guṇaviruddhatvena <note place="foot" type="variant" n="90">'guṇavirodhena' iti pā.</note> kathita iti guṇavirodhakasyaivodāharaṇam| virodhaśca viruddhaguṇatve satyapi kvacideva dravyaprabhāvādbhavati; tena ṣaḍrasāhāropayoge madhurāmlayorviruddhaśītoṣṇavīryayorvirodho nodbhāvanīyaḥ| saṃskārato viruddhaṃ yathā- “na kapotān sarṣapatailabhṛṣṭān” ityādi| deśo dvividhaḥ- bhūmiḥ, śarīraṃ ca| tatra bhūmiviruddhaṃ yathā- “tadeva bhasmapāṃśuparidhvastam”, kiṃvā yat kiñcidagocarabhṛtaṃ taddeśaviruddhaṃ; śarīraviruddhaṃ yathā- uṣṇārtasya madhu maraṇāya| kālaviruddhaṃ yathā- paryuṣitā kākamācī maraṇāya| mātrāviruddhaṃ yathā- samaghṛte madhusarpiṣī maraṇāya| ādigrahaṇāddoṣaprakṛtyādiviruddhānāṃ grahaṇam| svabhāvaviruddhaṃ yathā- viṣam||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">tatra yānyāhāramadhikṛtya bhūyiṣṭhamupayujyante teṣāmekadeśaṃ vairodhikamadhikṛtyopadekṣyāmaḥ- na matsyān payasā sahābhyavaharet, ubhayaṃ hyetanmadhuraṃ madhuravipākaṃ mahābhiṣyandi śītoṣṇatvādviruddhavīryaṃ viruddhavīryatvācchoṇitapradūṣaṇāya mahābhiṣyanditvānmārgoparodhāya ca||82||</seg> <seg type="unit" n="83">tanniśamyātreyavacanamanu bhadrakāpyo'gniveśamuvāca- sarvāneva matsyān payasā sahābhyavaharedanyatraikasmāccilicimāt, sa punaḥ śakalī lohitanayanaḥ sarvato lohitarājī rohitākāraḥ prāyo bhūmau carati, taṃ cet payasā sahābhyavaharenniḥsaṃśayaṃ śoṇitajānāṃ vibandhajānāṃ ca vyādhīnāmanyatamamathavā maraṇaṃ prāpnuyāditi||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="82-83">vairodhikamadhikṛtyeti vairodhikamuddiśya| śītoṣṇatvāditi payaḥ śītamuṣṇavīryāśca matsyāḥ, śeṣaṃ madhuratvādi samānam| etacca dravyaprabhāvādeva virodhi| ‘sa punaḥ śakalī’ ityādinā ‘nāndiniḥ’ iti khyāto matsya ucyate||82-83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">neti bhagavānātreyaḥ- sarvāneva matsyānna payasā sahābhyavaharedviśeṣatastu cilicimaṃ, sa hi mahābhiṣyanditvāt sthūlalakṣaṇatarānetān vyādhīnupajanayatyāmaviṣamudīrayati ca| grāmyānūpaudakapiśitāni ca madhutilaguḍapayomāṣamūlakabisairvirūḍhadhānyairvā <note place="foot" type="variant" n="91">'mūlakamāriṣaiḥ' iti pā.</note> naikadhyamadyāt, tanmūlaṃ hi bādhiryāndhyavepathujāḍyakalamūkatāmaiṇmiṇyamathavā <note place="foot" type="variant" n="92">'bādhiryāndhyajāḍyavaikalyamūkatāmaimiṇyaṃ' iti pā.</note> maraṇamāpnoti| na pauṣkaraṃ rohiṇīkaṃ śākaṃ kapotān vā sarṣapatailabhraṣṭānmadhupayobhyāṃ sahābhyavaharet, tanmūlaṃ hi śoṇitābhiṣyandadhamanīpravi(ti)cayāpasmāraśaṅkhakagalagaṇḍarohiṇīnāmanyatamaṃ prāpnotyathavā maraṇamiti| na mūlakalaśunakṛṣṇagandhārjakasumukhasurasādīni bhakṣayitvā payaḥ sevyaṃ, kuṣṭhābādhabhayāt| na jātukaśākaṃ na nikucaṃ pakvaṃ madhupayobhyāṃ sahopayojyam, etaddhi maraṇāyāthavā balavarṇatejovīryoparodhāyālaghuvyādhaye ṣāṇḍhyāya ceti| tadeva nikucaṃ pakvaṃ na māṣasūpaguḍasarpirbhiḥ sahopayojyaṃ vairodhikatvāt| tathā''mrāmrātakamātuluṅganikucakaramardamocadantaśaṭhabadarakośāmrabhavyajāmbavakapitthatintiḍīka- pārāvatākṣoḍapanasanālikeradāḍimāmalakānyevamprakārāṇi cānyāni dravyāṇi sarvaṃ cāmlaṃ dravamadravaṃ ca payasā saha viruddham| tathā kaṅguvanakamakuṣṭhakakulatthamāṣaniṣpāvāḥ <note place="foot" type="variant" n="93">'...varaka...' iti pā.</note> payasā saha viruddhāḥ| padmottarikāśākaṃ śārkaro maireyo madhu ca sahopayuktaṃ viruddhaṃ vātaṃ cātikopayati| hāridrakaḥ sarṣapatailabhṛṣṭo viruddhaḥ pittaṃ cātikopayati| pāyaso manthānupāno viruddhaḥ śleṣmāṇaṃ cātikopayati| upodikā tilakalkasiddhā heturatīsārasya| balākā vāruṇyā saha kulmāṣairapi viruddhā, saiva śūkaravasāparibhṛṣṭā sadyo vyāpādayati| mayūramāṃsameraṇḍasīsakāvasaktameraṇḍāgnipluṣṭameraṇḍatailayuktaṃ sadyo vyāpādayati| hāridrakamāṃsaṃ hāridrasīsakāvasaktaṃ hāridrāgnipluṣṭaṃ sadyo vyāpādayati; tadeva bhasmapāṃśuparidhvastaṃ sakṣaudraṃ sadyo maraṇāya| matsyanistālanasiddhāḥ pippalyastathā kākamācī madhu ca maraṇāya| madhu coṣṇamuṣṇārtasya ca madhu maraṇāya| madhusarpiṣī samaghṛte, madhu vāri cāntarikṣaṃ samaghṛtaṃ, madhu puṣkarabījaṃ, madhu pītvoṣṇodakaṃ, bhallātakoṣṇodakaṃ, takrasiddhaḥ kampillakaḥ, paryuṣitā kākamācī, aṅgāraśūlyo bhāsaśceti viruddhāni| ityetadyathāpraśnamabhinirdiṣṭaṃ bhavatīti||84||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="84">grāmyapiśitādīni madhvādīnāmanyatareṇāpi viruddhāni| kalamūkateti kalamūkatā avyaktavacanatā| pauṣkarādīnāṃ madhupayobhyāṃ sahābhyavahāro viruddhaḥ, pauṣkaraṃ puṣkaratratrarūpaṃ śākaṃ, rohiṇī kaṭurohiṇī| (dhamanīpraticayaḥ sirājagranthiḥ <note place="foot" type="variant" n="94">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate</note>|) jātuśākaṃ vaṃśapatrikā| vairodhikatvādityanena prakaraṇalabdhasyāpi vairodhikatvasya punarabhidhānaṃ sāmānyoktaṣāṇḍhyādivyādhikartṛtopadarśanārtham, evamanyatrāpi sāmānye'pi vairodhikatvamātrābhidhāne vaktavyam| tathā'mletyādau amlagrahaṇena labdhānāpyamlāmrātakādīnāmabhidhānaṃ viśeṣavirodhasūcanārtham| sarvagrahaṇenaiva dravādravāmle prāpte punardravādravavacanaṃ ‘sarva’ śabdasya dravādravāmlakārtsnyārthatāpratiṣedhārthaṃ, bhavati hi prakaraṇādekadeśe'pi sarvavyapadeśaḥ, yathā sarvān bhojayeditiḥ, kiṃvā sarvagrahaṇamamlavipākānāṃ vrīhyādīnāṃ grahaṇārtham| payaseti tṛtīyayaiva sahārthe labdhe punaḥ sahetyabhidhānaṃ kevalāmlādiyuktasyaiva virodhitopadarśanārthaṃ; tena, amlapayaḥsaṃyoge guḍādisaṃyoge sati viruddhatvaṃ na dugdhāmrādīnām| vanako vanakodravaḥ| padmottarikā kusumbhaḥ| śārkara iti maireyaviśeṣaṇam| vātaṃ cātikopayatīti vacanena pittakaphāvalpaṃ kopayatīti bodhayati; evaṃ pittaṃ cātikopayati kaphaṃ cātikopayatītyetayorapi vācyam| hāridrako ‘haritāla’ iti khyātaḥ pakṣī| balākā vāruṇyā saha viruddhā, tathā kulmāṣaiśca balākā viruddhā| eraṇḍasīsakāvasaktamiti eraṇḍakāṣṭhāvasaktaṃ, sīsako hi bhaṭitrakaraṇakāṣṭhamucyate| tadeveti hāridrakamāṃsam| matsyā nistālyante pacyante yasmin tanmatsyanistālanaṃ; kiṃvā nistālanaṃ vasā, jatūkarṇe'pyuktaṃ- “matsyavasāsiddhāḥ pippalyaḥ” iti| kākamācī madhu ceti saṃyogaviruddham| bhāso goṣṭhakukkuṭaḥ||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">bhavanti cātra ślokāḥ- yat kiñciddoṣamāsrāvya <note place="foot" type="variant" n="95">'doṣamutkleśya' iti pā.</note> na nirharati kāyataḥ| āhārajātaṃ tat sarvamahitāyopapadyate||85||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="85">anuktavairodhikasaṅgrahārthamāha- yat kiñcidityādi| āhriyata ityāhāro bheṣajamapi| doṣamāsrāvyeti doṣānutkliṣṭarūpān janayitvā na nirharatīti| anena vamanavirecanadravyāṇi nirākaroti, tāni hi doṣānāsrāvya nirharanti||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">yaccāpi deśakālāgnimātrāsātmyānilādibhiḥ| saṃskārato vīryataśca koṣṭhāvasthākramairapi||86||</seg> <seg type="unit" n="87">parihāropacārābhyāṃ pākāt saṃyogato'pi ca| viruddhaṃ tacca na hitaṃ hṛtsampadvidhibhiśca yat||87||</seg> <seg type="unit" n="88">viruddhaṃ deśatastāvadrūkṣatīkṣṇādi dhanvani| ānūpe snigdhaśītādi bheṣajaṃ yanniṣevyate||88||</seg> <seg type="unit" n="89">kālato'pi viruddhaṃ yacchītarūkṣādisevanam| śīte kāle, tathoṣṇe ca kaṭukoṣṇādisevanam||89||</seg> <seg type="unit" n="90">viruddhamanale tadvadannapānaṃ caturvidhe| madhusarpiḥ samadhṛtaṃ mātrayā tadvirudhyate||90||</seg> <seg type="unit" n="91">kaṭukoṣṇādisātmyasya svāduśītādisevanam| yattat sātmyaviruddhaṃ tu viruddhaṃ tvanilādibhiḥ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">yā samānaguṇābhyāsaviruddhānnauṣadhakriyā| saṃskārato viruddhaṃ tadyadbhojyaṃ viṣavadbhavet||92||</seg> <seg type="unit" n="93">eraṇḍasīsakāsaktaṃ śikhimāṃsaṃ yathaiva hi| viruddhaṃ vīryato jñeyaṃ vīryataḥ śītalātmakam||93||</seg> <seg type="unit" n="94">tat saṃyojyoṣṇavīryeṇa dravyeṇa saha sevyate| krūrakoṣṭhasya cātyalpaṃ mandavīryamabhedanam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">mṛdakoṣṭhasya guru ca bhedanīyaṃ tathā bahu| etat koṣṭhaviruddhaṃ tu, viruddhaṃ syādavasthayā||95||</seg> <seg type="unit" n="96">śramavyavāyavyāyāmasaktasyānilakopanam| nidrālasasyālasasya bhojanaṃ śleṣmakopanam||96||</seg> <seg type="unit" n="97">yaccānutsṛjya viṇmūtraṃ bhuṅkte yaścābubhukṣitaḥ| tacca kramaviruddhaṃ syādyaccātikṣudvaśānugaḥ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">parihāraviruddhaṃ tu varāhādīnniṣevya yat| sevetoṣṇaṃ ghṛtādīṃśca pītvā śītaṃ niṣevate||98||</seg> <seg type="unit" n="99">viruddhaṃ pākataścāpi duṣṭadurdārusādhitam| apakvataṇḍulātyarthapakvadagdhaṃ ca yadbhavet| saṃyogato viruddhaṃ tadyathā'mlaṃ payasā saha||99||</seg> <seg type="unit" n="100">amanorucitaṃ yacca hṛdviruddhaṃ taducyate| sampadviruddhaṃ tadvidyādasañjātarasaṃ tu yat||100||</seg> <seg type="unit" n="101">atikrāntarasaṃ vā'pi vipannarasameva vā| jñeyaṃ vidhiviruddhaṃ tu bhujyate nibhṛte na yat| tadevaṃvidhamannaṃ syādviruddhamupayojitam||101||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="86-101">yaccāpi deśakālāgnītyādigranthaṃ kecit paṭhanti, sa ca vyakta eva||86-101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">ṣāṇḍhyāndhyavīsarpadakodarāṇāṃ visphoṭakonmādabhagandarāṇām| mūrcchāmadādhmānagalagrahāṇāṃ pāṇḍvāmayasyāmaviṣasya caiva||102||</seg> <seg type="unit" n="103">kilāsakuṣṭhagrahaṇīgadānāṃ śothāmlapittajvarapīnasānām <note place="foot" type="variant" n="96">'śoṣāmlapitta...' iti pā.</note>| santānadoṣasya tathaiva mṛtyorviruddhamannaṃ pravadanti hetum||103||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="102-103">ṣāṇḍhyaṃ napuṃsakatā| santānadoṣo mṛtavatsatvādiḥ| etacca vairodhikakathanaṃ viśeṣavacanena bādhyate; tena laśunasya kṣīreṇa pānaṃ kvacinna virodhi; yaduktaṃ- “sādhayecchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam| kṣīrodake'ṣṭaguṇite kṣīraśeṣaṃ ca pāyayet” (ci.a.5), tathā “mūlakasvarasaṃ kṣīraṃ” ityādiprayogeṣūnneyam| kiṃvā, anekadravyasaṃyogādatra virodhināmavirodhaḥ; virodhimātrasaṃyoga eva virodhī bhavati| yatu madhuna uṣṇena vamanena saṃyuktasya satyapi madanaphalādidravyasaṃyoge'virodhārthamuktamapakvagamanādi, tanmadhuno dravyāntarasaṃyoge'pyuṣṇasambandhatve virodhitvopadarśanārthaṃ; yato viṣānvayaṃ madhu, viṣasya coṣṇavirodhi| laśunādīnāṃ tu dravyāntarāsaṃyoge satyeva melako viruddha iti śāstravacanādunnīyate||102-103||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">eṣāṃ khalvapareṣāṃ ca vairodhikanimittānāṃ vyādhīnāmime bhāvāḥ pratikārā <note place="foot" type="variant" n="97">'pratīghātakarā' iti pā.</note> bhavanti| tadyathā- vamanaṃ virecanaṃ ca, tadvirodhināṃ ca dravyāṇāṃ saṃśamanārthamupayogaḥ, tathāvidhaiśca dravyaiḥ pūrvamabhisaṃskāraḥ śarīrasyeti||104||</seg> <seg type="unit" n="105">bhavataścātra- viruddhāśanajān <note place="foot" type="variant" n="98">'viruddhāśanajānityādau pratihantīti pratipakṣa hantīti, tena kuṣṭhādipratipakṣaṃ virecanādi kuṣṭhādi hanti, evaṃ vamanaśamanayorapi pratyartho vyākhyeyaḥ| pūrvaṃ vā hitasevanaṃ pūrvaṃ mahāprabhāvarasāyanādisevayā na bhavantyevambhūtā vyādhayaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> rogān pratihanti vivecanam| vamanaṃ śamanaṃ caiva pūrvaṃ vā hitasevanam||105||</seg> <seg type="unit" n="106">sātmyato'lpatayā vā'pi dīptāgnestaruṇasya ca| snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet||106||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="104-106">tadvirodhināmiti ṣāḍhyādiharāṇām| tathāvidhairiti viruddhāhārajavyādhiviruddhaiḥ| abhisaṃskāra iti satatopayogena śarīrabhāvanam| kiṃvā tathāvidhairiti rasāyanaprayogaiḥ| etaccānāgatābādhacikitsitaṃ jñeyam||104-106||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">tatra ślokāḥ- matirāsīnmaharṣīṇāṃ yā yā rasaviniścaye| dravyāṇi guṇakarmabhyāṃ dravyasaṅkhyā rasāśrayā||107||</seg> <seg type="unit" n="108">kāraṇaṃ rasasaṅkhyāyā rasānurasalakṣaṇam| parādīnāṃ guṇānāṃ ca lakṣaṇāni pṛthakpṛthak||108||</seg> <seg type="unit" n="109">pañcātmakānāṃ ṣaṭtvaṃ ca rasānāṃ yena hetunā| ūrdhvānulomabhājaśca yadguṇātiśayādrasāḥ||109||</seg> <seg type="unit" n="110">ṣaṇṇāṃ rasānāṃ ṣaṭtve ca savibhaktā <note place="foot" type="variant" n="99">'sātibhuktāḥ' iti pā.</note> vibhaktayaḥ| uddeśaścāpavādaśca dravyāṇāṃ guṇakarmaṇi||110||</seg> <seg type="unit" n="111">pravarāvaramadhyatvaṃ rasānāṃ gauravādiṣu| pākaprabhāvayorliṅgaṃ vīryasaṅkhyāviniścayaḥ||111||</seg> <seg type="unit" n="112">ṣaṇṇāmāsvādyamānānāṃ rasānāṃ yat svalakṣaṇam| yadyadvirudhyate yasmādyena yatkāri caiva yat||112||</seg> <seg type="unit" n="113">vairodhikanimittānāṃ vyādhīnāmauṣadhaṃ ca yat| ātreyabhadrakāpyīye tat sarvamavadanmuniḥ||113||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="107-113">saṅgrahe dravyasaṅkhyā rasāśrayā iti ‘bhedaścaiṣāṃ’ ityādinā; rasasaṅkhyā hi paramārthato dravyasaṅkhyaiva, nirguṇatvādrasānāmiti bhāvaḥ| kāraṇaṃ rasasaṅkhyāyā iti ‘rasānāṃ tatra yogyatvāt’ ityādinā| vibhaktayo bhedaḥ ‘tatra madhura’ ityādinā| uddeśo dravyāṇāṃ ‘śītaṃ vīryeṇa’ ityādinā, apavādo dravyāṇāṃ ‘madhuraṃ kiñcit’ ityādinā||107-113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne ātreyabhadrakāpyīyo nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne annapānacatuṣke ātreyabhadrakāpyīyo nāma ṣaḍviṃśatitamo'dhyāyaḥ||26||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="27" xml:id="ca.1.27">
          <head>annapānavidhyadhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'nnapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">samprati sāmānyenoktānāṃ guṇakarmabhyāṃ prativyaktyanuktānāṃ prativyaktiprāya upayogidravyasya viśiṣṭaguṇakarmakathanārthamannapānavidhiradhyāyo'bhidhīyate| atrotpannasya chapratyayasya luk| atrānne kāṭhinyasāmānyāt khādyaṃ, pāne ca dravatvasāmānyāllehyamavaruddhaṃ jñeyam| annapānaṃ vidhīyate viśiṣṭaguṇakarmayogitayā pratipādyate'nenetyannapānavidhiḥ; dravyāṇāṃ guṇakarmakathanameva cānnapānavidhiḥ, yatastaddhi jñātvā'nnapānaṃ vidhīyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iṣṭavarṇagandharasasparśaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">'annapānakathane upapattimabhidhātuṃ tatsvarūpamāha- iṣṭavarṇetyādi' iti śivadāsasenaḥ</note> vidhivihitamannapānaṃ prāṇināṃ prāṇisañjñakānāṃ prāṇamācakṣate kuśalāḥ, pratyakṣaphaladarśanāt; tadindhanā hyantaragneḥ sthitiḥ; tat sattvamūrjayati, taccharīradhātuvyūhabalavarṇendriyaprasādakaraṃ yathoktamupasevyamānaṃ, viparītamahitāya sampadyate||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">kiṃ tadannapānaṃ karotītyāha- iṣṭetyādi| iṣṭamiti abhimataṃ hitaṃ ca; kiṃvā iṣṭaṃ priyaṃ, hitaṃ tu vidhivihitaśabdenaiva prāpyate| vidhirvakṣyamāṇarasavimāne “tadetadāhāravidhānama” (vi. 1) ityādigranthavācyaḥ, tathendriyopakramaṇīye ca “nāratnapāṇiḥ” (sū. 8) ityādinoktaṃ vidhānaṃ; tena vidhinā vihitaṃ vidhivihitam| atra varṇādiṣu śabdāgrahaṇamannapāne prāyaḥ śabdasyāvidyamānatvāt| varṇādiṣu yadyat prathamamannapāne guhyate, tattat pūrvamuktam| rasastu sparśasya paścādgṛhyamāṇo'pi prādhānyakhyāpanārthaṃ sparśasyāgre kṛtaḥ| prāṇināmityanenaiva labdhe'pi “prāṇisañjñakānām” iti vacanaṃ sthāvaraprāṇipratiṣedhārthaṃ; vṛkṣādayo hi vanaspatisattvānukāropadeśācchāstre prāṇina uktāḥ; natu loke prāṇisañjñakāḥ, kintarhi jaṅgamā eva| iha ca manuṣyasyaivādhikṛtatve'pi sāmānyena sakalaprāṇiprāṇahetutayā''hārakathanaṃ manuṣyavyatirikte'pi prāṇinyāhārasya prāṇajanakatvopadarśanārtham| prāṇamiti prāṇahetutvāt; yathā- āyurghṛtam| atha kathaṃ tat prāṇamācakṣata ityāha- pratyakṣaphaladarśanāditi <note place="foot" type="variant" n="2">'prāṇahetutve hetumāha- pratyakṣaphaladarśanāditi| anvayavyatirekasahakṛtena pratyakṣeṇa vidhivihitāhārasya prāṇarūpaphaladarśanāt prāṇahetutvamityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>|- pratyakṣeṇaiva hyāhāraṃ vidhinā kurvatāṃ prāṇā anuvartanta iti, tathā nirāhārāṇāṃ prāṇā nahyavatiṣṭhanta iti dṛśyata ityarthaḥ| pratyakṣaśabdaśceha sphuṭapramāṇe vartate, yataḥ prāṇānāmannakāryatvamanumānagamyameva| annakāryatva eva prāṇānāṃ hetumāha- tadindhanā hītyādinā| yasmādantaragnisthitiścānnapānahetunā, agnisthitiśca prāṇahetuḥ, tato'nnaṃ prāṇā iti bhāvaḥ; uktaṃ hi- “balamārogyamāyuśca prāṇāścāgnau pratiṣṭhitāḥ”| kiṃvā, pūrvamannapānasya prāṇahetutvamuktaṃ, tadindhanā hītyādinā'gnihetutvaṃ varṇyate| sattvamūrjayatīti manobalaṃ karoti| dhātuvyūho dhātusaṅghātaḥ| viparītam avidhisevitam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tasmāddhitāhitāvabodhanārthamannapānavidhimakhilenopadekṣyāmo'gniveśa! <note place="foot" type="variant" n="3">'vidhimiti tattadviśiṣṭakarmanibandhanaṃ prakāram' iti śivadāsasenaḥ</note> tat svabhāvādudaktaṃ kledayati, lavaṇaṃ viṣyandayati, kṣāraḥ pācayati, madhu sandadhāti, sarpiḥ snehayati, kṣīraṃ jīvayati, māṃsaṃ bṛṃhayati, rasaḥ prīṇayati, surā jarjarīkaroti, śīdhuravadhamati, drākṣāsavo dīpayati, phāṇitamācinoti, dadhi śophaṃ janayati, piṇyākaśākaṃ glapayati, prabhūtāntarmalo māṣasūpaḥ, dṛṣṭiśukraghnaḥ kṣāraḥ, prāyaḥ pittalamamlamanyatra dāḍimāmalakāt, prāyaḥ śleṣmalaṃ madhuramanyatra madhunaḥ purāṇācca śāliṣaṣṭikayavagodhūmāt, prāyastikaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra vegāgrāmṛtāpaṭolapatrāt, prāyaḥ kaṭukaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra pippalīviśvabheṣajāt||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">annapānaṃ vidhīyate yena taṃ vidhiṃ dravyaguṇakarmarūpaṃ, tathā caraśarīrāvayavādirūpaṃ cākhilena kārtsnyenopadekṣyāmaḥ| yadyapi ceha dravyaṃ prati prati guṇakarmabhyāṃ na nirdekṣyati, vakṣyati hi- “annapānaikadeśo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ” iti, tathā'pyanuktānāmapi dravyāṇāṃ caraśarīrāvayavādyupadeśena, tathā pūrvādhyāyoktapārthivādidravyaguṇakarmakathanena ca tadvidhānamapyuktaṃ bhavatītyata uktam- akhilenaneti; vakṣyati hi- “yathā nānauṣadhaṃ kiṃ ciddeśajānāṃ vaco yathā| dravyaṃ tu tattathā vācyamanuktamiha yadbhavet”, tathā “caraḥ śarīravayavāḥ” ityādi; kiṃvā, vidhiśabdo'śitapītalīḍhakhāditaprakāravācī, tena cāśitādayaḥ sarva evākhilena vācyaḥ, tatkāraṇabhūtāni tu dravyāṇi raktaśālyādīnyekadeśenoktāni, ato vakṣyati- ‘annapānaikadeśo'yamuktaḥ’ iti| annapāne ca vaktavye yaddravyaṃ prāya upayujyate, tasya sāmānyaguṇamabhidhāya vargasaṅgraheṇa guṇamupadekṣyati| udakābhidhānaṃ cāgre kṛtam, udakasyānne pāne ca vyāpriyamāṇatvāt| tadityudāharaṇaṃ; kiṃvā sa svabhāvo yasya sa tatsvabhāvaḥ, tasmāt kledanasvabhāvādityarthaḥ| yadyapi ‘udakamāśvāsakarāṇāṃ, jalaṃ stambhanānām’ (sū. 26) ityuktaṃ, tathā'pīhānuktakledanakarmābhidhānārthaṃ punarucyate| iha jalalavaṇādīnāṃ yat karmocyate tatteṣāmitarakarmabhyaḥ pradhānaṃ jñeyam, agryādhikāre tu tatkarmakartṛdravyāntarapraśastatā jñeyā| kṣāraḥ pacantamagniṃ pācayati, tena pācayatīti hetau ṇic| snehayatītyādau tu “tatkaroti tadācaṣṭe” iti ṇic| sandadhātīti viśliṣṭāni tvaṅmāṃsādīni saṃśleṣayati| rasaḥ māṃsarasaḥ| prīṇayatīti kṣīṇān puṣṇāti, natvatibṛhattvaṃ karoti; tena māṃsakarmaṇā bṛṃhaṇena samaṃ naikyam| jarjarīkarotīti <note place="foot" type="variant" n="4">'jarjarīkarotīti māṃsādi śithilīkarotītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> ślathamāṃsādyupacayaṃ karoti; yaduktaṃ hārīte- “surā jarjarīkarotyasṛṅmedobāhulyāt” iti, tathā hyatraivoktaṃ- “surā kṛśānāṃ puṣṭyartham” iti| avadhamayatīti vilikhatītyarthaḥ, anekārthatvāddhātūnāṃ; vacanaṃ hi- ‘lekhanaḥ śītarasikaḥ’ iti, tathā hārīte'pyuktaṃ- “śīdhuravadhamayati vāyvagniprabodhanāt” iti| ācinoti ‘doṣān’ iti śeṣaḥ, tantrāntaravacanaṃ hi- “vātapittakaphāṃstasmādācinoti ca phāṇitam” iti| piṇyākaḥ tilakalkaḥ; nighaṇṭukārastvāha- piṇyāko haritaśigruḥ| glapayati harṣakṣayaṃ karoti| prabhūtāntarmalasya purīṣasya kartā prabhūtāntarmalaḥ; yadyapi ‘māṣo bahumalaḥ’ iti vakṣyati, tathā'pi māṣavikṛteḥ sūpasyeha guṇakathanaṃ, tena na punaruktaṃ; na cāvaśyaṃ prakṛtidharmo vikṛtimanugacchati, yataḥ saktūnāṃ siddhapiṇḍikā gurvī eva bhavati, tasmānmāṣavikṛtāvapi malavṛddhidarśanārthametadabhidhānam| kṣārasya pācanatvaṃ guṇo'bhihitaḥ, iha tu dṛṣṭiśukraghnatvaṃ doṣa iti pṛthagucyate| prāyaḥ pittalamiti viśeṣeṇānyebhyo lavaṇakaṭukebhyo'mlaṃ pittalam| evamanyatrāpi prāyaḥśabdo viśeṣārtho vācyaḥ; kiṃvā prāyaḥśabdo'mlena sambadhyate| atra pittamādāvamlajanyatayoktaṃ, doṣaprādhānyasyāniyatatvāt; uktaṃ hi- “na te pṛthak pittakaphānilebhya” (sū. 19) iti, tathā “samapittānilakaphā” (sū. 7) iti; kiṃvā pittoṣmā vahniḥ, sa cehānnapānapacane pradhānaṃ; yaduktaṃ- “yadannaṃ dehadhātvojobalavarṇādipoṣakam| tatrāgnirheturāhārānnahyapakvādrasādayaḥ” (ci. 15) iti; teneha vahnikāraṇapittajanakamevādāvucyate; yataśca pittajanakamagre vaktavyam, ato rasapradhānamapi madhuro nādāvuktaḥ| madhuna iti vicchedapāṭhena navānavasya madhunaḥ kaphākartṛtvaṃ darśayati| iha ca ṣaḍrasasyaiva kathanametattrayeṇaiva, anuktānāṃ lavaṇatiktaṣāyāṇāmapi pākadvārā grahaṇāt; yato lavaṇaḥ pākāt prāyo madhuraḥ, tiktakaṣāyau kaṭukau pākato bhavataḥ| ‘prāyaḥ sarvaṃ tiktaṃ’ ityādistu grantho hārītīyaḥ, iha kenāpi pramādāllikhitaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">paramato vargasaṅgraheṇāhāradravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">'vargasaṃśrayeṇa' iti pā.</note>||5||</seg> <seg type="unit" n="6">śūkadhānyaśamīdhānyamāṃsaśākaphalāśrayān| vargān haritamadyāmbugorasekṣuvikārikān||6||</seg> <seg type="unit" n="7">daśa dvau cāparau vargau kṛtānnāhārayoginām| rasavīryavipākaiśca prabhāvaiśca pracakṣmahe||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-7">vargeṇa śūkadhānyādīnāṃ āhāradravyāṇāṃ saṅgraho vargasaṅgrahaḥ| rasavīryetyādau prabhāvo'lpaviṣayatayā pṛthakpaṭhitaḥ| rasādinirdeśaśca yathāyogyatayā jñeyaḥ, tena na sarvadravye sarvarasādyabhidhānaṃ bhaviṣyati| atra śūkadhānyamādāvāhārapradhānatvāt; śūkavanti dhānyāni śūkadhānyāni||5-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">atha śūkadhānyavargaḥ- raktaśālirmahāśāliḥ kalamaḥ śakunāhṛtaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">'śakunā''hṛtaḥ uttarakurubhyo haṃsairānītaḥ, avantyāṃ vakranāmnā prasiddhaḥ, magadhadeśe tu pāśaka iti| vṛddhavaidyāstu- “dvīpāntarāt samānīto garuḍena mahātmanā| śakunā''hṛtaḥ sa śāliḥ syādgaruḍāparanāmakaḥ” ityāhuḥ' iti suśrutaṭīkāyāṃ ḍallaṇaḥ| aruṇadattastu aṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ “śakunāhṛto yo magadheṣu buddhotpādakāle uttarakurubhyo haṃsairānīto mṛgārimātrā viśākhākhyayā vāpito vistāraṃ gataḥ, ata eva śakunāhṛta ityanvarthā'sya sañjñā” ityāha</note>| tūrṇako <note place="foot" type="variant" n="7">'cūrṇakaḥ' iti pā.</note> dīrghaśūkaśca gauraḥ pāṇḍukalāṅgulau||8||</seg> <seg type="unit" n="9">sugandhako lohavālaḥ sārivākhyaḥ pramodakaḥ| pataṅgastapanīyaśca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">śītā rase vipāke ca madhurāścālpamārutāḥ| baddhālpavarcasaḥ snigdhā bṛṃhaṇāḥ śukramūtralāḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">raktaśālirvarasteṣāṃ tṛṣṇāghnastrimalāpahaḥ <note place="foot" type="variant" n="8">'tṛṣṇāghnaśca malāpahaḥ' iti pā.</note>| mahāṃstasyānu kalamastasyāpyanu tataḥ pare||11||</seg> <seg type="unit" n="12">yavakā hāyanāḥ pāṃsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">'pāṃśubāṣpanaiṣadhakādayaḥ' iti pā.</note>| śālīnāṃ śālayaḥ kurvantyanukāraṃ guṇāguṇaiḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-12">iha ca dravyanāmāni nānādeśaprasiddhāni, tena nāmajñāne sāmarthyaṃ tathābhūtaṃ nāstyevānyeṣāmapi ṭīkākṛtāṃ, tena deśāntaribhyo nāma prāyaśo jñeyaṃ, yattu pracarati gauḍe tallekhiṣyāmo'nyadeśaprasiddhaṃ ca kiñcit| kalamo vedāgrahāreṣu svanāmaprasiddhaḥ| śakunāhṛtaḥ śrāvastyāṃ <note place="foot" type="variant" n="10">'avantyāṃ' iti pā.</note> vakranāmnā prasiddhaḥ| raktaśāliḥ prasiddha eva| mahāśālirmagadhe prasiddhaḥ| atra ca śālirhaimantikaṃ dhānyaṃ, ṣaṣṭikādayaśca graiṣmikāḥ, vrīhayaḥ śāradā iti vyavasthā| raktaśālyādīnāṃ madhurapākitve'pi baddhavarcastvaṃ prabhāvādeva| mahāṃstasyānviti raktaśāleranu, tena raktaśāliguṇā mahāśālermanāgalpāḥ; evaṃ tasyānu kalama ityatrāpi vācyam| tasyeti mahāśāleḥ| tataḥ pare iti śakunāhṛtādayaḥ, uttarottaramalpaguṇā ityarthaḥ| guṇāguṇairiti śālīnāṃ raktaśālyādīnāṃ ye guṇāstṛṣṇāghnatvatrimalāpahatvādayaḥ, teṣāmaguṇaistadguṇaviparītairdoṣairyavakādayo'nukāraṃ kurvanti, tataśca yavakāstṛṣṇātrimalādikarā iti| guṇaśabdaśceha praśaṃsāyām <note place="foot" type="variant" n="11">'nanu, śālyādīnāmupayogastaṇḍulabhaktapeyādiprakāreṇa paraṃ bhavati, te ca prakārāḥ pṛthageva guṇato nirdeṣṭavyāḥ, prakṛtiguṇasahitā eva vikṛtiguṇāḥ kāryakarāḥ, yatastaṇḍulabhaktapeyādayo raktaśālyādiprakṛtiguṇānugatā eva, nahi raktaśālibhaktapeyālājādayo yathā laghvādiguṇāstathā vrīhikṛtabhaktapeyādayaḥ, kintu prakṛtiguṇānugataraktaśālikṛtabhaktādyapekṣayā gurava eva| tena yatra prakṛtisamāno vikṛtiguṇastatra guṇotkarṣaḥ, yatra prakṛtiguṇaviparīto vikṛtiguṇastatra guṇāpakarṣaḥ| yathā vrīhergurorlaghavo lājāḥ,atra lājakaraṇenālpameva laghutvaṃ kriyate| yatra tu prakṛtiguṇairna samāno nāpi viparīto vikṛterguṇaḥ, yathā dadhno'mlatvaṃ maṇḍasya vā dīpanatvaṃ, tatra dvayorapi prakṛtivikṛtiguṇayoḥ pṛthageva kāryakāritvamutsargataḥ| kvacittu yadvikṛterbalīyastvena prakṛtiguṇābhibhavakatvaṃ, yathā śuktāsutārdrakakarīrādiṣu, tat 'tadvattadāsutaṃ' iti viśeṣāgamādeva pratīyate| tena tatra prakṛtiguṇānāṃ durbalatvam| yadapi prakṛtiguṇopamardena tadviruddhakāryakartṛtvaṃ vikṛteḥ, yathā kāṃsyabhājane daśarātrasthitasya sarpiṣo mārakatvamityādi, tadapavādarūpāgamavedyameva| tena yatrotsargabhūtaśāstrārthāpavādastatropadeśaṃ karotyeva śāstrakāra iti prakṛtivikṛtipṛthagabhidhānaṃ yuktameva, ayaṃ ca nyāya evañjātīyeṣu sarvatra māṃsādiṣu jñeyaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>||8-12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">śītaḥ snigdho'guruḥ svādustridoṣaghnaḥ sthirātmakaḥ| ṣaṣṭikaḥ pravaro gauraḥ kṛṣṇagaurastato'nu ca||13||</seg> <seg type="unit" n="14">varakoddālakau cīnaśāradojjvaladardurāḥ| gandhanāḥ <note place="foot" type="variant" n="12">'gandhalāḥ' iti pā.</note> kuruvindāśca ṣaṣṭikālpāntarā guṇaiḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">madhuraścāmlapākaśca vrīhiḥ pittakaro guruḥ| bahumūtrapurīṣoṣmā tridoṣastveva pāṭalaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-15">ṣaṣṭikaguṇe'kārapraśleṣādagururiti boddhavyaṃ, mātrāśitīye (sū. 5) ṣaṣṭiko laghuḥ paṭhitaḥ| tato'nu ceti gauraṣaṣṭikādalpāntaraguṇaḥ| varakoddālakādayaḥ ṣaṣṭikaviśeṣāḥ; kecit kudhānyāni varakādīni vadanti| vrīhiriti śāradāśudhānyasya sañjñā| pāṭalo vrīhiviśeṣaḥ| tantrāntare'pi paṭhyate- “tridoṣastveva pāṭalaḥ” iti, suśrute pāṭalaśabdenaitadvyatirikto dhānyaviśeṣo jñeyaḥ, tena tadguṇakathanena neha virodhaḥ||13-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">sakoradūṣaḥ śyāmākaḥ kaṣāyamadhuro laghuḥ| vātalaḥ kaphapittaghnaḥ śītaḥ saṅgrāhiśoṣaṇaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">hastiśyāmākanīvāratoyaparṇīgavedhukāḥ| praśāntikāmbhaḥśyāmākalauhityāṇupriyaṅgavaḥ <note place="foot" type="variant" n="13">aṇuścīnaḥ, 'cinā' iti loke| 'lauhityāmbhaḥ priyaṅgavaḥ' iti pā.</note>||17||</seg> <seg type="unit" n="18">mukundo jhiṇṭigarmūṭī <note place="foot" type="variant" n="14">'jhiṇṭiramukhaḥ' iti pā.</note> varukā varakāstathā| śibirotkaṭajūrṇāhvāḥ śyāmākasadṛśā guṇaiḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-18">koradūṣādayaḥ kudhānyaviśeṣāḥ| koradūṣaḥ kodravaḥ, koradūṣasya kevalasya śleṣmapittaghnatvaṃ, tena yaduktaṃ raktapittanidāne- “yadā janturyavakoddālakakoradūṣaprāyāṇyannāni bhuṅkte” (ni. 2) ityādinā pittakartṛtvaṃ koradūṣasya, tattatraivoktaniṣpāvakāñjikādiyuktasya saṃyogamahimnā boddhavyam| śyāmākādayo'pi tṛṇadhānyaviśeṣāḥ| hastiśyāmākaḥ śyāmākabheda eva; nīvāra uḍikā; gavedhuko ghuluñcaḥ, sa grāmyāraṇyabhedena dvividhaḥ| praśātikā uḍikaiva sthalajā raktaśūkā; ambhaḥśyāmākā jalajā oḍikā loke ‘ḍe’ ityucyate; priyaṅguḥ ‘kāṅganī’ iti prasiddhā| mukundo ‘vākasatṛṇa’ iti; varukaḥ śaṇabījaṃ; varakaḥ śyāmabījaṃ; śivirastīrabhuktau <note place="foot" type="variant" n="15">tīrabhuktau videhadeśe 'tirahut' iti prasiddhe maṇḍale</note> ‘siddha(ktā)ka’ ityucyate; jūrṇāhvo ‘jonāra’ iti khyātaḥ||16-18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">rūkṣaḥ śīto'guruḥ svādurbahuvātaśakṛdyavaḥ| sthairyakṛt sakaṣāyaśca <note place="foot" type="variant" n="16">'sakaṣāyaśceti kaṣāyasya svādutvāpekṣayā hīnatā'vabodhārthamupasarjanārthaṃ sahaśabdaḥ prayukta iti jñeyam' iti śivadāsasenaḥ</note> balyaḥ śleṣmavikāranut||19||</seg> <seg type="unit" n="20">rūkṣaḥ kaṣāyānuraso madhuraḥ kaphapittahā| medaḥkrimiviṣaghnaśca balyo veṇuyavo mataḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19-20">yavasya gurorapi bahuvātatvaṃ rūkṣatvāt; kiṃvā <note place="foot" type="variant" n="17">'kiṃvā, suśrute yavo laghuḥ paṭhitaḥ| tena, atrāpyakārapraśleṣeṇa 'aguruḥ' iti pāṭho mantavyaḥ| gurutvapratijñānārthamīṣadarthe nañ praśleṣayanti, ata eva laghurityasandigdhamapi na paṭhitam| anye tu guruguṇasyāpi yavasya kaṭuvipākitvaṃ dravyaprabhāvādeva samarthanīyamityāhuḥ| sakaṣāya īṣatkaṣāyaḥ| balyatvaṃ ca srotoviśuddhikaratvena samyagrasasañcāreṇeṣṭaṃ, na tu dehasyopacayakārakatvena raukṣyādidharmayogādyavasya' iti śivadāsasenaḥ</note> suśrute yavo laghuḥ paṭhitaḥ, tenātrāpyagururiti mantavyaṃ; balyaśca srotaḥ- śuddhikaratvāt prabhāvādvā| asya ca śītamadhurakaṣāyatvenānuktamapi pittahantṛtvaṃ labhyata eva, tena suśrute “kaphapittahantā” (su. sū. 46) ityuktamupapannam||19-20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">sandhānakṛdvātaharo godhūmaḥ svāduśītalaḥ| jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ snigdhaḥ sthairyakaro guruḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">nāndīmukhī madhūlī ca madhurasnigdhaśītale| ityayaṃ śūkadhānyānāṃ pūrvo vargaḥ samāpyate||22||</seg> iti śūkadhānyavargaḥ prathamaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-22">godhūmasya svāduśītasnigdhādiguṇopayogācchleṣmakartṛtvaṃ bhavatyeva, ata eva suśrute “śleṣmakara” (su. sū. 46) ityuktam| yattu vasante kaphapradhāne “yavagodhūmabhojanaḥ” (sū. 6) ityuktaṃ tat purāṇagodhūmābhiprāyeṇa; purāṇaśca godhūmaḥ kaphaṃ na karotītyuktameva ‘prāyaḥ śleṣmalaṃ madhuram’ ityādinā granthenātraivādhyāye| nandīmukhī yavikā, madhūlī godhūmabhedaḥ| ityayamatra ‘iti’ prakārārthaḥ| samāpta iti vaktavye samāpyata iti yat karoti, tena jñāpayati- yat- bahudravyatvānnāyaṃ samāpto gaṇaḥ, kintu yathākathañcit prasiddhaguṇakathanena samāpyate| evamanyatrāpi ṣaṣṭho vargaḥ samāpyata ityādau vyākhyeyam||21-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">atha śamīdhānyavargaḥ- kaṣāyamadhuro rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ| viśadaḥ <note place="foot" type="variant" n="18">'śleṣmapittapraśamano' iti pā.</note> śleṣmapittaghno mudgaḥ sūpyottamo mataḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">vṛṣyaḥ paraṃ vātaharaḥ snigdhoṣṇo madhuro guruḥ| balyo bahumalaḥ puṃstvaṃ māṣaḥ śīghraṃ dadāti ca||24||</seg> <seg type="unit" n="25">rājamāṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="19">'rūkṣaścaiva kaṣāyaśca vātalaḥ śleṣmapittahā| viṣṭambhī cāpyavṛṣyaśca rājamāṣaḥ prakīrtitaḥ' iti pāṭhāntaram| 'rājamāṣaguṇamāha- rājamāṣa ityādi'| sarati jalakṣiptatailavadāśayaṃ vyāpnotīti saraḥ, saratvaṃ hi sthiraviparītaguṇaḥ, ayaṃ ca guṇo jalabahulasyaiva dravyasya bhavati| taduktaṃ- “śītasnigdhamṛdustimitasarapicchilamāpyam” iti| tatsvāduriti tayo rasapākayoḥ svāduḥ| uktaṃ hi suśrute- “kaṣāyabhāvānna purīṣabhedī na mūtralo naiva kaphasya kartā| svādurvipāke madhuro'mlasāndraḥ santarpaṇaḥ stanyarucipradaśca” (su.sū.a.46)| alasāndro rājamāṣa iti cakrādayaḥ| asya ca vipāke madhurasyāpi prabhāvādeva baddhaviṇmūtravattvaṃ kaphahāritvamavṛṣyatvaṃ ceti gayadāsaḥ| anye tu tatsvāduriti māṣavatsvādurityāhuḥ| ye tu sara ityasya varcobhedārthatvaṃ varṇayanti, tanmate suśrutavirodho'parihāryaḥ iti śivadāsasenaḥ</note> saro rucyaḥ kaphaśukrāmlapittanut| tatsvādurvātalo rūkṣaḥ kaṣāyo viśado guruḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">uṣṇāḥ kaṣāyāḥ pāke'mlāḥ kaphaśukrānilāpahāḥ| kulatthā grāhiṇaḥ kāsahikkāśvāsārśasāṃ hitāḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">madhurā madhurāḥ pāke grāhiṇo rūkṣaśītalāḥ| makuṣṭhakāḥ praśasyante raktapittajvarādiṣu||27||</seg> <seg type="unit" n="28">caṇakāśca masūrāśca khaṇḍikāḥ sahareṇavaḥ| laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pittaśleṣmaṇi śasyante sūpeṣvālepaneṣu ca| teṣāṃ masūraḥ saṅgrāhī kalāyo vātalaḥ param||29||</seg> <seg type="unit" n="30">snigdhoṣṇo madhurastiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukastilaḥ| tvacyaḥ keśyaśca balyaśca vātaghnaḥ kaphapittakṛt||30||</seg> <seg type="unit" n="31">madhurāḥ śītalā gurvyo balaghnyo rūkṣaṇātmikāḥ| sasnehā balibhirbhojyā vividhāḥ śimbijātayaḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">śimbī rūkṣā kaṣāyā ca koṣṭhe vātaprakopinī| na ca vṛṣyā na cakṣuṣyā viṣṭabhya ca vipacyate||32||</seg> <seg type="unit" n="33">āḍhakī kaphapittaghnī vātalā, kaphavātanut| avalgujaḥ saiḍagajo, niṣpāvā vātapittalāḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">kākāṇḍomā(lā)tmaguptānāṃ māṣavat phalamādiśet| dvitīyo'yaṃ śamīdhānyavargaḥ prokto maharṣiṇā||34||</seg> iti śamīdhānyavargo dvitīyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-34">dhānyatvena śamīdhānyavarge'bhidhātavye pradhānatvānmudgo nirucyate| sūpyaṃ sūpayogyaṃ śamīdhānyaṃ, tatrottamaḥ sūpyottamaḥ <note place="foot" type="variant" n="20">'asya ca kaṣāyarūkṣatvādinā kiñcidvātakopakatvaṃ jñeyam| ata eva vāgbhaṭe'pi “mudgo'lpacalaḥ” (vā. sū. 6) ityuktam, alpacalo'lpavāta ityarthaḥ, suśrute'pi 'nātyarthaṃ vātala' (su. sū. 46) ityuktam' iti śivadāsasenaḥ</note>| vṛṣya ityādimāṣaguṇe srigdhoṣṇamadhuratvādiguṇayogādeva vātaharatve labdhe punastadabhidhānaṃ viśeṣavātahantṛtvapratipādanārtham, evamanyatrāpyevañjātīye vyākhyeyam| puṃstvaṃ śukram| śīghramitivacanena śukrasrutikaratvalakṣaṇamapi vṛṣyatvaṃ māṣasya darśayati, śukrasrutikaraṃ ca vṛṣyaśabdenocyata eva, vacanaṃ hi- “śukrasrutikaraṃ kiñcit kiñcit śukravivardhanam| srutivṛddhikaraṃ kiñcittrividhaṃ vṛṣyamucyate” iti; tadevaṃ sampūrṇavṛṣyatvaṃ māṣe boddhavyam| rājamāṣaguṇakathane tatsvāduriti māṣavatsvāduḥ; kiṃvā rūkṣaścetyādi pāṭhāntaram| uṣṇa ityādinā kulatthaguṇaḥ, kulatthaśca śuklakṛṣṇacitralohitabhedena caturvidho bhavati, tathā grāmyavanyabhedena ca dvividho'pi; ata eva tantrāntare “vanyaḥ kulatthastadvacca viśeṣānnetraroganut” ityuktam| makuṣṭako ‘moṭha’ iti khyātaḥ| caṇakaḥ prasiddhaḥ| khaṇḍikā tripuṭakalāyaḥ, hareṇuḥ vartulakalāyaḥ| kalāyo vātala iti tripuṭakalāyaḥ| tilaguṇo yadyapi viśeṣeṇa noktaḥ, tathā'pi pradhāne kṛṣṇatile jñeyaḥ; uktaṃ hi suśrute- “tileṣu sarveṣvasitaḥ pradhāno, madhyaḥ sito, hīnatarāstato'nye” (su. 46) iti <note place="foot" type="variant" n="21">'snigdha ityādinā tilaguṇāḥ| madhura iti rasena pākena ca jñeyaḥ| uktaṃ hi- “īṣatkaṣāyo madhuraḥ satiktaḥ saṅgrāhakaḥ pittakarastathoṣṇaḥ| tilo vipāke madhuro baliṣṭhaḥ snigdho vraṇālepana eva pathyaḥ” (su. sū. 46) iti| yadyapi tantrāntare “sa mādhuryāttathaivauṣṇyāt snehāccānilanāśanaḥ| kaṣāyabhāvānmādhuryātiktatvāccāpi pittanut|| auṣṇyāt kaṣāyabhāvācca tiktatvācca kaphe hitaḥ” (su. ci. 1) ityanena tilasya tridoṣaharatvamevoktaṃ, tathā'pi vraṇaviṣayapralepābhiprāyeṇa tadvacanaṃ vyākhyeyam| ata eva suśrute “vraṇālepana eva pathyaḥ” ityatra evakāreṇa vraṇe tilānāmālepana eva pathyatvam, abhyavahāre punaḥ kaphapittakaratvenāpathyatvameveti bodhayati| ata eva tatra vraṇaviruddhavarge navadhānyādau tilaḥ paṭhitaḥ| seyaṃ svabhāvopajanitaivādhāraśaktirasya| yaduktaṃ suśrute- “yatra kurvanti tadadhikaraṇam” (su. sū.41) iti, dhānyāmlasya bahirantaḥprayoge dāhaharaṇakaraṇatvavat' iti śivadāsasenaḥ</note>| vividhāḥ śimbījātaya iti kṛṣṇapītaraktaśvetakuśimbībhedā ityarthaḥ| ‘śimbī rūkṣā’ ityādi kecit paṭhanti| āḍhakī tuvarī vātaleti cchedaḥ| kaphavātanudityavalgujaiḍagajayorbījasya guṇaḥ| niṣpāvo vallaḥ| kākāṇḍaḥ śūkaraśimbiḥ <note place="foot" type="variant" n="22">‘śūkaśimbīsadṛśaśimbaḥ kākāṇḍaḥ śūkaraśimbīti loke, umā atasī, ātmaguptā śūkaśimbī, anye tu “phalāni māṣavadvidyāt kākāḍolātmaguptayoḥ” (vā. sū. 6) iti vāgabhaṭe dvivacanaṃ dṛṣṭvā kākāṇḍolā kaṭabhīti vyācakṣate’ iti śivadāsasenaḥ</note>, umā atasī, ūrṇāpāṭhapakṣe tasyaivorṇā| śamīdhānyavarga ityatra śamī śimbiḥ, tadantargataṃ dhānyam||23-34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">atha māṃsavargaḥ- gokharāśvataroṣṭrāśvadvīpisiṃharkṣavānarāḥ| vṛko vyāghrastarakṣuśca babhrumārjāramūṣikāḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">lopāko jambukaḥ śyeno vāntādaścāṣavāyasau| śaśaghnī madhuhā bhāso gṛdhrolūkakuliṅgakāḥ||36||</seg> dhūmikā kuraraśceti prasahā mṛgapakṣiṇaḥ|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35-36">sūpyānantaraṃ māṃsasya vyañjanatvena prādhānyānmāṃsavargābhidhānam| kharaḥ gardabhaḥ; aśvataraḥ vegasaraḥ, sa cāśvāyāṃ kharājjātaḥ; dvīpiḥ citravyāghraḥ; ṛkṣaḥ bhallūkaḥ| vṛkaḥ kukkurānukārī paśuśatruḥ; tarakṣuḥ vyāghrabhedaḥ ‘taraccha’ iti khyātaḥ; babhruḥ atilomaśaḥ kukkuraḥ parvatopakaṇṭhe bhavati, kecidbṛhannakulamāhuḥ| lopākaḥ svalpaśṛgālo mahālāṅgūlaḥ| śyenaḥ pakṣī prasiddhaḥ| vāntādaḥ kukkuraḥ| cāsaḥ(ṣaḥ) ‘kanakavāyasa <note place="foot" type="variant" n="23">'kānanacaṭakaḥ' iti pā.</note> ’ iti khyātaḥ| śaśaghnī ‘pāñjiḥ’ iti khyātā| bhāsaḥ bhasmavarṇaḥ pakṣī śikhāvān prasahavarge| kuliṅgaḥ kālacaṭakaḥ||35-36||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">śvetaḥ śyāmaścitrapṛṣṭhaḥ kālakaḥ kākulīmṛgaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">kūrcikā cillaṭo bheko godhā śallakagaṇḍakau| kadalī nakulaḥ śvāviditi bhūmiśayāḥ smṛtāḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37-38">kākulīmṛgaḥ ‘māluyāsarpa’ iti khyātaḥ, tasya śveta ityādayaścatvāro bhedāḥ| kūrcikā saṅkucaḥ| cillaṭaḥ ciyāraḥ| śallakaḥ mahāśakalī, ‘śalaka’ iti khyātaḥ; gaṇḍakaḥ godhābhedaḥ| kadalī ‘kadalīhaṭṭa’ iti khyātaḥ| śvāvit ‘sejjaka’ iti khyātaḥ| bhūmiśayā bileśayāḥ||37-38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">sṛmaraścamaraḥ khaṅgo mahiṣo gavayo gajaḥ| nyaṅkurvarāhaścānūpā mṛgāḥ sarve rurustathā||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39">sṛmaraḥ mahāśūkaraḥ| camaraḥ keśamṛtyuḥ| khaṅgaḥ gaṇḍakaḥ| gavayaḥ gavākāraḥ| nyaṅkuḥ nyaṅkuśo hariṇaḥ| ruruḥ bahuśṛṅgo hariṇaḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">kūrmaḥ karkaṭako matsyaḥ śiśumārastimiṅgilaḥ| śuktiśaṅkhodrakummīraculukīmakarādayaḥ||40||</seg> iti vāriśayāḥ proktā...|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="40">śiśumāraḥ gotuṇḍanakraḥ| timiṅgilaḥ sāmudro mahāmatsyaḥ| śuktiḥ muktāprabhavo jantuḥ, ūdraḥ jalabiḍālaḥ, kumbhīraḥ ghaṭikāvān, culukī ‘śuśu’ iti khyātaḥ| śiśumārādīnāṃ matsyagrahaṇena grahaṇe prāpte viśeṣavyavahārārthaṃ punarabhidhānam||40||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">...vakṣyante vāricāriṇaḥ| haṃsaḥ krauñco balākā ca bakaḥ kāraṇḍavaḥ plavaḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">śarāriḥ puṣkarāhvaśca keśarī maṇituṇḍakaḥ <note place="foot" type="variant" n="24">'mānatuṇḍakaḥ' iti pā.</note>| mṛṇālakaṇṭho madguśca kādambaḥ kākatuṇḍakaḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">utkrośaḥ puṇḍarīkākṣo megharāvo'mbakukkuṭī| ārā nandīmukhī vāṭī sumukhāḥ sahacāriṇaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">rohiṇī kāmakālī ca sāraso raktaśīrṣakaḥ| cakravākastathā'nye ca khagāḥ santyambucāriṇaḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41-44">haṃsaścaturvidho'pi rājahaṃsādirgrāhyaḥ| krauñcaḥ ‘koñca’ iti khyātaḥ| bakaḥ pāṇḍurapakṣaḥ| balākā śuklā| kāraṇḍavaḥ kākavaktraḥ| plavaḥ svanāmaprasiddhaḥ prasevagalaḥ| śarāriḥ ‘śarālī’ iti loke| madguḥ pānīyakākaḥ| kādambaḥ kalahaṃsaḥ| kākatuṇḍakaḥ śvetakāraṇḍavaḥ| utkrośaḥ ‘kurala’ iti khyātaḥ| puṇḍarīkākṣaḥ puṇḍaraḥ| megharāvaḥ meghanādaḥ; megharāvaścātaka ityanye, tanna tasya vāricaratvābhāvāt| ambukukkuṭī jalakukkuṭī| ārā svanāmakhyātā| nandīmukhī patrāṭī| sārasaḥ prasiddhaḥ| raktaśīrṣakaḥ sārasabhedo lohitaśirāḥ| ambucāriṇa iti jale plavanta ityarthaḥ||41-44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">pṛṣataḥ śarabho rāmaḥ śvadaṃṣṭro mṛgamātṛkā| śaśoraṇau kuraṅgaśca gokarṇaḥ koṭṭakārakaḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">cāruṣko hariṇaiṇau ca śambaraḥ kālapucchakaḥ| ṛṣyaśca varapotaśca vijñeyā jāṅgalā mṛgāḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45-46">pṛṣataḥ citrahariṇaḥ| śarabhaḥ aṣṭāpada uṣṭrapramāṇo mahāśṛṅgaḥ pṛṣṭhagatacatuṣpādaḥ kāśmīre prasiddhaḥ| rāmaḥ himālaye mahāmṛgaḥ| śvadaṃṣṭraḥ caturdaṃṣṭraḥ kārtikapure prasiddhaḥ| mṛgamātṛkā svalpā pṛthūdarā hariṇajātiḥ| kuraṅgaḥ hariṇabhedaḥ| gokarṇaḥ gomukhahariṇaviśeṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="25">'gālguhariṇaḥ' iti pā.</note>| hariṇaḥ tāmravarṇaḥ, eṇaḥ kṛṣṇasāraḥ| ṛṣyaḥ nīlāṇḍo hariṇaḥ| cāruṣkādayo'pi hariṇabhedā eva| śaśastu suśrute bileśayeṣu paṭhitaḥ, tadadūrāntarārtham||45-46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">lāvo vartīrakaścaiva vārtīkaḥ sakapiñjalaḥ| cakoraścopacakraśca kukkubho raktavartmakaḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">lāvādyā viṣkirāstvete vakṣyante vartakādayaḥ| vartako vartikā caiva barhī tittirikukkuṭau||48||</seg> <seg type="unit" n="49">kaṅkaśārapadendrābhagonardagirivartakāḥ| krakaro'vakaraścaiva vāraḍaśceti <note place="foot" type="variant" n="26">'vāraṭāśceti' iti pā.</note> viṣkirāḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="47-49">lāvaḥ prasiddhaḥ| vartīraḥ kapiñjalabhedaḥ| kapiñjalaḥ gauratittiriḥ| vārtīkaḥ caṭakabhedaḥ saṅghātacārī| upacakraḥ cakorabhedaḥ| kukkubhaḥ prasiddhaḥ; raktavartmaka iti kukkubhaviśeṣaṇaṃ, tena sthūlakukkubho gṛhyate| vartakaḥ ‘vaṭṭahī’ iti khyātaḥ| vārtikā svalpapramāṇā jātyantarameva, kecittu vartakastriyaṃ vartikāṃ vadanti; asyāśca grahaṇaṃ strīliṅgabhede'pi viśeṣalāghavapratiṣedhārtham, anyathā strītvena vartikādvartikāyā lāghavaṃ syāt| barhī mayūraḥ| śārapadendrābhaḥ mallakaṅkaḥ| gonardo ‘ghoḍākaṅka’ iti khyātaḥ| krakaraḥ prasiddhaḥ| lāvādivartikādiviṣkiragaṇadvayakaraṇaṃ guṇabhedakathanārtham||47-49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">śatapatro bhṛṅgarājaḥ koyaṣṭirjīvajīvakaḥ| kairātaḥ kokilo'tyūho gopāputraḥ priyātmajaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">laṭṭā laṭṭa(ṭū)ṣako babhrurvaṭahā ḍiṇḍimānakaḥ| jaṭī dundubhipākkāralohapṛṣṭhakuliṅgakāḥ <note place="foot" type="variant" n="27">'...dhāṅkora...' iti pā.</note>||51||</seg> <seg type="unit" n="52">kapotaśukaśāraṅgāściraṭīkaṅkuyaṣṭikāḥ| sārikā kalaviṅkaśca caṭako'ṅgāracūḍakaḥ||52||</seg> pārāvataḥ pāṇḍa(na)vika ityuktāḥ pratudā dvijāḥ|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50-52">śatapatraḥ kāṣṭhakukkuṭakaḥ| bhṛṅgarājaḥ prasiddho bhramaravarṇaḥ| koyaṣṭiḥ ‘koḍā’ iti khyātaḥ| jīvañjīvakaḥ viṣadarśanamṛtyuḥ| atyūhaḥ ḍāhukaḥ, ‘dātyūha’ iti vā pāṭhaḥ, sa ca prasiddhaḥ| laṭṭā pheñcāko raktapucchādhobhāgaḥ, laṭūṣako'pi tadbhedaḥ| ḍiṇḍimānakaḥ ḍiṇḍimavadutkaṭadhvaniḥ| kuliṅga iti vanacaṭakākāraḥ pītamastakaḥ ‘vāai’ iti loke| kalaviṅkaḥ grāmyacaṭakaḥ| caṭakastu devakulacaṭakaḥ svalpapramāṇaḥ| yānyatrānuktānyaprasiddhāni <note place="foot" type="variant" n="28">'yānyatroktānyaprasiddhāni' iti pā.</note> tāni tadvidbhyo deśāntaribhyaśca jñeyāni||50-52||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">prasahya bhakṣayantīti prasahāstena sañjñitāḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">bhūśayā bilavāsitvādānūpānūpasaṃśrayāt <note place="foot" type="variant" n="29">'bilaśāyitvādānūpo'nūpasaṃśrayāt' iti pā.</note>| jale nivāsājjalajā jalecaryājjalecarāḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">sthalajā jāṅgalāḥ proktā mṛgā jāṅgalacāriṇaḥ| vikīrya viṣkirāśceti pratudya pratudāḥ smṛtāḥ||55||</seg> yoniraṣṭavidhā tveṣā māṃsānāṃ parikīrtitā|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="53-55">prasahādisañjñāniruktyā lakṣaṇamāha| prasahyeti haṭhāt| ānūpānūpasaṃśrayāditi pūrvatrāsiddhavidheranityatvenānūpā ityatra yalopasya siddhatvenaiva saṃhitā jñeyā| jalecaryāditi jalavāsināmeva haṃsādīnāṃ jale caraṇamātratvaṃ boddhavyam| ‘sthalajā’ ityukte gajādiṣvapi sthalajāteṣu prasaktiḥ syādityāha- jāṅgalacāriṇa iti| vikīryetyatra ‘bhakṣayanti’ iti śeṣaḥ; evaṃ pratudyetyatrāpi, pratudyeti bahudhā'bhihatya||53-55||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">prasahā bhūśayānūpavārijā vāricāriṇaḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">gurūṣṇasnigdhamadhurā balopacayavardhanāḥ| vṛṣyāḥ paraṃ vātaharāḥ kaphapittavivardhanāḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">hitā vyāyāmanityebhyo narā dīptāgnayaśca ye| prasahānāṃ viśeṣeṇa māṃsaṃ māṃsāśināṃ bhiṣak||58||</seg> <seg type="unit" n="59">jīrṇārśograhaṇīdoṣaśoṣārtānāṃ prayojayet| lāvādyo vaiṣkiro vargaḥ pratudā jāṅgalā mṛgāḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā hitā nṛṇām| pittottare vātamadhye sannipāte kaphānuge||60||</seg> viṣkirā vartakādyāstu prasahālpāntarā guṇaiḥ|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="56-60">prasahā dvividhā māṃsādā vyāghraśyenādayaḥ, tathā amāṃsādāśca gavādayaḥ; tena māṃsādānāṃ viśeṣamāha- prasahānāmityādi| jīrṇatvenārśaḥprabhṛtīnāṃ cirānubandhaṃ darśayati| pratudā ityatra tathā jāṅgalā ityatra cakāro luptanirdiṣṭaḥ| kaphānuge iti cchedaḥ||56-60||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">nātiśītagurusnigdhaṃ <note place="foot" type="variant" n="30">‘nātiśītetyādi| adoṣalamiti yadyapi suśrute “atiśītagurusnigdho mandapittakaphaḥ smṛtaḥ| chāgalastvanabhiṣyandī teṣāṃ pīnasanāśanaḥ” (su. sū. 46) iti kathitaḥ, tathā'pyavyapadeśyapittakaphajanakatvādadoṣalamityuktam| yattu hārīte “tridoṣanuddehadhātusāmānyācchāgalaṃ laghu” ityuktaṃ, tadapi grāmyatvena kaphajananayogyasyāpi chāgalasya tadajanakatvāt samādheyaṃ, yathā madhurasya dāḍimasya madhuradravyāntaravatkaphājanakatvena tridoṣaharatvaṃ,yathā vā sahakāratailasya rūkṣatvaṃ sajātīyāpekṣayā tathāvidhasnehanākartṛtvāt, yathā vā “caturbhāgāvaśiṣṭaṃ tu toyaṃ kaphaharaṃ smṛtam” ityatra kaphaṃ pratītarapānīyavadajanakatvena kaphaharatvamucyate| anyatrāpyevañjātīye pratudaviṣkiravasāmajjādau śleṣmaharatvādi vyākhyeyam| śarīrasāmānyāditi manuṣyamāṃsasyāpi nātiśītagurusnigdhatvādityarthaḥ| ayaṃ ca bṛṃhaṇatve hetuḥ| etena, yadyapi māṃsāntaramapi māṃsatvena śarīramāṃsatulyaṃ, tathā'pi tatra guṇasāmānyābhāvādajamāṃsavannasarvarūpeṇa bṛṃhaṇamityarthaḥ| etena, bhaṅgyā nṛmāṃsasyāpi guṇā ācāryeṇoktā ityavadheyam| anye tu, śarīradhātusāmānyādityanabhiṣyandatve hetumāhuḥ| tanna, aprayojakatvāt| svamate tu grāmyasya bṛṃhaṇasyāpyajāmāṃsasyānabhiṣyanditvaṃ prabhāvādeva vaktavyam| yadeva hi dravyaguṇadvārā nopapadyate, tatraiva prabhāvakalpanasyocitatvāt’ iti śivadāsasenaḥ</note> māṃsamājamadoṣalam||61||</seg> <seg type="unit" n="62">śarīradhātusāmānyādanabhiṣyandi bṛṃhaṇam| māṃsaṃ madhuraśītatvādguru bṛṃhaṇamāvikam||62||</seg> yonāvajāvike <note place="foot" type="variant" n="31">‘yoniṣvajāvī vyāmiśragocaratvādaniścite’ iti pā.</note> miśragocaratvādaniścite|63|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="61-62">śarīradhātusāmānyāditi manuṣyamāṃsasamānatvāt| etena śītagurusnigdhatvena yuktamapyājamāṃsaṃ śarīradhātusāmyāt kaphaṃ na karotītyuktaṃ bhavati| āvikaṃ māṃsaṃ madhuraśītatvena pittaharamapi boddhavyam, ata eva śaradvidhāvapyuktam- “urabhraśarabhān” (sū. 6) iti| raktapittanidāne (ni. 2) tu varāhamahiṣetyādinā dravyāntarasaṃyuktasyaivāvikamāṃsasya raktapittakartṛtvaṃ jñeyam| yonāviti prasahādyaṣṭavidhajātau| miśragocaratvāditi kadācidanūpasevanāt, kadāciddhanvasevanāt, kadācidubhayasevanādajāvyoraniścitayonitvamityarthaḥ| atra, ‘aniścite’ iti yoniviśeṣaṇaṃ, kiṃvā ajā ca avī ca ete aniścite| nanu yadyevaṃ tadā tittirirapi dhanvānūpasevanānna viṣkiragaṇe paṭhanīyaḥ| naivaṃ, tittirijātiviśeṣasya dhanvānūpayorniyamena niṣevaṇādguṇaniyamaḥ pāryate kartum; avyajayostu niyamo'yaṃ nāsti, yataḥ kecidajāvī dhanvamātracare, keciccānūpamātracare, keciccobhayāmātracare; tena tayorniyamacarakṛto yonibhedaḥ kartuṃ na pāryate||61-62||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">sāmānyenopadiṣṭānāṃ māṃsānāṃ svaguṇaiḥ pṛthak||63||</seg> <seg type="unit" n="64">keṣāñcidguṇavaiśeṣyādviśeṣa upadekṣyate| darśanaśrotramedhāgnivayovarṇasvarāyuṣām||64||</seg> <seg type="unit" n="65">barhī hitatamo balyo vātaghno māṃsaśukralaḥ| gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ svaravarṇabalapradāḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">bṛṃhaṇāḥ śukralāścoktā haṃsā mārutanāśanāḥ| snigdhāścoṣṇāśca vṛṣyāśca bṛṃhaṇāḥ svarabodhanāḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">balyāḥ paraṃ vātaharāḥ svedanāścaraṇāyudhāḥ| gurūṣṇo madhuro nātidhanvānūpaniṣevaṇāt||67||</seg> <seg type="unit" n="68">tittiriḥ sañjayecchīghraṃ trīn doṣānanilolbaṇān| pittaśleṣmavikāreṣu sarakteṣu kapiñjalāḥ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">mandavāteṣu śasyante śaityamādhuryalāghavāt| lāvāḥ kaṣāyamadhurā laghavo'gnivivardhanāḥ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">sannipātapraśamanāḥ kaṭukāśca vipākataḥ| godhā vipāke madhurā kaṣāyakaṭukā rase||70||</seg> <seg type="unit" n="71">vātapittapraśamanī bṛṃhaṇī balavardhanī| śallako madhurāmlaśca vipāke kaṭukaḥ smṛtaḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">vātapittakaphaghnaśca kāsaśvāsaharastathā| kaṣāyaviśadāḥ <note place="foot" type="variant" n="32">‘kaṣāyamadhurāḥ’ iti pā.</note> śītā raktapittanibarhaṇāḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">vipāke madhurāścaiva kapotā gṛhavāsinaḥ| tebhyo laghutarāḥ kiñcit kapotā vanavāsinaḥ <note place="foot" type="variant" n="33">‘kapotā vanavāsina iti vanavāsino pārāvatā ityarthaḥ| na tu vanavāsipāṇḍukapotāḥ, teṣāṃ kāṇakapotatvenāpathyatvāt’ iti śivadāsasenaḥ</note>||73||</seg> <seg type="unit" n="74">śītāḥ saṅgrāhiṇaścaiva svalpamūtrakarāśca te| śukamāṃsaṃ kaṣāyāmlaṃ vipāke rūkṣaśītalam||74||</seg> <seg type="unit" n="75">śoṣakāsakṣayahitaṃ saṅgrāhi laghu dīpanam| caṭakā madhurāḥ snigdhā balaśukravivardhanāḥ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">sannipātapraśamanāḥ śamanā mārutasya ca| kaṣāyo viśado rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">śaśaḥ svāduḥ praśastaśca sannipāte'nilāvare| madhurā madhurāḥ pāke tridoṣaśamanāḥ śivāḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">laghavo baddhaviṇmūtrāḥ śītāścaiṇāḥ prakīrtitāḥ| snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ śramaghnamanilāpaham||78||</seg> <seg type="unit" n="79">varāhapiśitaṃ balyaṃ rocanaṃ svedanaṃ guru| gavyaṃ kevalavāteṣu pīnase viṣamajvare||79||</seg> <seg type="unit" n="80">śuṣkakāsaśramātyagnimāṃsakṣayahitaṃ ca tat| snigdhoṣṇaṃ madhuraṃ vṛṣyaṃ māhiṣaṃ guru tarpaṇam||80||</seg> <seg type="unit" n="81">dārḍhyaṃ bṛhattvamutsāhaṃ svapnaṃ ca janayatyapi| gurūṣṇā madhurā balyā bṛṃhaṇāḥ pavanāpahāḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">matsyāḥ snigdhāśca vṛṣyāśca bahudoṣāḥ prakīrtitāḥ| śaivālaśaṣpabhojitvātsvapnasya ca vivarjanāt||82||</seg> <seg type="unit" n="83">rohito dīpanīyaśca laghupāko mahābalaḥ| varṇyo vātaharo vṛṣyaścakṣuṣyo balavardhanaḥ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">medhāsmṛtikaraḥ pathyaḥ śoṣaghnaḥ kūrma ucyate| khaṅgamāṃsamabhiṣyandi balakṛnmadhuraṃ smṛtam||84||</seg> <seg type="unit" n="85">snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ varṇyaṃ śramaghnamanilāpaham| dhārtarāṣṭracakorāṇāṃ dakṣāṇāṃ śikhināmapi||85||</seg> <seg type="unit" n="86">caṭakānāṃ ca yāni syuraṇḍāni ca hitāni ca| kṣīṇaretaḥsu kāseṣu hṛdrogeṣu kṣateṣu ca||86||</seg> <seg type="unit" n="87">madhurāṇyavidāhīni sadyobalakarāṇi ca| śarīrabṛṃhaṇe nānyat khādyaṃ māṃsādviśiṣyate||87||</seg> iti vargastṛtīyo'yaṃ māṃsānāṃ parikīrtitaḥ| iti māṃsavargastṛtīyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="63-87">keṣāñciditi vakṣyamāṇamayūrādīnām| guṇavaiśeṣyāditi viśiṣṭaguṇaśālitvāt| mayūrasya gurutvasnigdhatvaṃ vartakādigaṇapaṭhitatvenaiva labdhaṃ sat punarucyate viśeṣārtham| evamanyatrāpi gaṇoktaguṇakathanena labdhasya punaḥ kathane vyākhyeyam| caraṇāyudhaḥ kukkuṭaḥ| dhanvānūpaniṣevaṇāditi hetukathanena ya eva dhanvānūpaniṣevī tittiriḥ sa eva yathoktaguṇa iti jñeyam| evamanye'pi ye gavādayo dhanvānūpaniṣeviṇaste'pi tittirisamānaguṇā bhavanti, tittiristu viśeṣeṇeti tittiriḥ sākṣāduktaḥ| kiṃvā, tittirereva evaṅguṇatve dhanvānūpaniṣevaṇaṃ hetuḥ, nānyatra gavāderanūpadeśāderiti jñeyam| kapotā gṛhavāsina iti pārāvatāḥ| caṭakā madhurā ityādi kecit paṭhantyeva, ye tu na paṭhanti teṣāṃ mate caṭakasya pratudasāmānyaguṇalabdhaṃ vṛṣyatvaṃ “tṛptiṃ caṭakamāṃsānāṃ gatvā yo'nupibet payaḥ” (ci. 2) ityādivṛṣyaprayogādeva labhyate| mayūrādīnāṃ tu bahavo guṇā gaṇoktaguṇādhikā iti pṛthak pāṭhaḥ kṛtaḥ| “māṃsaṃ bṛṃhaṇānām” (sū. 25) ityanenaivāgryādhikāravacanena māṃsasya bṛṃhaṇatve labdhe ‘śarīrabṛṃhaṇe nānyat’ ityādivacanaṃ prakaraṇaprāptatvena tathā tasyaivārthasya dārḍhyārthaṃ ca jñeyam||63-87||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">atha śākavargaḥ- pāṭhāśuṣāśaṭīśākaṃ vāstukaṃ suniṣaṇṇākam||88||</seg> <seg type="unit" n="89">vidyādgrāhi tridoṣaghnaṃ bhinnavarcastu vāstukam| tridoṣaśamanī vṛṣyā kākamācī rasāyanī||89||</seg> <seg type="unit" n="90">nātyuṣṇaśītavīryā ca bhedinī kuṣṭhanāśinī| rājakṣavakaśākaṃ tu tridoṣaśamanaṃ laghu||90||</seg> <seg type="unit" n="91">grāhi śastaṃ viśeṣeṇa grahaṇyarśovikāriṇām| kālaśākaṃ tu kaṭukaṃ dīpanaṃ garaśophajit||91||</seg> <seg type="unit" n="92">laghūṣṇaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ kālāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘kālākhyaṃ’ iti pā.</note> śākamucyate| dīpanī coṣṇavīryā ca grāhiṇī kaphamārute||92||</seg> <seg type="unit" n="93">praśasyate'mlacāṅgerī grahaṇyarśohitā ca sā| madhurā madhurā pāke bhedinī śleṣmavardhanī||93||</seg> <seg type="unit" n="94">vṛṣyā snigdhā ca śītā ca madaghnī cāpyupodikā| rūkṣo madaviṣaghnaśca praśasto raktapittinām||94||</seg> <seg type="unit" n="95">madhuro madhuraḥ pāke śītalastaṇḍulīyakaḥ| maṇḍūkaparṇī vetrāgraṃ kucelā vanatiktakam||95||</seg> <seg type="unit" n="96">karkoṭakāvalgujakau paṭolaṃ śakulādanī| vṛṣapuṣpāṇi śārṅgeṣṭā kembūkaṃ sakaṭhillakam||96||</seg> <seg type="unit" n="97">nāḍī kalāyaṃ gojihvā vārtākaṃ tilaparṇikā| kaulakaṃ kārkaśaṃ naimbaṃ śākaṃ pārpaṭakaṃ ca yat||97||</seg> kaphapittaharaṃ tiktaṃ śītaṃ kaṭu vipacyate|98|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="88-97">śākānāmapi vyañjanatvenānantaramupadeśaḥ| śuṣā kāsamardaḥ| śaṭī svanāmaprasiddhā| vāstukaṃ ṭaṅkavāstukam| nātyuṣṇaśītavīryeti noṣṇatvaṃ prakarṣaprāptamasyā nāpi śītatvamityarthaḥ| yattu suśrute “tiktā kākamācī vātaṃ śamayati, uṣṇavīryatvāt” (su. sū. 40) ityuktaṃ tadvīryavādimatena, ata eva dravyaguṇe suśrute'pi “nātyuṣṇaśītā” (su. sū. 46) ityevameva paṭhitam| rājakṣavakaḥ dugdhikā| kālaśākaṃ ‘kāliyā’ iti khyātaṃ, kālākhyamiti kālaśākamevocyate punaḥ; anye tu ‘kālāyaṃ’ iti paṭhanti| maṇḍūkaparṇī maṇimaṇīti <note place="foot" type="variant" n="35">‘mānavatī iti thānakunī’ iti ca pā.</note> khyātā| kucelā akarṇaviddhakābhedaḥ| vanatiktakaṃ pathyasundaram| avalgujo vālgujī| śakulādanī kaṭurohiṇī| śārṅgeṣṭā kākatiktā| kaṭhillakaḥ punarnavā| nāḍī nāḍīcaḥ| kalāyo vartulakalāyaḥ| tilaparṇikā hulahulikā| gojihvā dārvipatrikā| kulakaḥ kāravellakaḥ, kecittu kulakaṃ paṭolabhedamāhuḥ| karkaśaḥ svalpakarkoṭakaḥ||88-97||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">sarvāṇi sūpyaśākāni phañjī cillī kutumbakaḥ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">ālukāni ca sarvāṇi sapatrāṇi kuṭiñjaram <note place="foot" type="variant" n="36">‘kuṭiñjaraṃ tāmramūlakam’ iti aruṇadattaḥ| ‘kaṭhiñjaraṃ’ iti pā.</note>| śaṇaśālmalipuṣpāṇi karbudāraḥ suvarcalā||99||</seg> <seg type="unit" n="100">niṣpāvaḥ kovidāraśca patturaścuccuparṇikā| kumārajīvo loṭṭākaḥ pālaṅkyā māriṣastathā||100||</seg> <seg type="unit" n="101">kalambanālikāsūryaḥ kusumbhavṛkadhūmakau| lakṣmaṇā ca prapunnāḍo nalinīkā kuṭherakaḥ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">loṇikā yavaśākaṃ ca kūṣmāṇḍakamavalgujam| yātukaḥ śālakalyāṇī triparṇī pīluparṇikā||102||</seg> <seg type="unit" n="103">śākaṃ guru ca rūkṣaṃ ca prāyo viṣṭabhya jīryati| madhuraṃ śītavīryaṃ ca purīṣasya ca bhedanam||103||</seg> <seg type="unit" n="104">svinnaṃ niṣpīḍitarasaṃ snehāḍhyaṃ tat praśasyate| śaṇasya kovidārasya karbudārasya śālmaleḥ||104||</seg> <seg type="unit" n="105">puṣpaṃ grāhi praśastaṃ ca raktapitte viśeṣataḥ| nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣapadmādipallavāḥ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">kaṣāyāḥ stambhanāḥ śītā hitāḥ pittātisāriṇām| vāyuṃ vatsādanī hanyāt kaphaṃ gaṇḍīracitrakau||106||</seg> <seg type="unit" n="107">śreyasī bilvaparṇī ca bilvapatraṃ tu vātanut| bhaṇḍī śatāvarīśākaṃ balā jīvantikaṃ ca yat||107||</seg> <seg type="unit" n="108">parvaṇyāḥ parvapuṣpyāśca vātapittaharaṃ smṛtam| laghu bhinnaśakṛttiktaṃ lāṅgalakyurubūkayoḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">tilavetasaśākaṃ ca śākaṃ pañcāṅgulasya ca| vātalaṃ kaṭutiktāmlamadhomārgapravartanam||109||</seg> <seg type="unit" n="110">rūkṣāmlamuṣṇaṃ kausumbhaṃ kaphaghnaṃ pittavardhanam| trapusairvārukaṃ svādu guru viṣṭambhi śītalam||110||</seg> <seg type="unit" n="111">mukhapriyaṃ ca rūkṣaṃ ca mūtralaṃ trapusaṃ tvati| ervārukaṃ ca sampakvaṃ dāhatṛṣṇāklamārtinut||111||</seg> <seg type="unit" n="112">varcobhedīnyalābūni <note place="foot" type="variant" n="37">bhinnavarcāṃsyalābūni’ iti pā.</note> rūkṣaśītagurūṇi ca| cirbhaṭairvāruke tadvadvarcobhedahite tu te||112||</seg> <seg type="unit" n="113">sakṣāraṃ <note place="foot" type="variant" n="38">‘sakṣāramityādi pakvakūṣmāṇḍaguṇaḥ, bālamadhyayoḥ kṣāratvābhāvāt| ata eva tantrāntare “pittaghnaṃ teṣu kūṣmāṇḍaṃ bālaṃ madhyaṃ kaphāvaham| pakvaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāraṃ dīpanaṃ bastiśodhanam|| sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ pathyaṃ cetovikāriṇām” (su. sū. 46)’ iti śivadāsasenaḥ</note> pakvakūṣmāṇḍaṃ madhurāmlaṃ tathā laghu| sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ca sarvadoṣanibarhaṇam||113||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="98-113">sūpyaśākāni māṣaparṇyādīni| phañjī brāhmaṇayaṣṭikā| cillī gauḍavāstukaḥ| kutumbakaḥ droṇapuṣpikā| ālukāni piṇḍālukādīni| karbudāraḥ kāñcanaḥ| suvarcalā sūryabhaktikā, kecit phappukamāhuḥ| pattūraḥ śāliñcaḥ| cuccuparṇikā nāḍīcabhedaḥ| kumārajīvaḥ jīvaśākam| loṭṭākaḥ loṭṭāmāriṣaḥ| nālikā gonāḍīcaḥ| āsurī rājikā maṇḍako vā| vṛkadhūmakaḥ bhūmiśirīṣaḥ| lakṣmaṇā svanāmakhyātā| nalinī padmamṛṇālaṃ, nīlinītipāṭhapakṣe buhnā| yavaśākaṃ kṣetravāstukam| kūṣmāṇḍaḥ sarpacchatram| avalgujamiti avalgujabhedaḥ| yātukaḥ śuklā śālaparṇī| śālakalyāṇī śāliñcabhedaḥ| triparṇī haṃsapādikā| pīluparṇī moraṭakaḥ| gaṇḍīraḥ śamaṭhaḥ| bilvaparṇī bilvārjakam| bhaṇḍī svanāmakhyātā| parvaṇī parvaśākam| parvapuṣpī kukkuṭī| pañcāṅgulaḥ citrairaṇḍaḥ| ervārukaṃ rājakarkaṭī| kūṣmāṇḍakaṃ suśrute bālyādyavasthābhedena paṭhitaṃ tadapyaviruddhabheva, yato bālamadhyayostatra pittaharatvaṃ kaphakaratvaṃ coktaṃ, tadapīha pittottare kaphottare sannipāte boddhavyam||98-113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">kelūṭaṃ ca kadambaṃ ca nadīmāṣakamaindukam| viśadaṃ guru śītaṃ ca samabhiṣyandi cocyate||114||</seg> <seg type="unit" n="115">utpalāni kaṣāyāṇi raktapittaharāṇi ca| tathā tālapralambaṃ syāduraḥkṣatarujāpaham||115||</seg> <seg type="unit" n="116">kharjūraṃ tālaśasyaṃ ca raktapittakṣayāpaham| tarūṭabisaśālūkakrauñcādanakaśerukam||116||</seg> <seg type="unit" n="117">śṛṅgāṭakāṅkaloḍyaṃ ca guru viṣṭambhi śītalam| kumudotpalanālāstu sapuṣpāḥ saphalāḥ smṛtāḥ||117||</seg> <seg type="unit" n="118">śītāḥ svādukaṣāyāstu kaphamārutakopanāḥ| kaṣāyamīṣadviṣṭambhi raktapittaharaṃ smṛtam||118||</seg> <seg type="unit" n="119">pauṣkaraṃ tu bhavedbījaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| balyaḥ śīto guruḥ snigdhastarpaṇo bṛṃhaṇātmakaḥ||119||</seg> <seg type="unit" n="120">vātapittaharaḥ svādurvṛṣyo muñjātakaḥ param| jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ kaṇṭhyaḥ śasto rasāyane||120||</seg> <seg type="unit" n="121">vidārikando balyaśca mūtralaḥ svāduśītalaḥ| amlikāyāḥ smṛtaḥ kando grahaṇyarśohito laghuḥ||121||</seg> <seg type="unit" n="122">nātyuṣṇaḥ kaphavātaghno grāhī śasto madātyaye| tridoṣaṃ baddhaviṇmūtraṃ sārṣapaṃ śākamucyate||122||</seg> <seg type="unit" n="123">(tadvat <note place="foot" type="variant" n="39">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> syādraktanālasya rūkṣamamlaṃ viśeṣataḥ|) tadvat piṇḍālukaṃ vidyāt kandatvācca mukhapriyam| sarpacchatrakavarjyāstu bahvyo'nyāśchatrajātayaḥ||123||</seg> <seg type="unit" n="124">śītāḥ pīnasakartryaśca madhurā gurvya eva ca| caturthaḥ śākavargo'yaṃ patrakandaphalāśrayaḥ||124||</seg> iti śākavargaścaturthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="114-124">keluṭe hārītavacanaṃ- “keluṭaṃ svādu viṭapaṃ tatkandaḥ svāduśītalaḥ” iti| kadambaṃ kadambikāṃ vadanti, kecittu svalpakadambakamāhuḥ| nadīmāṣakaḥ ‘udīmānaka’ iti khyātaḥ| aindukaṃ nikṣāraḥ| tālapralambaḥ tālāṅkuraḥ| śasyaśabdeneha mastakamajjā gṛhyate| taruṭaḥ kahlārakandaḥ| krauñcādanaṃ dhiñculikā| kaśerukaśabdena ciñcoḍakā rājakaśerukaśca gṛhyate| aṅkāloḍyaṃ hrasvotpalakandaḥ| muñjātaka auttarāpathikakandaḥ| amlikā svalpaviṭapā prāyaḥ kāmarūpādau bhavati| sarpacchatraṃ sarpaphaṇākāraṃ chatrakam| anyāśchatrajātayaḥ karīṣapalālādijā bahulā <note place="foot" type="variant" n="40">‘vartulā’ iti pā.</note> jñeyāḥ| patrakandaphalāśraya iti prādhānyena, tena puṣpādyāśrayatvamapi śākavargasya jñeyam||114-124||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">atha phalavargaḥ- tṛṣṇādāhajvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān| vātapittamudāvartaṃ svarabhedaṃ madātyayam||125||</seg> <seg type="unit" n="126">tiktāsyatāmāsyaśoṣaṃ kāsaṃ cāśu vyapohati| mṛdvīkā bṛṃhaṇī vṛṣyā madhurā snigdhaśītalā||126||</seg> <seg type="unit" n="127">madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ kharjūraṃ guru śītalam| kṣaye'bhighāte dāhe ca vātapitte ca taddhitam||127||</seg> <seg type="unit" n="128">tarpaṇaṃ bṛṃhaṇaṃ phalgu guru viṣṭambhi śītalam| parūṣakaṃ madhūkaṃ ca vātapitte ca śasyate||128||</seg> <seg type="unit" n="129">madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ balyamāmrātaṃ tarpaṇaṃ guru| sasnehaṃ śleṣmalaṃ śītaṃ vṛṣyaṃ viṣṭabhya jīryati||129||</seg> <seg type="unit" n="130">tālaśasyāni siddhāni nārikelaphalāni ca| bṛṃhaṇasnigdhaśītāni balyāni madhurāṇi ca||130||</seg> <seg type="unit" n="131">madhurāmlakaṣāyaṃ ca viṣṭambhi guru śītalam| pittaśleṣmakaraṃ bhavyaṃ grāhi vakraviśodhanam||131||</seg> <seg type="unit" n="132">amlaṃ parūṣakaṃ drākṣā badarāṇyārukāṇi ca| pittaśleṣmaprakopīṇi karkandhunikucānyapi||132||</seg> <seg type="unit" n="133">nātyuṣṇaṃ guru sampakvaṃ svāduprāyaṃ mukhapriyam| bṛṃhaṇaṃ jīryati kṣipraṃ nātidoṣalamārukam||133||</seg> <seg type="unit" n="134">dvividhaṃ śītamuṣṇaṃ ca madhuraṃ cāmlameva ca| guru pārāvataṃ jñeyamarucyatyagnināśanam||134||</seg> <seg type="unit" n="135">bhavyādalpāntaraguṇaṃ kāśmaryaphalamucyate| tathaivālpāntaraguṇaṃ tūdamamlaṃ parūṣakāt||135||</seg> <seg type="unit" n="136">kaṣāyamadhuraṃ ṭaṅkaṃ vātalaṃ guru śītalam| kapitthamāmaṃ kaṇṭhaghnaṃ viṣaghnaṃ grāhi vātalam <note place="foot" type="variant" n="41">‘śītalam’ iti pā.</note>||136||</seg> <seg type="unit" n="137">madhurāmlakaṣāyatvāt saugandhyācca rucipradam| paripakvaṃ <note place="foot" type="variant" n="42">‘tadeva siddhaṃ’ iti pā.</note> ca doṣaghnaṃ viṣaghnaṃ grāhi gurvapi||137||</seg> <seg type="unit" n="138">bilvaṃ tu durjaraṃ pakvaṃ doṣalaṃ pūtimārutam| snigdhoṣṇatīkṣṇaṃ tadbālaṃ dīpanaṃ kaphavātajit||138||</seg> <seg type="unit" n="139">raktapittakaraṃ bālamāpūrṇaṃ pittavardhanam| pakvamāmraṃ jayedvāyuṃ māṃsaśukrabalapradam||139||</seg> <seg type="unit" n="140">kaṣāyamadhuraprāyaṃ guru viṣṭambhi śītalam| jāmbavaṃ kaphapittaghnaṃ grāhi vātakaraṃ param||140||</seg> <seg type="unit" n="141">badaraṃ madhuraṃ snigdhaṃ bhedanaṃ vātapittajit| tacchuṣkaṃ kaphavātaghnaṃ pitte na ca virudhyate||141||</seg> <seg type="unit" n="142">kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ grāhi simbi(ñci)tikāphalam| gāṅgerukī karīraṃ ca bimbī todanadhanvanam||142||</seg> <seg type="unit" n="143">madhuraṃ sakaṣāyaṃ ca śītaṃ pittakaphāpaham| sampakvaṃ panasaṃ mocaṃ rājādanaphalāni ca||143||</seg> <seg type="unit" n="144">svādūni sakaṣāyāṇi snigdhaśītagurūṇi ca| kaṣāyaviśadatvācca saugandhyācca rucipradam||144||</seg> <seg type="unit" n="145">avadaṃśakṣamaṃ hṛdyaṃ vātalaṃ lavalīphalam| nīpaṃ śatāhvakaṃ <note place="foot" type="variant" n="43">‘sabhārgakaṃ’ iti pā.</note> pīlu tṛṇaśūnyaṃ vikaṅkatam||145||</seg> <seg type="unit" n="146">prācīnāmalakaṃ caiva doṣaghnaṃ garahāri ca| aiṅgudaṃ tiktamadhuraṃ snigdhoṣṇaṃ kaphavātajit||146||</seg> <seg type="unit" n="147">tindukaṃ kaphapittaghnaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ laghu| vidyādāmalake sarvān rasāṃllavaṇavarjitān||147||</seg> <seg type="unit" n="148">rūkṣaṃ svādu kaṣāyāmlaṃ kaphapittaharaṃ param| rasāsṛṅmāṃsamedojāndoṣān hanti bibhītakam||148||</seg> <seg type="unit" n="149">svarabhedakaphotkledapittarogavināśanam| amlaṃ kaṣāyamadhuraṃ vātaghnaṃ grāhi dīpanam||149||</seg> <seg type="unit" n="150">snigdhoṣṇaṃ dāḍimaṃ hṛdyaṃ kaphapittāvirodhi ca| rūkṣāmlaṃ dāḍimaṃ yattu tat pittānilakopanam||150||</seg> <seg type="unit" n="151">madhuraṃ pittanutteṣāṃ pūrvaṃ dāḍimamuttamam| vṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ vātaśleṣmaṇi śasyate||151||</seg> <seg type="unit" n="152">amlikāyāḥ phalaṃ pakvaṃ tasmādalpāntaraṃ guṇaiḥ| guṇaistaireva saṃyuktaṃ bhedanaṃ tvamlavetasam||152||</seg> <seg type="unit" n="153">śūle'rucau vibandhe ca mande'gnau madyaviplave <note place="foot" type="variant" n="44">‘madyaviplavo madātyayaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>| hikkāśvāse ca kāse ca vamyāṃ varcogadeṣu ca||153||</seg> <seg type="unit" n="154">vātaśleṣmasamuttheṣu sarveṣvevopadiśyate| kesaraṃ mātuluṅgasya laghu śeṣamato'nyathā||154||</seg> <seg type="unit" n="155">rocano dīpano hṛdyaḥ sugandhistvagvivarjitaḥ| karcūraḥ kaphavātaghnaḥ śvāsahikkārśasāṃ hitaḥ||155||</seg> <seg type="unit" n="156">madhuraṃ kiñcidamlaṃ ca hṛdyaṃ bhaktaprarocanam| durjaraṃ vātaśamanaṃ nāgaraṅgaphalaṃ guru <note place="foot" type="variant" n="45">‘sugandhi madhuraṃ sāmlaṃ viśadaṃ bhaktarocanam| guru vātapraśamanaṃ vidyānnāriṅgajaṃ phalam’ iti pā.</note>||156||</seg> <seg type="unit" n="157">vātāmābhiṣukākṣoṭamukūlakanikocakāḥ| gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ sorumāṇā balapradāḥ||157||</seg> <seg type="unit" n="158">vātaghnā bṛṃhaṇā vṛṣyāḥ kaphapittābhivardhanāḥ| priyālameṣāṃ sadṛśaṃ vidyādauṣṇyaṃ vinā guṇaiḥ||158||</seg> <seg type="unit" n="159">śleṣmalaṃ madhuraṃ śītaṃ śleṣmātakaphalaṃ guru| śleṣmalaṃ guru viṣṭambhi cāṅkoṭaphalamagnijit||159||</seg> <seg type="unit" n="160">gurūṣṇaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ keśaghnaṃ ca śamīphalam| viṣṭambhayati kārañjaṃ vātaśleṣmāvirodhi ca||160||</seg> <seg type="unit" n="161">āmrātakaṃ dantaśaṭhamamlaṃ sakaramardakam| raktapittakaraṃ vidyādairāvatakameva ca||161||</seg> <seg type="unit" n="162">vātaghnaṃ dīpanaṃ caiva vārtākaṃ kaṭu tiktakam| vātalaṃ kaphapittaghnaṃ vidyāt parpaṭakīphalam||162||</seg> <seg type="unit" n="163">pittaśleṣmaghnamamlaṃ ca vātalaṃ cākṣikīphalam| madhurāṇyamlapākīni pittaśleṣmaharāṇi ca||163||</seg> <seg type="unit" n="164">aśvatthodumbaraplakṣanyagrodhānāṃ phalāni ca| kaṣāyamadhurāmlāni vātalāni gurūṇi ca||164||</seg> <seg type="unit" n="165">bhallātakāsthyagnisamaṃ tanmāṃsaṃ svādu śītalam| pañcamaḥ phalavargo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ||165||</seg> iti phalavargaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="125-165">phalānāmapi keṣāñcicchākavadupayogāt phalavargamāha| mṛdvīkā'gre'bhidhīyate śreṣṭhaguṇatvāt| phalgu audumbaram| madhūkaśabdena samānaguṇatvāt phalaṃ kusumaṃ ca jñeyam| parūṣakaṃ <note place="foot" type="variant" n="46">parūṣakamiha pakvam, āmasya pittajanakatvāt| uktaṃ ca vāgbhaṭe- “vātaghnaṃ pittajananamāmaṃ vidyāt parūṣakam| tadeva pakvaṃ madhuraṃ vātapittanibarhaṇam” iti śivadāsasenaḥ</note> ceha madhuraparūṣakaṃ jñeyam| āmrātam ‘āmaḍā’ iti khyātamāmraphalasadṛśamiti candrikā; etacca dvividhaṃ madhuramamlaṃ ca; atra madhurasyaiva guṇaḥ, amlasya vakṣyamāṇatvāt| tālaśasyānīti tālaphalāni, yathā “harītakīnāṃ śasyāni” (ci. 1) ityatra phalameva śasyamucyate| siddhāni pakvāni; tena pakvatālasya grahaṇam| bhavyaṃ karmaraṅgaphalaṃ; kecittvaksaṃhatimātraphalaṃ vadanti| ārukaṃ kārtikeyapure prasiddham| karkandhūḥ śṛgālabadarī, karkandhūnikucayorvicchidya pāṭhena nityaṃ pittaśleṣmakartṛtvaṃ tayordarśayati| parūṣakādīnāṃ tu madhurāmlabhedena dvirūpāṇāṃ ya eva parūṣakādayo'mlāsta eva pittaśleṣmakarā iti| pārāvataḥ kāmarūpaprasiddhaḥ| atra yo madhuraḥ sa śītaḥ, yaścāmlaḥ sa uṣṇa iti jñeyam| evaṃ rasanirdeśenaiva vīrye labdhe'pi punarvīryākhyānamamlasyāmalakasya śītatādarśanādboddhavyam| ṭaṅkaṃ kāśmīraprasiddham| siddhamiti kālavaśāt pakvam| kapitthabilvāmrāṇāmavasthābhedena guṇakathanaṃ sarvāvasthāsu teṣāmupayojyatvāt| badaraṃ madhyapramāṇaṃ; taddhi madhurameva bhavati| gāṅgerukaṃ nāgabalāphalam| karīro marujo drumaḥ| todanaṃ dhanvanabhedaḥ| rājādanaṃ kṣīrī| avadaṃśakṣamamiti lavalīphalaṃ prāśya dravyāntare rucirbhavati| nīpaṃ kadambakam| śatāhvakaphalaṃ ‘seha’ iti khyātam| pīlu auttarāpathikam| tṛṇaśūnyaṃ ketakīphalam| prācīnāmalakaṃ pānīyāmalakam| tindukaṃ kenduḥ| dāḍimaguṇe kaphapittāvirodhīti amladāḍimaṃ pittāvirodhi, madhuraṃ tu kaphāvirodhi, evaṃ ca tridoṣaharatvamasyopapannaṃ; yaduktaṃ suśrute- “dvividhaṃ tattu vijñeyaṃ madhuraṃ cāmlameva ca| tridoṣaghnaṃ tu madhuramamlaṃ vātakaphāpaham” (su. sū. 46) iti| vṛkṣāmlaṃ mahārdrakam| amlikā tintiḍī| śeṣamiti tvaṅmāṃsam, ato'nyatheti guru; kiṃvā, śūle'rucāvityādyuktakeśaraguṇaviparītam| vātāmādaya auttarāpathikāḥ| priyālo'yaṃ magadhaprasiddhaḥ| dantaśaṭhaḥ jambīraḥ; kecidamloṭaṃ vadanti| ihāmrātakamamlaṃ grāhyaṃ, pūrvaṃ tu madhuramāmrātakamuktam| karamardaṃ dvividhaṃ grāmajaṃ vanajaṃ ca| airāvatam amlātakaṃ; kiṃvā nāgaraṅgam| vārtākaṃ dakṣiṇāpathe phalavat khādyate yadgoṣṭhavārtākasañjñakaṃ, tasyeha guṇaḥ; kiṃvā phalavadasiddhasyaiva vārtākasyopayojyasyāyaṃ guṇaḥ| ākṣikī latā tasyāḥ phalamākṣikam| anupāki ‘anuyā’ iti khyātā| agnisamamiti sphoṭādijanakatvāt||125-165||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="166">atha haritavargaḥ- rocanaṃ dīpanaṃ vṛṣyamārdrakaṃ viśvabheṣajam| vātaśleṣmavibandheṣu rasastasyopadiśyate||166||</seg> <seg type="unit" n="167">rocano dīpanastīkṣṇaḥ sugandhirmukhaśodhanaḥ| jambīraḥ kaphavātaghnaḥ krimighno bhaktapācanaḥ||167||</seg> <seg type="unit" n="168">bālaṃ doṣaharaṃ, vṛddhaṃ tridoṣaṃ, mārutāpaham| snigdhasiddhaṃ, viśuṣkaṃ tu mūlakaṃ kaphavātajit||168||</seg> <seg type="unit" n="169">hikkākāsaviṣaśvāsapārśvaśūlavināśanaḥ| pittakṛt kaphavātaghnaḥ surasaḥ pūtigandhahā||169||</seg> <seg type="unit" n="170">yavānī cārjakaścaiva śigruśāleyamṛṣṭakam| hṛdyānyāsvādanīyāni pittamutkleśayanti ca||170||</seg> <seg type="unit" n="171">gaṇḍīro jalapippalyastumbaruḥ śṛṅgaverikā| tīkṣṇoṣṇakaṭurūkṣāṇi kaphavātaharāṇi ca||171||</seg> <seg type="unit" n="171">puṃstvaghnaḥ kaṭurūkṣoṣṇo bhūstṛṇo vakraśodhanaḥ| kharāhvā kaphavātaghnī bastirogarujāpahā||171||</seg> <seg type="unit" n="173">dhānyakaṃ cājagandhā ca sumukhaśceti rocanāḥ| sugandhā nātikaṭukā doṣānutkleśayanti ca||173||</seg> <seg type="unit" n="174">grāhī gṛñjanakastīkṣṇo vātaśleṣmārśasāṃ hitaḥ| svedane'bhyavahāre ca yojayettamapittinām||174||</seg> <seg type="unit" n="175">śleṣmalo mārutaghnaśca palāṇḍurna ca pittanut <note place="foot" type="variant" n="47">‘naca pittanuditi nātipittalaḥ, kiñcitpittaṃ karotyeva,’ iti śivadāsasenaḥ</note>| āhārayogī balyaśca gururvṛṣyo'tha rocanaḥ||175||</seg> <seg type="unit" n="176">krimikuṣṭhakilāsaghno vātaghno gulmanāśanaḥ| snigdhaścoṣṇaśca vṛṣyaśca laśunaḥ kaṭuko guruḥ||176||</seg> <seg type="unit" n="177">śuṣkāṇi kaphavātaghnānyetānyeṣāṃ phalāni ca| haritānāmayaṃ caiṣa ṣaṣṭho vargaḥ samāpyate||177||</seg> iti haritavargaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="166-177">haritānāmapyārdrakādīnāṃ phalavadagnipākamantareṇa bhojanasya prāk paścāccopayogāt phalamanu haritakathanaṃ, phalebhyastu paścādabhidhānaṃ haritasya tṛptyanādhāyakatvāt| ārdrakamiti viśeṣaṇaṃ śuṇṭhīvyavṛttyarthaṃ, śuṇṭhīguṇaścāhārasaṃyogivarge bhaviṣyati| jambīraḥ parṇāsabhedaḥ, jambīraphalaṃ sugandhi| bālaṃ doṣaharamiti taruṇāvasthāyāmavyaktarasāyāṃ tridoṣaharam| tantrāntaravacanaṃ hi- “yāvaddhi cāvyaktarasānvitāni navaprarūḍhāni ca mūlakāni| bhavanti tāvallaghudīpanāni pittānilaśleṣmaharāṇi caiva”| vṛddhaṃ tridoṣamiti tadeva pravṛddham, enāmeva mūlakāvasthāmabhipretya coktaṃ- “mūlakaṃ kandānāmapathyatve prakṛṣṭatamam” (sū. 25) iti| mārutāpahaṃ snigdhasiddhamiti sāmānyena bālaṃ vṛddhaṃ ca| ‘śuṣkāṇi kaphavātaghnānyetāni’ iti vakṣyamāṇagranthenaiva śuṣkamūlakasya kaphavātahantṛtve labdhe punarvacanaṃ prakarṣaprāptyartham| pūtigandhaheti śarīrasya tathā vyañjanārthaṃ māṃsasya ca pūtigandhatāṃ hanti| arjakaḥ śvetaparṇāsaḥ| śigruḥ viṭapaśobhāñjanaḥ; śāleyaścāṇakyamūlaṃ marau prasiddhaṃ, kiṃvā śāleyamiti misteyaṃ pāṭakaprasiddhaṃ, vacanaṃ hi- “cāṇakyamūlamisteye śāleyābhikhyayā jaguḥ” iti; mṛṣṭakaṃ rājikā| gaṇḍīro dvividho raktaḥ śuklaśca; tatra yo raktaḥ sa hi kaṭutvena haritavarge paṭhyate, yastu śuklo jalajaḥ sa śākavarge paṭhita iti naikasya vargadvaye pāṭhaḥ| jalapippalī jale pippalyākārā bhavati| śṛṅgaverī gojihvikā, kiṃvā ārdrakākṛtiḥ śṛṅgaverī; yaduktaṃ- “śṛṅgaveravadākṛtyā śṛṅgaverīti bhāṣitā| kustumburusamākṛtyā tumburūṇi vadanti ca” iti| bhūstṛṇo gandhatṛṇaḥ| kharāhvā kṛṣṇajīrakam| ajagandhā vanayavānī| sumukhaḥ parṇāsabhedaḥ| ayaṃ ca dhānyakādīnāmārdrāṇāṃ guṇaḥ, śuṣkāṇāṃ tvāhārayogigaṇe “kāravī kuñcikā” ityādinā guṇaṃ nirdekṣyati| gṛñjanakaḥ svalpanālapatraḥ palāṇḍureva| etānīti haritavargoktāni| śuṣkāṇītyādinā yadyapi śuṣkāṇāmapi śuṇṭhīprabhṛtīnāṃ guṇa ukto bhavati, tathā'pi viśeṣaguṇāntarakathanārthaṃ punastadabhidhānamāhārasaṃyogivarge bhaviṣyatīti na paunaruktyam||166-177||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="178">atha madyavargaḥ- prakṛtyā madyamamloṣṇamamlaṃ coktaṃ vipākataḥ| sarvaṃ sāmānyatastasya viśeṣa upadekṣyate||178||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="178">annamabhidhāya pānaṃ vaktavyaṃ, tatrāpi pānapradhānamapi pānīyamullaṅghya harṣādikartṛtvājjanānāṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘jalādatyarthaṃ priyatvācca madyamāha-’ iti pā.</note> mukhyapeyatvācca madyamāha| prakṛtyeti svabhāvāt| yadyapi ca madye pīyamāne nāmlarasatā pratīyate vyaktā, tathā'pi dantaharṣamukhasrāvādyamlakāryakartṛtvādamlameva| vacanaṃ hi- “madhurāṇi madhuraprabhāvāṇi madhurāṇyeva kṛtvopadekṣyāmaḥ, tathetarāṇyapi” (vi. 8) iti| tena, amlaprabhāvasya madyasyāmlarasatvameva; ata evoktaṃ- “sarveṣāṃ madyamamlānāmuparyupari vartate” (ci. 24) iti| vipākata iti tṛtīyāyāṃ tasiḥ||178||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="179">kṛśānāṃ saktamūtrāṇāṃ grahaṇyarśovikāriṇām| surā praśastā vātaghnī stanyaraktakṣayeṣu ca||179||</seg> <seg type="unit" n="180">hikkāśvāsapratiśyāyakāsavarcograhārucau| vamyānāhavibandheṣu vātaghnī madirā hitā||180||</seg> <seg type="unit" n="181">śūlapravāhikāṭopakaphavātārśasāṃ hitaḥ| jagalo grāhirūkṣoṣṇaḥ śophaghno bhaktapācanaḥ||181||</seg> <seg type="unit" n="182">śoṣārśograhaṇīdoṣapāṇḍurogārucijvarān| hantyariṣṭaḥ kaphakṛtān rogānrocanadīpanaḥ <note place="foot" type="variant" n="49">‘...pācanaḥ’ iti pā.</note>||182||</seg> <seg type="unit" n="183">mukhapriyaḥ sukhamadaḥ sugandhirbastiroganut <note place="foot" type="variant" n="50">‘bastidoṣanut’ iti pā.</note>| jaraṇīyaḥ pariṇato hṛdyo varṇyaśca śārkaraḥ||183||</seg> <seg type="unit" n="184">rocano dīpano hṛdyaḥ śoṣaśophārśasāṃ hitaḥ| snehaśleṣmavikāraghno varṇyaḥ pakvaraso mataḥ||184||</seg> <seg type="unit" n="185">jaraṇīyo vibandhaghnaḥ svaravarṇaviśodhanaḥ| lekhanaḥ śītarasiko hitaḥ śophodarārśasām||185||</seg> <seg type="unit" n="186">sṛṣṭabhinnaśakṛdvāto gauḍastarpaṇadīpanaḥ| pāṇḍurogavraṇahitā dīpanī cākṣikī matā <note place="foot" type="variant" n="51">‘ākṣikī vibhītakakṛtā surā’ iti śivadāsasenaḥ</note>||186||</seg> <seg type="unit" n="187">surāsavastīvramado vātaghno vadanapriyaḥ| chedī madhvāsavastīkṣṇo maireyo madhuro guruḥ||187||</seg> <seg type="unit" n="188">dhātakyā'bhiṣuto hṛdyo <note place="foot" type="variant" n="52">‘jīrṇaḥ’ iti pā.</note> rūkṣo rocanadīpanaḥ| mādhvīkavanna <note place="foot" type="variant" n="53">‘mārdvīkavat’ iti pā.</note> cātyuṣṇo mṛdvīkekṣurasāsavaḥ||188||</seg> <seg type="unit" n="189">rocanaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ balyaṃ pittāvirodhi ca| vibandhaghnaṃ kaphaghnaṃ ca madhu laghvalpamārutam||189||</seg> <seg type="unit" n="190">surā samaṇḍā rūkṣoṣṇā yavānāṃ vātapittalā| gurvī jīryati viṣṭabhya śleṣmalā tu madhūlikā||190||</seg> <seg type="unit" n="191">dīpanaṃ jaraṇīyaṃ ca hṛtpāṇḍukrimiroganut| grahaṇyarśohita bhedi sauvīrakatuṣodakam||191||</seg> <seg type="unit" n="192">dāhajvarāpahaṃ sparśāt pānādvātakaphāpaham| vibandhaghnamavasraṃsi dīpanaṃ cāmlakāñjikam||192||</seg> <seg type="unit" n="193">prāyaśo'bhinavaṃ madyaṃ gurudoṣasamīraṇam| srotasāṃ śodhanaṃ jīrṇaṃ dīpanaṃ laghu rocanam||193||</seg> <seg type="unit" n="194">harṣaṇaṃ prīṇanaṃ madyaṃ bhayaśokaśramāpaham| prāgalbhyavīryapratibhātuṣṭipuṣṭibalapradam||194||</seg> <seg type="unit" n="195">sāttvikairvidhivadyuktyā pītaṃ syādamṛtaṃ yathā| vargo'yaṃ saptamo madyamadhikṛtya prakīrtitaḥ||195||</seg> iti madyavargaḥ saptamaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="179-195">surā anuddhṛtamaṇḍā| madirā tu surāmaṇḍaḥ| jagalaḥ bhaktakiṇvakṛtā surā| ariṣṭa auṣadhakvāthamadhvādisampādito vakṣyamāṇo dantyabhayāriṣṭādiḥ| śārkaraḥ śarkarāprakṛtika āsavaḥ| pakvarasaḥ yaḥ kvathitenekṣurasena kriyate| śītarasikastu śītekṣurasakṛtaḥ| gauḍaḥ guḍaprakṛtikaḥ| surāsavaḥ yatra surayaiva toyakāryaṃ kriyate| madhūkapuṣpakṛto madhvāsavaḥ| maireyalakṣaṇaṃ yathā- “āsavasya surāyāśca dvayorekatra bhājane| sandhānaṃ tadvijānīyānmaireyamubhayāśrayam” iti| dhātakyā'bhiṣuto dhātakīphalāsavaḥ| mādhvīkaṃ madhupradhānaṃ ‘rocanaṃ dīpanaṃ’ ityādinā vakṣyamāṇaṃ; tadvanmṛdvīkekṣurasābhyāṃ militābhyāṃ kṛta āsavo jñeyaḥ| madhviti madhupradhāna āsavaḥ| surā samaṇḍeti yavataṇḍulakṛtā boddhavyā| viṣṭabhyeti vicchedaḥ| madhūlakaḥ godhūmabhedaḥ, tatkṛtaṃ madyaṃ madhūlakam; anye tu medakamāhuḥ| dīpanamityādi sauvīratuṣodakaguṇaḥ| amlakāñjikamiti kāñjikamevāmlaguṇam||179-195||</seg></ab>
          <ab type="mula">atha jalavargaḥ- jalamekavidhaṃ sarvaṃ patatyaindraṃ nabhastalāt|196|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">samprati pānapradhānasya jalasya guṇamāha- jalamityādi| sarvamiti suśrutapratipāditadhārakārahaimatauṣāramapi| ekavidhamiti “śivāḥ khalvāpaḥ” (sū. 26) ityādinoktaguṇaṃ, tathā ‘śītaṃ śuci’ ityādivakṣyamāṇaguṇam| aindramiti prāṇyadṛṣṭavaśenendrapreritam|196|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="196">tat <note place="foot" type="variant" n="54">‘nanu ekavidhatve kiñcijjalaṃ sadoṣaṃ kiñcicca saguṇamiti yo bheda upalabhyate tasya kā gatirityāha- tat patadityādi’ iti śivadāsasenaḥ</note> patat patitaṃ caiva deśakālāvapekṣate||196||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="196">ekavidhatve'pi tasya bhedahetumāha- tat patadityādi| patad deśamākāśagatabhūtarūpaṃ, kālaṃ ca śītoṣṇādirūpaṃ; tathapatitaṃ ca bhūmiviśeṣarūpaṃ deśaṃ, kālaṃ ca tathaivāpekṣate; ‘guṇadoṣā sambandhe <note place="foot" type="variant" n="55">‘guṇadoṣotpādeṣu’ iti pā.</note> ’ iti śeṣaḥ||196||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="197">khāt <note place="foot" type="variant" n="56">‘enameva deśakālasambandhaviśeṣaṃ darśayati- khāt patadityādi| somavāyvarkairityupalakṣaṇaṃ, tena vāyunīyamānānāṃ gaganagatadhūlīnāṃ tathā meghasahacaritalūtādīnāṃ ca grahaṇaṃ bodhyam’ iti śivadāsasenaḥ</note> patat somavāyvarkaiḥ spṛṣṭaṃ kālānuvartibhiḥ| śītoṣṇasnigdharūkṣādyairyathāsannaṃ mahīguṇaiḥ||197||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="197">enameva deśakālasambandhamāha- khādityādi| somagrahaṇena saumyatvāt pṛthivyā api gaganagatadhūlīrūpāyāstathā meghasahacaritalūtādiviṣādirūpāyāśca grahaṇaṃ vaktavyaṃ; kiṃvā vāyugrahaṇādeva vāyunā nīyamānāyāḥ pṛthivyā grahaṇam| spṛṣṭaṃ ‘bhavati’ itiśeṣaḥ| kālānuvartibhiriti kālaparādhīnaiḥ; etena kālakṛta eva somādisambandhaviśeṣo jale viśeṣaṃ karoti, tena na kālasyākiñcitkaratā| patitajalasya deśakālasambandhamāha- śītoṣṇetyādi| yathāsannamiti yasmin kāle yasyāṃ mahyāṃ ye guṇāḥ śītādaya udriktā bhavanti, taiḥ spṛṣṭaṃ jalaṃ bhavati| etena suśrute pratipāditagāṅgasāmudrabhedo guṇadoṣasambandhamātrakṛta eva divyajalasyeti darśayati| tena, yadviṣādijuṣṭaṃ tat sāmudrasamānaguṇatvāt sāmudraṃ, yaddhūlyādinā viṣādinā ca rahitaṃ tattadguṇatvādgāṅgamityuktaṃ suśrute| āśvine tu māsi divyajalasya dhūlīviṣādisambandho na bhavatyeva, kālamahimnā bhavannapi vā na jalaṃ tathā dūṣayati; ata uktaṃ sūśrute- “sāmudraṃ tanna pātavyaṃ māsādāśvayujādvinā” (su. sū. 45) iti| atra hārītavacanāt kārtikāgrahāyaṇayorapyāntarīkṣaṃ jalaṃ grāhyameva bhavati; yadāha- “pravṛttāyāṃ śaradyasmāt paścādvāte pravāti ca| hemante cāpi gṛhnīyāttajjalaṃ mṛnmayairghaṭaiḥ” iti| tena ‘āśvayujādvinā’ iti vacanaṃ āśvayujāt prabhṛti jalopādeyatopadarśanārthaṃ, na tvāśvina evopādeyatopadarśanaparam| anye tvāhuḥ- āśvina eva paramāntarīkṣaṃ grāhyamiti| jatūkarṇavacanaṃ hi- “varṣāsu caranti ghanaiḥ sahoragā viyati kīṭalūtāśca| tadviṣajuṣṭamapeyaṃ khajalamagastyodayāt pūrvam” iti||197||</seg></ab>
          <ab type="mula">śītaṃ śuci śivaṃ mṛṣṭaṃ vimalaṃ laghu ṣaḍguṇam| prakṛtyā divyamudakaṃ,...|198|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">divyajalasya prākṛtaguṇamāha- śītamityādi| śivamiti kalyāṇakaratvena| mṛṣṭamiti vadanapriyatvena|198|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="198">...bhraṣṭaṃ pātramapekṣate||198||</seg> <seg type="unit" n="199">śvete kaṣāyaṃ bhavati pāṇḍare syāttu tiktakam| kapile kṣārasaṃsṛṣṭamūṣare lavaṇānvitam||199||</seg> <seg type="unit" n="200">kaṭu parvatavistāre <note place="foot" type="variant" n="57">‘parvatavisrāve’ iti pā.</note> madhuraṃ kṛṣṇamṛttike| etat ṣāḍguṇyamākhyātaṃ mahīsthasya jalasya hi| tathā'vyaktarasaṃ vidyādaindraṃ kāraṃ himaṃ ca yat||200||</seg> <seg type="unit" n="201">yadantarīkṣāt patatīndrasṛṣṭaṃ coktaiśca pātraiḥ parigṛhyate'mbhaḥ| tadaindramityeva vadanti dhīrā narendrapeyaṃ salilaṃ pradhānam <note place="foot" type="variant" n="58">‘salilapradhānam’ iti pā.</note>||201||</seg> <seg type="unit" n="202">īṣatkaṣāyamadhuraṃ susūkṣmaṃ viśadaṃ laghu| arūkṣamanabhiṣyandi sarvaṃ pānīyamuttamam||202||</seg> <seg type="unit" n="203">gurvabhiṣyandi pānīyaṃ vārṣikaṃ madhuraṃ navam| tanu laghvanabhiṣyandi prāyaḥ śaradi varṣati||203||</seg> <seg type="unit" n="204">tattu ye sukumārāḥ syuḥ snigdhabhūyiṣṭhabhojanāḥ| teṣāṃ bhojye ca bhakṣye ca lehye peye ca śasyate||204||</seg> <seg type="unit" n="205">hemante salilaṃ snigdhaṃ vṛṣyaṃ balahitaṃ guru| kiñcittato laghutaraṃ śiśire kaphavātajit||205||</seg> <seg type="unit" n="206">kaṣāyamadhuraṃ rūkṣaṃ vidyādvāsantikaṃ jalam| graiṣmikaṃ tvanabhiṣyandi jalamityeva niścayaḥ| ṛtāvṛtāvihākhyātāḥ sarva evāmbhaso guṇāḥ||206||</seg> <seg type="unit" n="207">vibhrānteṣu tu kāleṣu yat prayacchanti toyadāḥ| salilaṃ tattu doṣāya yujyate nātra saṃśayaḥ||207||</seg> <seg type="unit" n="208">rājabhī rājamātraiśca sukumāraiśca mānavaiḥ| sugṛhītāḥ śaradyāpaḥ prayoktavyā viśeṣataḥ||208||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="198-208">vakṣyamāṇaguṇaviśeṣahetumāha- bhraṣṭamityādi| pātramapekṣata iti nadyādipātraviśeṣasambandhamapekṣya guṇaviśeṣavadbhavati| etacca yadyāpi ‘deśakālāvapekṣata’ ityanena pūrvamevoktaṃ, tathā'pi kālāpekṣayā deśaviśeṣasya prakarṣeṇa guṇaviśeṣe hetutāpradarśanārthaṃ punaruktam| kecittu “śvete kaṣāyaṃ bhavati” ityādigranthaṃ paṭhanti, sa tu nātiprasiddhaḥ||198-208||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="209">nadyaḥ pāṣāṇavicchinnavikṣubdhābhihatodakāḥ <note place="foot" type="variant" n="59">‘...vikṣubdhavimalodakāḥ’ iti pā.</note>| himavatprabhavāḥ pathyāḥ puṇyā devarṣisevitāḥ||209||</seg> <seg type="unit" n="210">nadyaḥ pāṣāṇasikatāvāhinyo vimalodakāḥ| malayaprabhavā yāśca jalaṃ tāsvamṛtopamam||210||</seg> <seg type="unit" n="211">paścimābhimukhā yāśca pathyāstā nirmalodakāḥ| prāyo mṛduvahā gurvyo yāśca pūrvasamudragāḥ||211||</seg> <seg type="unit" n="212">pāriyātrabhavā yāśca vindhyasahyabhavāśca yāḥ| śirohṛdrogakuṣṭhānāṃ tā hetuḥ ślīpadasya ca||212||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="209-212">ādhāraviśeṣe guṇaviśeṣamāha- nadya ityādi| pāṣāṇairvicchinnaṃ vikṣubdhamabhihataṃ codakaṃ yāsāṃ tāstathā; etena, adhityakāprabhavā eva himālaye nadyaḥ pathyā uktā bhavanti nopatyakāprabhavāḥ, yato'dhityakāprabhavāsveva pāṣāṇavicchinnatvādi; ataśca suśrute yaduktaṃ- “himavatprabhavā hṛdrogādīn janayanti” (su. sū. 45) iti, tadupatyakāprabhavābhiprāyeṇeti na virodhaḥ| yattu tatroktaṃ “malayaprabhavāḥ krimīñjanayanti” (su. sū. 45) tadapāṣāṇasikatāvāhinadyabhiprāyeṇa, iha pāṣāṇasikatāvāhinadīṣvamṛtopamiti na virodhaḥ| yattu, pāriyātrabhavānāṃ śirorogādikartṛtvaṃ, tat pāriyātradarībhavanadījalābhiprāyeṇa, suśrute tu pāriyātrataḍāgabhavanadījalābhiprāyeṇoktaṃ- “pāriyātrabhavāḥ pathyāḥ” (su. sū. 45) iti| taduktaṃ viśvāmitreṇa- “taḍāgajaṃ darījaṃ ca taḍāgādyat sarijjalam| balārogyakaraṃ tat syāddarījaṃ doṣalaṃ matam” iti| prāyograhaṇāt pūrvasamudragamane'pi gāṅgaṃ pathyaṃ bhavati; kiṃvā yathoktalakṣaṇahimālayabhavatvādeva gāṅgaṃ jalaṃ pathyam| pāriyātrādayaḥ parvatāḥ svanāmaprasiddhāḥ||209-212||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="213">vasudhākīṭasarpākhumalasandūṣitodakāḥ| varṣājalavahā nadyaḥ sarvadoṣasamīraṇāḥ||213||</seg> <seg type="unit" n="214">vāpīkūpataḍāgotsasaraḥprasravaṇādiṣu| ānūpaśailadhanvānāṃ guṇadoṣairvibhāvayet||214||</seg> <seg type="unit" n="215">picchilaṃ krimilaṃ klinnaṃ parṇaśaivālakardamaiḥ| vivarṇaṃ virasaṃ sāndraṃ durgandhaṃ na hitaṃ jalam||215||</seg> <seg type="unit" n="216">visraṃ tridoṣaṃ lavaṇamambu yadvaruṇālayam| ityambuvargaḥ prokto'yamaṣṭamaḥ suviniścitaḥ||216||</seg> iti jalavargo'ṣṭamaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="213-216">varṣāsu jalaṃ vahantīti varṣājalavahāḥ; yaduktamagryādhikāre “varṣānādeyamudakānām” (sū. 25) iti, tasyehāpathyatve upapattivarṇanamiti na paunaruktyam| prasravaṇādiṣvityatra ‘jalaṃ’ iti śeṣaḥ| vāpyādayo'nūpadeśe dhanvani himāliyādiparvateṣu ca bhaveyuḥ, tataścānūpādijalaguṇaireva tadguṇanirdeśaḥ kartavyaḥ; paścimābhimukhanadījalapūrvābhimukhanadījalānūpajalakhadhanvajalaparvatajalaguṇāścoktā eva, tena tadguṇātideśo vāpyādiṣu boddhavyaḥ| uktaṃ ca hārītena- “anūpadeśe yadvāri guru tacchleṣmavardhanam| viparītamato mukhyaṃ jāṅgalaṃ laghu cocyate” iti| suśrute'pi vāpyādīnāṃ pṛthageva guṇa uktaḥ; sa ceha kūpādīnāṃ sakṣāratvādiḥ <note place="foot" type="variant" n="60">‘parvatādekajaladhārārūpā’ iti pā.</note> pratyakṣadṛṣṭo granthavistarabhayānnokta iti mantavyam| vāpī iṣṭakādibaddhatīrthā dīrghikā; kūpaḥ prasiddhaḥ; taṭādāgo gatiryasya sa taḍāgaḥ, sa punaruccadeśādāgacchajjalabandhanādbhavati, anye tu puṣkarīṇīṃ taḍāgamāhuḥ; utsā nimnāduttiṣṭhajjalasthānaṃ; saro divyakhātaṃ puruṣavyāpāraṃ vinā, tatpunaḥ pampādi; prasravaṇaḥ nirjharaḥ| anye tu ‘hradadhārājalādiṣu’ iti paṭhanti; tatra hradaḥ nadīsthajalapradeśo gambhīro jalāśayaḥ, dhārā tu parvatādeva jaladhārārūpā patantī; ādigrahaṇāt kedāracuṇḍādīnāṃ grahaṇam| klinnaṃ parṇādibhiryutaṃ sadityarthaḥ| varuṇālaye samudre| visram āmagandhi| suviniścita iti sarvajalaguṇakathanāt||213-216||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="217">atha gorasavargaḥ- svādu śītaṃ mṛdu snigdhaṃ bahalaṃ ślakṣṇapicchilam| guru mandaṃ prasannaṃ ca gavyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ||217||</seg> <seg type="unit" n="218">tadevaṅguṇamevaujaḥ sāmānyādabhivardhayet| pravaraṃ jīvanīyānāṃ kṣīramuktaṃ rasāyanam||218||</seg> <seg type="unit" n="219">mahiṣīṇāṃ gurutaraṃ gavyācchītataraṃ payaḥ| snehānyūnamanidrāya hitamatyagnaye ca tat||219||</seg> <seg type="unit" n="220">rūkṣoṣṇaṃ kṣīramuṣṭrīṇāmīṣatsalavaṇaṃ laghu| śastaṃ vātakaphānāhakrimiśophodarārśasām||220||</seg> <seg type="unit" n="221">balyaṃ sthairyakaraṃ sarvamuṣṇaṃ caikaśaphaṃ payaḥ| sāmlaṃ salavaṇaṃ rūkṣaṃ śākhāvātaharaṃ laghu||221||</seg> <seg type="unit" n="222">chāgaṃ kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ grāhi payo laghu| raktapittātisāraghnaṃ kṣayakāsajvarāpaham||222||</seg> <seg type="unit" n="223">hikkāśvāsakaraṃ tūṣṇaṃ pittaśleṣmalamāvikam| hastinīnāṃ payo balyaṃ guru sthairyakaraṃ param||223||</seg> <seg type="unit" n="224">jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ sātmyaṃ snehanaṃ mānuṣaṃ payaḥ| nāvanaṃ raktapitte ca tarpaṇaṃ cākṣiśūlinām||224||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="217-224">jīvanīyasāmānyājjalamanu kṣīramucyate <note place="foot" type="variant" n="61">‘payaḥkṣīrasañjñāsāmānyāt payasa iva jīvanīyādiguṇayogācca toyavargānantaraṃ kṣīravargaḥ prastūyate| tatra śreṣṭhatvāt prathamaṃ gavyakṣīraguṇamāha- svādvityādi’ iti śivadāsasenaḥ</note>, kṣīrajatvāddadhyādayaścocyante| prasannamiti nirdoṣaṃ, nirdoṣatā tu praśastatvena guṇa ityucyate; kiṃvā guṇānāmasaṅkhyeyatvena prasannatvaṃ gurvādyapaṭhitamapi guṇa eveti jñeyam| evaṅguṇameveti svādvādidaśaguṇam| sāmānyāditi samānatvāt| mahiṣīkṣīraguṇe snehādūnamiti mahiṣīkṣīraṃ gavyakṣīrāt snehonaṃ, gauravaśaityābhyāṃ tu tadadhikamiti kecidbruvate; tanna, pratyakṣameva hi mahiṣīkṣīrādadhikameva ghṛtaṃ dṛśyate; tathā jatūkarṇe'pyuktaṃ- “guru śītaṃ snigdhataraṃ māhiṣamatibalyaṃ bṛṃhaṇaṃ cāgryam” iti, suśrute'pyuktaṃ- “gavyāt snigdhataraṃ” (sū. 45) iti; tasmāt ‘snehānyūnaṃ’ iti pāṭhaḥ; tena snehādadhikamityarthaḥ; kiṃvā snehānyūnamiti snehapūrṇamityarthaḥ| uṣṭrīkṣīrādīnāṃ salavaṇatvādi madhurānurasatvena boddhavyaṃ; madhurastu rasaḥ pradhāna eva, dīrghañjīvitīye ‘prāyaśo madhuraṃ’ (sū. 1) ityuktaṃ, na tu sarvathā madhurameva| aikaśaphamiti vaḍavāyāḥ <note place="foot" type="variant" n="62">‘ekaḥ śaphaḥ khuro yāsāṃ tā ekaśaphāḥ| atrāśvāyā iti vaktavye yadaikaśaphamiti sāmānyaśabdaprayogaṃ karoti, tadvegasaraprabhṛtīnāmapyekaśaphānāṃ grahaṇārtham| śākhāvātaharamityatra kecicchākhāśabdena bāhū sakthinī cāhuḥ, anye tu raktādīnāhuḥ| dhānyāmlasyaivobhayatrādhāraśaktiprabhāveṇa parasparaviruddhakāryadvayaṃ bhavati, tadyathā- bahiḥ pittaharatvamantaḥpittakaratvam| evaṃ śākhāgatavātaharatvaṃ, kukṣigatavātakaratvaṃ cāsyādhāraśaktiprabhāveṇa mantavyamityāhuḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>| kecittu sarvaśabdena kharavegasarayorapi kṣīrasyāyaṃ guṇa iti vadanti| uṣṇamiti kṣīrāntarāpekṣayā, tena sāmānyaguṇe śītatvamuktamaviruddhaṃ bhavati, yato laghūttamāttiktarasādgururapi kaṭu laghurevocyate madhurādyapekṣayā, evaṃ śītatamāditarakṣīrāduṣṇamapi vaḍavāyāḥ kṣīraṃ śītameva mūtramadhvādyapekṣayā bhavati; evaṃ rūkṣamityetadapi vyākhyeyam| yadyapi ca hastinīkṣīrādīni śāstre prayogeṣu noktāni, tathā'pi kathitaguṇaṃ buddhvā tatra tatra prayojyāni||217-224||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="225">rocanaṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ snehanaṃ balavardhanam| pāke'mlamuṣṇaṃ vātaghnaṃ maṅgalyaṃ bṛṃhaṇaṃ dadhi||225||</seg> <seg type="unit" n="226">pīnase cātisāre ca śītake viṣamajvare| arucau mūtrakṛcchre ca kārśye ca dadhi śasyate||226||</seg> <seg type="unit" n="227">śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam| raktapittakaphottheṣu vikāreṣvahitaṃ ca tat||227||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="225-227">dadhiguṇamāha- rocanamityādi| atra rocanamityuktvā'pi arucāviti vacanamarucirogaharatvena, rocanatā tūpayogakāla eva dravyāntararucikaratvenoktā| bṛṃhaṇamiti rogādikṛśasya bṛṃhaṇaṃ, kārśye ceti sahaje kārśye śasyata iti boddhavyaṃ; tena na paunaruktyam| pīnase caturvidhe'pi prabhāvāddhitaṃ; kiṃvā pīnasapācakatvāt sarvatra hitam| yacca vṛṣyaśītakahitatvādi dadhiguṇaparyālocanayā'nupapadyamānamiha <note place="foot" type="variant" n="63">‘... miva’ iti pā.</note> dṛśyate, tat prabhāvādboddhavyam| yacca guṇāntarādevāmlatvoṣṇatvasnigdhatvāllabhyamānamapi vātaghnatvaṃ punarucyate tat prakarṣārthaṃ, tathā amlatvādiyuktasyāpi vātahantṛtādivyabhicāradarśanāditi boddhavyam| vyabhicārodāharaṇāni ca mandakamandajātamadyādīnyanusartavyāni| nyāyaścāyaṃ sarvānnapānaguṇakathane yathāsambhavaṃ varṇanīyaḥ, granthapracurataratābhītyā sarvaṃ vastu vayamatra nodbhāvayāmaḥ| prāyaśa iti vacanāt kālāntare'pi garhitatvaṃ śaradādāvapi ca prakṛtyādivaśāddhitatvaṃ darśayati||225-227||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="228">tridoṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="64">‘tridoṣaṃ mandakamiti kṣīrāvasthāmatikramya samprāptadadhyavasthaṃ mandakamucyate, tat punastridoṣaṃ doṣakopakaṃ| jātaṃ vātaghnamiti yadā tu tadeva mandakaṃ mandakāvasthāmutsṛjya kālavaśād ghanatayā jātaṃ sanmadhuramīṣadamlaṃ bhavati tadā vātaghnaṃ viśeṣeṇa bhavatītyarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> mandakaṃ, jātaṃ vātaghnaṃ dadhi, śukralaḥ| saraḥ, śleṣmānilaghnastu maṇḍaḥ srotoviśodhanaḥ||228||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="228">mandakaṃ yadā kṣīraṃ vikriyāmāpannaṃ ghanatvaṃ na yāti tadā tanmandakam| jātaṃ vātaghnamiti yadā tu mandakāvasthāmutsṛjya ghanatayā jātaṃ sanmadhuramīṣadamlaṃ ca bhavati, tadā vātaghnaṃ viśeṣeṇa bhavatītyarthaḥ| pūrve tu dadhiguṇāḥ sujātasya vyaktāmlasya boddhavyāḥ| śukralaḥ sara iti cchedaḥ| saro dadhyuparisnehaḥ, śukralaḥ śukrasrutivṛddhikaraḥ; ata eva suśrute saraguṇe “vṛṣyaḥ śukravivardhanaḥ” (su. sū. 45) iti padadvayopādānaṃ kṛtam| maṇḍa iti prakaraṇāddadhimaṇḍo mastvityarthaḥ||228||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="229">śophārśograhaṇīdoṣamūtragrahodarārucau| snehavyāpadi pāṇḍutve takraṃ dadyādgareṣu ca||229||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="229">śophetyādinā takraguṇaḥ| mūtragraho mūtrakṛcchrādi| garo'tra kṛtrimaviṣam||229||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="230">saṅgrāhi dīpanaṃ hṛdyaṃ navanītaṃ navoddhṛtam| grahaṇyarśovikāraghnamarditārucināśanam||230||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="230">saṅgrāhītyādi navanītaguṇaḥ| navoddhṛtaṃ sadyaskaṃ; navoddhṛtamiti vacanādabhinavasyaiva navanītasya yathoktaguṇāḥ prakarṣavanto bhavanti, purāṇasya tu naite balavanto guṇā bhavantīti||230||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="231">smṛtibuddhyagniśukraujaḥkaphamedovivardhanam| vātapittaviṣonmādaśoṣālakṣmījvarāpaham <note place="foot" type="variant" n="65">‘atra ghṛtasya smṛtyādikartṛtvaṃ tathā'lakṣmīpraśamakatvaṃ ca guṇaparyālocanayā'nupapadyamānaṃ prabhāvādeva jñeyam, evamanyatrāpi guṇadvārā'nupapadyamānakāryasya prabhāvajanakatvaṃ vyākhyeyam’ iti śivadāsasenaḥ</note>||231||</seg> <seg type="unit" n="232">sarvasnehottamaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| sahasravīryaṃ vidhibhirghṛtaṃ karmasahasrakṛt||232||</seg> <seg type="unit" n="233">madāpasmāramūrcchāyaśoṣonmādagarajvarān| yonikarṇaśiraḥśūlaṃ ghṛtaṃ jīrṇamapohati||233||</seg> sarpīṃṣyajāvimahiṣīkṣīravat svāni nirdiśet|234|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="231-233">utpādakramāgatasya ghṛtasya guṇamāha- smṛtītyādi| sahasravīryamiti bhūriśaktikam| kathaṃ sahasravīryamityāha- vidhivaditi| vidhivad vidhiyuktaṃ sadityarthaḥ, vidhiśca nānākarmakāribhirdravyaiḥ saṃskāraḥ saṃyogaśca, ata evoktaṃ- “nānyaḥ snehastathā kaścit saṃskāramanuvartate” (ni. 1) iti, tathā tantrāntare “ghṛtaṃ yogavāhi” iti; tasmāt sahasravīryataḥ karmasahasrakṛditi yojyam| yattu suśrutaṭīkākṛtaḥ suśrutoktaghṛtaguṇeṣu “tridoṣāpakarṣaṇaṃ” iti paṭhanti, tat saṃskāreṇa kaphaharaṇāditi jñeyam| madetyādi| jīrṇaṃ tu daśavarṣātītaṃ; vacanaṃ hi- “purāṇaṃ daśavarṣaṃ syāt prapurāṇamataḥ param” iti| yathā yathā ca jīrṇatvaprakarṣastathā tathā guṇotkarṣo jñeyaḥ| uktaṃ hi hārīte- “yathā yathā jarāṃ yāti guṇavat syāttathā tathā” iti| anuktasarpirguṇānatidiśati- sarpīṃṣītyādi| sarpīṃṣi svānīti sambandhaḥ; tena, ajākṣīravadajāsarpirnirdiśediti| evaṃ śeṣayorapi vācyam| anena ca nyāyena hastinyādisarpirapi boddhavyaṃ, hastinyādisarpirvyavahārābhāvāt sākṣānnoktam||231-233||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="234">pīyūṣo moraṭaṃ caiva kilāṭā vividhāśca ye||234||</seg> <seg type="unit" n="235">dīptāgnīnāmanidrāṇāṃ sarva eva sukhapradāḥ| guravastarpaṇā vṛṣyā bṛṃhaṇāḥ pavanāpahāḥ||235||</seg> <seg type="unit" n="236">viśadā guravo rūkṣā grāhiṇastakrapiṇḍakāḥ| gorasānāmayaṃ vargo navamaḥ parikīrtitaḥ||236||</seg> iti gorasavargo navamaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="234-236">pīyūṣaḥ sadyaḥprasūtāyāḥ kṣīram| tadeva yāvanna parataḥ prasannatāṃ yāti tāvat ‘moraṭa’ ityucyate| kilāṭo naṣṭakṣīrabhāgaḥ, yaṃ lokāḥ kṣīrasāmityāhuḥ| viśada ityādistakrapiṇḍakaguṇaḥ, takrapiṇḍaḥ takrakūrcikāyā eva srutadravo ghano bhāgaḥ| gorasānāmityatra ādiśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena mahiṣīkṣīrādīnāmapi grahaṇaṃ; kiṃvā prādhānyādgorasanirdeśaḥ; gorasabhāṣayā gorasaniṣpannāḥ sarva eva kṣīradadhitakrādayo gṛhyante; loke hi sarveṣvevaiṣu gorasasañjñā||234-236||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="237">athekṣuvargaḥ- vṛṣyaḥ śītaḥ saraḥ snigdho bṛṃhaṇo madhuro rasaḥ| śleṣmalo bhakṣitasyekṣoryāntrikastu <note place="foot" type="variant" n="66">‘mūlāgrajantujagdhādipīḍanānmalasaṅkarāt| kiñcitkālaṃ vidhṛtyā ca vikṛtiṃ yāti yāntrikaḥ’ (vā. sū. 5) iti vāgbhaṭaḥ</note> vidahyate||237||</seg> śaityāt prasādānmādhuryāt pauṇḍrakādvaṃśako varaḥ|238|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="237">mādhuryasāmānyādikṣuvikṛtiprāyo varga ucyate| bhakṣitasyeti dantapīḍitasya| yāntrika iti yantrapīḍitaḥ| vidāhaścāsya prāyaśastvaggranthiyuktasya yantreṇa pīḍanāt, tathā kālāntarāvasthānācca| vacanaṃ hi- “mūlatvaggranthisaṃyogādyāntrikastu vidahyate”; uktaṃ ca hārīte- “vyāpitvāt sukumāro hi raso yantranipīḍitaḥ| saukṣmyāt spṛṣṭo'nilārkābhyāṃ bhṛśaṃ kāye vidahyate” iti| atra vyāpitvāditi tvagādiyuktekṣukāṇḍabhavatvāt| yaducyate- vidāhitve yāntrikasya raktapittahantṛtvamuktaṃ virudhyate, yathā “madhūdakasyekṣurasasya caiva pānācchamaṃ gacchati raktapittam” (ci.a.4) iti; tanna, yato dantaniṣpīḍitasyaivāvidāhino raktapitte grahaṇaṃ bhaviṣyati, kiṃvā yāntrike'pi vidāhakārakatvagādisaṃyogasya tathā kālāntarāvasthānasya ca tyāgaṃ kṛtvopayogaḥ kartavyaḥ; ‘yāntrikastu vidahyate’ iti vacanaṃ prāyovādamāśritya bodhyam| anye tvetaddoṣabhayādvidahyata iti śīghraṃ pacyata iti vyākhyānayanti||237||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="238">prabhūtakrimimajjāsṛṅmedomāṃsakaro guḍaḥ||238||</seg> <seg type="unit" n="239">kṣudro guḍaścaturbhāgatribhāgārdhāvaśeṣitaḥ| raso gururyathāpūrvaṃ dhautaḥ svalpamalo guḍaḥ||239||</seg> <seg type="unit" n="240">tato matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarā vimalāḥ param| yathā yathaiṣāṃ vaimalyaṃ bhavecchaityaṃ tathā tathā||240||</seg> <seg type="unit" n="241">vṛṣyā kṣīṇakṣatahitā sasnehā guḍaśarkarā| kaṣāyamadhurā śītā satiktā yāsaśarkarā||241||</seg> <seg type="unit" n="242">rūkṣā vamyatisāraghnī cchedanī madhuśarkarā| tṛṣṇāsṛkpittadāheṣu praśastāḥ sarvaśarkarāḥ||242||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="238-242">prabhūtakrimyādikāraṇatvāt prabhūtakrimyādikaro guḍa ucyate| kṣudraguḍastathā caturbhāgatribhāgārdhāvaśeṣito rasa ityatra cakāralopo draṣṭavyaḥ; tena kṣudraguḍaścaturbhāgāvaśeṣitādrasādguruḥ, tathā tribhāgāccaturbhāgāvaśeṣito gururityādi jñeyam| kṣudraguḍo'sitaguḍa ityucyate| phāṇitaṃ ca tantulībhāvādbhavati| dhautaḥ svalpamala iti malāvasekena <note place="foot" type="variant" n="67">‘malāvaśeṣeṇa’ iti pā.</note> dhauto'lpamalo bhavati, tenālpakrimyādirbhavatīti bhāvaḥ| tata iti dhautaguḍāt| matsyaṇḍikā khaṇḍamadhye pākādghanībhūtā matsyāṇḍanibhā bhavati| vimalāḥ paramityuttarottaraṃ vimalāḥ| bhavecchaityaṃ <note place="foot" type="variant" n="68">śaityamityupalakṣaṇaṃ, tena madhuratvādikamapi bodhyam, uktaṃ ca suśrute- “yathā yathaiṣāṃ vaimalyaṃ madhuratvaṃ tathā tathā| snehagauravaśaityāni rasyatvaṃ ca tathā bhavet” (su.sū.a.45) iti śivadāsasenaḥ</note> tathā tatheti matsyaṇḍikāyāśca khaṇḍaḥ śītataraḥ, tataśca śarkarā śītatametyarthaḥ| guḍaśarkareti yāsamadhuśarkarayorvyavacchedārtham| yāsaśarkarā durālabhākvāthakṛtā śarkarā| madhuśarkarā tu madhubhāṇḍeṣu śarkarākārā bhavati||238-242||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="243">mākṣikaṃ bhrāmaraṃ kṣaudraṃ pauttikaṃ madhujātayaḥ| mākṣikaṃ pravaraṃ teṣāṃ viśeṣādbhrāmaraṃ guru||243||</seg> <seg type="unit" n="244">mākṣikaṃ tailavarṇaṃ syādghṛtavarṇaṃ tu pauttikam| kṣaudraṃ kapilavarṇaṃ syācchvetaṃ bhrāmaramucyate||244||</seg> <seg type="unit" n="245">vātalaṃ guru śītaṃ ca raktapittakaphāpaham| sandhātṛ cchedanaṃ rūkṣaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ madhu <note place="foot" type="variant" n="69">‘vātalamityādi madhusāmānyasya guṇaḥ| nanu suśrute madhunastridoṣaśamanatvaṃ laghutvaṃ coktam, atra ca vātalaṃ gurutvaṃ cocyata iti virodhaḥ? satyaṃ, suśrute tridoṣaśamanatvaṃ yadasyoktaṃ tat prabhāvānmilitatridoṣārabdhajvaraharatayā jñeyam, atra tu pṛthagvātajanakamuktamiti na virodhaḥ| tathā suśrute- yallaghutvamuktaṃ tat purāṇābhiprāyeṇa, atra purāṇādiviśeṣamanādṛtya gurutvamuktaṃ, cakrastu alaghviti vyākhyānena virodhaṃ pariharati’ iti śivadasasenaḥ</note>||245||</seg> <seg type="unit" n="246">hanyānmadhūṣṇamuṣṇārtamathavā saviṣānvayāt| gururūkṣakaṣāyatvācchaityāccālpaṃ hitaṃ madhu||246||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="243-246">madhuśarkarāprasaṅgena madhvabhidhānam| makṣikāḥ piṅgalāḥ, tadbhavaṃ mākṣikam| bhramaraḥ prasiddhaḥ| kṣudramakṣikābhavaṃ kṣaudram| piṅgalā makṣikā mahatyaḥ puttikāḥ, tadbhavaṃ pauttikam| chatrādayaścāpare catvāro madhubhedāḥ suśrutoktāḥ sāmānyamadhuguṇā eva jñeyāḥ; kiṃvā apraśastatvādiha noktāḥ| kecit ‘mākṣikaṃ tailavarṇaṃ syāt’ ityādiślokaṃ paṭhanti| uṣṇārtamathaveti bhāṣayā, yathā uṣṇaṃ madhu hanyānna tathā uṣṇārtamiti sūcayati| tatraiva hetumāha- saviṣānvayāditi|- saviṣāṇi nānāpuṣpāṇi, kiṃvā saviṣā eva makṣikādayaḥ, anvayā utpattisthānāni yasya tat saviṣānvayaṃ madhu; tena viṣānugatasyoṣṇavirodhitvasyaiva madhuno'nugamo bhavati, na tu saviṣatvasya; tathā satyuṣṇamapi mārakaṃ syāt; kiṃvā athaveti saviṣānvayādityanena sambadhyate, tena saviṣānvayādanyataśca śaityāt saukumāryāccoṣṇena madhu virudhyata ityartho bhavati| uktaṃ hi hārīte- “nānāpuṣpaprakārāṇāṃ rasasārātmakaṃ madhu| tacchaityāt saukumāryācca sarvairuṣṇairvirudhyate” iti; suśrute'pyuktaṃ- “tat saukumāryācca tathaiva śaityāt” (su. sū. 45) ityādi| alpasya madhuno hitatve hetumāha- gurvityādi| gurutvānmadhvāmakārakaṃ bhavati, rūkṣaṃ kaṣāyaśītaṃ tu mahātyayavātakaramiti bhāvaḥ||243-246||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="247">nātaḥ kaṣṭatamaṃ kiñcinmadhvāmāttaddhi mānavam| upakramavirodhitvāt sadyo hanyādyathā viṣam||247||</seg> <seg type="unit" n="248">āme soṣṇā kriyā kāryā sā madhvāme virudhyate| madhvāmaṃ dāruṇaṃ tasmāt sadyo hanyādyathā viṣam||248||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="247-248">madhvāmasya mahātyayatāmāha- nāta ityādi| upakramavirodhitvaṃ madhvāme yathā- āme tūṣṇaṃ pathyaṃ, tanmadhuni viruddhaṃ; yattu madhuhitaṃ śītaṃ, tadāme viruddham||247-248||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="249">nānādravyātmakatvācca yogavāhi paraṃ madhu| itīkṣuvikṛtiprāyo vargo'yaṃ daśamo mataḥ||249||</seg> itīkṣuvargo daśamaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="249">madhuno yogavāhitvamāha- nānetyādi| yasmānnānārasavīryādibhyaḥ puṣpebhya utpannaṃ tanmadhu, tenānabhivyaktanānāśaktikameva| tataśca yena dravyeṇa vāmanīyena vā''sthāpanīyena vā vṛṣyeṇa kāryāntarakārakeṇa vā yujyate tasyaiva karma karoti, samānānukāridravyaprabodhitaśaktitvāditi bhāvaḥ| cakāro'tra hetvantarasamuccaye, tena prabhāvācceti boddhavyam| tena satyapi nānauṣadhisambhavatve prabhāvānna kṣīramadyādayo yogavāhinaḥ; tathā, anānātmakā api śilājatutailādayo yogavāhino bhavanti| yogavāhitve'pi madhu snehane na prayujyate vāte, rūkṣādiguṇayuktatvāt| nānādravyātmakatve'pi madhu rūkṣakaṣāyatvābhyāmevāvirbhūtaṃ bhavati, prāyeṇa rūkṣakaṣāyaguṇādhike eva puṣpe madhumakṣikāṇāṃ caraṇāditi boddhavyam| anena ca nyāyena nānādravyātmakatvena sarvaguṇatāprasaṅgo madhuno nirasto bhavati| suśrute'pyevameva yogavāhitvaṃ “tacca nānā” (su.sū.a.45) ityādinā granthena madhuna uktam| ikṣuvikṛtiprāya iti ikṣuvikṛtipradhānaḥ, tena yāsaśarkarādikathanamapyatrāviruddhamiti bhāvaḥ||249||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="250">atha kṛtānnavargaḥ- kṣuttṛṣṇāglānidaurbalyakukṣirogajvarāpahā| svedāgnijananī peyā vātavarconulomanī||250||</seg> <seg type="unit" n="251">tarpaṇī grāhiṇī laghvī hṛdyā cāpi vilepikā| maṇḍastu dīpayatyagniṃ vātaṃ cāpyanulomayet||251||</seg> <seg type="unit" n="252">mṛdūkaroti srotāṃsi svedaṃ sañjanayatyapi| laṅghitānāṃ viriktānāṃ jīrṇe snehe ca tṛṣyatām||252||</seg> <seg type="unit" n="253">dīpanatvāllaghutvācca maṇḍaḥ syāt prāṇadhāraṇaḥ| lājapeyā śramaghnī tu kṣāmakaṇṭhasya dehinaḥ||253||</seg> <seg type="unit" n="254">tṛṣṇātīsāraśamano dhātusāmyakaraḥ śivaḥ| lājamaṇḍo'gnijanano dāhamūrcchānivāraṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="70">‘grāhī doṣavipācanaḥ’ iti pā.</note>||254||</seg> <seg type="unit" n="255">mandāgniviṣamāgnīnāṃ bālasthavirayoṣitām| deyaśca sukumārāṇāṃ lājamaṇḍaḥ susaṃskṛtaḥ||255||</seg> <seg type="unit" n="256">kṣutpipāsāpahaḥ pathyaḥ śuddhānāṃ ca malāpahaḥ| śṛtaḥ pippaliśuṇṭhībhyāṃ yukto <note place="foot" type="variant" n="71">‘lājamaṇḍo'mladāḍimaiḥ’ iti pā.</note> lājāmladāḍimaiḥ||256||</seg> kaṣāyamadhurāḥ śītā laghavo lājasaktavaḥ|257|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="250-256">samprati śūkadhānyādivargauryathāsambhavaṃ sampāditasya kṛtānnasya peyāderguṇān vaktuṃ kṛtānnavarga ucyate <note place="foot" type="variant" n="72">‘dhānyādīnāṃ saṃskāraviśeṣāhitaṃ guṇamabhidhātuṃ kṛtānnavarga ucyate’ iti śivadāsasenaḥ</note>| te ca peyādīnāṃ guṇāḥ kecit saṃskārasaṃyogādijāḥ, kecit prākṛtā api jñeyāḥ| na ca vācyaṃ- peyādīnāmeva guṇena bādhitatvācchūkadhānyādīnāṃ pṛthagguṇo na vācya iti; yataḥ peyādayo hi prakṛtiguṇānuvidhāyinaḥ santaḥ svaguṇamāvahanti, tena kṛtānnasya yo guṇa ucyate sa yadi raktaśālyādiprakṛtāvapi bhavati tadā balavān bhavati, atha prakṛtau viparīto guṇo bhavati tadā kṛtānnaguṇasyālpatvaṃ bhavatīti mantavyam| atra svasthāturahitatvenādau peyocyate; peyā bahudravā yavāgūḥ, vilepī viraladravā yavāgūḥ| peyādikrameṇānne vaktavye annāt prathamotpadyamānatvena maṇḍaguṇakathanam| dīpanalaghutvābhyāmagniṃ yasmāt karoti, tasmāllaṅghitādīnāṃ prāṇadhāraṇa iti jñeyam| susaṃskṛta iti dhānyakapippalyādisusaṃskṛtaḥ| śuddhānāṃ malāpaha iti samyakśuddhānāmapi koṣṭhopalepakadoṣāpaharatvena; yaducyate- śuddhānāmiti īṣacchuddhānāṃ; tena, īṣacchuddhyā śeṣadoṣasambandhānmalāpaha ityupapannaṃ, suśrute'pi (su.sū.a.46) “lājamaṇḍo'viśuddhānāṃ” ityakārapraśleṣādīṣadviśuddhānāmiti bodhyam| tanna sat, īṣadviśuddhe peyā niṣiddhaiva, vacanaṃ hi- “kaphapitte viśuddhe'lpe madyape vātapaittike| tarpaṇādikramaḥ kāryaḥ peyā'bhiṣyandayeddhi tān” (si.a.6) iti||250-256||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="257">sudhautaḥ prasrutaḥ svinnaḥ santaptaścaudano laghuḥ||257||</seg> <seg type="unit" n="258">bhṛṣṭataṇḍulamicchanti garaśleṣmāmayeṣvapi| adhauto'prasruto'svinnaḥ śītaścāpyodano guruḥ||258||</seg> <seg type="unit" n="259">māṃsaśākavasātailaghṛtamajjaphalaudanāḥ| balyāḥ santarpaṇā hṛdyā guravo bṛṃhayanti ca||259||</seg> tadvanmāṣatilakṣīramudgasaṃyogasādhitāḥ|260|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="257-259">svinna ityutsvinnadhānyataṇḍulakṛtaḥ, kiṃvā samyaksvinnatvena mṛdubhūtaḥ| santapta iti sahajenoṣmaṇā, na tu punastāpanena; vacanaṃ hi- “vivarjayet sthiraṃ śītamannamuṣṇīkṛtaṃ punaḥ” iti| bhṛṣṭataṇḍulakṛta odano bhṛṣṭataṇḍulaḥ| adhātaḥ adhautataṇḍulakṛtaḥ| atra sudhautatvādiguṇaviśiṣṭasyādanasya laghutvaṃvacanena tadviparītānāmadhautādīnāṃ gurutvamarthataḥ siddhamapi yat punarucyate tat spaṣṭārtham| santarpaṇā iti tadātve'pi balakarāḥ| māṃsādisaṃyogasādhitāścaudanā eva boddhavyāḥ| atra rūkṣābhyāṃ śākamudgābhyāmapi saṃyuktasyaudanasya balyatvādi saṃyogamahimnā tathā ghṛtādisaṃskārācca lokavyavahārakriyamāṇatvādboddhavyam <note place="foot" type="variant" n="73">‘lokavyavahārakriyamāṇavyavahāratvādboddhavyam’ iti pā.</note>||257-259||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="260">kulmāṣā guravo rūkṣā vātalā bhinnavarcasaḥ||260||</seg> <seg type="unit" n="261">svinnabhakṣyāstu ye kicit saupyagaudhūmayāvikāḥ| bhiṣak teṣāṃ yathādravyamādiśedgurulāghavam||261||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="260-261">yavapiṣṭamuṣṇodakasiktamīṣatsvinnamapūpīkṛtaṃ kulmāṣamāhuḥ| svinnabhakṣyā ityutsvedanamātrakṛtā haṇḍarikādayaḥ| yathādravyamiti vadatā nātra prakṛtiguṇopamardena lājādāviva guṇāntarodaya iti darśayati||260-261||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="262">akṛtaṃ kṛtayūṣaṃ ca tanuṃ sāṃskārikaṃ rasam| sūpamamlamanamlaṃ ca guruṃ vidyādyathottaram||262||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="262">akṛtakṛtayūṣalakṣaṇam- “asnehalavaṇaṃ sarvamakṛtaṃ kaṭukairvinā| vijñeyaṃ lavaṇasnehakaṭukaiḥ saṃskṛtaṃ kṛtam” (su. sū. 46) iti| tanumiti svalpamāṃsatvenāghanaṃ, sāṃskārikamiti bahumāṃsasnehādisaṃskṛtatvādghanam||262||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="263">saktavo vātalā rūkṣā bahuvarconulominaḥ| tarpayanti naraṃ sadyaḥ pītāḥ sadyobalāśca te||263||</seg> <seg type="unit" n="264">madhurā laghavaḥ śītāḥ saktavaḥ śālisambhavāḥ| grāhiṇo raktapittaghnāstṛṣṇācchardijvarāpahāḥ||264||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="263-264">saktūnāṃ rūkṣatve'pi vātalatvābhidhānaṃ takrasya rūkṣasyāpi vātahāritvadarśanāt| pītā ityanena saktūnāṃ piṇḍopayoge niṣedhaṃ <note place="foot" type="variant" n="74">‘piṇḍopayogaṃ niṣedhayati’ iti pā.</note> darśayati| tarpayanti tṛptiṃ janayanti| sadyobalāḥ tadātvenaiva vājīkaraṇavadbalakarāḥ; etena pariṇāme balāpahatvamapyuktaṃ bhavati||263-264||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="265">hanyādvyādhīn yavāpūpo yāvako vāṭya eva ca| udāvartapratiśyāyakāsamehagalagrahān||265||</seg> <seg type="unit" n="266">dhānāsañjñāstu ye bhakṣyāḥ prāyaste lekhanātmakāḥ| śuṣkatvāttarpaṇāścaiva viṣṭambhitvācca durjarāḥ||266||</seg> <seg type="unit" n="267">virūḍhadhānā śaṣkulyo madhukroḍāḥ sapiṇḍakāḥ| pūpāḥ pūpalikādyāśca guravaḥ paiṣṭikāḥ param||267||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="265-267">yavakṛto vāṭyo yāvako vāṭyaḥ, vāṭyaśca bhṛṣṭayavaudanaḥ| dhānā bhṛṣṭayavāḥ| aṅkuritasya yavasya dhānā virūḍhadhānāḥ| śaṣkulyaḥ śālipiṣṭaiḥ satilaistailapakvāḥ kriyante| madhukroḍāḥ pākaghanībhūtamadhugarbhāḥ| sapiṇḍakā iti madhukroḍā eva sapiṣṭakapiṇḍāḥ; nalastvāha- “vimardya samitācūrṇaṃ mṛdupākaṃ guḍānvitam| ghṛtāvagāhe guḍikāṃ vṛttāṃ pakvāṃ sakeśarām|| saugandhikādhivāsāṃ ca kuryāt pūpalikāṃ budhaḥ| sa eva khaṇḍasaṃyāvaḥ sitāmrātakapūritaḥ|| mātuluṅgatvacā caiva veṣṭito madhuśīrṣakaḥ” iti| madhuśīrṣaka eva madhukroḍaḥ| pūpāḥ piṣṭikāḥ| pūpalikā cāpaḍiketi khyātā||265-267||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="268">phalamāṃsavasāśākapalalakṣaudrasaṃskṛtāḥ| bhakṣyā vṛṣyāśca balyāśca guravo bṛṃhaṇātmakāḥ||268||</seg> <seg type="unit" n="269">veśavāro guruḥ snigdho balopacayavardhanaḥ| guravastarpaṇā vṛṣyāḥ kṣīrekṣurasapūpakāḥ <note place="foot" type="variant" n="75">‘kṣīrekṣurasapūpakā iti kṣīre ikṣurase ca bhāvitāḥ pūpakā ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>||269||</seg> <seg type="unit" n="270">saguḍāḥ satilāścaiva sakṣīrakṣaudraśarkarāḥ| bhakṣyā vṛṣyāśca balyāśca paraṃ tu guravaḥ smṛtāḥ||270||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="268-270">palalaṃ tilacūrṇam| veśavāraḥ sūdaśāstre- “māṃsaṃ nirasthi susvinnaṃ punardṛṣadi peṣitam| pippalīśuṇṭhimaricaguḍasarpiḥsamanvitam|| aikadhyaṃ vipacet samyagveśavāra iti smṛtaḥ”| kṣīrapradhānāḥ pūpāḥ kṣīrapūpāḥ| saguḍā ityādau ‘sakṣīrāḥ’ iti kṣīrayogamātraṃ, na kṣīrapradhānateti na paunaruktyam||268-270||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="271">sasnehāḥ snehasiddhāśca bhakṣyā vividhalakṣaṇāḥ| guravastarpaṇā vṛṣyā hṛdyā gaudhūmikā matāḥ||271||</seg> <seg type="unit" n="272">saṃskārāllaghavaḥ santi bhakṣyā gaudhūmapaiṣṭikāḥ| dhānāparpaṭapūpādyāstān buddhvā nirdiśettathā||272||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="271-272">sasnehā iti piṣṭāvasthāyāmeva snehayogāt| gurutvenoktānāmapi bhūryagnisaṃyogādinā saṃskārāllāghavaṃ bhavatītyāha- saṃskārāllaghava ityādi| buddhvā nirdiśediti saṃskāraguṇaṃ tathā prakṛtiguṇaṃ ca buddhvā yathocitaṃ guṇaṃ nirdiśet||271-272||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="273">pṛthukā guravo bhṛṣṭān <note place="foot" type="variant" n="76">‘balyāḥ’ iti pā.</note> bhakṣayedalpaśastu tān| yāvā viṣṭabhya jīryanti sarasā bhinnavarcasaḥ||273||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="273">pṛthukāḥ cipiṭāḥ| yāvā iti yavacipiṭāḥ, anye tu gāndhāradeśaprasiddhān sampiṣṭasañjñānāhuḥ <note place="foot" type="variant" n="77">‘sapiṣṭakasañjñānāhuḥ’ iti pā.</note>| sarasā abhṛṣṭāḥ||273||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="274">sūpyānnavikṛtā bhakṣyā vātalā rūkṣaśītalāḥ| sakaṭusnehalavaṇānalpaśo bhakṣayettu tān||274||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="274">sūpyavikṛtā iti mudramāṣādivikārāḥ||274||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="275">mṛdupākāśca ye bhakṣyāḥ sthūlāśca kaṭhināśca ye| guravaste vyatikrāntapākāḥ puṣṭibalapradāḥ||275||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="275">mṛdupākāḥ stokāgnisaṃyogasādhyāḥ| vyatikrāntapākā iti cireṇa jarāṃ gacchanti||275||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="276">dravyasaṃyogasaṃskāraṃ dravyamānaṃ pṛthak tathā| bhakṣyāṇāmādiśedbuddhvā yathāsvaṃ gurulāghavam||276||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="276">anuktabhakṣyaguṇātideśārthamāha- dravyasaṃyogetyādi <note place="foot" type="variant" n="78">‘anuktabhakṣyātideśārthamāha- dravyasaṃyogetyādi| yasmin bhakṣye gurudravyasaṃyogastatra gurutvamanyathā laghutvam| tathā yatrālpāgnisaṃyogādisaṃskārastatra gurutvamanyathā laghutvam| dravyamānamiti yatra bhakṣye laghugurubahudravyasaṃyogastatra kasya dravyasya kiyanmānamiti buddhvā, yasyādhikyaṃ tatkṛtaṃ gauravaṃ lāghavaṃ vā vinirdiśedityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>| dravyamānaṃ pṛthagiti bhakṣyakaraṇe saṃyuktānāṃ dravyāṇāṃ madhye <note place="foot" type="variant" n="79">‘saṃyuktadravyādeḥ’ iti pā.</note> kasya kiyanmānamiti buddhvā| yathāsvamiti yasya dravyasya gauravaṃ lāghavaṃ vā balavadbhavati taṃ nirdiśet||276||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="277">(nānādravyaiḥ <note place="foot" type="variant" n="80">‘nānādravyasamāyuktaḥ paktvā vahniṣu bharjitaḥ’ iti pā.</note> samāyuktaḥ pakvāmaklinnabharjitaiḥ| vimardako gururhṛdyo vṛṣyo balavatāṃ hitaḥ)||277||</seg> <seg type="unit" n="278">rasālā bṛṃhaṇī vṛṣyā snigdhā balyā rucipradā| snehanaṃ tarpaṇaṃ hṛdyaṃ vātaghnaṃ saguḍaṃ dadhi||278||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="277-278">rasālālakṣaṇaṃ- “sacaturjātakājāji sasitārdrakanāgaram| rasālā syācchikhariṇī saṅghṛṣṭaṃ sasaraṃ dadhi” iti| rasālāprasaṅgena saguḍadadhiguṇamāha- snehanamityādi||277-278||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="279">drākṣākharjūrakolānāṃ guru viṣṭambhi pānakam| parūṣakāṇāṃ kṣaudrasya yaccekṣuvikṛtiṃ prati||279||</seg> <seg type="unit" n="280">teṣāṃ kaṭvamlasaṃyogān <note place="foot" type="variant" n="81">‘kaṭvamlasaṃyogāt iti pā.</note> pānakānāṃ pṛthak pṛthak| dravyaṃ mānaṃ ca vijñāya guṇakarmāṇi cādiśet||280||</seg> <seg type="unit" n="281">kaṭvamlasvādulavaṇā laghavo rāgaṣāḍavāḥ| mukhapriyāśca hṛdyāśca dīpanā bhaktarocanāḥ||281||</seg> <seg type="unit" n="282">āmrāmalakalehāśca bṛṃhaṇā balavardhanāḥ| rocanāstarpaṇāścoktāḥ snehamādhuryagauravāt||282||</seg> <seg type="unit" n="283">buddhvā saṃyogasaṃskāraṃ dravyamānaṃ ca tacchritam| guṇakarmāṇi lehānāṃ teṣāṃ teṣāṃ tathā vadet||283||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="279-283">pānakānāmapi kṛtānnabhedatvāttadguṇamāha- drākṣetyādi| yaccekṣuvikṛtiṃ prati pānakamiti sambandhaḥ| rāgaṣāḍavaṃ kecidevaṃ vadanti- “kvathitaṃ tu guḍopetaṃ sahakāraphalaṃ navam| tailanāgarasaṃyuktaṃ vijñeyo rāgaṣāḍavaḥ” iti; kiṃvā <note place="foot" type="variant" n="82">asyāgre ‘yathā''ha nalaḥ’ ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake</note>, “sitārucakasindhūtthaiḥ <note place="foot" type="variant" n="83">‘sitārucakasiddhārthaiḥ’ iti pā.</note> savṛkṣāmlaparūṣakaiḥ| jambūphalarasairyukto rāgo rājikayā'nvitaḥ” iti| ṣāḍavastu madhurāmladravyakṛtaḥ| āmrāmalakalehāstu tayoḥ pṛthakkvāthena saśarkareṇa ghanāḥ kriyante| anuktapānakaguṇātideśārthamāha- buddhvetyādi| asya dravyasaṃyogetyādivadvyākhyānam||279-283||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="284">raktapittakaphotkledi śuktaṃ vātānulomanam| kandamūlaphalādyaṃ ca tadvadvidyāttadāsutam||284||</seg> <seg type="unit" n="285">śiṇḍākī cāsutaṃ cānyat kālāmlaṃ rocanaṃ laghu| vidyādvargaṃ kṛtānnānāmekādaśatamaṃ bhiṣak||285||</seg> iti kṛtānnavarga ekādaśaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="284-285">śuktalakṣaṇaṃ- “yanmastvādi śucau bhāṇḍe saguḍakṣaudrakāñjikam| dhānyarāśau trirātrasthaṃ śukraṃ cukraṃ taducyate” iti| tadāsutamiti śuktamadhyasthitaṃ mūlakakūṣmāṇḍādi| śiṇḍākī svanāmaprasiddhā tīrabhuktau| āsutaṃ cānyaditi sandhānāntaram| kālāmlamiti cirakālāvasthānādamlaṃ, natvamladravyasaṃyogāt| kṛtānnānāmiti karaṇaniṣpāditamaṇḍapeyādīnām||284-285||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="286">kaṣāyānurasaṃ <note place="foot" type="variant" n="84">‘sūkṣmamiti sūkṣmasroto'nusāri| vyavāyīti apakvamevākhiladehavyāpakam| tvacyamiti abhyaṅgāt| yattu vāgbhaṭa tvagdoṣakaratvamuktaṃ tailasya, tadbhakṣaṇābhiprāyeṇeti na virodhaḥ| anye tu tatrāpi ‘tvagdoṣahṛt’ iti paṭhanti, tattu na ṭīkākṛdbhirvyākhyātam| tailamiti tilabhavasnehaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> svādu sūkṣmamuṣṇaṃ vyavāyi ca| pittalaṃ baddhaviṇmūtraṃ na ca śleṣmābhivardhanam||286||</seg> <seg type="unit" n="287">vātaghneṣūttamaṃ balyaṃ tvacyaṃ medhāgnivardhanam| tailaṃ saṃyogasaṃskārāt sarvarogāpahaṃ matam||287||</seg> <seg type="unit" n="288">tailaprayogādajarā nirvikārā jitaśramāḥ| āsannatibalāḥ saṅkhye daityādhipatayaḥ purā||288||</seg> <seg type="unit" n="289">airaṇḍatailaṃ madhuraṃ guru śleṣmābhivardhanam| vātāsṛggulmahṛdrogajīrṇajvaraharaṃ param||289||</seg> <seg type="unit" n="290">kaṭūṣṇaṃ sārṣapaṃ tailaṃ raktapittapradūṣaṇam| kaphaśukrānilaharaṃ kaṇḍūkoṭhavināśanam <note place="foot" type="variant" n="85">‘kaṇḍūkoṭhanivāraṇam’ iti pā.</note>||290||</seg> <seg type="unit" n="291">priyālatailaṃ madhuraṃ guru śleṣmābhivardhanam| hitamicchanti nātyauṣṇyātsaṃyoge vātapittayoḥ||291||</seg> <seg type="unit" n="292">ātasyaṃ madhurāmlaṃ tu vipāke kaṭukaṃ tathā| uṣṇavīryaṃ hitaṃ vāte raktapittaprakopaṇam||292||</seg> <seg type="unit" n="293">kusumbhatailamuṣṇaṃ ca vipāke kaṭukaṃ guru| vidāhi ca viśeṣeṇa sarvadoṣaprakopaṇam||293||</seg> <seg type="unit" n="294">phalānāṃ yāni cānyāni tailānyāhārasaṃvidhau <note place="foot" type="variant" n="86">‘nanu tailapadaṃ tailatvapravṛttinimittaṃ| tacca na tāvattilodbhavatvaṃ, sarṣapatailādāvavyāpteḥ| nāpi bījaprabhavatvaṃ, tadgatarūpādāvativyāpteḥ| nāpi bījaprabhavasnehatvaṃ sāratailādāvavyāpteḥ api ca bījaprabhavasnehatvaṃ na tāvat sneharūpaguṇavṛtti, tailaṃ gandhavaditi pratyayasya sarvajanasādhāraṇasya bhrāntitvāpatteḥ| nāpi snehāśrayadravyavṛtti, bījadravamātrasyaiva tailatvāpatteḥ| ityanupapattiṃ hṛdi nidhāya sarṣapādisneheṣvapi tailaśabdaṃ vyutpādayannāha- niṣpattestadguṇatvācca tailatvamitareṣvapi (su.sū.a.45) iti| niṣpatteriti tile yathā tailaṃ niṣpadyate cūrṇīkaraṇayantrādinā tathā sarṣapādāvapi snehāpakarṣaṇāt| bhavati ca samānaniṣpattikatayā tacchabdatā| yathā- vituṣe dhānye taṇḍulaśabdo vṛttaḥ, sa vituṣe viḍaṅge'pi vartate, yathā viḍaṅgataṇḍulā-iti| tadguṇatvena ca tacchabdatā, yathā- gaurvāhīka iti| tadguṇatvaṃ ca suśrutenoktaṃ yathā- “yāvantaḥ sthāvarāḥ snehāḥ samāsāt parikīrtitāḥ| sarve tailaguṇā jñeyāḥ sarve cānilanāśanāḥ” (su.sū.a.45) iti| etena ‘tilasya vikārastailam’ iti yoge bādhakābhāvāttilaprabhavasneha eva tailapadaprayogāt snehatve'pi śakte tailapadaṃ yogarūḍhaṃ, sārṣapādau tailapadaprayogo bhākta iti bhāvaḥ| anye tu gandharasaviśeṣāṅgaṃ tailatvaṃ jātiḥ, ata eva ghṛtatailasaṃśaye gandhaviśeṣaniścayāttailatvaniścaya iti sārṣapasnehādīnāmapi tailatvamityāhuḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>| yujyante guṇakarmabhyāṃ tāni brūyādyathāphalam||294||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="286-294">āhāramabhidhāya tadyogidravyaṃ brūte| tatra sarpiṣa uktatvāttailamevānnasaṃskārakapradhānatvādāha- kaṣāyetyādi| saṃyogācca saṃskārācceti saṃyogasaṃskārāt; saṃskārastailasya bheṣajaiḥ pākaḥ, saṃyogastvavacāraṇāyāṃ jñeyaḥ| saṅkhye yuddhe| ātasyam umātailam| anuktatailaguṇanirdeśārthamāha- phalānāmityādi| phalānāmityupalakṣaṇaṃ; tena sārasnehā api suśrutoktā boddhavyāḥ| yathāphalamiti yādṛśaguṇaṃ phalaṃ tādṛśa eva tatsneho'pītyarthaḥ||286-294||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="295">madhuro bṛṃhaṇo vṛṣyo balyo majjā tathā vasā| yathāsattvaṃ tu śaityoṣṇe vasāmajjñorvinirdiśet||295||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="295">yathāsattvamiti yaḥ prāṇī ānūpādiruṣṇastasyoṣṇaḥ, yastu prāṇī jāṅgalādiḥ śītastasya śīta ityarthaḥ| sāmānyatastu vasāmajjñoranuṣṇāśītatvaṃ yathā bhavati tathā snehādhyāye eva proktam||295||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="296">sasnehaṃ dīpanaṃ vṛṣyamuṣṇaṃ vātakaphāpaham| vipāke madhuraṃ hṛdyaṃ rocanaṃ viśvabheṣajam||296||</seg> <seg type="unit" n="297">śleṣmalā madhurā cārdrā gurvī snigdhā ca pippalī| sā śuṣkā kaphavātaghnī kaṭūṣṇā vṛṣyasammatā <note place="foot" type="variant" n="87">‘ārdrapippalīguṇe śleṣmaleti sajātīyadravyāntaravacchleṣmāṇaṃ na śamayatīti kṛtvaiva śleṣmalatvamasyā iti kecit| sā śuṣkā kaphavātaghnītyanena pittāvirodhitvamasyā iti bodhayati, ata eva suśrute “pittaprasādanī” (su. sū. 46) ityuktam’ iti śivadāsasenaḥ</note>||297||</seg> <seg type="unit" n="298">nātyarthamuṣṇaṃ maricamavṛṣyaṃ laghu rocanam| cheditvācchoṣaṇatvācca dīpanaṃ kaphavātajit <note place="foot" type="variant" n="88">‘nātyarthamuṣṇamityādinā śuṣkamaricaguṇaḥ| ārdramaricaṃ tu kaphaprakopakam, uktaṃ ca suśrute- “svādupākyārdramaricaṃ guru śleṣmaprakopi ca” (su. sū. 46) iti’ śivadāsasenaḥ</note>||298||</seg> <seg type="unit" n="299">vātaśleṣmavibandhaghnaṃ kaṭūṣṇaṃ dīpanaṃ laghu| hiṅgu śūlapraśamanaṃ vidyāt pācanarocanam||299||</seg> <seg type="unit" n="300">rocanaṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyamavidāhi ca| tridoṣaghnaṃ samadhuraṃ <note place="foot" type="variant" n="89">‘saindhavaguṇe samadhuram īṣanmadhuram’ iti śivadāsasenaḥ</note> saindhavaṃ lavaṇottamam||300||</seg> <seg type="unit" n="301">saukṣmyādauṣṇyāllaghutvācca saugandhyācca rucipradam| sauvarcalaṃ vibandhaghnaṃ hṛdyamudgāraśodhi ca||301||</seg> <seg type="unit" n="302">taikṣṇyādauṣṇyādvyavāyitvāddīpanaṃ śūlanāśanam| ūrdhvaṃ cādhaśca vātānāmānulomyakaraṃ biḍam||302||</seg> <seg type="unit" n="303">satiktakaṭu sakṣāraṃ tīkṣṇamutkledi caudbhidam| na kālalavaṇe gandhaḥ sauvarcalaguṇāśca te||303||</seg> <seg type="unit" n="304">sāmudrakaṃ samadhuraṃ, satiktaṃ kaṭu pāṃśujam| rocanaṃ lavaṇaṃ sarvaṃ pāki sraṃsyanilāpaham||304||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="296-304">saukṣmyādityādinā sauvarcalaguṇaḥ| taikṣṇyādityādinā biḍaguṇaḥ| audbhidam utkārikālavaṇam <note place="foot" type="variant" n="90">‘viḍaṃ kṛtrimaṃ svanāmakhyātam| uttaradeśabhavamutkārikālavaṇamaudbhidam’ iti śivadāsasenaḥ</note>| kālalavaṇaṃ sauvarcalamevāgandham| dakṣiṇasamudrasamīpe bhavatīti sāmudraṃ karakacam| pāṃśujaṃ pūrvasamudrajam||296-304||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="305">hṛtpāṇḍugrahaṇīrogaplīhānāhagalagrahān| kāsaṃ kaphajamarśāṃsi yāvaśūko vyapohati||305||</seg> <seg type="unit" n="306">tīkṣṇoṣṇo laghurūkṣaśca kledī paktā <note place="foot" type="variant" n="91">‘pākī’ iti pā.</note> vidāraṇaḥ| dāhano dīpanaśchettā sarvaḥ kṣāro'gnisannibhaḥ <note place="foot" type="variant" n="92">‘svarjīkṣāro’ iti pā.</note>||306||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="305-306">kṣārāṇāmapi lavaṇasattvāt kṣāraguṇamāha- hṛdityādi| yavakṣāraguṇaḥ| sarvaḥ kṣāra iti svarjikākṣāraṭaṅkanakṣārādiḥ||305-306||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="307">kāravī kuñcikā'jājī yavānī dhānyatumburu| rocanaṃ dīpanaṃ vātakaphadaurgandhyanāśanam||307||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="307">kāravī kṛṣṇajīrakam| kuñcikā sthūlajīrakam| ajājī jīrakam||307||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="308">āhārayogināṃ bhaktiniścayo na tu vidyate| samāpto <note place="foot" type="variant" n="93">‘pūryate’ iti pā.</note> dvādaśaścāyaṃ varga āhārayoginām||308||</seg> ityāhārayogivargo dvādaśaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="308">uktāttailāderanyadapyāhārasaṃskārakatvenāhārayogi bhavatītyāha- āhāretyādi| bhaktiḥ vibhāga iyatteti yāvat; kiṃvā bhaktiḥ icchā; tena puruṣecchānāmaniyamāduktamapi kiñcit prāya āhārayogi na bhavati, tathā anuktamapi rasonāmrapeṣikādyāhārasaṃyogi bhavatītyuktaṃ bhavati||308||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="309">śūkadhānyaṃ śamīdhānyaṃ samātītaṃ praśasyate| purāṇaṃ prāyaśo rūkṣaṃ prāyeṇābhinavaṃ guru <note place="foot" type="variant" n="94">‘prāyaśo rūkṣamiti prāyaḥśabdo viśeṣārthaḥ, tena purāṇaṃ varṣadvayātītamatiśayena rūkṣaṃ bhavatīti tanna praśastamityarthaḥ| evaṃ prāyeṇābhinavaṃ gurvityapi vyākhyeyam’ iti śivadāsasenaḥ</note>||309||</seg> <seg type="unit" n="310">yadyadāgacchati <note place="foot" type="variant" n="95">‘yajjarāṃ yāti śīghraṃ tu’ iti pā.</note> kṣipraṃ tattallaghutaraṃ smṛtam| nistuṣaṃ yuktibhṛṣṭaṃ ca sūpyaṃ laghu vipacyate||310||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="309-310">sampratyuktānāṃ śūkadhānyādīnāṃ yadanuktaguṇaṃ tadvaktumāha- śūkadhānyamityādi| samātītamiti ekavarṣātītam| praśasyata iti lāghavāt; hemante navadhānyavidhānaṃ tvapavādaḥ| āgacchati kṣipramiti uptaṃ sacchīghraṃ bhavati; tena ṣaṣṭikāḥ sarvadhānyeṣu laghavaḥ, te hi ṣaṣṭirātreṇa bhavanti| asmiṃśca vyākhyāne, vrīheḥ śāradasya ca haimantaṃ śāliṃ pratyalpakālatvena laghutvaṃ prāpnoti, tasmāt sajātīya eva śīghragamanaṃ lāghavaheturiti vācyam| kiṃvā, āgacchati kṣipramiti bhuktaṃ sat kṣipraṃ pacyate| yuktibhṛṣṭam īṣadbhṛṣṭamiti yāvat| sūpyaṃ sūpāya yogyaṃ mudgamāṣādi||309-310||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="311">mṛtaṃ kṛśaṃ cātimedyaṃ vṛddhaṃ bālaṃ viṣairhatam| agocarabhṛtaṃ vyālasūditaṃ māṃsamutsṛjet||311||</seg> ato'nyathā hitaṃ māṃsaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam|312|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="311">mṛtamiti svayaṃ mṛtam| medyaṃ meduram| kṛśagrahaṇena śuṣkamapi grāhyam| agocarabhṛtaṃ <note place="foot" type="variant" n="96">‘agocarabhṛtamiti gocaro deśaḥ, tena yasya varāhamahiṣāderyo deśo'nūpādistatra na puṣṭaṃ| kintu ānūpaṃ dhanvadeśe puṣṭaṃ, jāṅgalaṃ vā'nūpe puṣṭam’ iti śivadāsasenaḥ</note> yathā- ānūpaṃ dhanvadeśe puṣṭam| vyālā vyāghrādayaḥ; kiṃvā vyālaḥ sarpaḥ| viṣahataṃ tu viṣadigdhaśastraviddham||311||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="312">prīṇanaḥ sarvabhūtānāṃ hṛdyo māṃsarasaḥ param||312||</seg> <seg type="unit" n="313">śuṣyatāṃ vyādhimuktānāṃ kṛśānāṃ kṣīṇaretasām| balavarṇārthināṃ caiva rasaṃ vidyādyathāmṛtam||313||</seg> <seg type="unit" n="314">sarvarogapraśamanaṃ yathāsvaṃ vihitaṃ rasam| vidyāt svaryaṃ balakaraṃ vayobuddhīndriyāyuṣām||314||</seg> <seg type="unit" n="315">vyāyāmanityāḥ strīnityā madyanityāśca ye narāḥ| nityaṃ māṃsarasāhārā nāturāḥ syurna durbalāḥ||315||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="312-315">māṃsarasaguṇāḥ- prīṇana ityādi| sarvarogapraśamanamiti <note place="foot" type="variant" n="97">sarvarogapraśamanamityatra sarvaśabdo bhūrivacanaḥ, tena kuṣṭhādau māṃsaniṣedho na virodhamāvahati, yathā “varjayedvaidalaṃ śūlī, kuṣṭhī māṃsaṃ, kṣayī striyam” iti śivadāsasenaḥ</note> sarvaśabdo bhūrivacanaḥ; etena unmādādau māṃsaniṣedho na virodhavān bhavati; uktaṃ hi unmāde- “nivṛttāmiṣamadyo yaḥ” (ci. 9) ityādi| yathāsvamiti yasya vyādheryo vihitaḥ, tādṛśaṃ rasam||312-315||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="316">krimivātātapahataṃ śuṣkaṃ jīrṇamanārtavam| śākaṃ niḥsnehasiddhaṃ ca varjyaṃ yaccāparisrutam||316||</seg> <seg type="unit" n="317">purāṇamāmaṃ saṅkliṣṭaṃ krimivyālahimātapaiḥ| adeśakālajaṃ klinnaṃ yatsyātphalamasādhu tat||317||</seg> <seg type="unit" n="318">haritānāṃ <note place="foot" type="variant" n="98">‘haritānāmityādi| haritānāṃ palāṇḍuprabhṛtīnāṃ yathāśākaṃ nirdeśaḥ, tena haritā api krimivātādyupahatāstathā śuṣkajīrṇā anārtavāśca na grāhyaḥ| sādhanādṛta iti sādhanaṃ saṃskāraḥ, tena haritānāṃ niḥsnehasiddhānāmapi tathā aparisrutānāmapi nirdoṣatvamityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> yathāśākaṃ nirdeśaḥ sādhanādṛte| madyāmbugorasādīnāṃ sve sve varge viniścayaḥ||318||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="316-318">snehena vinā siddhaṃ niḥsnehasiddham| āmamiti apakvam; etacca bilvādīn vihāya boddhavyam| adeśajamiti anucitadeśabhavam| akālajam anārtavam| sādhanādṛta iti haritānāmārdrakapalāṇḍuprabhṛtīnāṃ niḥsnehasiddhānāmapi tathā aparisrutānāmapi nirdoṣatvamityarthaḥ| viniścayaḥ ‘kṛta’ iti śeṣaḥ; tathāca madyānāṃ ‘prāyaśo'bhinavam’ ityādinā guṇadoṣakathanaṃ kṛtameva, evaṃ jale'pi ‘picchilaṃ krimilam’ ityādinā, gorasakṛtānnāhārayogivargeṣu tu yathoktakartṛguṇavadviparīte viparītaguṇamanumeyamiti bhāvaḥ||316-318||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="319">yadāhāraguṇaiḥ <note place="foot" type="variant" n="99">‘āhāramabhidhāya tasyaiva sukhapākārthamanupānamupayujyata ityanantaramanupānaṃ vācyaṃ, tatra samāsenānupānamāha- yadāhāretyādi’| iti śivadāsasenaḥ</note> pānaṃ viparītaṃ tadiṣyate| annānupānaṃ dhātūnāṃ dṛṣṭaṃ yanna virodhi ca||319||</seg> <seg type="unit" n="320">āsavānāṃ samuddiṣṭāmaśītiṃ caturuttarām| jalaṃ peyamapeyaṃ ca parīkṣyānupibeddhitam||320||</seg> <seg type="unit" n="321">snigdhoṣṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="100">‘sāmānyenānupānamabhidhāya viśeṣeṇānupāne'bhidhātavye doṣaviśeṣe'nupānamāha- snigdhoṣṇamityādi’ iti śivadāsasenaḥ</note> mārute śastaṃ pitte madhuraśītalam| kaphe'nupānaṃ rūkṣoṣṇaṃ kṣaye māṃsarasaḥ param||321||</seg> <seg type="unit" n="322">upavāsādhvabhāṣyastrīmārutātapakarmabhiḥ| klāntānāmanupānārthaṃ payaḥ pathyaṃ yathā'mṛtam||322||</seg> <seg type="unit" n="323">surā kṛśānāṃ puṣṭyarthamanupānaṃ vidhīyate| kārśyārthaṃ sthūladehānāmanu śastaṃ madhūdakam||323||</seg> <seg type="unit" n="324">alpāgnīnāmanidrāṇāṃ tandrāśokabhayaklamaiḥ| madyamāṃsocitānāṃ ca madyamevānuśasyate||324||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="319-324">samprati yeṣāṃ yadanupānaṃ kartavyaṃ tadevāha- yadityādi| āhāraguṇairiti śītasnehamadhurādibhiḥ; viparītamiti viparītaguṇamanupeyam| evaṃ ca dadhno'mlasya madhuraṃ kṣīraṃ tathā pāyasasya kāñjikānupānaṃ syādityāha- dhātūnāṃ yanna virodhi ceti| evaṃ cāmle payo'nupīyamānaṃ viruddhatvāddhātuvirodhena pratyuktaṃ bhavati, evamanyadapi viruddhaṃ boddhavyam| samuddiṣṭamiti yajjaḥpuruṣīye (sū. 25)| peyamapeyaṃ ceti sahajaguṇadoṣavattvāt tathopayuktabhojanāpekṣayā| snigdhoṣṇamityādinā doṣabhedenāpyanupānamāha| anuśastamiti anupānaṃ śastam||319-324||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="325">athānupānakarmaguṇān <note place="foot" type="variant" n="101">‘athetyādi| tarpayatīti cakṣurādiprasādaṃ janayati| prīṇayatīti manaḥprasādaṃ janayati| ūrjayatīti utsāhaṃ janayati| paryāptim alolupatām, abhinirvartayatīti janayati| bhuktamavasādayatīti āmāśayādadhobhāgaṃ nayati| annasya saṅghātaṃ kāṭhinyam| vyavāyitāṃ vyāpakatvam’ iti śivadāsasenaḥ</note> pravakṣyāmaḥ- anupānaṃ tarpayati, prīṇayati, ūrjayati, bṛṃhayati, paryāptimabhinirvartayati, bhuktamavasādayati, annasaṅghātaṃ bhinatti, mārdavamāpādayati, kledayati, jarayati, sukhapariṇāmitāmāśuvyavāyitāṃ cāhārasyopajanayatīti||325||</seg> <seg type="unit" n="326">bhavati cātra- anupānaṃ hitaṃ yuktaṃ tarpayatyāśu mānavam| sukhaṃ pacati cāhāramāyuṣe ca balāya ca||326||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="325-326">anupānaguṇānāha- athetyādi| paryāptiḥ tṛptiḥ| ||325-326||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="327">nordhvāṅgamārutāviṣṭā na hikkāśvāsakāsinaḥ| na gītabhāṣyādhyayanaprasaktā norasi kṣatāḥ||327||</seg> <seg type="unit" n="328">pibeyurudakaṃ bhuktvā taddhi kaṇṭhorasi sthitam| snehamāhārajaṃ hatvā <note place="foot" type="variant" n="102">‘gatvā’ iti pā.</note> bhūyo doṣāya kalpate||328||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="327-328">yairanupānaṃ na kartavyaṃ tānāha- nordhvāṅgetyādi| kaṇṭhorasi sthitamiti anenordhvāṅgamārutādīnāmanupānaṃ kaṇṭhorasi sthitameva bhavati, nādho yātīti darśayati| snehamāhārajaṃ hatveti āhārajātaṃ snehamabhibhūya bhūyo doṣāya kalpate, vātalakṣaṇaṃ doṣaṃ karotītyarthaḥ| āhārasnehena yo vātapraśamaḥ kartavyastaṃ śaityaprakarṣāt pānīyamabhibhavatītyarthaḥ| etena yaducyate- apāṃ snigdhatvena snehanamupapannamiti, tanna bhavati| ye tu bruvate- ‘hana’ hiṃsāgatyoriti vacanāt snehaṃ hatveti snehaṃ gatvetyarthaḥ; tadapi na bhavati, yataḥ snehayuktatvenordhvāṅgamārutādihananameva yuktaṃ, na tu karaṇam| kiṃvā snehamiti sāraṃ, yathā- “dehaḥ snehaparikṣayāt” (ci. 8) iti dehasāraparikṣayādityarthaḥ, sārahananaṃ ca jalenāhārasnehaṃ gṛhītvā kaṇṭhorasyavasthānādapākāt kriyate <note place="foot" type="variant" n="103">‘āhārasnehena yo vātapraśamaḥ kartavyastaṃ śaityaprakarṣāt pānīyamabhibhavatītyartha iti kecit| tanna, yadi hi pānīyasya śaityaprakarṣa evāhārasnehahanane hetustadā kaṇṭhorasi sthitamiti viśeṣaṇaṃ vyarthaṃ, kaṇṭhorasyanavasthitasyāpi jalasya śaityaprakarṣeṇa snehopaghātakatvāt| tasmādayamarthaḥ- udakaṃ hi āhārasaṅgataṃ bhūtvaiva snigdhatvādāhārasnehaṃ janayati, tadyadi kaṇṭhorasi sthitaṃ bhavati tadā āhāreṇa sahāsambandhādāhārasnehaṃ na janayatīti kṛtvaiva snehopaghātakatvaṃ jalasyetyucyate| yathā- avagrahapratibandhāyā vṛṣṭeḥ samyagajanakatvenaiva śasyopaghātakatvam’ iti śivadāsasenaḥ</note>||327-328||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="329">annapānaikadeśo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ| dravyāṇi na hi nirdeṣṭuṃ śakyaṃ kārtsnyena nāmabhiḥ||329||</seg> <seg type="unit" n="330">yathā nānauṣadhaṃ kiñciddeśajānāṃ vaco yathā| dravyaṃ tattattathā vācyamanuktamiha yadbhavet||330||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="329-330">annapānadravyaikadeśakathanaṃ sahetukamāha- annetyādi| annapānaikadeśaḥ prāyopayogika iti bāhulyena yadupayujyate; etena yadbāhulyenopayujyate tasya śṛṅgagrāhikayā kathanaṃ, prāyo'nupayujyamānānāṃ śṛṅgagrāhikayā'kathanamalpadoṣamiti darśayati; tathā alpadoṣasyāpi parihārārthaṃ tadapi kimiti nocyata ityāha- dravyāṇītyādi| dravyāṇi kārtsnyeneti sākalyena nirdeṣṭuṃ; nāmabhiriti nāmabhirapi na śakyaṃ, ‘kenacit’ iti śeṣaḥ; hiśabdo yasmādarthe, etena yasmāt sarvāṇi dravyāṇi nāmamātreṇāpi vaktuṃ kaścinna pārayatyatibahutvāt, tat kā kathā aśeṣānnapānadravyasya śṛṅgagrāhikayā guṇakathanaṃ pratīti bhāvaḥ| kiṃvā, nāmabhirnirdiṣṭāni kārtsnyena nirdeṣṭumiti guṇataḥ kathayituṃ na śakyaṃ kenaciditi yojanā| atha kathaṃ hyatrākīrtitānnapānasya tarhi guṇā nirdeṣṭavyā ityāha- yathetyādi| yathā yena prakāreṇa “nānauṣadhaṃ kiñcit” (sū. 26) iti pūrvādhyāye proktaṃ tathā tena prakāreṇānuktaṃ dravyaṃ vācyaṃ; ‘guṇataḥ’ iti śeṣaḥ| pūrvādhyāye hi “tatra dravyāṇi gurukhara” (sū. 26) ityādinā granthena pārthivādibhedena viśiṣṭena ca karmaṇā proktāni dravyāṇi, tataścānuktaṃ dravyaṃ tenaiva gurukharādinā guṇena pārthivatvādi pratipādya yathoktopacayādikarmakartṛkatayā vyapadeṣṭavyamityarthaḥ| tadevānirdiṣṭadravyasya gurukharatvādi kathaṃ jñeyamityāha- deśajānāṃ vaco yatheti; deśajā deśāntarīyāḥ, taddeśīyavacanātte te gurukharatvādayo jñeyā ityarthaḥ; kiṃvā, deśajā yathā tattaddravyaṃ vyavaharanti <note place="foot" type="variant" n="104">‘vyāharanti’ iti pā.</note> ‘idaṃ madhuram, idamamlam’ ityādi, tat pratipādya madhuratvāmlatvādipratipannapṛthivyādyasya kāraṇamiti pṛthivyādīnāṃ gurvādiguṇagaṇena karmaṇā ca rasoktena tadvaktavyamityarthaḥ||329-330||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="331">caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyā| liṅgaṃ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate||331||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="331">aparamapyanuktānnapānaguṇajñānakāraṇamāha- cara ityādi| caryata <note place="foot" type="variant" n="105">‘caryata iti caro deśo bhakṣyaśca, cara gatibhakṣaṇayorityato niṣpannatvāt sāmānyena gṛhyate| kasmin deśe'yaṃ viharati dhanvanyanūpe jale viyati vā, kiṃ punarayamāharati guru laghu śītamuṣṇaṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ vā, etadvihārādiguṇabhāvitaśarīradhātormṛgasya pakṣiṇo vā tattadguṇameva māṃsamiti pratipattavyamiti bhāvaḥ| śarīrāvayavāḥ sakthyādayaḥ| svabhāvaḥ tattaddravyapratibaddhaḥ svābhāviko dharmaḥ| dhātavaḥ śoṇitādayaḥ| kriyeti kriyā ceṣṭā| liṅgaṃ strītvādi| pramāṇaṃ mānam| saṃskāro guṇāntarādhānam| mātrā ceti cakāreṇa vahniranukto'pi mātrāyāḥ kāraṇabhūtaḥ samuccīyate| tena mātrāyā bhūyastvālpīyastvenāgnirapi parīkṣya ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> iti caro deśaḥ bhakṣyaśca sāmānyena gṛhyate| kriyā vyāpāraḥ| pramāṇaṃ mānam| atreti annapānaguṇādhikaraṇe||331||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="332">caro'nūpajalākāśadhanvādyo bhakṣyasaṃvidhiḥ| jalajānūpajāścaiva jalānūpacarāśca ye||332||</seg> <seg type="unit" n="333">gurubhakṣyāśca ye sattvāḥ sarve te guravaḥ smṛtāḥ| laghubhakṣyāstu laghavo dhanvajā dhanvacāriṇaḥ||333||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="332-333">caraṃ vivṛṇoti- caro'nūpetyādi| bhakṣyasya saṃvidhiḥ bhakṣyabhakṣaṇam| tatrānūpajalākāśadhanvādya ityanena gatirūpaścara ucyate, bhakṣyasaṃvidhivacanena ca bhakṣyarūpaścara ucyate| atraivodāharaṇamāha- jalajetyādi| atra jalajatvenānūpajatvena ca jale vā'nūpe vā gatireva dṛśyate, na hi jalādau ye jātāste prāyo'nyatrāvatiṣṭhante; ye tvanyatra jātā apyanyatra tiṣṭhante prāyaḥ kākamadguprabhṛtayastadgrahaṇārthamāha- jalānūpacarāśca ye iti| etena sāmānyena jale prāyo'vasthānādiha jalacaratvam; evamanūpacaratvādyapi jñeyam| bhakṣyarūpacarakṛtaṃ guṇamāha- gurubhakṣyā ityādi| dhanvajā dhanvacāriṇa ityatra cakāro luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ; tena, ākāśacāriṇāmapi śyenādīnāmanuktamapi lāghavaṃ svajātiprasahāntarāpekṣayā boddhavyam, ākāśasya laghutvāt| ye tu bruvate- ākāśacāriṇāṃ gauravalāghavāniyamādakathanamiti; tanna, tathā satyākāśasyāprayojakatvena ‘caro'nūpajalākāśadhanvādyaḥ’ ityatrākāśakathanaṃ niṣprayojanaṃ syāt||332-333||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="334">śarīrāvayavāḥ sakthiśiraḥskandhādayastathā| sakthimāṃsādguruḥ <note place="foot" type="variant" n="106">‘sakthimāṃsādgurutaraṃ skandhakroḍaśiraspadām’ iti pā.</note> skandhastataḥ kroḍastataḥ śiraḥ||334||</seg> <seg type="unit" n="335">vṛṣaṇau carma meḍhraṃ ca śroṇī vṛkkau yakṛdgudam| māṃsādgurutaraṃ vidyādyathāsvaṃ madhyamasthi ca||335||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="334-335">māṃsādgurutaraṃ vidyāditi gurutvena pratipāditasakthyādimāṃsādvṛṣaṇādi gurutaraṃ vidyāditi| yathāsvamiti ekaśarīrasakthyādīnāmevaitadgauravādi, natvanyaśarīrāpekṣayā| madhyamiti antarādhiḥ| asthi iti asthisthitaṃ māṃsam| anye tu madhyamiti asthimadhyagataṃ majjānaṃ bruvate; tannātisundaraṃ, tasyottarottaradhātugauravakathanenaiva labdhatvāt||334-335||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="336">svabhāvāllaghavo mudgāstathā lāvakapiñjalāḥ| svabhāvādguravo māṣā varāhamahiṣāstathā||336||</seg> <seg type="unit" n="337">dhātūnāṃ śoṇitādīnāṃ guruṃ vidyādyathottaram| alasebhyo viśiṣyante prāṇino ye bahukriyāḥ||337||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="336-337">svabhāvāditi prakṛtyā| kriyodāharaṇam- alasebhya ityādi; alasebhya iti alpakriyebhyaḥ| viśiṣyanta iti viśiṣṭā bhavanti, laghavo bhavantītyarthaḥ||336-337||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="338">gauravaṃ liṅgasāmānye puṃsāṃ strīṇāṃ tu lāghavam| mahāpramāṇā guravaḥ svajātau laghavo'nyathā||338||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="338">liṅgyante jñāyante gavādayo'neneti liṅgaṃ jātiḥ, tena liṅgasāmānye jātisāmānye; etacca catuṣpādābhiprāyeṇa boddhavyaṃ, pakṣiṣu viparyayaḥ; yadāha hārītaḥ- “catuṣpādeṣu laghvī strī vihageṣu laghuḥ pumān” iti, atrāpyuktaṃ- “striyaścatuṣpātsu pumān vihageṣu laghuḥ” iti| puṃsāṃ ca gaurave atyarthaguroḥ śukrasyārambhakasya bhūyastvaṃ hetuṃ bruvate; kintu svabhāvastatra heturapavāda iti paśyāmaḥ, vihaṅgeṣu viparyayadarśanāditi||338||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="339">gurūṇāṃ lāghavaṃ vidyāt saṃskārāt saviparyayam| vrīherlājā yathā ca syuḥ saktūnāṃ siddhapiṇḍikāḥ||339||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="339">saviparyayamiti saṃskārāllaghūnāmapi gauravaṃ vidyādityarthaḥ| tadeva saṃskārajanyaṃ lāghavaṃ gauravaṃ cāha- vrīherityādi| gurorapi vrīheḥ saṃskārāllājā laghava ityarthaḥ| saktūnāṃ ca laghūnāṃ siddhapiṇḍikā gurvyaḥ, siddhapiṇḍikā agnipācitāḥ piṇḍāḥ||339||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="340">alpādāne gurūṇāṃ ca laghūnāṃ cātisevane| mātrā kāraṇamuddiṣṭaṃ dravyāṇāṃ gurulāghave||340||</seg> <seg type="unit" n="341">gurūṇāmalpamādeyaṃ laghūnāṃ tṛptiriṣyate| mātrāṃ dravyāṇyapekṣante <note place="foot" type="variant" n="107">‘mātrāmapekṣate dravyaṃ’ iti pā.</note> mātrā cāgnimapekṣate||341||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="340-341">alpādāna ityādi| gurūṇāṃ dravyāṇāmalpasya stokamātrasyādāne yallāghavaṃ, tasmin lāghave mātrā kāraṇaṃ; na dravyaṃ, tasya gurutvāt| evaṃ laghūnāmatisevane gauravaṃ mātrākṛtam| uddiṣṭamiti mātrāśitīye (sū. 5), asmābhirapi ca tatraivaitat saprapañcaṃ vyākhyātam; prakaraṇāgatatvena abhyarhitatvācca punaruktam <note place="foot" type="variant" n="108">asyāgre ‘mātrāyā dravyāpekṣaṇīyatvaṃ mātrāyāścāpyupekṣitayuktatvamiti’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate hastalikhitapustake</note>| dravyāṇi mātrāmapekṣante iti yathocitamātrāvanti sukhaṃ pacyanta ityarthaḥ| mātrā cāgnimapekṣata iti pratipuruṣaṃ pratidinaṃ cāgnibhedamapekṣya mātrā mahatī svalpā vā bhavati, na pratiniyatā mātrā vidyata iti bhāvaḥ||340-341||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="342">balamārogyamāyuśca prāṇāścāgnau pratiṣṭhitāḥ| annapānendhanaiścāgnirjvalati vyeti cānyathā <note place="foot" type="variant" n="109">‘dīpyate śāmyate'nyathā’ iti pā.</note>||342||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="342">kutaḥ punaragnyapekṣā mātrā kriyata ityāha- balamityādi| agnimapekṣya mātrayā prayuktayā'gnyanāśādvalādayo bhavantīti bhāvaḥ| agnau pratiṣṭhitā iti agnyadhīnāḥ; yathā- rājāśritāḥ prajā iti| prāṇā iti vāyavaḥ; kiṃvā, prāṇāśrayāḥ śaṅkhādayo daśa prāṇāḥ| indhanaṃ kāṣṭham, indhanamivendhanaṃ, taiḥ; kiṃvā agnidāhyamindhanamucyate| anyatheti anindhanam||342||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="343">gurulāghavacinteyaṃ prāyeṇālpabalān prati| mandakriyānanārogyān sukumārānsukhocitān||343||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="343">iyaṃ carādikṛtā gurulāghavacintā'lpāgniṃ prati prāya iti darśayannāha- gurvityādi| atrāpyabalatvena mandakādyairapi vahnimāndyameva lakṣaṇīyam||343||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="344">dīptāgnayaḥ kharāhārāḥ karmanityā mahodarāḥ| ye narāḥ prati tāṃścintyaṃ nāvaśyaṃ gurulāghavam||344||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="344">kharāhārā iti kaṭhināhārasātmyāḥ| mahodaratvenāpi medovarodhānmahāgnitvaṃ darśayati| nāvaśyaṃ cintyamiti anena dīptāgnīnāmapi prati stokaprayojanā gurulāghavacintā vidyata eveti darśayati| yato dīptāgnyādīnāmapi gurudravyamagneḥ pratipakṣamāvahatyeva, svabhāvato'gniviruddhatvāt||344||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="345">hitābhirjuhuyānnityamantaragniṃ samāhitaḥ| annapānasamidbhirnā mātrākālau vicārayan||345||</seg> <seg type="unit" n="346">āhitāgniḥ sadā pathyānyantaragnau juhoti yaḥ| divase divase brahma japatyatha dadāti ca||346||</seg> <seg type="unit" n="347">naraṃ niḥśreyase yuktaṃ sātmyajñaṃ pānabhojane| bhajante nāmayāḥ kecidbhāvino'pyantarādṛte||347||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="345-347">annaṃ samidha iva samidhaḥ| āhitāgniriti sātmyena vyavasthāpitāgniḥ; kiṃvā āhitāgnirivāhitāgniḥ; tena āhitāgniryathā prātaḥ sāyaṃ juhoti, tathā'yamapi prātaḥ sāyaṃ ca pathyānyantaragnau juhoti| brahma japatīti praṇavādimantramāvartayati| dadāti ceti yathāśakti dānamācarati| taṃ naraṃ niḥśreyase kalyāṇe yuktamāmayā na bhajante| bhāvino'pīti janmāntare'pi; iha janmani pathyāśitvānna bhavanti gadāḥ, janmāntare'pi brahmajapadānābhyāmarjitadharmaprabhāvādeva na bhavanti| ata evāha- antarādṛta iti; antarāditi kāraṇāt, ṛte vinā; apathyasya tathā adharmasya rogakaraṇasyābhāvādgadā na bhavantīti bhāvaḥ||345-347||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="348">ṣaḍtriṃśataṃ sahasrāṇi rātrīṇāṃ hitabhojanaḥ| jīvatyanāturo janturjitātmā sammataḥ satām||348||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="348">varṣaśatāyuṣṭvamapi hitādbhojanādbhavatītyāha- ṣaṭtriṃśatamityādi| etāvatībhī rātribhirvarṣaśatameva bhavati| jitātmā jitendriyaḥ| sammataḥ pūjitaḥ||348||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="349">prāṇāḥ prāṇabhṛtāmannamannaṃ loko'bhidhāvati| varṇaḥ prasādaḥ sausvaryaṃ jīvitaṃ pratibhā sukham||349||</seg> <seg type="unit" n="350">tuṣṭiḥ puṣṭirbalaṃ medhā sarvamanne pratiṣṭhitam| laukikaṃ karma yadvṛttau svargatau yacca vaidikam||350||</seg> karmāpavarge yaccoktaṃ taccāpyanne pratiṣṭhitam|351|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="349-350">kimarthamannapānavidhāvetat parīkṣyamityāha- prāṇā ityādi| abhidhāvatīti prārthayati| pratibhā prajñā| medhā dhāraṇāvatī dhīḥ| laukikamiti aparīkṣakaloke bhavam; aparīkṣakā eva hi vartamānamātre pravartante, parīkṣakāstu janmāntaropakāriṇyeva| karma yadvṛttāviti vartamāne sādhye yat karma kṛṣyādi| svargatāviti svargagamane| vaidikamiti yajñādi| apavarga iti mokṣe| etāśca nimittasaptamyaḥ| yaccoktamiti mokṣaśāstre satyabrahmacaryādi| anne pratiṣṭhitamiti nirannasya dehasthityabhāvena sarvārambhābhāvāt| yasmādannaṃ sarvatra kāraṇaṃ, tatastatrāvadhātavyamiti||349-350||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="351">tatra ślokaḥ- annapānaguṇāḥ sāgryā vargā dvādaśa niścitāḥ||351||</seg> <seg type="unit" n="352">saguṇānyanupānāni gurulāghavasaṅgrahaḥ| annapānavidhāvuktaṃ tat parīkṣyaṃ <note place="foot" type="variant" n="110">‘tat parīkṣya viśeṣataḥ’ iti pā.</note> viśeṣataḥ||352||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="351-352">saṅgrahe'nnapānaguṇā iti ‘iṣṭavarṇa’ ityādinoktāḥ| sāgryā iti udakaṃ kledayati ityādinā; udakādayo hi kledanādiṣu agryāḥ śreṣṭhā ityarthaḥ||351-352||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'nnapānavidhirnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāmannapānacatuṣke'nnapānavidhirnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ||27||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="28" xml:id="ca.1.28">
          <head>vividhāśitapītīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vividhāśitapītīyamadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">pūrvādhyāyatrayeṇānnapānasvarūpaviśeṣāṇāmanuktānāmabhidhānāya vividhāśitapītīyo'bhidhīyate’ iti śivadāsasenaḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvādhyāye ‘annaṃ prāṇāḥ’ (sū. 27) ityuktaṃ, tadyena prakāreṇānnaṃ prāṇaheturbhavati tadabhidhānārthaṃ vividhāśitapītīyo'bhidhīyate| iyamapyarthaparā sañjñā||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vividhamaśitaṃ pītaṃ līḍhaṃ khāditaṃ jantorhitamantaragnisandhukṣitabalena yathāsvenoṣmaṇā samyagvipacyamānaṃ kālavadanavasthitasarvadhātupākamanupahatasarvadhātūṣmamārutasrotaḥ kevalaṃ śarīramupacayabalavarṇasukhāyuṣā yojayati śarīradhātūnūrjayati ca| dhātavo hi dhātvāhārāḥ prakṛtimanuvartante||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">vividhamityādi| vividhamiti anenāśitādīnāmavāntarabhedaṃ darśayati; aśitādiṣu yo yaḥ prāya upayujyate sa pūrvamuktaḥ| jantorhitamiti vacanamahitasyāśitāderbalavarṇādikartṛtvābhāvāt| antaragninā jāṭhareṇa vahninā sandhukṣitaṃ balaṃ yasya tenāntaragnisandhukṣitabalena| yathāsvenoṣmaṇeti pṛthivyādirūpāśitāderyasya ya ūṣmā pārthivāgnyādirūpastena; vacanaṃ hi- “bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ| pañcāhāraguṇān svān svān pārthivādīn pacanti hi” (ci. 15) iti| samyagvipacyamānamiti aśitādi| kiṃvā yathāsvenoṣmaṇeti yasya rudhirāderya ūṣmā dhātvagnirūpastena samyagvipacyamānamaśitādi rasatāmāpannaṃ yadā raktādidhātūn pratipadyate tadā raktādyūṣmaṇaiva pacyate; evaṃ vipacyamānamaśitādi śarīramupacayādinā yojayatyūrjayati vardhayatīti yojanā| kiṃviśiṣṭaṃ śarīramityāha- kālavadityādi|- yathā kālo nityagatvenānavasthitaḥ, tathā'navasthitaḥ aviśrāntaḥ sarvadhātūnāṃ pāko yasmin śarīre tattathā; etena sarvadā svāgnipākakṣīyamāṇadhātoḥ śarīrasyāśitādinopacayādiyojanamupapannamiti darśayati, yadi hi pākakṣīyamāṇaṃ śarīraṃ na syāttadā svataḥ siddhe upacayādau kimaśitādi kuryāditi bhāvaḥ| kiṃvā kālavadityaśitādiviśeṣaṇaṃ; tena yathoktakālakṛtamaśitādītyarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘yathocitakālakṛtaṃ’ iti pā.</note>, akālabhojanasyopacayādyakārakatvāt| tathā, anavasthitasarvadhātupākamityetadapi aśitādiviśeṣaṇaṃ, tena anavasthitaḥ sarvadhātuṣu pāko yasyāśitādestattathā; etena kvacidapi dhātau sthagitasyāśitāde <note place="foot" type="variant" n="3">‘kvacidapyaśitādeḥ’ iti pā.</note> rasarūpasya pākavigamanānnopacayādirbhavatīti darśayati| etacca vyākhyānaṃ nātisundaram, asyārthasya anupahatetyādiśarīraviśeṣaṇenaiva labdhatvāt punaḥ śarīraviśeṣaṇamanupapannam| anupahatetyādi anupahatāni sarvadhātūnāmūṣmamārutasrotāṃsi yasya tattathā;, yadā hi eko'pi dhātupācako'gnirupahataḥ māruto vā dhātupoṣakarasavāhī vyānarūpaḥ kvacidupahato bhavati, tathā sroto vā dhātupoṣakarasavahamupahataṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘dhātupoṣakarasamārgarūpaṃ’ iti pā.</note> syāt, tadā aśitādikaṃ dhātūnāmavardhakatvānnopacayādikārakamiti <note place="foot" type="variant" n="5">‘dhātūnāmavardhanāt’ iti pā.</note> bhāvaḥ| kevalamiti kṛtsnaṃ śarīraṃ; kiṃvā kevalamiti adharmarahitam, adharmayukte hi śarīre viphalamaśitādi bhavatīti| nanu śarīradhātūnāṃ prakṛtisthitānāṃ svata evopacayādyasti, tat kimaśitādinā kriyata ityāha- dhātavo hītyādi| dhāturāhāro yeṣāṃ te dhātvāhārāḥ; dhātavo rasādayo nityaṃ kṣīyamāṇā aśitādijanitadhātvāhārā eva santaḥ paraṃ svāsthyamanuvartante, nānyathetyarthaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatrāhāraprasādākhyo <note place="foot" type="variant" n="6">‘tatrāhāraḥ prasādākhyaṃ rasaṃ kiṭṭaṃ ca malākhyamabhinirvartayati’ iti pā.</note> rasaḥ kiṭṭaṃ ca malākhyamabhinirvartate| kiṭṭāt svedamūtrapurīṣavātapittaśleṣmāṇaḥ karṇākṣināsikāsyalomakūpaprajananamalāḥ keśaśmaśrulomanakhādayaścāvayavāḥ puṣyanti| puṣyanti tvāhārarasādrasarudhiramāṃsamedosthimajjaśukraujāṃsi pañcendriyadravyāṇi dhātuprasādasañjñakāni śarīrasandhibandhapicchādayaścāvayavāḥ| te sarva eva dhātavo malākhyāḥ prasādākhyāśca rasamalābhyāṃ puṣyantaḥ svaṃ mānamanuvartante yathāvayaḥśarīram| evaṃ rasamalau svapramāṇāvasthitāvāśrayasya samadhātordhātusāmyamanuvartayataḥ| nimittatastu kṣīṇavṛddhānāṃ prasādākhyānāṃ dhātūnāṃ vṛddhikṣayābhyāmāhāramūlābhyāṃ rasaḥ sāmyamutpādayatyārogyāya, kiṭṭaṃ ca malānāmevameva| svamānātiriktāḥ punarutsargiṇaḥ śītoṣṇaparyāyaguṇaiścopacaryamāṇā malāḥ śarīra dhātusāmyakarāḥ samupalabhyante||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">yo'sau dhātūnāmāhārastamāha- tatretyādi| tatreti aśitādau| rasaḥ kiṭṭaṃ cābhinivartata ityanvayaḥ| āhāraprasāda ityākhyā yasya sa tathā; prasādaḥ sāraḥ| kiṭṭam asārabhāgaḥ| kiṭṭāditi kiṭṭāṃśāt <note place="foot" type="variant" n="7">‘malākhyāt’ iti pā.</note>; tena annādyaḥ kiṭṭāṃśastato mūtrapurīṣe bhavato vāyuśca, rasāt pacyamānānmalaḥ kaphaḥ, evamādi grahaṇyadhyāye vakṣyamāṇamanusartavyaṃ; vakṣyati hi- “kiṭṭamannasya viṇmūtraṃ rasasya tu kapho'sṛjaḥ| pittaṃ māṃsasya khamalo malaḥ svedastu medasaḥ|| syāt kiṭṭaṃ keśalomāsthno majjñaḥ sneho'kṣiviṭ tvacām” (ci. 15) iti| ādigrahaṇādakṣisnehādi grāhyam| yadyapi ca vāto'naśanādapyupalabhyate, tathā'pi rūkṣakiṭṭādibhojanamalāṃśādapyutpadyata eveti kiṭṭādvātotpattiryuktaiva; na cāyaṃ niyamo yanmalādevotpadyata iti, vyāyāmādavagāhāderapi ca vātādisadbhāvāt| prajananaṃ liṅgam| rasapoṣyamāha- puṣyanti tvityādi| pañcendriyadravyāṇīti pṛthivyādīni <note place="foot" type="variant" n="8">‘pañcendriyadravyāṇīti ghrāṇādipañcendriyāṇāṃ dravyāṇi samavāyikāraṇāni pṛthivyādīni, kīdṛśāni- dhātuprasādasañjñāni’ iti śivadāsasenaḥ</note> ghrāṇādīndriyakāraṇāni| dhātuprasādasañjñakānīti atyarthaśuddhenaiva dhātuprasādenendriyāṇyārabhyanta iti darśayati| śarīraṃ badhnātīti śarīrabandhaḥ snāyusirādiḥ| ādigrahaṇādārtavastanyādigrahaṇam| atrāhārarasād <note place="foot" type="variant" n="9">atra ca rasādraktādyutpādane kecididaṃ vadanti- yat- raso'gnipacyamānaḥ (sarvātmanā) raktatāṃ yāti, raktaṃ ca māṃsatāmityādipūrvapūrvadhātupariṇāmādeva uttarottaradhātūtpādaḥ| yathā- (sarvātmanā) kṣīrāddadhi bhavati, dadhno navanītaṃ navanītāddhṛtamityekaḥ pakṣaḥ| kiṃvā rasa eva raktaṃ prathamaṃ plāvayati, tatra raktasthānasambandhādraktasādṛśyaṃ raktavyapadeśaṃ cānubhavati, raktaṃ ca raktasamānena stokenāṃśena poṣayati| tato raktamāplāvya māṃsamāplāvayati, tatrāpi māṃsasamānenāṃśena māṃsapoṣaṇaṃ karoti, māṃsasādṛśyaṃ māṃsaśabdābhidheyatāṃ cānubhavati| evamuttarottaradhātūn rasa evāplāvayati, yathā- kedāraniṣiktaṃ kulyājalaṃ pratyāsannāṃ kedārīmāplāvayatīti dvitīyaḥ pakṣaḥ| etadevoktaṃ hārīte- yat- “rasaḥ saptāhādarvāk parivartamānaḥ śvetakapotaharitahāridrapadmakiṃśukālaktakarasaprakhyaścāyaṃ yathākramaṃ divasaparivartādvarṇaparivartamāpadyamānaḥ pittoṣmoparāgācchoṇitatvamāpadyate” ityādi, atrāpi “tatraiṣāṃ dhātūnāṃ” (su. sū. 14) ityādinā tathā “sa khalu trīṇi” (su. sū. 14) ityādinā rasenaiva raktādipoṣaṇamanenaiva nyāyenoktam| kiṃvā āhārarasa utpanno bhinnaireva mārgaiḥ sthāyirasarudhiramāṃsādīn rasarudhirādisamānāṃśena tarpayati| tatra yaḥ pratyāsanno dhātustatpoṣako bhāgastaṃ śīghraṃ puṣṇāti, yastu vidūradhātustasya sūkṣmavidūramārgatayā cireṇa poṣaṇaṃ bhavati| evaṃ bhinnairapi mārgaurdhātupoṣaṇāṃ bhavati| tena raktapoṣaṇakālāduttarakālaṃ māṃsapoṣako rasabhāgo māṃsaṃ poṣayati, tathā māṃsapoṣaṇakālāduttarakālaṃ medaḥ poṣako rasabhāgo medaḥ poṣayatītyādi| tena rasādraktamityāderayamartho-yat- rasapuṣṭikālāduttarakālaṃ raktaṃ pravartate, raktapuṣṭikālāduttarakālaṃ māṃsaṃ pravartate, ityādi| asmiṃśca pakṣe yaduktaṃ- “viṇmūtramāhāramalaḥ sāraḥ prāgīrito rasaḥ| sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvān dhātūn pratarpayet” (su.sū.a.46) iti, tathā “tasmin dhātumalānusāriṇi rase” (su.sū.a.14) iti ca mukhyārthaṃ bhavati, tathā carake'pi- “srotasā ca yathāsvena dhātuḥ puṣyati dhātunā” (ca.ci.a.8) iti ca mukhyārthaṃ bhavati| tena yathā- khale utpatitānāṃ kapotānāṃ bhinnadiggāmināṃ svīyasvīyamārgaiṇaiva gacchatāṃ gamyadeśasya pratyāsannatvaviprakṛṣṭatvādibhedena śīghraṃ cireṇa vā gamanaṃ bhavati, tadvat| iti kṣīradadhinyāya-kedārikulyānyāya-khalekapotanyāyāt tridhā dhātupoṣaṇakramaḥ| tatraiteṣu pakṣeṣu sarvātmapariṇāme tricaturopavāsena nīrasatvaṃ dehasya syāt, māsopavāsācca śukramayaṃ śarīraṃ syāditi (sa pakṣaḥ) neṣyate| kedārīkulyāpakṣe tu rasādraktādipoṣaṇaṃ mukhyārthatayā bhavati| yadapi raktādermāṃsādipoṣaṇaṃ tadapi rasādeva raktādidharmakāt tathā raktādivyapadeśabhājo bhavatīti vyutpāditameva| yattu rasasya sarvadhātudoṣamalāśayānusāritvamuktaṃ tadapi raktādipoṣakatayā, tathā hṛdayasthāyirasasya ca kṛtsnadehavyāpakatayā copapannam| evaṃ carake'pyuktaṃ- “vyānena rasadhāturhi vikṣepocitakarmaṇā| yugapat sarvato'jasraṃ dehe vikṣipyate sadā” (ca. ci. 15) ityādi, tadapyuktanyāyādevopapannam| yadapi māṃsādinā samānena māṃsādereva poṣaṇaṃ, tadapi dhātvāplāvananyāyena gacchatā'pi rasena taddhātusamānenāṃśenena taddhātupoṣaṇādupapannam| vṛṣyaṃ tu prabhāvādyathā khalekapotanyāyena vidūramapi śukraṃ prabhāvācchīghraṃ yāti tathā'trāpi śīghrameva vṛṣyotpanno raso raktādidhātūñ śīghramāplāvayatīti sughaṭam| evamanayā diśā'pyatra dūṣaṇamuddhāryaṃ, tenāyaṃ pakṣastāvat sādhuḥ| khalekapotapakṣe'pi yathā rasādraktamityādi gauṇatayā bhavati taddarśitameva| yattu carake “raktaṃ vibaddhamārgatvānmāṃsādīnna pratipadyate” (ca. ci. 8) iti tat kṛtsnadehacāriśoṇitābhiprāyeṇa, na poṣakaraktābhiprāyeṇa iti vyavasthāpyate| yattu “ekaikasmin dhātau trīṇi” (su. sū. 43) ityādinā dhātāvavasthānakāla uktaḥ, sa pūrvapūrvaraktādidhātulaṅghanakālo vidūragāmirasasyeti vyavasthāpyate| evamanayoḥ pakṣayormahājanopagītayorgatirūpadarśitā bhavati| svarasastvasmākaṃ kedārīkulyānyāye| yattvanyaiḥ khalekapotanyāyasvīkāreṇa carake santatajvarasya dvādaśāśrayatvaṃ yuktamityuktaṃ tanna budhyāmahe, yena santatasya dvādaśāśrayatvaṃ doṣamahimnā kṛtsnadehavyāpakatayā- “yathādhātūṃstathā mūtraṃ purīṣaṃ cānilādayaḥ” (ca.ci.a.3) ityādinoktaṃ| doṣāṇāṃ ca kupitānāṃ samprāptiviśeṣāt kimagamyamasti dehe, yena yāvadrasameva paraṃ sarvadhātvādivyāpakaṃ sarvadhātudūṣaṇe apekṣante” iti suśrutaṭīkāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne 14 adhyāye cakrapāṇiḥ| ‘atrāhāreṇa rasādipoṣaṇamevaṃ’ iti pā.</note> raktādipoṣaṇe kecidbruvate- yat- raso raktarūpatayā pariṇamati, raktaṃ ca māṃsarūpatayā, evaṃ māṃsādayo'pyuttarottaradhāturūpatayā pariṇamanti| atrāpi ca pakṣe <note place="foot" type="variant" n="10">‘madhye’ iti pā.</note> kecidbruvate- kṣīrādyathā sarvātmanā dadhi bhavati, tathā kṛtsno <note place="foot" type="variant" n="11">‘kṛtsnādrasāt’ iti pā.</note> raso raktaṃ bhavati; evaṃ raktādayo'pi māṃsādirūpā bhavanti| anye tvāhuḥ- kedārīkulyānyāyena rasasya dhātupoṣaṇaṃ; tatrānnādutpanno raso dhāturūpaṃ rasamadhigamya kiyatā'pyaṃśena taṃ rasaṃ vardhayati; aparaśca rasarāśistatra gataḥ san śoṇitagandhavarṇayuktatvācchoṇitamiva bhūtvā kiyatā'pi śoṇitasamānenāṃśena dhāturūpaṃ śoṇitaṃ puṣṇāti, śeṣaśca bhāgo māṃsaṃ yāti, tatrāpi śoṇitavadvyavasthā; tathā medaḥprabhṛtiṣvapīti| ata eva ca mukhyārtho'yaṃ grantho bhavati; yathā- “rasādraktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca| asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prasādajaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘prajāyate’ iti pā.</note> ” (ci. 15) iti; tathā hārīte'pyuktaṃ- “rasaḥ saptāhādarvāk parivartamānaḥ śvetakapotaharitahāridrapadmakiṃśukālaktakarasaprakhyaścāyaṃ yathākramaṃ divasaparivartādvarṇaparivartamāpadyamānaḥ pittoṣmoparāgācchoṇitatvamāpadyate” iti; tathā suśrute'pyuktaṃ- “sa khalvāpyo rasa ekaikasmin dhātau trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañcadaśa ca kalā avatiṣṭhate, evaṃ māsena rasaḥ śukrībhavati” (su. sū. 14) iti| anye tvāhuḥ- khalekapotanyāyenāyamannarasaḥ pṛthakpṛthagdhātumārge gataḥ san rasādīn poṣayati, na tvasya dhātupoṣako rasabhāgo dhātvantareṇa samaṃ sambandhamapyanubhavati, rasādipoṣakāṇi srotāṃsyuttarottaraṃ sūkṣmamukhāni dīrghāṇi ca, tenaiva rasapoṣakarasabhāgo rasamārgacāritvādrasaṃ poṣayati, evaṃ rasapoṣaṇakālāduttarakālaṃ (raktapoṣakamārgacāritvāt <note place="foot" type="variant" n="13">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> ) raktapoṣako rasabhāgo raktaṃ poṣayati, tathā śoṇitapoṣaṇakālāduttarakālaṃ māṃsapoṣako rasabhāgo māṃsaṃ poṣayati, vidūrasūkṣmamārgacāritvāt; evaṃ medaḥprabhṛtipoṣaṇe'pi jñeyam| tena, “rasādraktaṃ tato māṃsaṃ” ityāderayamarthaḥ- yat- rasapuṣṭikālāduttarakālaṃ raktaṃ jāyate, tathā raktapuṣṭikālāduttarakālaṃ māṃsaṃ prajāyate ityādi| evaṃ suśrutahārītavacane api vyākhyeye| yacca “raktaṃ vibaddhamārgatvānmāṃsādīnna prapadyate” (ci.a.8) iti rājayakṣmaṇi vakṣyati, taddhṛdayacāriśoṇitābhiprāyeṇa, na tu poṣakaśoṇitābhiprāyeṇa <note place="foot" type="variant" n="14">‘kṛtsnadehacāriśoṇitābhiprāyeṇa’ iti pā.</note>| kiñca, pariṇāmapakṣe vṛṣyaprayogasya raktādirūpatāpattikrameṇāticireṇa śukraṃ bhavatīti, kṣīrādayaśca sadya eva vṛṣyā dṛśyante; khalekapotapakṣe tu vṛṣyotpanno rasaḥ prabhāvācchīghrameva śukreṇa sambaddhaḥ san tatpuṣṭiṃ karotīti yuktaṃ; tathā rasaduṣṭau satyāṃ pariṇāmapakṣe tajjanmanāṃ śoṇitādīnāṃ sarveṣāmeva duṣṭiḥ syāt, duṣṭakāraṇajātatvāt| khalekapotapakṣe tu yaddhātupoṣako rasabhāgo duṣṭaḥ sa eva duṣyati na sarve, taditareṣāmaduṣṭakāraṇatvāt; tathā medovṛddhau satyāṃ bhūrikāraṇatvenāsthnā'pi bhūyasā bhavitavyaṃ, dṛśyate ca bhūrimedasa itaradhātuparikṣayaḥ; vacanaṃ ca- “medasvino meda evopacīyate, na tathetare dhātavaḥ” (sū.a.21) iti; evamādi pariṇāmavāde dūṣaṇam| eṣu ca pakṣeṣu sarvātmapariṇāmavādo viruddha eva, yena sarvātmapariṇāme tricaturopavāsenaiva nīrasatvāccharīrasya maraṇaṃ syāt, māsopavāse ca kevalaṃ śukramayaṃ śarīraṃ syāt| kedārīkulyānyāyastu tulyabala eva khalekapotanyāyena; yato yaduktaṃ vṛṣyaprabhāvaṃ prati tat kedārīkulyāpakṣe'pi prabhāvādeva śīghraṃ raktādidhātūnabhigamya śukraṃ janayiṣyati vṛṣyaṃ, yathā khalekapotapakṣe'pi prabhavāditi| yattu rasaduṣṭau śoṇitadūṣaṇaṃ; tanna bhavati, dhātubhūtaśoṇitāṃśapoṣakasya rasabhāgasyāduṣṭatvāt; iti samānaṃ pūrveṇa| atrāpi hi pakṣe na sarvo raso dhāturūpaśoṇitatāmāpadyate, kiṃ tarhi kaścideva śoṇitasamāno bhāgaḥ; śeṣastu śoṇitasthānagatatvena kiñcicchoṇitasamānavarṇāditvācca śoṇitamucyate; anena nyāyena medovṛddhau satyāmasthivṛddhirapi nirastā, yato na medasā asthi poṣyate, api tarhi medaḥsthānagatenaiva rasena medonukāriṇā| evamanayoḥ pakṣayormahājanādṛtatvena tulyanyāyatvena ca naikamapi niścitaṃ brūmaḥ, buddhivibhavānna pakṣabalābalam, atra na kaścit kāryavirodha ityuparamyate| nanvāhārarasādrasādayaḥ puṣyantīti vadatā dhāturasādāhārarasotpādaḥ pṛthak svīkriyate, tataśca tasya kiṃ sthānaṃ kiṃvā pramāṇamiti kimiti noktam? ucyate- na tasyāhārotkarṣāpakarṣāvevaṃvidhau, utkarṣāpakarṣasya niścitapramāṇatvābhāvāt; sthānaṃ tu dhamanya eva| poṣakāhārarasasya tasya ca pṛthagrasādidhātubhyaḥ pradeśāntaragrahaṇaṃ na kriyate, rasādikāraṇarūpatayā rasādigrahaṇenaiva grahaṇāt| atra yadyapyojaḥ saptadhātusārarūpaṃ, tena dhātugrahaṇenaiva labhyate, tathā'pi prāṇadhāraṇakartṛtvena pṛthak paṭhitaṃ; ye tu śukrajanyamoja icchanti, teṣāmaṣṭamo dhāturojaḥ syāditi pakṣe cātideśaṃ kṛtvā vakṣyati- “rasādīnāṃ śukrāntānāṃ yat paraṃ tejaḥ, tat khalvojaḥ” (su.sū.a.15) iti| upapāditapoṣaṇānāṃ dhātumalānāṃ prakṛtyanuvidhānamupasaṃharati- te sarva ityādi| malākhyā api svedamūtrādayaḥ svamānāvasthitā dehadhāraṇāddhātavo bhavantītyuktaṃ- dhātavo malākhyā iti| yathāvayaḥśarīramiti yasmin vayasi bālyādau yādṛśaṃ mānaṃ dhātūnāṃ tādṛśaṃ puṣyantaḥ, tathā yasmiñ śarīre prakṛtyā dīrghe hrasve kṛśe vā sthūle vā yādṛśaṃ mānaṃ dhātūnāṃ tādṛśaṃ puṣyanta iti yojanā| evamityādau svapramāṇāvasthitāviti anatiriktāvanyūnau ca| āśrayasyeti śarīrasya; yathāvatpakvau sarvāśrayaṃ paścāddhamanībhiḥ prapadyete, sarvaśarīramityarthaḥ| samadhātoriti samarasādeḥ samasvedamūtrādeśca| nimittata ityādi| nimittata ityanenānimitte ariṣṭarūpe kṣayavṛddhī nirākaroti| vṛddhikṣayābhyāmāhāramūlābhyāmiti yathāsaṅkhyaṃ vṛddhakṣīṇāhārakṛtābhyām, etenāhāraviśeṣakṛtavṛddhikṣayo rasaḥ sāmyaṃ karotītyarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘vṛddhikṣayābhyāmiti yathāsaṅkhyamanvayaḥ, pañcamī ca lyablope| tena kṣīṇānāṃ dhātūnāṃ vṛddhiṃ vidhāya sāmyamāpādayati, ativṛddhānāṃ ca dhātūnāṃ kṣayaṃ vidhāya sāmyamāpādayatītyarthaḥ| āhāramūlābhyāmiti yathāsaṅkhyaṃ vṛddhikṣīṇāhārakṛtābhyāmityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>| dhātusāmyasyārogyatve siddhe'pi yadārogyāyeti brūte tena prākṛtadhātūnāṃ kṣayeṇa vā'tivṛddhyā vā sāmyaṃ nirākaroti, asya sāmyasya rogakartṛtvādeva| kiṭṭaṃ ca malānāmevameveti yathā rasastathā kiṭṭamapyārogyāya malānāṃ sāmyaṃ pratipāditarasakrameṇa <note place="foot" type="variant" n="16">‘pratipāditaṃ rasakrameṇaḥ’ iti pā.</note> karoti| vṛddhamalānāṃ cikitsāntaramāha- svamānetyādi| utsargo bahirniḥsaraṇaṃ saṃśodhanarūpameṣāṃ śāstroktamasti, utsargaṃ vā vahantītyutsargiṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘utsargiṇaḥ saṃśodhanārhā ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>| vṛddhānāṃ malānāṃ cikitsāntaramāha- śītoṣṇetyādi| paryayaḥ viparyayaḥ; tena śītoṣṇaviparītaguṇairityarthaḥ; tena, śītasamutthe male uṣṇaṃ tathoṣṇasamutthe śītamupacāro bhavati| ādiśabdaścātra luptanirdiṣṭaḥ; tena snigdharūkṣādīnāmapi viparītaguṇānāṃ grahaṇam| kiṃvā paryayaguṇā dvandvaguṇāḥ snigdharūkṣamṛdutīkṣṇādayaḥ, taiśca yathāyogyatayopacaryamāṇā iti jñeyam| etena, vṛddhamalānāṃ trividho'pyupakramo nidānavarjanaśodhanaśamanarūpa ukto bhavati; tatra nidānavarjanaṃ vṛddhamale malavṛddhihetvāhāraparityāgādalpamalāhāropayogādvā boddhavyaṃ, saṃśodhanaṃ ca utsargiṇa ityanenoktaṃ, śamanaṃ ca śītoṣṇetyādigranthenoktam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">teṣāṃ tu malaprasādākhyānāṃ dhātūnāṃ srotāṃsyayanamukhāni| tāni yathāvibhāgena yathāsvaṃ dhātūnāpūrayanti| evamidaṃ śarīramaśitapītalīḍhakhāditaprabhavam| aśitapītalīḍhakhāditaprabhavāścāsmiñ śarīre vyādhayo bhavanti| hitāhitopayogaviśeṣāstvatra śubhāśubhaviśeṣakarā bhavantīti||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">ayanāni ca tāni mukhāni cetyayanamukhāni, atra āyāntyanenetyayanāni mārgāṇi, mukhāni tu yaiḥ praviśanti; etena malānāṃ dhātūnāṃ ca yadevāyanaṃ tadeva praveśamukhamiti nānyena praveśo nānyena ca gamanamityuktaṃ bhavati| rasādīnāṃ yathāsvanāma srotomukhaṃ cāyanaṃ ca| kiṃvā, ayanasya gamanasya mukhāni mārgāṇi; tena, ayanamukhāni gatimārgāṇītyarthaḥ| tāni ca srotāṃsi malaprasādapūritāni dhātūn yathāsvamiti yadyasya poṣyaṃ tacca tat pūrayati| yathāvibhāgeneti yasya dhātoryo vibhāgaḥ pramāṇaṃ tenaiva pramāṇena pūrayati, tādṛkpramāṇānyeva puṣyanti, nādhikanyūnānītyarthaḥ| etacca prakṛtisthānāṃ karma, vikṛtānāṃ tu nyūnātiriktadhātukaraṇamastyeveti boddhavyam| uktaṃ cānyatra- “srotasā ca yathāsvena dhātuḥ puṣyati dhātunā” (ci. 8) iti| upasaṃharati- evamityādi| kathamaśitāderviruddhayoḥ śarīratadupaghātakarogayorutpāda ityāha- hitāhitetyādi| hitarūpo'śitādiviśeṣaḥ śubharūpaviśeṣakārakaḥ, ahitarūpastvaśitādiviśeṣo'śubharūpaviśeṣakaro bhavati; tena naikarūpāt kāraṇādviruddhakāryodaya iti bhāvaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- dṛśyante hi bhagavan! hitasamākhyātamapyāhāramupayuñjānā vyādhimantaścāgadāśca, tathaivāhitasamākhyātam; evaṃ duṣṭe kathaṃ hitāhitopayogaviśeṣātmakaṃ śubhāśubhaviśeṣamupalabhāmaha iti||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">dṛśyante hi bhagavannityādau tathaivāhitasamākhyātamupayuñjānā vyādhimantaścāgadāśceti sambandhaḥ| viśeṣātmakamiti viśeṣodbhavam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- na hitāhāropayogināmagniveśa! tannimittā vyādhayo jāyante, na ca kevalaṃ hitāhāropayogādeva sarvavyādhibhayamatikrāntaṃ bhavati, santi hyṛte'pyahitāhāropayogādanyā rogaprakṛtayaḥ, tadyathā- kālaviparyayaḥ, prajñāparādhaḥ, śabdasparśarūparasagandhāścāsātmyā iti| tāśca rogaprakṛtayo rasān samyagupayuñjānamapi puruṣamaśubhenopapādayanti; tasmāddhitāhāropayogino'pi dṛśyante vyādhimantaḥ| ahitāhāropayogināṃ punaḥ kāraṇato <note place="foot" type="variant" n="18">‘kāraṇaviśeṣataḥ’ iti pā.</note> na sadyo doṣavān bhavatyapacāraḥ| na hi sarvāṇyapathyāni tulyadoṣāṇi, na ca sarve doṣāstulyabalāḥ, na ca sarvāṇi śarīrāṇi vyādhikṣamatve samarthāni bhavanti| tadeva hyapathyaṃ deśakālasaṃyogavīryapramāṇātiyogādbhūyastaramapathyaṃ sampadyate| sa eva doṣaḥ saṃsṛṣṭayonirviruddhopakramo gambhīrānugataścirasthitaḥ prāṇāyatanasamuttho marmopaghātī kaṣṭatamaḥ kṣiprakāritamaśca sampadyate| śarīrāṇi cātisthūlānyatikṛśānyaniviṣṭamāṃsaśoṇitāsthīni durbalānyasātmyāhāropacitānyalpāhārāṇyalpasattvāni ca bhavantyavyādhisahāni, viparītāni punarvyādhisahāni| ebhyaścaivāpathyāhāradoṣaśarīraviśeṣebhyo vyādhayo mṛdavo dāruṇāḥ kṣiprasamutthāścirakāriṇaśca bhavanti| ta eva vātapittaśleṣmāṇaḥ sthānaviśeṣe prakupitā vyādhiviśeṣānabhinirvartayantyagniveśa!||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">tannimittā iti hitāhāranimittāḥ| na kevalamiti na param| rogaprakṛtaya iti rogakāraṇāni| ahitāhāropayogināmityādi| kāraṇata iti nimittāntarāt pratibandhakāt; tacca kāraṇaṃ ‘tadeva hyapathyaṃ’ ityādivakṣyamāṇagranthaviparītaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘ityādigranthavakṣyamāṇaviparītaṃ’ iti pā.</note> boddhavyam| sadya iti tatkālam| anenāpathyasya rogajananaṃ prati kālāntaravikārakartṛtvaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘kālāntarapratibadhyamānasyākālāntaravikārakartṛtvaṃ’ iti pā.</note> prāyo bhavatīti darśayati; anyathā sadya ityanarthakaṃ syāt, kālāntare'pi doṣākartṛtvāt| doṣavāniti vyādhijanakaḥ| apacāra iti ahitāhāropayogaḥ| ukte kāraṇamāha- nahītyādi| tulyadoṣāṇīti tulyadoṣakarāṇi| vyādhikṣamatvaṃ vyādhibalavirodhitvaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘vyādhibalavirodhakatvaṃ’ iti pā.</note> vyādhyutpādapratibandhakatvamiti yāvat| tadevāpathyatulyadoṣatādi vivṛṇoti- tadevetyādi| atra yadyapi prastutatvādapathyapratibandhakāni kāraṇāni vaktavyāni, tathā'pi samānanyāyatayā'pathyaśaktivardhakānyucyante| tatra deśādīnāṃ yogāditi anuguṇadeśādiyogāt; yathā- vrīhiḥ pittakartṛtvenāpathyaḥ, sa cānūpadeśayogādbhūyastaramapathyo bhavati, dhanvadeśe tu hīnabalo bhavati; tathā śaratkālasyānuguṇasya yogādbalavān bhavati, hemante durbalaḥ; saṃyogādyathā- sa vrīhirdadhiphāṇitādiyukto balavān <note place="foot" type="variant" n="22">‘guṇavān’ iti pā.</note>, madhvādiyuktaśca durbalaḥ; vīryādyathā- sa evoṣṇīkṛto balavān, śītastu durbalaḥ; sa eva ca prāmāṇātiyogādbalī, hīnamātrastvabalaḥ; ityādyanusartavyam| doṣatulyabalatāmāha- sa eva doṣa ityādi| saṃsṛṣṭā militā bahavo yonayaḥ kāraṇāni yasya sa tathā, kiṃvā saṃsṛṣṭayoniriti anuguṇadūṣyaḥ; yathā- pittasya raktaṃ dūṣyamāsādya kaṣṭatvaṃ kṣiprakāritvaṃ ca bhavati| viruddhopakramo yathā- pittaṃ mehārambhakaṃ, vacanaṃ hi- “pittamehāḥ sarva eva yāpyāḥ, viruddhopakramatvāt” (ni.a.4) iti; viruddhatā copakramasyātra yat pittaharaṃ madhurādi tanmehapradhānadūṣyamedaso viruddhaṃ, medonuguṇaṃ tu kaṭvādi pitte viruddhamiti| gambhīrānugata iti gambhīramajjādidhātugataḥ; vacanaṃ hi- “tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ gambhīraṃ tvantarāśrayam” (ci.a.39) iti| cirasthita iti dehe cirakālāvasthānena kṛtamūlatvāt kaṣṭasādhyaḥ| prāṇāyatanasamuttha iti agre'dhyāye (sū.a.29) vakṣyamāṇaśaṅkhādidaśaprāṇāyatanāśrayī| marmopaghātīti prāṇāyatanavyatiriktakṣipratalahṛdayādimarmopaghātakārī| marmaghātitvenaiva marmaviśeṣaprāṇāyatanasamutthatve labdhe punastadvacanaṃ prāṇāyatanamarmāśrayiṇo viśeṣeṇa kaṣṭatvapratipādanārtham| kaṣṭatama iti bahuduḥkhakartṛtvenāsādhyatvena ca| kṣiprakāritama iti āśuvikārakāritamaḥ| cakārāt saṃsṛṣṭayonitvādihetūnāmalpatvena kaṣṭa-kaṣṭatara-kṣiprakāri-kṣiprakāritarādiviśeṣāśca bhavantīti darśayati; yathoktasarvahetumelake kaṣṭatamaḥ kṣiprakāritamaśca bhavatīti jñeyaṃ, kaṣṭatamatvādi ca yathāyogyatayā jñeyaṃ; viruddhopakramo doṣaḥ kaṣṭa eva bhavati na kṣiprakārī| vyādhyakṣamaśarīrāṇyāha- śarīrāṇi cetyādi| aniviṣṭāni ślathāni māṃsādīni yeṣāṃ śarīrāṇāṃ tāni tathā; kiṃvā, aniviṣṭānīti viṣamāṇi| upacitānīti saṃvardhitāni; asātmyapuṣṭaṃ hi śarīraṃ bhūridoṣabhāvitameva bhavatīti bhāvaḥ| viparītānīti anatisthūlatvādiyuktāni| vyādhisahānīti vyādhyutpādakapratibandhakāni| etacca śarīramadhikṛtya vaiparītyaṃ vyādhisahatve udāharaṇārthamupanyastaṃ, tena yathoktāpathyabalavaiparītyaṃ doṣabalavaiparītyaṃ ca na sadyo vyādhikārakaṃ bhavatītyetadapyuktaṃ boddhavyam| etadevāpathyāhāradoṣaśarīrāṇāmevābalavattvabalavattvābhyāṃ lakṣaṇaviśeṣaṃ yathāyogyatayā mṛdvādivyādhikāraṇatvenopasaṃharannāha- ebhyaścaivetyādi| viśeṣā yathoktā uktaviparītāśca; tatroktaviparītaviśeṣānmṛdavastathā cirakāriṇaśca bhavanti, yathoktāpathyādiviśeṣāttu dāruṇāḥ kṣiprakāriṇaśca bhavantīti mantavyam| anena prasaṅgena vātādīnāṃ rasādisthānaviśeṣeṣu kupitānāṃ ye vyādhayo bhavanti tān darśayitumāha- ta evetyādi||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra rasādiṣu sthāneṣu prakupitānāṃ doṣāṇāṃ yasmin sthāne ye ye vyādhayaḥ sambhavanti tāṃstān yathāvadanuvyākhyāsyāmaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">tatra rasetyādau prakupitānāṃ doṣāṇāmiti aniyamena rase kupito vāyurvā pittaṃ vā śleṣmā vā saṃsṛṣṭā vā aśraddhādīni kurvanti| satyapi doṣabhede'trāśrayasyābhedādāśrayaprabhāveṇaivāśraddhādayo bhavanti, paraṃ doṣabhede aśraddhādāveva vātādiliṅgaṃ viśiṣṭaṃ bhavati| kiṃvā yathāyogyatayā rasāśrayiṇā vātādinā aśraddhādikaraṇaṃ boddhavyaṃ, yato na gauravaṃ vātaduṣṭarase bhavitumarhati; etacca nātisundaraṃ, tena pūrva eva pakṣo jyāyān||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">aśraddhā cāruciścāsyavairasyamarasajñatā| hṛllāso gauravaṃ tandrā sāṅgamardo jvarastamaḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘aṅgamardo jvarastandrā hṛllāso gauravaṃ tamaḥ’ iti pā.</note>||9||</seg> <seg type="unit" n="10">pāṇḍutvaṃ srotasāṃ rodhaḥ klaibyaṃ sādaḥ kṛśāṅgatā| nāśo'gnerayathākālaṃ valayaḥ palitāni ca||10||</seg> rasapradoṣajā rogā,...|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-10">aśraddhāyāṃ mukhapraviṣṭasyāhārasyābhyavaharaṇaṃ bhavatyeva paraṃ tvanicchā <note place="foot" type="variant" n="24">‘prathamaṃ tvanicchā’ iti pā.</note>, arucau tu mukhapraviṣṭaṃ nābhyavaharatīti bhedaḥ| āsyavairasyam ucitādāsyarasādanyathātvam <note place="foot" type="variant" n="25">‘ucitādāhārasya rasādanyathātvam’ iti pā.</note>| arasajñatā rasāpratipattiḥ| sādaḥ aṅgāvasādaḥ||9-10||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">...vakṣyante raktadoṣajāḥ| kuṣṭhavīsarpapiḍakā raktapittamasṛgdaraḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">gudameḍhrāsyapākaśca plīhā gulmo'tha vidradhiḥ| nīlikā kāmalā vyaṅgaḥ pipplavastilakālakāḥ||12||</seg> dadruścarmadalaṃ śvitraṃ pāmā koṭhāsramaṇḍalam| raktapradoṣājjāyante,...|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-12">raktapradoṣajeṣu kuṣṭhagrahaṇādeva dadrvādilābhe siddhe punastadvacanaṃ viśeṣaprādurbhāvapradarśanārtham| tilakālakāḥ tilākṛtayaḥ| asramaṇḍalaṃ lohitamaṇḍalam||11-12||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">...śṛṇu māṃsapradoṣajān||13||</seg> <seg type="unit" n="14">adhimāṃsārbudaṃ kīlaṃ galaśālūkaśuṇḍike| pūtimāṃsālajīgaṇḍagaṇḍamālopajihvikāḥ||14||</seg> vidyānmāṃsāśrayān,...|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-14">kīlaśabdenātrārśa ucyate||13-14||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">... medaḥsaṃśrayāṃstu pracakṣmahe| ninditāni pramehāṇāṃ pūrvarūpāṇi yāni ca||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">ninditāni pramehapūrvarūpāṇīti keśajaṭilatvādīni, teṣāmeva ninditatvāt; natvāsyavairasyamadhuratvādīni| kiṃvā, ninditānīti atisthūlagatānyāyurhrāsādīnyaṣṭauninditīyoktāni, teṣāṃ ca ninditatvaṃ ninditātisthūlasambaddhatvena| evaṃ pūrvasmin vyākhyāne ‘yāni ca’ iti cakāro niyame, uttaravyākhyāne tu samuccaye||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">adhyasthidantau <note place="foot" type="variant" n="26">‘adhiśabdasyāsthidantābhyāṃ pratyekamanvayaḥ, evaṃ bhedaśabdasyāpi dantāsthibhyām’ iti śivadāsasenaḥ</note> dantāsthibhedaśūlaṃ vivarṇatā| keśalomanakhaśmaśrudoṣāścāsthipradoṣajāḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">adhyasthidantaśabdena adhyasthyadhidantayorgrahaṇam| śūlamiti asthiśūlameva boddhavyam||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ruk parvaṇāṃ bhramo mūrcchā darśanaṃ tamasastathā| aruṣāṃ sthūlamūlānāṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘sthūlamūlānāṃ gambhīrapariṇāhānām’ iti śivadāsasenaḥ</note> parvajānāṃ ca darśanam||17||</seg> majjapradoṣāt, ...|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">rugityādi majjadoṣājjñeyam| aruṃṣīti vraṇāni||17||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">...śukrasya doṣāt klaibyamaharṣaṇam| rogi vā klībamalpāyurvirūpaṃ vā prajāyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">na cāsya jāyate garbhaḥ patati prasravatyapi| śukraṃ hi duṣṭaṃ sāpatyaṃ sadāraṃ bādhate naram||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-19">klaibyamiti dhvajānucchrāyaḥ| aharṣaṇaṃ ca satyapi dhvajotthāne maithunāśaktiḥ <note place="foot" type="variant" n="28">‘klaibyamiti satyapi dhvajotthāne maithunāśaktiḥ, aharṣaṇaṃ tu dhvajānucchrāyaḥ’ iti pā.</note>| śukraṃ hi duṣṭaṃ sāpatyaṃ sadāraṃ bādhate naramiti atrāpatyabādhā rogiklībādyapatyajanakatvena, dārabādhā tu srāvigarbhādijanakatvena||18-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">indriyāṇi samāśritya prakupyanti yadā malāḥ| upaghātopatāpābhyāṃ yojayantīndriyāṇi te||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">upaghātetyādau upaghāto vināśaḥ, upatāpastu kiñcidvaikalyam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">snāyau sirākaṇḍarābhyo <note place="foot" type="variant" n="29">‘sirākaṇḍarayorduṣṭā’ iti pā.</note> duṣṭāḥ kliśnanti mānavam| stambhasaṅkocakhallībhirgranthisphuraṇasuptibhiḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">kaṇḍārābhya iti saptamyarthe pañcamī| khallī karapadāvamoṭanam| granthiḥ snāyvādigranthireva||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">malānāśritya kupitā bhedaśoṣapradūṣaṇam| doṣā malānāṃ kurvanti saṅgotsargāvatīva ca||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">malānityādau bhedaśoṣapradūṣaṇamiti yathāsambhavaṃ jñeyaṃ; tatra bhedaḥ purīṣasya, śoṣastu viśeṣeṇa sarvamaleṣu sambhavati, pradūṣaṇaṃ tu praduṣṭavarṇādiyuktatvena prākṛtavarṇādyupaghātaḥ| saṅgotsargāvatīva ceti atīva saṅgaḥ apravṛttiḥ, atyutsargastu atipravṛttiḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vividhādaśitāt pītādahitāllīḍhakhāditāt| bhavantyete manuṣyāṇāṃ vikārā ya udāhṛtāḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">teṣāmicchannanutpattiṃ seveta matimān sadā| hitānyevāśitādīni na syustajjāstathā''mayāḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">rasajānāṃ vikārāṇāṃ sarvaṃ laṅghanamauṣadham| vidhiśoṇitike'dhyāye raktajānāṃ bhiṣagjitam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">māṃsajānāṃ tu saṃśuddhiḥ śastrakṣārāgnikarma ca| aṣṭauninditike'dhyāye <note place="foot" type="variant" n="30">‘aṣṭauninditasaṅkhyāne’ iti pā.</note> medojānāṃ cikitsitam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">asthyāśrayāṇāṃ vyādhīnāṃ pañcakarmāṇi bheṣajam| bastyaḥ kṣīrasarpīṃṣi tiktakopahitāni ca||27||</seg> <seg type="unit" n="28">majjaśukrasamutthānāmauṣadhaṃ svādutiktakam| annaṃ vyavāyavyāyāmau śuddhiḥ kāle ca mātrayā||28||</seg> <seg type="unit" n="29">śāntirindriyajānāṃ tu trimarmīye pravakṣyate| snāyvādijānāṃ praśamo vakṣyate vātarogike||29||</seg> <seg type="unit" n="30">navegāndhāraṇe'dhyāye cikitsāsaṅgrahaḥ kṛtaḥ| malajānāṃ vikārāṇāṃ siddhiścoktā kvacitkvacit||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-30">sampratyahitāhārajanitān doṣān darśayan yathākartavyamupadiśati- vividhādityādi| bhiṣagjitam ‘uktam’ iti śeṣaḥ| pañcakarmāṇītyabhidhāyāpi bastaya iti vacanaṃ tiktopahitabasterviśeṣeṇa hitatvopadarśanārtham| śuddhiriti vamanādinā| siddhiḥ proktā kvaciditi atīsāragrahaṇyādau||23-30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">vyāyāmādūṣmaṇastaikṣṇyāddhitasyānavacāraṇāt| koṣṭhācchākhā <note place="foot" type="variant" n="31">‘śākhā iti rasādidhātūn’ iti śivadāsasenaḥ| ‘śākhāṃ’ iti pā.</note> malā yānti drutatvānmārutasya ca||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tatrasthāśca vilambante kadācinna samīritāḥ| nādeśakāle kupyanti bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31-32">samprati rasādīnāṃ śākhārūpatvāt koṣṭhāśrayiṇo doṣā yathā śākhāṃ yānti tadāha- vyāyāmetyādi| tatra vyāyāmakṣobhāt koṣṭhaṃ parityajya śākhāṃ malā yānti, ūṣmaṇo vahnestīkṣṇatvādvilāyitā doṣāḥ śākhāṃ yānti, hitasyānavacāraṇayā'hitasevayā'tisevayā'timātravṛddho doṣo jalāpūravadvṛddhaḥ svasthānamāplāvya sthānāntaraṃ yātīti yuktam| drutatvānmārutasyeti calatvādvāyorvāyunā kṣipto yātītyarthaḥ; vāyvantareṇa ca vāyorākṣepaṇamupapannameveti, anyathā malā iti bahuvacanamasādhu| atha śākhāgatāḥ kiṃ kurvantītyāha- tatrasthāścetyādi| vilambante kadāciditi kadācidvyādhikaraṇe vilambaṃ kurvanti| kuto vilambanta ityāha- na samīritāḥ| ye doṣā alpatvenābalavantaste hetvantareṇa samīritāḥ santaḥ kupyanti; tathā ta eva nādeśa ityananuguṇadeśe, tathā nākāla ityananuguṇakāle kupyantīti yojanā| atraiva hetumāha- bhūya ityādi| yasmādbhūyo hetupratīkṣiṇaste'lpabalā doṣāstasmādīraṇādyapekṣante; etena bhūyo ye'hetupratīkṣiṇo bhavanti balavattvānna te īraṇādyapekṣante, ata evoktaṃ kadāciditi||31-32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">vṛddhyā viṣyandanāt pākāt srotomukhaviśodhanāt| śākhā muktvā malāḥ koṣṭhaṃ yānti vāyośca nigrahāt||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33">samprati śākhābhyaḥ koṣṭhāgamanahetuṃ doṣāṇāmāha- vṛddhyetyādi| viṣyandanāditi vilayanāt, vilīnaśca dravatvādeva koṣṭhe nimnaṃ yāti| pākāditi pakvo doṣo'baddhatvenaiva nimnaṃ koṣṭhaṃ yāti <note place="foot" type="variant" n="32">‘pākāditi pākajanitalāghavāt, pakvo hi doṣo laghuḥ san koṣṭhaṃ yāti’ iti śivadāsasenaḥ</note>| srotomukhaviśodhanāditi avarodhakāpagamāt| vāyornigrahāditi kṣepturvāyornigrahāt prākṛtaṃ sthānaṃ koṣṭhaṃ yāti||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">ajātānāmanutpattau jātānāṃ vinivṛttaye| rogāṇāṃ yo vidhirdṛṣṭaḥ <note place="foot" type="variant" n="33">‘vidhirdiṣṭaḥ’ iti pā.</note> sukhārthī taṃ samācaret||34||</seg> <seg type="unit" n="35">sukhārthāḥ sarvabhūtānāṃ matāḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ| jñānājñānaviśeṣāttu mārgāmārgapravṛttayaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34-35">idānīṃ saṅkṣepeṇākhilavyādhipratīkāraṃ sūtrayati- ajātānāmityādi <note place="foot" type="variant" n="34">‘idānīṃ saṅkṣepeṇa nikhilavyādhipratīkāraṃ sūtrayati- ajātānāmityādi| yo vidhirdṛṣṭa iti kṛtsne tantre| sukhārthī ārogyārthī| sukhasya svataḥ puruṣārthatvaṃ darśayati- sukhārthā ityādi| etena nirupādhīcchāviṣayatvena sukhasya svataḥ puruṣārthatvamityarthaḥ| nanvidamasaṅgatam, asukhasādhane'pyasanmārge janapravṛttidarśanādityāha- jñānājñānetyādi| atra yathāsaṅkhyamanvayaḥ| etena, asukhasādhane'sanmārge “sukhasādhano'yam” iti bhramādrāgādvā pravartate, na tu duḥkhakartṛtānusandhānāditi bhāvaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>| yo vidhirdṛṣṭa iti kṛtsne tantre| nanu, yadi sukhārthā sarvaprāṇināṃ pravṛttistatkathaṃ ko'pi amārge pravartata ityāha- jñānetyādi| ajñānādeva sukhasādhanamidamiti kṛtvā aparīkṣakāḥ pravartante, na tu duḥkhakartṛtāsandhānāditi bhāvaḥ||34-35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">hitamevānurudhyante <note place="foot" type="variant" n="35">‘hitamevetyādi| parīkṣakāḥ sadasadvivecakāḥ prekṣāpūrvakakāriṇaḥ, hitamāyativiśuddhameveti praparīkṣya samyag jñātvā, anurudhyante kāmayante| anūpapadako hi rudhadhātuḥ kāme vartate, vacanaṃ hi ‘anurudhaḥ kāme iti’ iti śivadāsasenaḥ</note> praparīkṣya parīkṣakāḥ| rajomohāvṛtātmānaḥ priyameva tu laukikāḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">śrutaṃ buddhiḥ smṛtirdākṣyaṃ dhṛtirhitaniṣevaṇam| vāgviśuddhiḥ śamo dhairyamāśrayanti parīkṣakam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">laukikaṃ nāśrayantyete guṇā moharajaḥśritam <note place="foot" type="variant" n="36">‘mohatamaḥśritam’ iti pā.</note>| tanmūlā bahavo <note place="foot" type="variant" n="37">‘bahavaścaiva’ iti pā.</note> yanti rogāḥ śārīramānasāḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36-38">hitameveti āyativiśuddhameva tadātve duḥkhakaramapi| priyameveti tadātve sukhakaramāyativiruddham| laukikā aparīkṣakāḥ| parīkṣakaṃ stauti- śrutamityādi| parīkṣakamāśrayantīti parīkṣake bhavanti; kiṃvā, buddhyādidevatāḥ parīkṣakamāśrayante, yaduktaṃ- “viviśurjñānadevatāḥ” (sū. 1) iti| tanmūlā iti rajastamomūlāḥ||36-38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">prajñāparādhāddhyahitānarthān <note place="foot" type="variant" n="38">‘kathaṃ punaraparīkṣyake rajastamomūlā rogā bhavantītyāha- prajñāparādhādityādi| hi yasmādajño'parīkṣakaḥ prajñāparādhādrajastamo'bhibhūtabuddhitvādahitendriyārthasevādiṃ karoti, atastanmūlā vyādhayo bhavantīti bhāvaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> pañca niṣevate| sandhārayati vegāṃśca sevate sāhasāni ca||39||</seg> <seg type="unit" n="40">tadātvasukhasañjñeṣu bhāveṣvajño'nurajyate| rajyate na tu vijñātā vijñāne hyamalīkṛte||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-40">yathā aparīkṣake rajastamomūlā rogā bhavanti tadāha- prajñāparādhādityādi| ahitārthasevādi ca rogaṃ karotīti bhāvaḥ| tadātvasukheṣviti vaktavye, yat ‘sukhasañjñeṣu’ iti karoti, tattadātvasukhasyāpathyasya duḥkhānubandhasukhakartṛtayā paramārthatastadātve'pyasukhatvaṃ darśayati; yathā ‘sukhasañjñakamārogyaṃ’ (sū.a.9) ityatroktam| vijñāteti parīkṣakaḥ||39-40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">na rāgānnāpyavijñānādāhārānupayojayet| parīkṣya hitamaśnīyāddeho hyāhārasambhavaḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41">na rāgādityādi| ahitatvena jānannapi rāgādeva kaścidduṣṭaḥ pravartate, ajñānāccāhitatvājñānādeva kaściddhitādhyavasāyena pravartate; etaddvayamapi niṣidhyate||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">āhārasya vidhāvaṣṭau viśeṣā hetusañjñakāḥ| śubhāśubhasamutpattau tān parīkṣya prayojayet||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42">kathamāhāraḥ parīkṣya ityāha- āhārasyetyādi| āhārasya vidhau vidhāne'ṣṭau viśeṣāḥ prakṛtikaraṇasaṃyogādayo rasavimāne (vi.a.1) vaktavyā hetusañjñakāḥ; kva hetusañjñakā ityāha- śubhetyādi| śubhāśubhasamutpattau iti te ca prakṛtyādayaḥ śubhāḥ śubhakarāḥ, aśubhā aśubhakarāḥ, iti jñeyam||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">parihāryāṇyapathyāni sadā pariharannaraḥ| bhavatyanṛṇatāṃ prāptaḥ sādhūnāmiha paṇḍitaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">yattu rogasamutthānamaśakyamiha kenacit| parihartuṃ na tat prāpya śocitavyaṃ manīṣibhiḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43-44">nanu pathyasevāyāṃ kriyamāṇāyāmapi balavatprāktanādharmavaśādapi vyādhayo bhavanti, tat kimanena pathyasevanenetyāha- parihāryāṇītyādi| anṛṇatāmiva prāpto'nṛṇatāṃ prāptaḥ; etena parihāryaparihāreṇa puruṣakāre'naparādhaḥ puruṣo bhavatīti darśayati| yastu daivāgatastasya vyādhistatra sādhavo naivaṃ pathyasevinaṃ garhayanti, etadevāha- yattvityādi| aśakyaṃ parihartumiti balavatkarmajanyatvādityarthaḥ| na śocitavyamiti puruṣakārasya daivajanye'vaśyambhāvini vyādhāvakiñcitkaratvādityarthaḥ||43-44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">tatra ślokāḥ- āhārasambhavaṃ vastu rogāścāhārasambhavāḥ| hitāhitaviśeṣācca viśeṣaḥ sukhaduḥkhayoḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">sahatve cāsahatve ca duḥkhānāṃ dehasattvayoḥ <note place="foot" type="variant" n="39">‘duḥkhānāṃ vyādhīnām’ iti śivadāsasenaḥ</note>| viśeṣo rogasaṅghāśca dhātujā ye pṛthakpṛthak||46||</seg> <seg type="unit" n="47">teṣāṃ caiva praśamanaṃ koṣṭhācchākhā upetya ca| doṣā yathā prakupyanti śākhābhyaḥ koṣṭhametya ca||47||</seg> <seg type="unit" n="48">prājñājñayorviśeṣaśca svasthāturahitaṃ ca yat| vividhāśitapītīye tat sarvaṃ samprakāśitam||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45-48">saṅgrahe vastviti śarīram| sahatve cāsahatve cetyādinā śarīrāṇi cātisthūlāni ityādi ‘viparītāni punarvyādhisahāni’ ityantaṃ <note place="foot" type="variant" n="40">‘ityuktaṃ’ iti pā.</note> granthaṃ jñāpayati||45-48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte sūtrasthāne vividhāśitapītīyo nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="7">ityannapānacatuṣkaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāṃ sūtrasthāne annapānacatuṣke vividhāśitapītīyo nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ||28||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="29" xml:id="ca.1.29">
          <head>daśaprāṇāyatanīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto daśaprāṇāyatanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">sampratyadhyāyadvaye'vaśiṣṭe vaktavye pūrvādhyāye ‘prāṇāyatanasamutthaḥ’ iti prāṇāyatanaśabdakīrtanāddaśaprāṇāyatanīya ucyate; kiṃvā, ayaṃ daśaprāṇāyatanīyaḥ sūtrasthānopasaṅgrahaḥ, śeṣādhyāyastu sarvatantrasaṅgraha iti paścāducyate| iyamapyarthaparā sañjñā, na śabdānukāriṇī| āyatanānīva āyatanāni, tadupaghāte prāṇopaghātāt, tannāśe ca prāṇanāśādityarthaḥ| na prāṇasya jīvitākhyasya śarīrendriyasattvātmasaṃyogarūpasya śaṅkhādaya eva paramāśayāḥ, tasya kṛtsnaśarīrādyāśrayatvāt||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇā yeṣu pratiṣṭhitāḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘pratiṣṭhitā niyatāḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>| śaṅkhau marmatrayaṃ kaṇṭho raktaṃ śukraujasī gudam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">tānīndriyāṇi vijñānaṃ cetanāhetumāmayān| jānīte yaḥ sa vai vidvān prāṇābhisara ucyate||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-4">marmatrayamiti hṛdayabastiśirāṃsi| tānīti śaṅkhādīni| vijñānaṃ buddhiḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘vijñāyate'neneti vijñānaṃ nidānapūrvarūpopaśayasamprāptirūpam’ iti śivadāsasenaḥ</note>| cetanāhetuḥ ātmā, cetanāsamavāyikāraṇatvāt; kiṃvā cetanāśabdenātmā, hetuśabdena tu vyādhīnāṃ janako heturnidānarūpastathā śamako heturbheṣajarūpa ucyate; āmayaśabdena ca liṅgamucyate| tena, ādhyātmikānīndriyādīni bāhyāni ca hetuliṅgauṣadhāni yo jānīta ityuktaṃ bhavati; etāvaccaitacchāstraṃ yat- ādhyātmikānīndriyāṇi tathā hetuliṅgauṣadhāni ca| prāṇābhisarā mahācatuṣpāde uktāḥ||3-4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">dvividhāstu <note place="foot" type="variant" n="3">‘samprati sūtrasthānārthasaṅgrahaṃ darśayituṃ bhūmikāṃ racayati- dvividhā ityādi| abhisarāḥ pratyāvartakāḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> khalu bhiṣajo bhavantyagniveśa! prāṇānāmeke'bhisarā hantāro rogāṇāṃ, rogāṇāmeke'bhisarā hantāraḥ prāṇānāmiti||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">sarvacikitsāyā vaidyādhīnatvena yādṛśo vaidya upādeyo yādṛśaścānupādeyastaddarśanakauśalāt sūtrasthānārthasaṅgrahaṃ darśayati- dvividhā ityādi| rogāṇāmabhisarā iti rogāṇāmānetāraḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- bhagavaṃste kathamasmābhirveditavyā bhaveyuriti||6||</seg> <seg type="unit" n="7">bhagavānuvāca- ya ime kulīnāḥ paryavadātaśrutāḥ paridṛṣṭakarmāṇo dakṣāḥ śucayo jitahastā jitātmānaḥ sarvopakaraṇavantaḥ sarvendriyopapannāḥ prakṛtijñāḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘śrutaṃ śāstraṃ jñānaṃ vā, jitahastā laghuhastāḥ, jitātmāna iti jitendriyāḥ, prakṛtiḥ kāraṇam’ iti śivadāsasenaḥ</note> pratipattijñāśca te jñeyāḥ prāṇānāmabhisarā hantāro rogāṇāṃ; tathāvidhā hi kevale śarīrajñāne śarīrābhinirvṛttijñāne prakṛtivikārajñāne ca niḥsaṃśayāḥ, sukhasādhyakṛcchrasādhyayāpyapratyākhyeyānāṃ ca rogāṇāṃ samutthānapūrvarūpaliṅgavedanopaśayaviśeṣajñāne vyapagatasandehāḥ, trividhasyāyurvedasūtrasya sasaṅgrahavyākaraṇasya satrividhauṣadhagrāmasya pravaktāraḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘satrividhauṣadhagrāmasyeti grāmaśabdaḥ samūhavacanaḥ, pravaktāra ityasya sarvaiḥ ṣaṣṭhyantaiḥ pratyekamanvayaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>, pañcatriṃśato mūlaphalānāṃ caturṇāṃ ca snehānāṃ pañcānāṃ ca lavaṇānāmaṣṭānāṃ ca mūtrāṇāmaṣṭānāṃ ca kṣīrāṇāṃ kṣīratvagvṛkṣāṇāṃ ca ṣaṇṇāṃ śirovirecanādeśca pañcakarmāśrayasyauṣadhagaṇasyāṣṭāviṃśateśca yavāgūnāṃ dvātriṃśataścūrṇapradehānāṃ ṣaṇṇaṃ ca virecanaśatānāṃ pañcānāṃ ca kaṣāyaśatānāṃ prayoktāraḥ, svasthavṛttavihitabhojanapānaniyamasthānacaṅkramaṇaśayanāsanamātrādravyāñjanadhūmanāvanābhyañjana- parimārjanavegāvidhāraṇavidhāraṇavyāyāmasātmyendriyaparīkṣopakramaṇasadvṛttakuśalāḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘svasthavṛttāvapi ca bhojana...’ iti pā.</note>, catuṣpādopagṛhīte ca bheṣaje ṣoḍaśakale saviniścaye satriparyeṣaṇe savātakalākalajñāne vyapagatasandehāḥ, caturvidhasya ca snehasya caturviṃśatyupanayasyopakalpanīyasya <note place="foot" type="variant" n="7">‘caturviṃśatyupanayasyeti upanayo vicāraṇāḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> catuḥṣaṣṭiparyantasya <note place="foot" type="variant" n="8">‘catuḥṣaṣṭiparyantasyeti rasabhedena catuḥṣaṣṭisaṅkhyāparyanto'vadhiryasya, catuḥṣaṣṭisaṅkhyākarasasyetyarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> ca vyavasthāpayitāraḥ, bahuvidhavidhānayuktānāṃ ca snehyasvedyavamyavirecyavividhauṣadhopacārāṇāṃ ca kuśalāḥ, śirorogāderdoṣāṃśavikalpajasya ca vyādhisaṅgrahasya sakṣayapiḍakāvidradhestrayāṇāṃ ca śophānāṃ bahuvidhaśophānubandhānāmaṣṭacatvāriṃśataśca rogādhikaraṇānāṃ catvāriṃśaduttarasya ca nānātmajasya vyādhiśatasya tathā vigarhitātisthūlātikṛśānāṃ sahetulakṣaṇopakramāṇāṃ svapnasya ca hitāhitasyāsvapnātisvapnasya ca sahetūpakramasya ṣaṇṇāṃ ca laṅghanādīnāmupakramāṇāṃ santarpaṇāpatarpaṇajānāṃ ca rogāṇāṃ sarūpapraśamanānāṃ śoṇitajānāṃ ca vyādhīnāṃ madamūrcchāyasannyāsānāṃ ca sakāraṇarūpauṣadhopacārāṇāṃ kuśalāḥ, kuśalāścāhāravidhiviniścayasya prakṛtyā hitāhitānāmāhāravikārāṇāmagryasaṅgrahasyāsavānāṃ ca caturaśīterdravyaguṇakarmaviniścayasya rasānurasasaṃśrayasya savikalpavairodhikasya dvādaśavargāśrayasya cānnapānasya saguṇaprabhāvasya sānupānaguṇasya navavidhasyārthasaṅgrahasyāhāragateśca hitāhitopayogaviśeṣātmakasya ca śubhāśubhaviśeṣasya dhātvāśrayāṇāṃ ca rogāṇāṃ sauṣadhasaṅgrahāṇāṃ daśānāṃ ca prāṇāyatanānāṃ yaṃ ca vakṣyāmyarthedaśamahāmūlīye triṃśattamādhyāye tatra ca kṛtsnasya tantroddeśalakṣaṇasya tantrasya ca grahaṇadhāraṇavijñānaprayogakarmakāryakālakartṛkaraṇakuśalāḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘śravaṇagrahaṇavijñāna...’ iti pā.</note>, kuśalāśca smṛtimatiśāstrayuktijñānasyātmanaḥ śīlaguṇairavisaṃvādanena ca sampādanena sarvaprāṇiṣu cetaso maitrasya mātāpitṛbhrātṛbandhuvat, evaṃyuktā <note place="foot" type="variant" n="10">‘evamuktāḥ’ iti pā.</note> bhavantyagniveśa! prāṇānāmabhisarā hantāro rogāṇāmiti||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-7">pratipattijñā iti tadātve kartavyajñāḥ| śarīrābhinirvṛttijñānaṃ yathā śarīraṃ śukraśoṇitasaṃyogādibhya upajāyate, tathā jñānam| prakṛtivikārajñānaṃ sāṅkhyanayena śārīre vakṣyamāṇam| trividhasyāyurvedasūtrasyeti “hetuliṅgauṣadhajñānaṃ” (sū. 1) ityasya| itaḥ prabhṛti ca tantroddeśalakṣaṇasyetyantena sūtrasthānārthasaṅgraho yathākramamanusāraṇīyaḥ| sasaṅgrahavyākaraṇasyeti “sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca” (sū. 1) ityādinā dīrghañjīvitīye saṅgrahaḥ, vyākaraṇaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="11">‘saṅgrahaḥ saṅkalayya kathanaṃ, vyākaraṇaṃ ca vivaraṇam’ iti śivadāsasenaḥ</note> “sāmānyamekatvakaraṃ” (sū. 1) ityādi| satriparyeṣaṇa iti eṣaṇātrayayukte| navavidhasyeti “caraḥ śarīrāvayavāḥ” (sū. 27) ityādeḥ| āhāragateriti “vividhamaśitaṃ pītaṃ” (sū. 28) ityādinā| tantroddeśalakṣaṇasyeti tatra tantroddeśaḥ “aṣṭau sthānāni” (sū. 30) ityādinā, tantralakṣaṇaṃ tu āyuṣo vedasya ca yanniruktau lakṣaṇaṃ vakṣyati| atra sthānārthajñānekauśalamabhidhāyānyathāpyāha- tantrasyetyādi| gṛhītasyottarakālasmaraṇaṃ dhāraṇaṃ, vijñānam arthato jñānaṃ, prayogaḥ cikitsāprayogaḥ, karma anekadhā cikitsākaraṇaṃ, kāryaṃ dhātusāmyaṃ, kālaḥ kriyākālaḥ, karteha bhiṣak, karaṇaṃ bheṣajam| śāstrayuktiḥ śāstrayojanā| yuktijñānasyeti kuśalayogāt karaṇe ṣaṣṭhī| ātmana ityādi|- ātmanaḥ śīlaguṇaiḥ karaṇabhūtaiḥ mātṛpitṛbandhuvat sarvaprāṇiṣu cetaso maitrasya sampādanena tathā avisaṃvādanena ca kuśalā iti granthasambandho boddhavyaḥ||6-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ato viparītā rogāṇāmabhisarā hantāraḥ prāṇānāṃ, bhiṣakchadmapraticchannāḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘bhiṣakchadmasu praticchannāḥ kaṇṭakabhūtā lokasya pratirūpeṇa, ityuktadharmāṇo rājñāṃ pramādādeva caranti rāṣṭrāṇi’ iti pā.</note> kaṇṭakabhūtā lokasya pratirūpakasadharmāṇo rājñāṃ pramādāccaranti rāṣṭrāṇi||8||</seg> <seg type="unit" n="9">teṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati- atyarthaṃ vaidyaveśena ślāghamānā viśikhāntaramanucaranti karmalobhāt, śrutvā ca kasyacidāturyamabhitaḥ paripatanti, saṃśravaṇe cāsyātmano vaidyaguṇānuccairvadanti, yaścāsya vaidyaḥ pratikarma karoti tasya ca doṣānmuhurmuhurudāharanti, āturamitrāṇi ca praharṣaṇopajāpopasevādibhiricchantyātmīkartuṃ, svalpecchutāṃ cātmanaḥ khyāpayanti, karma cāsādya muhurmuhuravalokayanti dākṣyeṇājñānamātmanaḥ pracchādayitukāmāḥ, vyādhiṃ cāpāvartayitumaśaknuvato vyādhitamevānupakaraṇamaparicārakamanātmavantamupadiśanti <note place="foot" type="variant" n="13">‘apacārikaṃ’ iti pā.</note>, antagataṃ cainamabhisamīkṣyānyamāśrayanti deśamapadeśamātmanaḥ kṛtvā, prākṛtajanasannipāte cātmanaḥ kauśalamakuśalavadvarṇayanti, adhīravacca dhairyamapavadanti dhīrāṇāṃ, vidvajjanasannipātaṃ (cābhisamīkṣya) pratibhayamiva kāntāramadhvagāḥ pariharanti dūrāt, yaścaiṣāṃ kaścit sūtrāvayavo bhavatyupayuktastamaprakṛte prakṛtāntare vā satatamudāharanti, na cānuyogamicchantyanuyoktuṃ vā, mṛtyoriva cānuyogādudvijante, na caiṣāmācāryaḥ śiṣyaḥ sabrahmacārī vaivādiko vā kaścit prajñāyata iti||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-9">bhiṣakchadmacaro vañcanārthakṛtabhiṣagveśaḥ| pratirūpakaḥ anyathārūpakārī drohakāraka (?) ityucyate loke <note place="foot" type="variant" n="14">‘pratirūpeṇa brahmacāryādiveśena carantīti pratirūpakā dharmadhvajinaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>| rājñāṃ pramādāditi rājñā hi te kuvaidyāḥ śāsanīyāḥ| viśikhā rathyā, kiṃvā karmamārgaḥ| saṃśravaṇe cāsyeti āturasya śravaṇayogye pradeśe| antagatamiti mumūrṣum| apadeśaṃ vyājam| akuśalavaditi yathā akuśalāḥ parasparaviruddhamātmakauśalaṃ varṇayanti tathetyarthaḥ| adhīravaditi uccāṭaravāḥ santaḥ| upayukta iti jñātaḥ| anuyogaṃ pṛcchām||8-9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">bhavanti cātra- bhiṣakchadma praviśyaivaṃ vyādhitāṃstarkayanti ye| vītaṃsamiva saṃśritya vane śākuntikā dvijān||10||</seg> <seg type="unit" n="11">śrutadṛṣṭakriyākālamātrājñānabahiṣkṛtāḥ| varjanīyā hi te mṛtyoścarantyanucarā bhuvi||11||</seg> <seg type="unit" n="12">vṛttihetorbhiṣaṅmānapūrṇān mūrkhaviśāradān| varjayedāturo vidvān sarpāste pītamārutāḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">ye tu śāstravido dakṣāḥ śucayaḥ karmakovidāḥ| jitahastā jitātmānastebhyo nityaṃ kṛtaṃ namaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">tatra ślokaḥ- daśaprāṇāyatanike ślokasthānārthasaṅgrahaḥ| dvividhā bhiṣajaścoktāḥ prāṇasyāyatanāni ca||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-14">vītaṃsaḥ pakṣibandhanam| śrutaṃ śāstre śravaṇam| dṛṣṭaṃ karmadarśanam| kriyā cikitsājñānaṃ, jñānaṃ śāstrajanyaṃ, śrutaṃ tu śravaṇamātram| tebhyo nityaṃ kṛtaṃ nama ityanena prāṇābhisaraṃ stauti||10-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne daśaprāṇāyatanīyo nāmonatriṃśo'dhyāyaḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne daśaprāṇāyatanīyo nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ||29||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="30" xml:id="ca.1.30">
          <head>arthedaśamahāmūlīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'rthedaśamahāmūlīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pāriśeṣyāt kiṃvā sūtrasthānamabhidhāya tantrasaṅgrahaṃ vaktumarthedaśamahāmūlīya ucyate| atra ‘adhikṛtya kṛte granthe’ (pā. a. 4/3/87) ityanuvartamāne “adhyāyānuvākayorluk ca” (pā. a. 5/2/60) iti cchaḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">arthe <note place="foot" type="variant" n="1">‘tatra hṛdayāśritavyādhīnāṃ śīghraṃ pratikartavyatāṃ bodhayituṃ sarvāvayavāpekṣayā hṛdayasya prādhānyamāha- arthe ityādi| hṛdaye samāsaktāḥ prasaṅgatā mahāmūlā dhamanyo daśetyanvayaḥ| mahaddhṛdayaṃ mūlaṃ yāsāmiti vigrahaḥ| mahadarthayorarthaṃ spaṣṭayati- mahaccārthaścetyādi| arthyate upādīyatayā yācyata ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> daśa mahāmūlāḥ samāsaktā <note place="foot" type="variant" n="2">‘sirāḥ saktā’ iti pā.</note> mahāphalāḥ| mahaccārthaśca hṛdayaṃ paryāyairucyate budhaiḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">ṣaḍaṅgamaṅgaṃ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam| ātmā ca saguṇaścetaścintyaṃ ca hṛdi saṃśritam||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-4">arthe iti hṛdaye, mahāmūlā iti mahaddhṛdayaṃ mūlaṃ yāsāṃ dhamanīnāṃ tāstathā, samāsaktā ityāśritāḥ| tasya hṛdayasya paryāyānāha- mahaccetyādi| mahatsañjñā tathā arthasañjñā ca hṛdayasya vaidyavyavahārasiddhā na sarvatra śāstrāntareṣu| hṛdayasya yathā yanmahattvaṃ yathā vā arthyamānatvenārthatvaṃ taddhṛdayasyābhyarhitatvāt| abhyarhitatvamāha- ṣaḍaṅgamityādi| ṣaḍaṅgāni bāhudvayajaṅghādvayaśirontarādhirūpāṇi yasya tat ṣaḍaṅgamaṅgam| aṅgaṃ ca ṣaḍaṅgādatiriktaṃ samudāyarūpamavayavirūpaṃ vā| aṅgamiti vaktavye ṣaḍaṅgaviśeṣaṇaṃ ṣaṇṇāmaṅgānāmapi hṛdayāśritatvapratipādanārthaṃ; kiṃvā, aṅgaśabdasyāvayavavācino niṣedhārtham| vijñānaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘ātmā ca saguṇa ityatra guṇaśabdena vijñānātirikta ātmaguṇo gobalīvardanyāyenābhidhīyate, evamindriyāṇītyanenāpi manobhinnamindriyamucyate| etacca vijñānamanasoḥ sajātīyeṣu prādhānyakhyāpanārthaṃ pṛthagbodhyam’ iti śivadāsasenaḥ</note> ca yadyapi ‘ātmā ca saguṇaḥ’ iti vacanādeva ātmaguṇatvena labdhaṃ, tathā'pyātmaguṇeṣu prādhānyāt punaḥ pṛthagucyate; vacanaṃ hi “sukhaṃ samagraṃ vijñānaṃ visarge ca pratiṣṭhitam” iti| indriyāṇi cakṣurādīni pañca| arthapañcakaṃ śabdādi| saguṇa ityanena sukhādigrahaṇam| cetaḥ manaḥ| cintyaṃ manoviṣayaḥ| ete ca ṣaḍaṅgavijñānādayaḥ prati prati paṭhitāḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘śrutipratipaṭhitāḥ’ iti pā.</note> pratyekamevopādeyatvena; tenātra kasyacidarthalabdhatvenopādānaṃ kartavyamiti nodbhāvanīyam, arthalabdho hyarthaḥ sākṣādanabhidhīyamānatvādapradhānaṃ bhavati||3-4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">pratiṣṭhārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘nanu yadyapyātmano vibhutvena nādheyatvamuktaṃ, tathā'pi liṅgaśarīravacchinnasya sāṅkhyasvīkṛtasya jīvātmano hṛdayāśritatvamupacāreṇa śakyate vaktum, evamātmaguṇasyāpi hṛdayāśritatvaṃ paramparayā'pi śakyate'bhidhātuṃ, manaso'pi prāyaśo hṛdaya evāvasthitiriti tasyāpi hṛdayāśritatvamastu, evamaticintayā hṛdayameva pīḍyate nānyadaṅgamiti darśanāttasyāpi hṛdayāśritatvaṃ yathākathañcidupapadyatāṃ nāmaḥ| ṣaḍaṅgādīnāṃ tu hṛdayāśritatvaṃ kathamapi nopapadyate, yāvatā ‘hṛdayaṃ dvyaṅgulam’ iti vakṣyati, ṣaḍaṅgāśrayamaṅgaṃ ca mahaditi, indriyāṇyapi cakṣurādīni hṛdayā'pekṣayā nitarāṃ viprakṛṣṭāni, arthāśca śabdādayo bāhyadravyāśrayiṇa ityāśaṅkāṃ nirācikīrṣurāha- ‘pratiṣṭhārthamityādi’ iti śivadāsasenaḥ</note> hi bhāvānāmeṣāṃ hṛdayamiṣyate| gopānasīnāmāgārakarṇikevārthacintakaiḥ||5||</seg> tasyopaghātānmūrcchāyaṃ bhedānmaraṇamṛcchati|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">atha kathamamī ṣaḍaṅgādayo hṛdayāśrayāḥ, yāvatā “hṛdayaṃ dvyaṅgulaṃ” (vi. 8) iti vakṣyati, aṅgaṃ ca ṣaḍaṅgāśrayaṃ mahat, indriyāṇyapi ca svāśraya cakṣurādisthitāni, arthāśca bāhyadravyāśrayiṇaḥ, ātmā cānāśrita eva vyāpakaḥ, tadguṇaśca vijñānamātmanyevāśritaṃ, mano'pyanāśritamātmagataṃ, cintyaṃ ca dhyeyādi na hṛdi, ityāśaṅkyāha- pratiṣṭhetyādi|- pratiṣṭhā kāryakaraṇāvirodhenāvasthānam <note place="foot" type="variant" n="6">‘kāryakāraṇāvirodhena’ iti pā.</note>| bhāvānāmeṣāmiti ṣaḍaṅgādīnām| hṛdayamiṣyate ‘kāraṇam’ iti śeṣaḥ| atraiva dṛṣṭāntamāha gopānasīnāmityādi| gopānasyaḥ gṛhācchādanādhārakāṣṭhāni <note place="foot" type="variant" n="7">‘gṛhācchādanadhārakakāṣṭhāni’ iti pā.</note>| āgārakarṇikā gṛhācchādanamadhye gṛhācchādanakāṣṭhanibandhanī loke ‘āḍakam’ ityucyate| arthacintakairiti hṛdayacintakaiḥ| tena, ṣaḍaṅgādīnāṃ hṛdayāśritatvaṃ nādhārādheyabhāvena, kiṃ tarhi tadanvayavyatirekānuvidhāyitveneti darśitaṃ bhavati| hṛdayāśritatvaṃ hṛdaye prakṛtisthe ṣaḍaṅgādibhāvānāṃ prakṛtisthatvaṃ, hṛdayopaghāte tadupaghāta ityarthaḥ| yadyapi ca, ātmavijñānamanasāṃ hṛdayāśritatvamādhārādheyabhāvādapi kaṣṭasṛṣṭyā pāryate vaktuṃ, tathā'pi sarvavyāpakatvānnopādeyamādhāradheyatvam| naivam, ātmā hyatra saṃsārī bhogāyatanatvenābhipretaḥ, sa ca hṛdayapradeśa eva sukhaduḥkhādyupalabhata ityanubhavasiddhaṃ, tena hṛdayāśrita ivātmā| tathā mano'pi prāyeṇa hṛdyeva tiṣṭhati, yata uparatakriyaṃ mano hṛdyeva tiṣṭhati, tathā dhyāne yoge ca hṛdisthameva mano bhavati| yadapyuktam- “ātmasthe manasi sthire” (śā. 1) iti, tadapyātmasthatvaṃ manaso hṛdayasthatvameva| evaṃ jñānasukhaduḥkhāni ca hṛdayasthānyeva lakṣyante, tathā hyaticintanāttathā duḥkhāveśādvā hṛdayameva pīḍyate, nānyadaṅgam| bhavatvanenāvyāpakenāśrayāśrayibhāvena vyutpāditena <note place="foot" type="variant" n="8">‘alamātmano vyāpakasyāśrayāśrayibhāvena vyutpāditena| yaścātmā saṃsārī hṛdayāśrito bhavati tasyaiva hṛdayanāśānnāśa iti bhāvaḥ’ iti pā.</note>| tameva hṛdayopaghāte ṣaḍaṅgādibhāvopaghātamāha- tasyopaghātādityādi| tasyeti hṛdayasya| upaghātaḥ kiñcidupahananam| bhedāditi mahopaghātāt| maraṇaṃ ca ṣaḍaṅgādīnāṃ sarveṣāmeva yathoktapratiṣṭhānāśa iti bhāvaḥ||5||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">yaddhi tat sparśavijñānaṃ dhāri tattatra saṃśritam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tat parasyaujasaḥ sthānaṃ tatra caitanyasaṅgrahaḥ| hṛdayaṃ mahadarthaśca tasmāduktaṃ cikitsakaiḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘cikitsite’ iti pā.</note>||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-7">kathametadbhavatītyāha- yaddhītyādi| sparśo vijñāyate'neneti sparśaṃ vā vijānātīti sparśavijñānaṃ; tasyaiva viśeṣaṇaṃ- dhārīti, dhāri tu śarīrendriyasattvātmasaṃyogaḥ; yaduktaṃ- “śarīrendriyasattvātmasaṃyogo dhāri jīvitam” (sū. 1) iti; etena yaḥ śarīrādisaṃyogaḥ sparśanena vijānāti sarvaṃ jñeyaṃ, yaścāyaṃ śarīradhāraṇāddhārītyucyate, sa hṛdi sthitaḥ| tena, tadupaghātānmūrcchā tathā tadbhedānmaraṇaṃ caitanyānanuvṛttilakṣaṇamupapannam| sparśo hi dvividha aindriyako mānasaśca, etatsparśadvayaṃ vinā na kiñcijjñānaṃ bhavati; yaduktaṃ- “yaścaivaindriyakaḥ sparśaḥ sparśo mānasa eva ca| dvividhaḥ sukhaduḥkhānāṃ vedanānāṃ pravartakaḥ” (śā. 1) iti| mānasaṃ ca sparśanaṃ śārīre yathāsthānameva darśayiṣyāmaḥ| sparśo vijñāyata iti niruktipakṣe tu sparśaśabdena lakṣaṇayā spṛśyamāno'rtho'bhipretaḥ, tena sarvajñeyāvarodhaḥ; yaṃ prāpyaivārthamindriyāṇi sparśenārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘indriyāṇyasmaddarśanārthaṃ’ iti pā.</note> prakāśayanti, yaduktaṃ- “spṛśyate nānupādāno nā'spṛṣṭo vetti vedanāḥ” (śā. 1) iti| yadyapi śarīrendriyasattvātmasaṃyogaḥ śarīrapradeśāntare'pyasti, tathā'pi nāsau śarīradhāraṇe tathā jñānotpattau vā pradhānaṃ, tadupaghāte'pi śarīradhāraṇajñānayordṛṣṭatvāt; hṛdgatastu saṃyogaḥ pradhānaṃ, tadanvayavyatirekānuvidhāyitvāt sparśajñānaśarīradhāraṇayoḥ; tena sūktaṃ- tattatra saṃśritamiti| hṛdayābhyarhitatve dharmāntaramāha- tat parasyetyādi| parasya śreṣṭhasya| etena dvividhamojo darśayati- paramaparaṃ ca; tatrāñjaliparimāṇamaparaṃ, yaduktaṃ- “tāvadeva parimāṇaṃ ślaiṣmikasyaujasaḥ” (śā. 7) iti; alpapramāṇaṃ tu paraṃ, yadabhipretyoktaṃ- “hṛdi tiṣṭhati yacchuddhaṃ raktamīṣatsapītakam” (sū. 17) iti, tantrāntare'pyuktaṃ- “prāṇāśrayasyaujaso'ṣṭau bindavo hṛdayāśritāḥ” iti; kiñca, sati hi pare cāpare caujasi ‘parasya’ iti viśeṣaṇaṃ sārthakaṃ bhavati, natvekarūpe| ardhāñjaliparimitasyaujaso dhamanya eva hṛdayāśritāḥ sthānam| tathā pramehe'rdhāñjaliparimitamevaujaḥ kṣīyate nāṣṭabindukam, asya hi kiñcitkṣaye'pi maraṇaṃ bhavati; pramehe tu ojaḥkṣaye jīvatyeva tāvat; ojaḥkṣayalakṣaṇamapyardhāñjalyojaḥkṣaya eva boddhavyam| ojaḥśabdaśca yadyapi rase'pi vartate, yaduktaṃ- “rasaścaujasaṅkhyātaḥ” (ni. 4) iti, tathā “malībhavati tat prāyaḥ kalpate kiñcidojase” (ci. 8) iti; tathā'pīha sarvadhātusāramojo'bhidhīyate| etaccauja upadhāturūpaṃ kecidāhuḥ; dhāturhi dhāraṇapoṣaṇayogādbhavati, ojastu dehadhārakaṃ sadapi na dehapoṣakaṃ, tena nāṣṭamo dhāturojaḥ| kecittu śukraviśeṣamojaḥ prāhuḥ, tacca na manaḥ prīṇāti| ye tu bruvate- sarvadhātūnāṃ sārasamudayabhūtamojaḥ, te rasādisārarūpatayā rasādibhyo'bhinnamoja iti pṛthagdhātutvenopadhātutvena vā na nirdeśyamiti paśyanti; vacanaṃ ca- “bhramaraiḥ phalapuṣpebhyo yathā sañcīyate madhu| tadvadojaḥ śarīrebhyo guṇaiḥ sambhriyate nṛṇām” (sū. 17) iti; atra śarīrebhya iti dhātubhyaḥ, guṇairiti sārabhāgaiḥ| tatra caitanyasaṅgraha iti tatra hṛdi ātmā caitanyasya svaviṣaye prasṛtasya saṅgrahaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘saṅgrahaṃ saṃvaraṇaṃ’ iti pā.</note> karoti, tena prasṛtaṃ mano hṛdaye nigṛhya yogajño bhavatyātmetyuktaṃ bhavati; tataśca yogasya mokṣasādhanatvenopādeyasyāpi hṛdayameva sthānamiti hṛdayamabhyarhitaṃ bhavati| yasmādevaṅguṇaṃ hṛdayam, ato hṛdayaṃ ‘mahad’ iti ca, tathā ‘artha’ iti cocyate cikitsakaiḥ||6-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tena mūlena mahatā mahāmūlā matā daśa| ojovahāḥ śarīre'smin vidhamyante samantataḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">samprati dhamanīnāṃ mahāmūlatvaṃ pratipādayati- tenetyādi| teneti hṛdayena mahatā, ‘yuktāḥ’ iti śeṣaḥ| vidhamyante visarpante <note place="foot" type="variant" n="12">‘vidhamyante visarpyante, kiṃvā vidhamyante pūryante ‘vāhyena dhātunā’ iti śeṣaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">yenaujasā vartayanti prīṇitāḥ sarvadehinaḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘sarvajantavaḥ’ iti pā.</note>| yadṛte sarvabhūtānāṃ jīvitaṃ nāvatiṣṭhate||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yat sāramādau garbhasya yattadgarbharasādrasaḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘yo'sau’ iti pā.</note>| saṃvartamānaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘saṃvardhamānaṃ’ iti pā.</note> hṛdayaṃ samāviśati yat purā <note place="foot" type="variant" n="16">‘samāviśati yat punaḥ’ iti kavirājaśrīgaṇanāthasenasammataḥ pāṭhaḥ, yuktaścāyaṃ| bhela(ḍe)'pi paṭhyate- “hṛdo raso niḥsarati tata eva ca sarvataḥ| sirābhirhṛdayaṃ caiti tasmāddhṛtprabhavāḥ sirāḥ” (bhe. sū. 20) iti</note>||10||</seg> <seg type="unit" n="11">yasya <note place="foot" type="variant" n="17">‘yasyānāśānna nāśo'sti’ iti pā.</note> nāśāttu nāśo'sti dhāri yaddhṛdayāśritam <note place="foot" type="variant" n="18">‘dhārīti jīvādhiṣṭhitaṃ liṅgaśarīraṃ, tadeva śarīradhārakatvāddhāriśabdenocyate| kiṃvā, jīvitadhārakatvādoja eva dhāriśabdārtha ucyate| yasya nāśāttu nāśo'sti dhāri yaddhṛdayāśritāmiti etena yasmānnikhilapadārthajñānahetubhūtaṃ mano hṛdi saṃśritaṃ tiṣṭhati, tasmāttadupaghātabhedābhyāṃ manojīvitayorapyupaghātabhedāviti mūrcchā maraṇaṃ copapannamityarthaḥ| yadyapi manojīvitāśrayatvena hṛdayamuktameva, tathā'pi tadupaghātasya mūrcchāmaraṇahetutvapradarśanārthaṃ punaruktamiti mantavyam’ iti śivadāsasenaḥ</note>| yaccharīrarasasnehaḥ prāṇā yatra pratiṣṭhitāḥ||11||</seg> tatphalā bahudhā <note place="foot" type="variant" n="19">‘vividhāḥ’ iti pā.</note> vā tāḥ phalantīva(ti) mahāphalāḥ|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-11">samprati dhamanīnāmuktaṃ mahāphalatvaṃ vyutpādayannāha- yenaujasetyādi| yenaujaseti sāmānyena dvividhamapyojo grāhyam| vartayanti jīvanti, vartayantīti caurādiko ṇic| prīṇitā iti tarpitāḥ| yat sāramādau garbhasyeti śukraśoṇitasaṃyoge jīvādhiṣṭhitamātre yat sārabhūtaṃ, tatrāpi tiṣṭhati| yattadgarbharasādrasa iti garbharasācchukraśoṇitasaṃyogapariṇāmena kalalarūpāt, rasa iti sārabhūtam| saṃvartamānaṃ hṛdayaṃ samāviśati yat pureti yadā hṛdayaṃ niṣpadyamānaṃ, tadaiva vyaktalakṣaṇaṃ saddhṛdayamadhitiṣṭhati yadityarthaḥ| etena, garbhāvasthātraye'pi tadojastiṣṭhatītyucyate; paraṃ garbhādau śukraśoṇitasārarūpatayā, kalalāvasthāyāṃ tu rasasārarūpatayā, avayavaniṣpattau tu svalakṣaṇayuktameva bhavatyoja ityojasaḥ sarvāvasthāvyāpakatvena mahattvamucyate| yasya nāśāttu nāśo'stīti dhātvantarākṣaye'pi satyojaḥkṣaye maraṇamityarthaḥ| dhārīti jīvadhārakasaṃyogibhyaḥ pradhānatvāt| śarīrarasasneha iti śarīrasārasāraṃ; rasaśabdaḥ snehaśabdaśca sāravacanaḥ, tena śarīrarasānāṃ dhātūnāmapi sāra ityarthaḥ| etacca prakārāntareṇābhyarhitānekakarmakathanamojaso'bhyarhitatvakhyātyartham| tatphalā ojaḥphalā ojovahā iti yāvat| etena, yathoktaguṇaśālitvenaujo mahat; etadvahanena <note place="foot" type="variant" n="20">‘tadbalena’ iti pā.</note> phalantīveti mahāphalā dhamanya uktāḥ| dvitīyāṃ niruktimāha- bahudhā vā tāḥ phalantīti, ‘tā hṛdayāśritā daśa dhamanyo bahudhā anekaprakāraṃ phalantīti’ niṣpadyante; etena, mūle hṛdaye daśarūpāḥ satyo mahāsaṅkhyāḥ śarīre pratānabhedādbhavantītyuktam||9-11||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">dhmānāddhamanyaḥ sravaṇāt srotāṃsi saraṇātsirāḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">dhamanīśabdādiniruktimāha- dhmānādityādi| dhmānāt pūraṇād vāhyena rasādinetyarthaḥ| sravaṇāditi rasādereva <note place="foot" type="variant" n="21">‘rasasyaiva poṣakasya sravaṇāt’ iti pāṭho yuktaḥ</note> poṣyasya sravaṇāt| saraṇād <note place="foot" type="variant" n="22">‘saraṇāt avayavāntaragamanāt’ iti pā.</note> deśāntaragamanāt||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tanmahat tā mahāmūlāstaccojaḥ parirakṣatā| parihāryā viśeṣeṇa manaso duḥkhahetavaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">hṛdyaṃ yat syādyadaujasyaṃ srotasāṃ yat prasādanam| tattat sevyaṃ prayatnena praśamo jñānameva ca||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-14">samprati hṛdisthasya manasaḥ paripālanahetumāha- tanmahadityādi| tanmahaditi ṣaḍaṅgādisthānaṃ hṛdayam| tā mahāmūlā iti ojovahā dhamanyaḥ| taccauja iti yenaujasetyādinoktaguṇamojaḥ| praśamaḥ śāntiḥ| jñānaṃ tattvajñānam||13-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">atha khalvekaṃ prāṇavardhanānāmutkṛṣṭatamamekaṃ balavardhanānāmekaṃ bṛṃhaṇānāmekaṃ nandanānāmekaṃ harṣaṇānāmekamayanānāmiti <note place="foot" type="variant" n="23">‘niyamānām’ iti pā.</note>| tatrāhiṃsā prāṇināṃ prāṇavardhanānāmutkṛṣṭatamaṃ, vīryaṃ balavardhanānāṃ, vidyā bṛṃhaṇānām, indriyajayo nandanānāṃ, tattvāvabodho harṣaṇānāṃ, brahmacaryamayanānāmiti <note place="foot" type="variant" n="24">‘vīryam utsāhaḥ| vidyā yogavidyā| nandanānāmiti śreyaḥsamṛddhijananānām| ayanānāmiti mokṣasādhanamārgāṇām’ iti śivadāsasenaḥ</note>; evamāyurvedavido manyante||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">sevyaprastāvena prāṇavardhanādyutkṛṣṭānyahiṃsādīnyapyāha- atha khalvityādi| ekamiti ekameva, na dvitīyamutkṛṣṭatamamastītyarthaḥ| ayanānāmiti mārgāṇām| yadyapyannaṃ prāṇavardhanaṃ tathā'pyahiṃsaivotkṛṣṭā, ahiṃsayā hi dharmajananāttatkṛtamavicālyaṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘dharmajananāttayā''yurvardhanaṃ’ iti pā.</note> bhavati| yadyapi māṃsaṃ bṛṃhaṇapradhānaṃ, tathā'pi taccharīramātrabṛṃhaṇaṃ, vidyā tu śarīramanobṛṃhaṇīyā'tiricyate||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tatrāyurvedavidastantrasthānādhyāyapraśnānāṃ pṛthaktvena vākyaśo vākyārthaśo'rthāvayavaśaśca pravaktāro mantavyāḥ| tatrāha- kathaṃ tantrādīni vākyaśo vākyārthaśo'rthāvayavaśaścoktāni bhavantīti||16||</seg> <seg type="unit" n="17">atrocyate- tantramārṣaṃ kārtsnyena yathāmnāyamucyamānaṃ vākyaśo bhavatyuktam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">buddhyā samyaganupraviśyārthatattvaṃ vāgbhirvyāsasamāsapratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanayuktābhistrividhaśiṣyabuddhigamyābhirucyamānaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘sādhyadharmavattvena pakṣakathanaṃ pratijñā, yathā- āyurvedo nitya iti| hetuḥ tatsādhakavacanaṃ, yathā- anāditvāditi| udāharaṇaṃ dṛṣṭāntaḥ, yathā- ātmavaditi| upanayo nāma sādhanadharmavattvena punaḥ pakṣakathanaṃ, yathā ātmā anādistathā cāyamiti| nigamanaṃ tu punarhetusādhitasya sādhyasya pakṣaniṣṭhatayā kathanaṃ, yathā- tasmānnityaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note><note place="foot" type="variant" n="27">‘...puruṣabuddhigamyābhiḥ’ iti pā.| ‘trividhaśiṣyabuddhigamyābhiriti uttamamadhyamādhamaśiṣyabuddhigamyābhiḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> vākyārthaśo bhavatyuktam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tantraniyatānāmarthadurgāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="28">‘tantraniyatārthānāṃ’ iti pā.</note> punarvibhāvanairuktamarthāvayavaśo bhavatyuktam||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-19">āyurvedaśravaṇaprasaṅgenāyurvedaniruktyā''yuṣastathā''yurvedasya ca nirūpakaṃ prakaraṇaṃ brūte- tatretyādi| vākyaśa ityādi svayameva vyākariṣyati| ārṣam ṛṣikṛtam| tantraṃ śāstram| yathāmnāyamucyamānamiti yathāpāṭhakrameṇocyamānam| udāharaṇaṃ dṛṣṭāntaḥ; upanayaḥ siddhāntopapāditasya <note place="foot" type="variant" n="29">‘siddhāntavyutpāditasya’ iti pā.</note> sādhanadharmasya sādhye punaḥ kathanaṃ, yathā- tathā cāyaṃ dhūmavāniti; nigamanaṃ hetusādhitasādhyadharmakathanaṃ, yathā- tasmādagnimāniti| tantraniyatānāmiti <note place="foot" type="variant" n="30">‘avayavaśa ityasyārthamāha- tantraniyatānāmityādi| atrāpi tantramārṣamiti sambadhyate, tantraniyatānāṃ tantragatānām| duḥkhena gamyante budhyante iti durgāḥ, durgārthānāmiti durgāśca te arthāśceti teṣāṃ, vibhāvanaiḥ prakāśanaiḥ, tantrasthitānāṃ durbodhārthānāṃ yat punaḥ prakāśanāni tairuktaṃ vyākhyātaṃ tantramavayavaśa uktaṃ bhavatītyarthaḥ| asyodāharaṇaṃ yathā- ‘śarīraceṣṭā yā ceṣṭā’, ‘iṣṭā yā ceṣṭā’ iti vibhajyokte sati dvitīyaceṣṭāpadasyārthaḥ prakāśito bhavatīti, evamanyadapyunneyam’ iti śivadāsasenaḥ</note> tantragatānām| vibhāvanairuktamiti vyākhyānaiḥ kathanam; uktamiti bhāve ‘ktaḥ’| asyodāharaṇaṃ yathā- “śarīraceṣṭā yā ceṣṭā sthairyārthā balavardhinī” (sū. 7) ityatra ‘iṣṭā yā ceṣṭā’ ityetāvanmātramucyate, tena dvitīyaceṣṭāpadasya durgasya vyākaraṇaṃ paraṃ bhavati||16-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tatra cet praṣṭāraḥ syuḥ- caturṇāmṛksāmayajuratharvavedānāṃ kaṃ vedamupadiśantyāyurvedavidaḥ?, kimāyuḥ?, kasmādāyurvedaḥ?, kimarthamāyurvedaḥ?, śāśvato'śāśvato vā?, kati kāni cāsyāṅgāni?, kaiścāyamadhyetavyaḥ?, kimarthaṃ ca? iti||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">idānīmāyurvedavidaḥ praśnenaiva nirṇetavyā ityataḥ praśnānāha- tatra cedityādi| kaṃ vedamupadiśanti ‘āyurvedam’ iti śeṣaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tatra bhiṣajā pṛṣṭenaivaṃ caturṇāmṛksāmayajuratharvavedānāmātmano'tharvavede bhaktirādeśyā, vedo hyātharvaṇo dānasvastyayanabalimaṅgalahomaniyamaprāyaścittopavāsamantrādiparigrahāccikitsāṃ prāha; cikitsā cāyuṣo hitāyopadiśyate||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">atharvavede bhaktiḥ sevetyarthaḥ; etena bhiṣaksevyatvenātharvavedasyāyurvedatvamuktaṃ bhavati| āyurvedasyātharvavedābhedahetumāhavedo hītyādi| etenaikaprayojanatvādatharvavedaikadeśa evāyurveda ityuktaṃ bhavati||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vedaṃ copadiśyāyurvācyaṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘cādiśya’ iti pā.</note>; tatrāyuścetanānuvṛttirjīvitamanubandho dhāri cetyeko'rthaḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">praśnakrameṇa vedaṃ pratipādyāyureva pratipādanīyaṃ bhavatītyāha- vedaṃ copadiśyetyādi| cetanānuvṛttiriti caitanyasantānaḥ; etacca garbhāvadhimaraṇaparyantaṃ boddhavyaṃ, tadūrdhvaṃ cetanānanuvṛtteḥ; sākṣādanupalabdhatvenaivānanuvṛttiriti bhāvaḥ| na ca vācyaṃ prasuptasya caitanyavicchedo bhavatīti, yatastatrāpi ‘sukhamahamasvāpsam’ ityuttarakālīnapratisandhānadarśanāt sūkṣmajñānamastyeva| yadyapi dīrghañjīvitīye śarīrādisaṃyoga āyurityuktaṃ, tathā'pi tatkāryatvādiha caitanyānuvṛttiḥ kāryakāraṇayorabhedavivakṣayā āyurucyate| anubandhadhāriśabdau prathamādhyāye vyākṛtau||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tadāyurvedayatītyāyurvedaḥ <note place="foot" type="variant" n="32">‘tatrāyurvedayati’ iti pā.</note>; kathamiti cet? ucyate- svalakṣaṇataḥ sukhāsukhato hitāhitataḥ pramāṇāpramāṇataśca; yataścāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi vedayatyato'pyāyurvedaḥ| tatrāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi kevalenopadekṣyante tantreṇa||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">kasmādāyurvedaḥ? ityasyottaraṃ- tadāyurityādi| vedayati bodhayati| ye tvatra tantrāntare viderlābhādayo'rthā vyākhyātāḥ, te na sākṣāttadarthajanyā itīha noktāḥ| svalakṣaṇata ityādi svamayevodāhariṣyati| āyuṣyānāyuṣye āyuḥkāraṇatvena āyuḥśabdena vaktavye, tenāyuṣyānāyuṣyavedapakṣe gauṇī niruktiḥ ‘āyurvedaḥ’ iti; ata evātra apiśabdaḥ kṛtaḥ- ato'pyāyurveda iti| anāyuṣyamapi ca jñātamasevyatvenāvyavahriyamāṇamāyuḥ <note place="foot" type="variant" n="33">‘asevyatvena vyavahriyamāṇaṃ’ iti pā.</note> kāraṇaṃ bhavatyeva, tenānāyuṣyamapyāyuḥkāraṇatayā <note place="foot" type="variant" n="34">‘āyuḥkāraṇatānāmnā''yuḥśabdavācyamityanaparādham’ iti pā.</note> āyuḥśabdavācyaṃ, nātrāparādhaḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatrāyuruktaṃ svalakṣaṇato yathāvadihaiva pūrvādhyāye ca| tatra <note place="foot" type="variant" n="35">‘yacca sukhāditastatra’ iti pā.| yogīndranāthastu ‘tatra’ iti na paṭhati</note> śārīramānasābhyāṃ rogābhyāmanabhidrutasya viśeṣeṇa yauvanavataḥ samarthānugatabalavīryayaśaḥpauruṣaparākramasya jñānavijñānendriyendriyārthabalasamudaye vartamānasya paramarddhiruciravividhopabhogasya samṛddhasarvārambhasya yatheṣṭavicāriṇaḥ sukhamāyurucyate; asukhamato viparyayeṇa; hitaiṣiṇaḥ punarbhūtānāṃ parasvāduparatasya satyavādinaḥ śamaparasya <note place="foot" type="variant" n="36">‘sāmaparasya’ iti pā.</note> parīkṣyakāriṇo'pramattasya trivargaṃ paraspareṇānupahatamupasevamānasya pūjārhasampūjakasya jñānavijñānopaśamaśīlasya vṛddhopasevinaḥ suniyatarāgaroṣerṣyāmadamānavegasya satataṃ vividhapradānaparasya tapojñānapraśamanityasyādhyātmavidastatparasya lokamimaṃ cāmuṃ cāvekṣamāṇasya smṛtimatimato hitamāyurucyate; ahitamato viparyayeṇa||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24">ihaiveti ‘tatrāyuścetanānuvṛttiḥ’ ityādinā| tatra śārīretyādinā sukhamāyurabhidhatte| pauruṣam utkṛṣṭaṃ karma| jñānavijñānendriyairbalaśabdaḥ, indriyārthena ca samudayaśabdaḥ sambadhyate; kiṃvā jñānādibhiḥ sarvaireva samudayaśabdaḥ sambadhyate; kiṃvā jñānādibhiḥ sarvaireva ‘balasamudaye’ iti yojyaṃ; balasya samudayo balasamudayaḥ| paramā atyarthā ṛddhiryasya sa paramarddhiḥ| samṛddhā niṣpāditasādhyāḥ sarvārambhā yasya sa tathā| hitaiṣiṇo bhūtānāmiti sambandhaḥ| tatparasyeti adhyātmaparasya, adhyātmam ātmādisvarūpam| amuṃ ceti paralokam||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pramāṇamāyuṣastvarthendriyamanobuddhiceṣṭādīnāṃ vikṛtilakṣaṇairupalabhyate'nimittaiḥ, ayamasmāt kṣaṇānmuhūrtāddivasāt tripañcasaptadaśadvādaśāhāt pakṣānmāsāt ṣaṇmāsāt saṃvatsarādvā svabhāvamāpatsyata iti; tatra svabhāvaḥ pravṛtteruparamo maraṇamanityatā nirodha ityeko'rthaḥ; ityāyuṣaḥ pramāṇam; ato viparītamapramāṇamariṣṭādhikāre; dehaprakṛtilakṣaṇamadhikṛtya copadiṣṭamāyuṣaḥ pramāṇamāyurvede <note place="foot" type="variant" n="37">‘pramāṇāpramāṇamāyurvede’ iti pā.</note>||25||</seg> <seg type="unit" n="26">prayojanaṃ cāsya svasthasya svāsthyarakṣaṇamāturasya vikārapraśamanaṃ ca||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-26">vikṛtirūpairlakṣaṇaiḥ vikṛtilakṣaṇaiḥ; teṣāmeva viśeṣaṇam- animittaiḥ; ākasmikaiḥ ariṣṭairityarthaḥ; animittā hi vikṛtirarthendriyāṇāmariṣṭam| tatrārthavikṛtiryathā- “nānāpuṣpopamagandho yasya vāti divāniśam” (iṃ. 2) ityādi, indriyavikṛtiryathā- “yaśca paśyatyadṛśyān” (iṃ. 4) ityādi, manovikṛtiryathā- “yaiḥ purā vindate bhāvaiḥ sametaiḥ paramāṃ ratim| tairevāramamāṇasya glāsnormaraṇamādiśet” (iṃ.a.8) iti, buddhivikṛtiryathā- “buddhirbalamahetukam” ityādi, ceṣṭāvikṛtiryathā- “vikarṣanniva yaḥ pādau cyutāṃsaḥ paridhāvati” (iṃ. 12) ityādi| ādigrahaṇāt parijanavikṛtyādayo jñeyāḥ| atra ca riṣṭaprastāve kṣaṇādivarṣāntakālakathanaṃ varṣādūrdhvaṃ riṣṭajanyamaraṇābhāvāt| ato viparītamapramāṇamiti riṣṭahīnaṃ na niścitapramāṇamāyurariṣṭādhikāra ityarthaḥ| anyadapi cāyuḥpramāṇajñānamāhadehaprakṛtītyādi <note place="foot" type="variant" n="38">‘na kevalamariṣṭādhikāre'riṣṭamātramadhikṛtyāyuṣaḥ pramāṇamupadiṣṭaṃ, dehādikamadhikṛtyāpi vimāne upadiṣṭamityāha- dehaprakṛtilakṣaṇamityādi’ iti śivadāsasenaḥ</note>| dehaśca prakṛtiśca lakṣaṇaṃ ca dehaprakṛtilakṣaṇam| tatra dehamadhikṛtyāyuḥpramāṇaṃ yathā- “sarvaiḥ sārairupetāḥ” ityārabhya yāvat “cirajīvinaśca bhavanti” (vi. 8) iti; prakṛtito yathā- “ślaiṣmikā balavanto vasumanto vidyāvanta ojasvinaḥ śāntā āyuṣmantaśca bhavanti” (vi. 8) iti; lakṣaṇato yathā- “tatremānyāyuṣmatāṃ kumārāṇāṃ lakṣaṇāni bhavanti” (śā. 8) ityādi| kiṃvā, dehasya sahajalakṣaṇaṃ dehaprakṛtilakṣaṇaṃ, tacca sarvaṃ sāraprakṛtyādilakṣaṇaṃ boddhavyam||25-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">so'yamāyurvedaḥ <note place="foot" type="variant" n="39">‘idānīṃ kimāyurvedaḥ śāśvato'śāśvato veti praśnasyottaramāha- so'yamityādi| śāśvata iti apauruṣeyaḥ| anāditvāditi sampradāyāvicchede satyasmaryamāṇakartṛtvāt, ātmavadityarthaḥ| na ca kalpādau hiraṇyagarbha evemaṃ praṇītavānityasiddho heturiti vācyaṃ, yataḥ “yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmaiḥ” ityādiśruterna hiraṇyagarbhakṛtatvaṃ vedasyeti| na ca śabdatvena vedasyāpi pauruṣeyatvaṃ sādhyaṃ, śabdasyānityatvāt| kimatra pramāṇamiti cet, mīmāṃsakā eva paryanuyojyāḥ, asmākaṃ punarārdrakavaṇijāṃ vahnijalacintayā prayojanaṃ nāstīti| ye tu dvividho hyāyurvedaḥ śabdarūpo'rtharūpaśca| tatrādyaḥ kṛtakatvādanitya eva, artharūpastu nitya evetyāhuḥ| teṣāmāyurvedasya nityatvamardhaśaucanyāyamavagāhate’ iti śivadāsasenaḥ</note> śāśvato nirdiśyate, anāditvāt, svabhāvasaṃsiddhalakṣaṇatvāt, bhāvasvabhāvanityatvācca| na hi nābhūt <note place="foot" type="variant" n="40">‘naivābhūt’ iti pā.| ‘idānīṃ sampradāyāvicchedaṃ darśayitumāyurvedasya santānanityatāmāha- nahītyādi| ayaṃ bhāvaḥ- anādau saṃsāre āyuryuktānāṃ prāṇināmanucchedāt sarvadaivāyuraparāparasantānanyāyena vidyate, tataścāyurvedopakāryasyāyuḥ santānasyānāditvāttadupakaraṇāyurvedenāpi tathā bhavitavyaṃ, nahyupakaraṇābhāve upakāryatvaṃ sambhavatīti| na hi nābhūt kadācidāyuḥsantāna iti nyāyenāyurvedābhidheyasyāyuḥsantānasya nityatvena tadabhidhāyakasyāpi nityatvamiti varṇayanti’ iti śivadāsasenaḥ</note> kadācidāyuṣaḥ santāno buddhisantāno vā, śāśvataścāyuṣo veditā, anādi ca sukhaduḥkhaṃ sadravyahetulakṣaṇamaparāparayogāt| eṣa cārthasaṅgraho vibhāvyate āyurvedalakṣaṇamiti| gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="41">‘yat punargurulaghu’ iti pā.</note> dravyāṇāṃ sāmānyaviśeṣābhyāṃ vṛddhihrāsau, yathoktaṃ- gurubhirabhyasyamānairgurūṇāmupacayo bhavatyapacayo laghūnāṃ, evamevetareṣāmiti, eṣa bhāvasvabhāvo nityaḥ, svalakṣaṇaṃ ca dravyāṇāṃ pṛthivyādīnāṃ; santi tu dravyāṇi guṇāśca nityānityāḥ| na hyāyurvedasyābhūtvotpattirupalabhyate, anyatrāvabodhopadeśābhyām; etadvai dvayamadhikṛtyotpattimupadiśantyeke| svābhāvikaṃ cāsya lakṣaṇamakṛtakaṃ, yaduktamihādye'dhyāye ca; yathā- agnerauṣṇyam, apāṃ dravatvam| bhāvasvabhāvanityatvamapi cāsya, yathoktaṃ- gurubhirabhyasyamānairgurūṇāmupacayo bhavatyapacayo laghūnāmiti||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">anāditvāditi hetutrayamatra| prathamasya vivaraṇaṃ- na hītyādi| iha vyavahāranityatvamāyurvede sādhyaṃ, taccārtharūpasyāyurvedasya na śabdarūpasya; kiṃvā, vyavahāranityāyurvedārthābhidhāyakasyāyurvedasya pāramparyayogānnityatvaṃ sādhyate| tatrāyuṣastāvadāyurvedapratipādyasya nityatvam| na hi nābhūt kadācidāyuḥsantāna iti sarvadaivāyuraparāparasantānanyāyena vidyate, āyuryuktānāṃ prāṇināmanucchedādityarthaḥ| evaṃ buddhisantāno'pi nahi kadācinnābhūditi yojanā| etena tasyāpi santānena nityasyāyuṣo vedanamapi nityam| śāśvataścāyuṣo vediteti anenāyurvedaveditṛnityatvamuktam| etena vedyavedanaveditṝṇāmanāditvādāyurvedasya nityatvam| na cāyuḥsvarūpeṇaivāyurvedaviṣayaḥ, kiṃ tarhi rogādigṛhītamityāha- anādi cetyādi| sukhaduḥkhamiti ārogyaṃ sukhaṃ, vyādhirduḥkham| sadravyahetulakṣaṇamiti sahetucikitsitaliṅgama| hetuśabdo hi dravyaśabdenaiva vyādhikāraṇasyoktatvāt praśamahetumāha; kecittu ‘sahetulakṣaṇam’ iti paṭhanti, tatrāpi hetuśabdena janakaḥ śamakaśca rogaheturvācyaḥ; yadi vā sukhaheturbheṣajaṃ duḥkhahetuśca nidānamiti jñeyaṃ, lakṣaṇaṃ ca vyādhyārogyayorubhayorapi; etena duḥkhaṃ tāvat kadācidapyajihāsitaṃ na bhavati, jihāsitamanupāyaṃ na bhavati, upāyaścāyurveda eva, sa ca sarvaduḥkhaparihārārthamupādeyaḥ; tasmādduḥkhapraśamanopāyopadeśarūpāyurvedasyānāditeti bhāvaḥ| evaṃ sukhasya nityopādeyasyānāditvaṃ jñeyaṃ, tadupāyasyāyurvedasya ca| kathamanādi sukhaduḥkhamityāha- aparāparayogāditi; santānādityarthaḥ| svabhāvasaṃsiddhalakṣaṇatvaṃ dvitīyaṃ hetumāha- eva cetyādi| eṣa iti āyurbuddhiveditṛsukhaduḥkhāni| arthasaṅgrahaḥ abhidheyasaṅgrahaḥ; etena āyurādirāyurvedapratipādya iti darśayati| ayaṃ cāyurādiratrāyurvedalakṣaṇamiti vibhāvyate jñāyata ityarthaḥ| āyurādinā'bhidheyenāyurvedo lakṣyate, vacanaṃ hi- “hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ” (su. 1) ityādyāyurvedalakṣaṇam| etena, āyurāderarthasyāyurvedalakṣaṇasyānāditayā yathoktayā svabhāvasaṃsiddhalakṣaṇatvaṃ vyākṛtaṃ bhavati| svabhāvasaṃsiddhamiti <note place="foot" type="variant" n="42">‘svabhāvasaṃsiddhaṃ hi sarvadā santānanyāyena siddhamabhipretam’ iti pā.</note> sarvadā santānanyāyena siddhatvamabhipretam| bhāvasvabhāvanityatvāditi tṛtīyaṃ hetuṃ vyākaroti- gurvityādi| gurulaghusnigdharūkṣaśītoṣṇādīnāṃ dravyāṇāṃ sāmānyaviśeṣābhyāṃ yathākramaṃ vṛddhihrāsau bhavataḥ| tadeva pūrvoktaṃ ghaṭayati- gurubhirityādinā evamevetareṣāmityantena| evamevetareṣāmiti <note place="foot" type="variant" n="43">‘etadeva pūrvoktaṃ draḍhayati- evamevetareṣāmiti’ iti pā.</note> laghubhirabhyasyamānairlaghūnāmupacayo bhavati, apacayo gurūṇāmityādi draṣṭavyam| eṣa ityevamprakāraḥ; bhāvasvabhāvo nitya iti naiṣa sāmānyaviśeṣābhyāṃ vṛddhihrāsarūpo bhāvasvabhāvaḥ kadācidanyathā bhavatītyarthaḥ| na kevalamayaṃ bhāvasvabhāvo nityaḥ, kintarhyanyo'pītyāha- svalakṣaṇaṃ cetyādi| svalakṣaṇaṃ pṛthivyādīnāṃ kharadravatvādi| kathaṃ pṛthivyādisvalakṣaṇaṃ nityamityāha- santi tvityādi| dravyāṇi yasmāt sarvadā santi, guṇāśca nityāḥ santi sarvadā, cakārāddravyāṇi cānityāni santi| tatrākāśādi dravyaṃ nityaṃ, pṛthivyādi kāryaṃ cānityam| evaṅguṇā ākāśaparimāṇādayo nityāḥ, anityāśra kāryaguṇā rasādayaḥ, anityā api ca sajātīyāparāparasantānanyāyena sarvadā tiṣṭhantīti yuktamanityānāmapi santānanityatvamiti bhāvaḥ| atra bhāvasvabhāvanityatvena hetunā bhāvasvabhāvasya vyādhijanakasya tathā vyādhipraśamakasya nityatvena tatpratipādakasyāyurvedasyāpi nityatvamuktaṃ bhavatīti mantavyam| athāyurvedasya yatra tatrotpattiśravaṇāt kathaṃ nityatvamityāha- na hyāyurvedasyetyādi| abhūtvotpattiḥ pūrvamasata utpattiḥ| anyatrāvabodhopadeśābhyāmiti yatra yatrāyurvedasyotpattiruktā, tatra tatrāvabodhādupadeśādvā; avabodhādutpattiryathā- brahmaṇa āyurvedotpattiḥ, upadeśāccotpattiryathā- indropadeśādbharadvājena martyaloke āyurveda utpādita ityādi| etaddvayamiti avabodhopadeśau <note place="foot" type="variant" n="44">‘avabodhamupadeśaṃ ca’ iti pā.</note>| nanu, svabhāvasaṃsiddhalakṣaṇatvāditi yo heturuktaḥ, tatra svābhāvikaṃ ca lakṣaṇaṃ bhaviṣyatyanityaṃ ca, yathā- ghaṭe kambugrīvākāratādi, na hi tat svābhāvikamapi ghaṭasya nityatāṃ sādhayatītyāha- svābhāvikaṃ cetyādi| akṛtakamiti nāsmadādinā <note place="foot" type="variant" n="45">‘nānyeneśvarādinā’ iti pā.</note> kṛtam| yaduktamiha- ‘svalakṣaṇataḥ sukhāsukhataḥ’ ityādinā, ādye cādhyāye dīrghañjīvitīye “hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ” (sū. 1) ityādinā| atraivākṛtakatve dṛṣṭāntamāha- yathā'gnerauṣṇyamityādi| etena svalakṣaṇasyākṛtakatvena vyavahāranityatvāttatpratipādakasyāyurvedasyāpi vyavahāranityatvamiti bhāvaḥ| na kevalaṃ svābhāvikaṃ lakṣaṇamakṛtakaṃ, kiṃ tarhi bhāvasvabhāvanityatvamapi na kenacidīśvarādinā kṛtamityāha- bhāvasvabhāvanityatvamapi ceti; akṛtakamiti cakāreṇānukarṣati| tadeva bhāvasvabhāvanityatvaṃ darśayati- yathoktamityādi| sāmānyaviśeṣakṛtavṛddhihrāsakārako(ṇo)'pi bhāvasvabhāvo na kenacit kṛta ityarthaḥ, tataścāyurvedo'pi nityaḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tasyāyurvedasyāṅgānyaṣṭau; tadyathā- kāyacikitsā <note place="foot" type="variant" n="46">‘kāyacikitseti yadyapi suśrute śalyameva prathamato nirdiṣṭaṃ, tathā'pyasya tantrasya kāyacikitsāpradhānatvādagre tannirdeśa iti jñeyam| kāyaḥ sakalaṃ śarīraṃ, tasya cikitsā, prāyeṇa rasādeḥ sarvāṅgavyāpakasya doṣādeva jvarātīsāraraktapittādayaḥ sambhavanti| kiṃvā, kāyati śabdaṃ karotīti kāyo jāṭharāgniḥ, aṅgulīpihite karṇayugale ‘dhūk’ iti śabdaśravaṇāttātsthyādvā kāyaśabdenāgnirucyate, uktaṃ ca bhoja- “jāṭharaḥ prāṇināmagniḥ kāya ityabhidhīyate| yastaṃ cikitset sīdantaṃ sa vai kāyacikitsakaḥ” iti| yuktaṃ caitat, yato jvarātīsārādayaḥ kāyacikitsāviṣayā rogā agnidoṣādeva bhavanti| śalākā paṭalavedhanī, tasyāḥ karma śālākyaṃ| brāhmaṇāditvāt ṣyaṅ, śālākyapradhānamaṅgaṃ śālākyam| etena śirorogapratīkārasyāpi grahaṇaṃ, prādhānyaṃ ca śālākyasya pradhānacakṣurviṣayatayā| evamanyatrāpi prādhānyena vyapadeśaḥ| śalyamiti ‘śala’ hiṃsāyāmiti dhātuḥ, tasmāccaurādiṇyantādac, śalaḥ śalanaṃ hiṃsetyarthaḥ, śalasya nimittaṃ saṃyoga iti vivakṣāyāṃ “tasya nimittaṃ saṃyogotpātau” (pā. a. 5/1/38) ityanuvartamānāt “godvyaco'saṅkhyāparimāṇāśvāderyat” (pā. a. 5/1/39) iti dvyactvādyat, tena śalyaṃ hiṃsocitasambandhaḥ, tadāharaṇārthaṃ tantramapi śalyam| kaumārabhṛtyamiti kumārāṇāṃ bhṛtirdhāraṇaṃ poṣaṇaṃ ca, tasyedamiti kaumārabhṛtyaṃ| “tasyedam” (pā. a. 4/3/120) iti yat| rasāyanānīti atra rasaśabdena rasakāryatvāt sarveṣāmeva dhātūnāṃ grahaṇaṃ, tena rasādīnāṃ śukrāntānāṃ kiṃvā rasavīryavipākānāmayanaṃ lābhopāyo rasāyanaṃ| vakṣyati ca- “lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam” (ci. 1) iti| vājīkaraṇamiti avājinaṃ vājinaṃ kurvantyaneneti vājīkaraṇaṃ, yena vā'tyatyarthaṃ vyajyate strīṣu śukraṃ tadvājīkaraṇaṃ, vakṣyati ca- “yena nārīṣu sāmarthyaṃ vājivallabhate naraḥ| vyajate cādhikaṃ yena vājīkaraṇameva tat” (ci. 1) iti| ‘vrajeccātyadhikam’ iti pāṭhe punaḥ punargacchedityarthaḥ| śabdasiddhistu pṛṣodarāditvāt| anye tu, vājo vegaḥ prastāvācchukrasya, sa vidyate yeṣāṃ te vājinaḥ, te kriyante'neneti vājīkaraṇamityāhuḥ| kiṃvā, vājaḥ śukraṃ, so'syāstīti vājī, avājī vājī kriyate yena tadvājīkaraṇam, kiṃvā, vājo maithunam, uktaṃ hi hārīta- “vājo nāma prakāśatvāttacca maithunasañjñitam| vājīkaraṇasañjñābhiḥ puṃstvameva pracakṣate”- iti śivadāsasenaḥ</note>, śālākyaṃ, śalyāpahartṛkaṃ, viṣagaravairodhikapraśamanaṃ, bhūtavidyā, kaumārabhṛtyakaṃ, rasāyanaṃ, vājīkaraṇamiti||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28">samprati kāni cetyādipraśnasyottaraṃ- tasyetyādi| kāyasyāntaragneścikitsā kāyacikitsā| paṭalavedhaśalākāpradhānamaṅgaṃ śālākyam| garaḥ kālāntaraprakopi viṣaṃ, vairodhikaṃ saṃyogaviruddham <note place="foot" type="variant" n="47">‘saṃyogiviṣam’ iti pā.</note>| bhūtānāṃ rākṣasādīnāṃ jñānārthā praśamārthā ca vidyā bhūtavidyā| kumārasya bharaṇamadhikṛtya kṛtaṃ kaumārabhṛtyam||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">sa cādhyetavyo brāhmaṇarājanyavaiśyaiḥ| tatrānugrahārthaṃ prāṇināṃ brāhmaṇaiḥ, ārakṣārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘ātmarakṣārthaṃ’ iti pā.</note> rājanyaiḥ, vṛttyarthaṃ vaiśyaiḥ; sāmānyato vā dharmārthakāmaparigrahārthaṃ sarvaiḥ| tatra yadadhyātmavidāṃ dharmapathasthānāṃ dharmaprakāśakānāṃ vā mātṛpitṛbhrātṛbandhugurujanasya vā vikārapraśamane prayatnavān bhavati, yaccāyurvedoktamadhyātmamanudhyāyati vedayatyanuvidhīyate vā, so'sya paro dharmaḥ; yā punarīśvarāṇāṃ vasumatāṃ vā sakāśāt sukhopahāranimittā bhavatyarthāvāptirārakṣaṇaṃ ca, yā ca svaparigṛhītānāṃ prāṇināmāturyādārakṣā, so'syārthaḥ; yat punarasya vidvadgrahaṇayaśaḥ <note place="foot" type="variant" n="49">‘vidvadgrahaṇaṃ yaśaḥ’ iti pā.</note> śaraṇyatvaṃ ca, yā ca sammānaśuśrūṣā, yacceṣṭānāṃ viṣayāṇāmārogyamādhatte so'sya kāmaḥ| iti yathāpraśnamuktamaśeṣeṇa||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29">ārakṣārthaṃ rājanyairiti kṣatriyasya paripālanadharmatvāt| anudhyāyati manasā cintayati| vedayatīti anyasya pratipādayati| anuvidhīyata iti tadanuguṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="50">‘tadanuguṇadehamanutiṣṭhati’ iti pā.</note> dehenānutiṣṭhati| ārakṣaṇam ātmādirakṣaṇam| svaparigṛhītānāmiti bhṛtyādīnām| vidvadgrahaṇameva yaśaḥ vidvadupādeyatājanyaṃ yaśa ityarthaḥ| iṣṭānāmiti vanitādīnām||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atha bhiṣagādita eva bhiṣajā praṣṭavyo'ṣṭavidhaṃ bhavati- tantraṃ, tantrārthān, sthānaṃ, sthānārthān, adhyāyam, adhyāyārthān, praśnaṃ, praśnārthāṃśceti; pṛṣṭena caitadvaktavyamaśeṣeṇa vākyaśo vākyārthaśo'rthāvayavaśaśceti <note place="foot" type="variant" n="51">‘vaktavyamiti vakṣyamāṇaṃ tantrādisvarūpam| vākyaśa ityādipūrvavadvyākhyeyam’ iti śivadāsasenaḥ</note>||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30">bhiṣakparīkṣārthaṃ pṛcchāvidhimāha- athetyādi||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">tatrāyurvedaḥ śākhā vidyā sūtraṃ jñānaṃ śāstraṃ lakṣaṇaṃ tantramityanarthāntaram <note place="foot" type="variant" n="52">‘uktānāmeva tantrādīnāṃ svarūpaṃ krameṇāha- tatretyādi| tatra teṣu tantrādiṣu madhye ‘tantrasvarūpaṃ nirucyate’ iti śeṣaḥ| anarthāntaramiti arthāntaramarthabhedaḥ, na vidyate'rthabhedo yatra tattathā, abhinnārthamityarthaḥ| etena, ete śabdā yasyārthasyābhedena vācakāḥ, tattantramiti tantrasvarūpaṃ darśitaṃ bhavati|” iti śivadāsasenaḥ</note>||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tantrārthaḥ <note place="foot" type="variant" n="53">‘tantrārtha iti tantrasyārtho'bhidheyaṃ, sa ca hitāhitādirūpamāyurāyuṣyāśca padārthāḥ| svalakṣaṇairiti āyuścetanānuvṛttirjīvitamityādinā granthenoktairāyuḥsvarūpaiḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> punaḥ svalakṣaṇairupadiṣṭaḥ| sa cārthaḥ prakaraṇairvibhāvyamāno bhūya eva śarīravṛttihetuvyādhikarmakāryakālakartṛkaraṇavidhiviniścayāddaśaprakaraṇaḥ, tāni ca prakaraṇāni kevalenopadekṣyante tantreṇa||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31-32">tatretyādi| svalakṣaṇairiti tadāyurvedayatītyāyurvedaḥ, ityādinā hitāhitāyūrūpairityarthaḥ| prakaraṇairiti āyurvedapradeśaiḥ| daśaprakaraṇāni daśabhedāḥ, te ca śarīrādayo daśa| tatra śarīraṃ pañcamahābhūtavikārasamudayātmakamavayavādibhedādbahuprakāraṃ; vṛttiścāhāro'śitapītādibhedabhinnā(nnaḥ); hetustu vyādhiheturasātmyendriyārthasaṃyogaprajñāparādhapariṇāmalakṣaṇaḥ; vyādhiśca dhātuvaiṣamyarūpaḥ; karma cikitsā; kāryam ārogyaṃ; kālaḥ ṛtvādiḥ, kriyākālaśca; kartā bhiṣak; karaṇaṃ bheṣajaṃ; vidhiḥ vidhānam upakalpanā, sā ca kālavyādhidravyāpekṣā boddhavyā, yathā- “hemante'bhyasatastoyamuṣṇamāyurna hīyate” (sū. 6) ityādi; deśastvatrāhito hetugrahaṇena, hitastu deśaḥ karaṇagrahaṇena gṛhīto mantavyaḥ <note place="foot" type="variant" n="54">‘hitāhitadeśai tu karaṇahetuśabdābhyāṃ gṛhītau mantavyau’ iti śivadāsasenaḥ</note>| śarīravṛttyādibhedāśca bahavaḥ kṛtsne tantre buddhimatā boddhavyāḥ| kevaleneti samagreṇa||31-32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">tantrasyāsyāṣṭau sthānāni <note place="foot" type="variant" n="55">‘tantramaṣṭau sthānānītyādinā sthānamāha’ iti śivadāsasenaḥ| ‘tantramaṣṭau sthānāni’ iti pā.</note>; tadyathā- ślokanidānavimānaśārīrendriyacikitsitakalpasiddhisthānāni| tatra triṃśadadhyāyakaṃ ślokasthānam, aṣṭāṣṭādhyāyakāni nidānavimānaśārīrasthānāni, dvādaśakamindriyāṇāṃ, triṃśakaṃ cikitsitānāṃ, dvādaśake kalpasiddhisthāne bhavataḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33">tantrasyāsyetyādi| indriyāṇāṃ cikitsitānāṃ cetyubhayatrāpi sthānamiti śeṣaḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">bhavati cātra- dve triṃśake dvādaśakaṃ trayaṃ ca trīṇyaṣṭakānyeṣu samāptiruktā| ślokauṣadhāriṣṭavikalpasiddhinidānamānāśrayasañjñakeṣu||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34">triṃśake iti sūtrasthānaṃ cikitsitaṃ ca| āśrayasañjñakaṃ śārīrasthānam, āśrayo hi śarīramucyate||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">sve sve sthāne yathāsvaṃ ca sthānārtha upadekṣyate| saviṃśamadhyāyaśataṃ śṛṇu nāmakramāgatam||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35">saviṃśamiti viṃśatiśabdāt svārthe ‘ḍaḥ’, svārthikaśca ‘ḍaḥ’ pratyayo bhavati; tena laliteśvare ca- “caturviṃśādhikaṃ” iti prayogaḥ siddho bhavati; vacanaṃ hi “caturviṃśādhikaṃ jñeyaṃ bhuvanānāṃ śatatrayam” iti| evaṃ suśrute'pi ‘saviṃśaṃ’ (su.sū.a.1) iti vyākhyeyam||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">dīrghañjīvo'pyapāmārgataṇḍulāragvadhādikau| ṣaḍvirekāśrayaśceti <note place="foot" type="variant" n="56">‘ṣaḍvirekaśataśceti’ iti pā.</note> catuṣko bheṣajāśrayaḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">mātrātasyāśitīyau ca navegāndhāraṇaṃ tathā| indriyopakramaśceti catvāraḥ svāsthyavṛttikāḥ <note place="foot" type="variant" n="57">‘svasthavṛttikāḥ’ iti pā.</note>||37||</seg> <seg type="unit" n="38">khuḍḍākaśca catuṣpādo mahāṃstisraiṣaṇastathā| saha vātakalākhyena vidyānnairdeśikān budhaḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">snehanasvedanādhyāyāvubhau yaścopakalpanaḥ| cikitsāprābhṛtaścaiva sarva eva prakalpanāḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kiyantaḥśirasīyaśca triśophāṣṭodarādikau| rogādhyāyo mahāṃścaiva rogādhyāyacatuṣṭayam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">aṣṭauninditasaṅkhyātastathā laṅghanatarpaṇe| vidhiśoṇitikaścaiva vyākhyātāstatra yojanāḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">yajjaḥpuruṣasaṅkhyāto bhadrakāpyānnapānikau| vividhāśitapītīyaścatvāro'nnaviniścayāḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">daśaprāṇāyatanikastathā'rthedaśamūlikaḥ| dvāvetau prāṇadehārthau proktau vaidyaguṇāśrayau||43||</seg> <seg type="unit" n="44">auṣadhasvasthanirdeśakalpanārogayojanāḥ| catuṣkāḥ ṣaṭ krameṇoktāḥ saptamaścānnapānikaḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">dvau cāntyau saṅgrahādhyāyāviti triṃśakamarthavat| ślokasthānaṃ samuddiṣṭaṃ tantrasyāsya śiraḥ śubham <note place="foot" type="variant" n="58">‘iti triṃśakaṃ ślokasthānaṃ samuddiṣṭamityanvayaḥ, arthavaditi sthānārthasahitaṃ, śira iva śiraḥ pradhānatvāt’ iti śivadāsasenaḥ</note>||45||</seg> <seg type="unit" n="46">catuṣkāṇāṃ mahārthānāṃ sthāne'smin saṅgrahaḥ kṛtaḥ| ślokārthaḥ saṅgrahārthaśca ślokasthānamataḥ smṛtam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">jvarāṇāṃ raktapittasya gulmānāṃ mehakuṣṭhayoḥ| śoṣonmādanidāne ca syādapasmāriṇāṃ ca yat||47||</seg> <seg type="unit" n="48">ityadhyāyāṣṭakamidaṃ nidānasthānamucyate| raseṣu trividhe kukṣau dhvaṃse janapadasya ca||48||</seg> <seg type="unit" n="49">trividhe rogavijñāne srotaḥsvapi ca vartane| rogānīke vyādhirūpe rogāṇāṃ ca bhiṣagjite||49||</seg> <seg type="unit" n="50">aṣṭau vimānānyuktāni mānārthāni maharṣiṇā| katidhāpuruṣīyaṃ ca gotreṇātulyameva ca||50||</seg> <seg type="unit" n="51">khuḍḍikā mahatī caiva garbhāvakrāntirucyate| puruṣasya śarīrasya vicayau dvau viniścitau||51||</seg> <seg type="unit" n="52">śarīrasaṅkhyā sūtraṃ ca jāteraṣṭamamucyate <note place="foot" type="variant" n="59">‘sūtraṃ ca jāteriti jātisūtrīyamityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>| ityuddiṣṭāni muninā śārīrāṇyatrisūnunā||52||</seg> <seg type="unit" n="53">varṇasvarīyaḥ puṣpākhyastṛtīyaḥ parimarśanaḥ| caturtha indriyānīkaḥ pañcamaḥ pūrvarūpikaḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">katamāniśarīrīyaḥ pannarūpo'pyavākśirāḥ| yasyaśyāvanimittaśca sadyomaraṇa eva ca||54||</seg> <seg type="unit" n="55">aṇujyotiriti khyātastathā gomayacūrṇavān| dvādaśādhyāyakaṃ sthānamindriyāṇāmiti smṛtam <note place="foot" type="variant" n="60">‘prakīrtitam’ iti pā.</note>||55||</seg> <seg type="unit" n="56">abhayāmalakīyaṃ ca prāṇakāmīyameva ca| karapracitakaṃ vedasamutthānaṃ rasāyanam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">saṃyogaśaramūlīyamāsiktakṣīrakaṃ tathā| māṣaparṇabhṛtīyaṃ ca pumāñjātabalādikam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">catuṣkadvayamapyetadadhyāyadvayamucyate| rasāyanamiti jñeyaṃ vājīkaraṇameva ca||58||</seg> <seg type="unit" n="59">jvarāṇāṃ raktapittasya gulmānāṃ mehakuṣṭhayoḥ| śoṣonmāde'pyapasmāre kṣataśothodarārśasām||59||</seg> <seg type="unit" n="60">grahaṇīpāṇḍurogāṇāṃ śvāsakāsātisāriṇām| chardivīsarpatṛṣṇānāṃ viṣamadyavikārayoḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">dvivraṇīyaṃ trimarmīyamūrustambhikameva ca| vātaroge vātarakte yonivyāpatsu caiva yat||61||</seg> <seg type="unit" n="62">triṃśaccikitsitānyuktānyataḥ kalpān <note place="foot" type="variant" n="61">‘ataḥ kalpān paraṃ śṛṇu’ iti pā.| ‘ataḥ kalpāniti ataḥ paraṃ kalpān śṛṇu, ityanvayaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> pracakṣmahe| phalajīmūtakekṣvākukalpo dhāmārgavasya ca||62||</seg> <seg type="unit" n="63">pañcamo vatsakasyoktaḥ ṣaṣṭhaśca kṛtavedhane| śyāmātrivṛtayoḥ kalpastathaiva caturaṅgule||63||</seg> <seg type="unit" n="64">tilvakasya sudhāyāśca saptalāśaṅkhinīṣu ca| dantīdravantyoḥ kalpaśca dvādaśo'yaṃ samāpyate||64||</seg> <seg type="unit" n="65">kalpanā pañcakarmākhyā bastisūtrī tathaiva ca| snehavyāpadikī siddhirnetravyāpadikī tathā||65||</seg> <seg type="unit" n="66">siddhiḥ śodhanayoścaiva bastisiddhistathaiva ca| prāsṛtī marmasaṅkhyātā siddhirbastyāśrayā ca yā||66||</seg> <seg type="unit" n="67">phalamātrā tathā siddhiḥ siddhiścottarasañjñitā| siddhayo dvādaśaivaitāstantraṃ cāsu <note place="foot" type="variant" n="62">‘cātra’ iti pā.</note> samāpyate||67||</seg> <seg type="unit" n="68">sve sve sthāne <note place="foot" type="variant" n="63">‘adhyāyamuktvā'dhyāyārthamāha- sve sve sthāna ityādi| sve sve sthāne yo'dhyāyo vaktavyastatra tatra cādhyāye tasya tasyādhyāyasyārthasaṅgraho vācya ityarthaḥ| cakāro'tra adhyāyārtha ityanantaraṃ yojyaḥ, tena “sthānārthaḥ” iti samuccīyate| tataśca sthānānte sthānārthasaṅgrahamadhyāyānte cādhyāyārthasaṅgrahaṃ yathākrameṇa vakṣyatītyarthaḥ| yadyapi śārīrasthāne tatsthānārtho viśiṣya na vaktavyaḥ, tathā'pi śārīrasthānasya śarīranirūpaṇarūpo yo'rthaḥ saḥ “śarīraṃ cintyate sarvaṃ daivamānuṣasampadā” (śā.a.8) ityādi śārīraśabdaniruktidvāreṇaivokta iti jñeyam| taṃ brūyāditi taṃ sarvaṃ tantrārthaṃ sthānārthamadhyāyārthaṃ ca| arthasaṅgrahāditi lyablope pañcamī, tantrādīnāmartha saṅgṛhya saṅkṣipyetyarthaḥ| sarvataḥ anavaśeṣataḥ| yathāsvamityanena yo yasyārthastasya saṅgrahaṃ kṛtvā tantrārthaṃ sthānārthamadhyāyārthaṃ cāśeṣato brūyādityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> tathā'dhyāye cādhyāyārthaḥ pravakṣyate| taṃ brūyāt sarvataḥ sarvaṃ yathāsvaṃ <note place="foot" type="variant" n="64">‘yathārthāddhyanusaṅgrahāt’ iti pā.</note> hyarthasaṅgrahāt||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36-68">dīrghañjīvetyādisañjñāḥ ślokānurodhādekadeśalakṣaṇā boddhavyāḥ| prāṇadehārthāvityādau dehaśabdenaujo'bhidhīyate <note place="foot" type="variant" n="65">‘prāṇadehārthāvityatra dehaśabdena hṛdayaṃ tathā tadāśritamojo'pyabhidhīyate’ iti śivadāsasenaḥ</note>| śiraḥ śubhamityatra śira iva śiraḥ| ślokārtha ityādau saṅgrahārthaśceti cakārāt suśrutoktasūtraṇādikaṃ, tena “sūtraṇāt sūcanāccaiva dhāraṇādarthasantataiḥ| sūtrasthānaṃ samuddiṣṭam” (su. sū. 3) ityetadapi gṛhītaṃ bhavati| mānārthānīti jñānārthāni| indriyāṇāmiti riṣṭānām| catuṣkadvayamiti rasāyanapādacatuṣka ekaḥ, vājīkaraṇapādacatuṣkaścaikaḥ; catuṣpādaścādhyāyo bhavatīti yuktamevādhyāyatvam| tantraṃ cāsu samāpyata iti āsu samāptāsu tantraṃ samāpyata ityarthaḥ| cādhyāyārtha iti cakāro bhinnakrame; tena adhyāyārthaścādhyāyānte tathā sthānārthaśca sthānānte kṛtasaṅgrahaḥ| yadyapi śārīre sthānārtho na vyaktaḥ, tathā'pi śārīraśabdavyupattyā boddhavyastantrāntarādvā; yathā- “śarīraṃ cintyate sarvaṃ daivamānuṣasampadā| sarvabhāvairyatastasmācchārīraṃ sthānamucyate” (śā. 8) iti||36-68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">pṛcchā tantrādyathāmnāyaṃ vidhinā praśna ucyate| praśnārtho yuktimāṃstasya tantreṇaivārthaniścayaḥ <note place="foot" type="variant" n="66">‘tantrāditi tantramārabhya| yathāmnāyaṃ yathākramam| vidhinā sāmānyaviśeṣaprakāreṇa, pūrvāparavirodhādidoṣaśūnyena vā pṛcchā praśna ucyata ityarthaḥ| praśnārthaṃ vivṛṇoti- praśnārtha ityādi| tasya praśnasya tantreṇa śāstreṇārthaniścayo yaḥ sa praśnārthaḥ praśnaprayojanamucyate| yuktimāniti yuktimān upapattimān’ iti śivadāsasenaḥ</note>||69||</seg> <seg type="unit" n="70">niruktaṃ <note place="foot" type="variant" n="67">‘tantrādiśabdānāṃ niruktiddhāreṇārthaṃ spaṣṭayati- niruktamityādi| tantraṇāditi vyutpādanāt| arthapratiṣṭhayeti pradhānabhūtārthāvasthānāt| etena tantryate vyutpādyate'neneti tantraṃ śāstraṃ, tathā cārthāḥ pratiṣṭhantyasminniti sthānamiti niruktirdarśitā bhavati’ iti śivadāsasenaḥ</note> tantraṇāttantraṃ, sthānamarthapratiṣṭhayā| adhikṛtyārthamadhyāyanāmasañjñā pratiṣṭhitā <note place="foot" type="variant" n="68">‘adhikṛtyeti niruktyaikadeśaprakāśanamadhikṛto'dhyāyārthaḥ, tatprayuktā nāmasañjñā adhyāyanāmasañjñā yogarūḍhasañjñetyarthaḥ| kiṃvā adhikṛtyeti tṛtīyāntapadam| tena, adhikṛtiradhikṛtārthasambandhaḥ, tenopalakṣitā'dhyāyasañjñetyarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>||70||</seg> <seg type="unit" n="71">iti sarvaṃ yathāpraśnamaṣṭakaṃ samprakāśitam| kārtsnyena coktastantrasya saṅgrahaḥ suviniścitaḥ||71||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="69-71">vidhinā praśna ityatra vidhineti pūrvāparavirodhādidoṣaśūnyena vākyena| tantraṇāditi śarīradhāraṇāt; kiṃvā āyurvedānupālanāt| arthapratiṣṭhayeti pradhānabhūtārthāvasthānāt| etāśca yogarūḍhāḥ sañjñāḥ; tena, atiprasaṅgo na vācyaḥ| adhikṛtyeti adhikāriṇaṃ kṛtvā| arthaṃ dīrghañjīvitādikam| adhyāyanāmasañjñā adhyāyarūpā nāmasañjñā, nāmasañjñā ca yogarūḍhā sañjñocyate; kiṃvā, ‘adhyāyo nāma’ iti pāṭhaḥ, tadā nāmaśabdaḥ prakāśane, tena adhikāra ityarthaḥ| arthaśabdo'trārthāntare, tena yuktā'dhyāyasañjñā, sā ca adhikaraṇasādhanā karaṇasādhanā vā karmasādhanā vā boddhavyā| adhīyate'smin, adhyetyanena vā, adhīyate vetyadhyāyaḥ||69-71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">santi pāllavikotpātāḥ <note place="foot" type="variant" n="69">‘pallavikopetāḥ’ iti pā.</note> saṅkṣobhaṃ janayanti ye| vartakānāmivotpātāḥ sahasaivāvibhāvitāḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">tasmāttān <note place="foot" type="variant" n="70">‘tasmāttu pūrvakaṃ jalpe’ iti pā.</note> pūrvasañjalpe sarvatrāṣṭakamādiśet| parāvaraparīkṣārthaṃ tatra śāstravidāṃ balam||73||</seg> <seg type="unit" n="74">śabdamātreṇa tantrasya kevalasyaikadeśikāḥ| bhramantyalpabalāstantre jyāśabdeneva vartakāḥ||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="72-74">praśnāṣṭakasyoktasya nirākaraṇīyasañjñāmāha <note place="foot" type="variant" n="71">‘nirākaraṇīyatāmāha’ iti pā.</note> - santītyādi| pāllavikāḥ prādeśikāḥ| vartakā akasmādutpatantaḥ kṣobhaṃ manaso janayantīti lokaprasiddham| aṣṭakamiti yathoktaṃ praśnāṣṭakam| parāvarau śreṣṭhāśreṣṭhau| tatra śāstravidāṃ balamiti śāstravida eva praśnāṣṭakaṃ jānanti na pāllavikāḥ||72-74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">paśuḥ paśūnāṃ daurbalyāt kaścinmadhye vṛkāyate| sa satyaṃ vṛkamāsādya prakṛtiṃ bhajate paśuḥ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">tadvadajño'jñamadhyasthaḥ kaścinmaukharyasādhanaḥ| sthāpayatyāptamātmānamāptaṃ tvāsādya bhidyate||76||</seg> <seg type="unit" n="77">babhrurgūḍha ivorṇābhirabuddhirabahuśrutaḥ| kiṃ vai vakṣyati sañjalpe kuṇḍabhedī jaḍo yathā||77||</seg> <seg type="unit" n="78">sadvṛttairna vigṛhṇīyādbhiṣagalpaśrutairapi| hanyāt praśnāṣṭakenādāvitarāṃstvāptamāninaḥ <note place="foot" type="variant" n="72">‘ye pramādinaḥ’ iti pā.</note>||78||</seg> <seg type="unit" n="79">dambhino mukharā hyajñāḥ prabhūtābaddhabhāṣiṇaḥ| prāyaḥ, prāyeṇa sumukhāḥ santo yuktālpabhāṣiṇaḥ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">tattvajñānaprakāśārthamahaṅkāramanāśritaḥ| svalpādhārājñamukharānmarṣayenna vivādinaḥ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">paro bhūteṣvanukrośastattvajñāna(ne)parā dayā| yeṣāṃ teṣāmasadvādanigrahe niratā matiḥ||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="75-81">prakṛtiḥ svabhāvaḥ| babhrurūrṇāvān kaścit paśuḥ, sa yathā meṣaṃ yuddhāyātmīyāmivorṇāṃ dṛṣṭvā upasarpannaṅgabhaṅgamāpnoti, tadvadajño'pyāptaṃ prāpya bhidyata ityarthaḥ; kiṃvā, babhrurvṛddhanakula ūrṇārāśimadhyago yathā kiñcinna pratipadyate, tathā'buddhirapi sañjalpe vādiprativādikathāyām| kuṇḍabhedī bhraṣṭayoniḥ; tena pṛcchāditātmīyanirṇitajātiryathā'vadātajātiḥ san kaścidbrūte, tathā'buddhirapi sañjalpe| vigṛhṇīyād vigṛhya sambhāṣāṃ kuryāt| itarān asadvṛttān| svalpādhārāḥsvalpaśrutāḥ| na marṣayediti nopekṣeta| ajñavaidyasaṃvādapratiṣedhaphalamāha- paro bhūteṣvityādi| niratā iti tatparā||75-81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">asatpakṣākṣaṇitvārtidambhapāruṣyasādhanāḥ| bhavantyanāptāḥ sve tantre prāyaḥ paravikatthakāḥ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">tān kālapāśasadṛśān varjayecchāstradūṣakān| praśamajñānavijñānapūrṇāḥ sevyā bhiṣaktamāḥ||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="82-83">ajñavaidyaphalamāha- asatpakṣetyādi| asatpakṣādi sādhanaṃ yeṣāṃ te tathā; asatpakṣaḥ anāgamapakṣasiddhaḥ pakṣaḥ| akṣaṇitvaṃ pṛcchārthamanuyuktasya ‘samprati vaktuṃ kṣaṇo nāsi’ iti bhāṣaṇam, artiḥ pṛcchārthamanuyuktasya <note place="foot" type="variant" n="73">‘pṛcchārthamākṛṣṭasya’ iti pā.</note> śirovyathādikamudbhāvya <note place="foot" type="variant" n="74">‘uccārya’ iti pā.</note> bhāṣaṇaṃ, dambhaḥ pustakavaidyabhāṇḍādibhiḥ svārthotkarṣapratipādanaṃ, pāruṣyaṃ kṛcchrato'pi navācyatvādiparuṣabhāṣaṇam <note place="foot" type="variant" n="75">‘pṛcchatā'pi vācyatvādiparuṣabhāṣaṇam’ iti pā.</note>| anāptāḥ sve tantra iti svatantrānabhijñānāt| paravikatthakāḥ paradūṣakāḥ||82-83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">samagraṃ duḥkhamāyattamavijñāne dvayāśrayam| sukhaṃ samagraṃ vijñāne vimale ca pratiṣṭhitam||84||</seg> <seg type="unit" n="85">idamevamudārārthamajñānāṃ na prakāśakam| śāstraṃ dṛṣṭipraṇaṣṭānāṃ yathaivādityamaṇḍalam||85||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="84-85">dvayāśrayamiti manaḥśarīrāśrayam| samagramiti śārīraṃ mānasaṃ ca sukhamārogyādirūpam| vijñāne vimala iti viśuddhajñāne, kiṃvā vijñāne vimala iti mokṣe, mokṣe hi sukhaṃ svacchaṃ samagraṃ ca duḥkhāsambhinnatvāt; kiṃvā, bhaṭṭadarśanāt susambhavam| idamiti śāstram| evamudārārthamiti lokadvayahitārthābhidhāyakam| dṛṣṭipraṇaṣṭānāmiti praṇaṣṭadṛśām||84-85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">tatra ślokāḥ- arthe daśamahāmūlāḥ sañjñā cāsāṃ yathā kṛtā| ayanāntāḥ ṣaḍagryāśca rūpaṃ vedavidāṃ ca yat||86||</seg> <seg type="unit" n="87">saptakaścāṣṭakaścaiva paripraśnāḥ sanirṇayāḥ| yathā vācyaṃ yadarthaṃ ca ṣaḍvidhāścaikadeśikāḥ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">arthedaśamahāmūle sarvametat prakāśitam| saṅgrahaścāyamadhyāyastantrasyāsyaiva kevalaḥ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">yathā sumanasāṃ sūtraṃ saṅgrahārthaṃ vidhīyate| saṅgrahārthaṃ tathā'rthānāmṛṣiṇā saṅgrahaḥ kṛtaḥ||89||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="86-89">saṅgrahe sañjñā cāsāṃ yathā kṛteti ‘tena mūlena mahatā mahāmūlā’ ityādinā| ayanāntāḥ ṣaḍagryāśceti ‘ekaṃ prāṇavardhanānām’ ityādinoktāḥ| ete cāhiṃsādayo'gryādhikāre yajjaḥpuruṣīye uktā ullaṅghyehoktā adhyātmaviṣayatvena, pūrvoktāstvagryarogādhikārikāḥ; uktaṃ hi tatra- “alametadvikārāṇām” (sū.a.25) ityādi| saptakaḥ praśnaḥ ‘kimāyuḥ? kasmādāyurvedaḥ?’ ityādi; aṣṭakaḥ praśnaḥ ‘tantraṃ tantrārthaṃ’ ityādi||86-89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'rthedaśamahāmūlīyo nāma triṃśo'dhyāyaḥ||30||</seg> agniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte| iyatā'vadhinā sarvaṃ sūtrasthānaṃ samāpyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne'rthedaśamahāmūlīyastriṃśattamo'dhyāyaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="1">iti carakacaturānanaśrīmaccakrapāṇidattakṛtāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ prathamaṃ sūtrasthānam||1||</seg></ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="2" xml:id="ca.2">
        <head>nidānasthānam</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ca.2.1">
          <head>jvaranidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto jvaranidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">saṅkṣepeṇa hetuliṅgābhidhāyakaṃ sūtrasthānamanu prapañcena hetuliṅgābhidhāyakaṃ nidānasthānamucyate; hetuliṅgajñānapūrvikā hi cikitsā sādhvī bhavati| yacca cikitsāsūtramātramabhidhātavyaṃ, tadupaśayāntargatameveti kṛtvā; kiṃvā, hetuliṅgābhidhānasyāpi cikitsārthatvāccikitsāsūtramātrābhidhānamiha <note place="foot" type="variant" n="1">cikitsārthatvāditi cikitsāmātraprayojanatvādityarthaḥ</note>| tatrāpi ca śārīravikāreṣu pradhānatvājjvarasyaiva nidānamādāvucyate| yathā ca jvaraḥ pradhānaṃ tathā'traiva ‘jvarastu khalu’ ityādinā vakṣyati; tathā cikitsite'pi vakṣyati- “dehendriyamanastāpī sarvarogāgrajo balī” (ci.a.3) ityādi| yattu vakṣyati- “purā gulmotpattirabhūt” (ni.a.8) iti; tatra purāśabda ādyāvirbhāve gulmasya vartate, natu jvarasya prāgbhāve; dakṣādhvaroddhvaṃse hi jvaraparigṛhītānāṃ prāṇināṃ dikṣu vidrāvaṇādinā gulmotpatteruktatvāt| nidānaṃ kāraṇamihocyate, tacceha vyādhijanakaṃ vyādhibodhakaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘vyādhijñānajanakaṃ’ iti pā.</note> ca sāmānyenocyate| tatra vyādhijanakaṃ nidānaṃ hetuḥ, vyādhibodhakaṃ ca kāraṇaṃ nidānapūrvarūparūpopaśayasamprāptirūpam| tatra heturūpaṃ nidānaṃ janakaṃ ca bhavati, vyādherbodhakaṃ ca bhavati| ata eva prathamam ‘iha khalu’ ityādinā hetumabhidhāya tasyopalabdhirnidānetyādinā punarheturapyuktaḥ| jvarasya nidānaṃ jvaranidānam| kiṃvā, nidānaśabdo janakakāraṇavacana eva; taṃ jvarasya janakakāraṇaṃ nidānamadhikṛtya kṛto'dhyāyo jvaranidānam| tena pūrvarūpādīnāmapi jñaptihetūnāṃ tathā cikitsāsūtrasya ca grahaṇam||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu heturnimittamāyatanaṃ kartā kāraṇaṃ pratyayaḥ samutthānaṃ nidānamityanarthāntaram| tattrividham- asātmyendriyārthasaṃyogaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaśceti||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">tadevaṃ jvaranidāne vaktavye sarvavyādhisādhāraṇameva nidānaṃ vaktumudyataḥ sāmānyapūrvakatvādviśeṣasya, tatrāpyutpannasya vyādherlakṣaṇaṃ yuktamiti kṛtvā utpattihetumeva vyavahārārthaṃ lakṣaṇārthaṃ ca paryāyairāha- iha khalvityādi| iheti iha prakaraṇe kāraṇābhidhāyake hetvādayo'narthāntare <note place="foot" type="variant" n="3">‘nārthāntare’ iti pā.</note>; prakaraṇāntare arthāntare'pi hetvādiśabdā bhavantīti darśayati; yathā- vakṣyati- “heturakṛtakatvāt” (vi.a.8) iti, tathā “daśaivāyatanāni syuḥ” (sū.a.29), tathā “kartā, mantā, veditā, boddhā” (śā.a.4) ityādau, pratyayasya laḍādau, utthānasya udgamanādau| hetvādibhūriparyāyakathanaṃ śāstre vyavahārārthaṃ, tathā hetvādiśabdānāmarthāntare'pi vartamānatve <note place="foot" type="variant" n="4">‘vartamānānāṃ’ iti pā.</note> paryāyāntareṇa <note place="foot" type="variant" n="5">paryāyāntareṇeti ekārthavācakaśabdāntareṇetyarthaḥ</note> samaṃ sāmānādhikaraṇyāt kāraṇa eva vṛttirniyamyate; tena, ekasminnarthe yasmiṃste śabdāḥ pravartante tat kāraṇamitarahetvādyarthebhyo vyavacchidyate; tena, lakṣaṇārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">lakṣaṇārthamiti lakṣaṇaprayojanakamityarthaḥ</note> ca paryāyābhidhānaṃ bhavati| evamanyatrāpi vyādhyādiparyāyābhidhāne'pi vyākhyeyam| iha cāṣṭasaṅkhyāyā maṅgalatvena, tathā'ṣṭavidhavyādhijvarādyabhidhānānuṣaṅgāccāṣṭāveva <note place="foot" type="variant" n="7">‘aṣṭavidhavyādhijvarādyabhidhānārthasañjñāścāṣṭetyaṣṭāveva’ iti pā.</note> hetuparyāyā uktāḥ; tenāpare'pi yonimūlamukhaprakṛtyādayo hetuparyāyā boddhavyāḥ, te ca tantravistarabhayānnoktāḥ| evaṃ rogaparyāyāntarānabhidhāne'pi granthavistarabhayādyanusaraṇīyam| hetorbhedamāha- tat trividhamityādi| etaccāsātmyendriyārthasaṃyogādi dīrghañjīvitīye tisraiṣaṇīye ca prapañcitamiti neha prapañcyate| atra pāṭhādeva tritve siddhe trividhamitivacanaṃ bahuprapañcasyāpyasātmyendriyārthasaṃyogādestraividhyānatikramopadarśanārthaṃ, tathā pratyekamayogātiyogamithyāyogabhedāttrividhatvadarśanārthaṃ ca| etacca hetutritayamuktamapi punaḥ prakaraṇavaśāducyamānamiha <note place="foot" type="variant" n="8">‘vakṣyamāṇamiha’ iti pā.</note> na punaruktaṃ doṣamāvahati| etaccāsātmyendriyārthādestraividhyaṃ mūlakāraṇaṃ prati niyāmakaṃ, tena “jvarasantāpādraktapittamudīryate” (ni.a.8) ityādyuktarogādirūpapratyāsannakāraṇānavarodho <note place="foot" type="variant" n="9">‘ityādyuktarogāderapi pratyāsannakāraṇāvabodho’ iti pā.</note> nodbhāvanīyaḥ| kiṃvā, raktapittādikāraṇe jvarādāvapyasātmyendriyārthasaṃyogādyeva mūlakāraṇaṃ, tena jvarādikārye raktapittādau jvarādikāraṇameva <note place="foot" type="variant" n="10">jvarādikāraṇameveti jvarādimūlakāraṇamasātmyendriyārthasaṃyogādyevetyarthaḥ</note> mūlakāraṇaṃ bhavati| “kālabuddhīndriyārthānāṃ yogo mithyā na cāti ca” (sū.a.1) iti pūrvoktakramabhedenehāsātmyendriyārthasaṃyogasyādāvabhidhānena sarveṣāmevaiṣāṃ rogakartṛtve prādhānyaṃ darśayati, mā bhūdekāntābhidhānena pradhānatāniyamaḥ| yadyapi ca mūlabhūtatvena prajñāparādhaḥ pradhānaṃ bhavati <note place="foot" type="variant" n="11">‘pratibhāti’ iti pā.</note>, tathā'pi pratyāsannakāraṇatvena tathā'buddhipūrvakasyāpyutkaṭaśabdamithyāyogāderapi kāraṇatvenāsātmyendriyārthasaṃyogo'pi pradhānam| yadyapi kālo duṣpariharatvena pradhānaṃ, tathā'pi so'pīndriyārthaparādhīnatvenāpradhānaṃ, kālātiyogādayo hīndriyārthaśītādyatiyogādibhya eva prāyo bhavanti||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atastrividhā vyādhayaḥ prādurbhavanti- āgneyāḥ, saumyāḥ, vāyavyāśca; dvividhāścāpare- rājasāḥ, tāmasāśca||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">hetorhetutvaṃ kārye bhavatīti hetukāryaṃ vyādhimāha- atastrividhā ityādi| na cātra yathāsaṅkhyam, ekarūpādapi hetostrividhavyādhyutpādāt| atrāpi trividhavacanamānantye'pi rogāṇāmāgneyatvādyanatikramopadarśanārtham| āgneyāḥ paittikāḥ, saumyāḥ kaphajāḥ, vāyavyāḥ vātajāḥ| yadyapi pradhānatvena vāyavyā eva prathamaṃ nirdeṣṭuṃ yujyante, tathā'pīha jvare pittasya pradhānatvādāgneyābhidhānam| āgneyasaumyavāyavyā iti samāsenaikaikasmādapyasātmyendriyārthasaṃyogādestrividharogotpattitvaṃ darśayati, asamāse hi yathāsaṅkhyamapi śaṅkyeta| anyathā'pi vyādhīnuktahetujānāha- dvividhāścāpare ityādi| rājasatāmasānāṃ ca vicchidya pāṭheneha tantre śārīravyādhyadhikārapravṛtte'nadhikāratvenāprapañcanīyatvaṃ darśayati, abhidhānaṃ ca rājasatāmasayoriha vyādhikathanasya nyūnatāparihārārtham| āgantavaścābhighātādijā rogā āgneyādiṣvevāntarbhavanti; yatastatrāpi hi doṣaprakopo'vyapadeśyo'styeva; kiṃvā, apare iti apradhānāḥ, paro hi śreṣṭha ucyate; apradhānatve coktaivopapattiḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra vyādhirāmayo gada ātaṅko yakṣmā jvaro vikāro roga ityanarthāntaram||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">vyādhīnāmāgneyādivibhāgaṃ darśayitvā vyavahārārthaṃ lakṣaṇārthaṃ ca paryāyānāha- tatra vyādhirityādi| atrāpi paryāyāṇāmanarthāntareṇātaṅkādiśabdānāṃ bhayādyarthatāvyudāsādvyādhilakṣaṇatvaṃ bodhyam| ātaṅkaśabdena hi bhayamapyucyate, vikāraśabdena hi indriyādayo'pi ṣoḍaśa vikārā ucyante| tathā vyādhyādiśabdānāṃ vyutpattyā rogadharmā lakṣaṇīyāḥ| tathā hi- vividhaṃ duḥkhamādadhātīti vyādhiḥ; prāyeṇāmasamutthatvenāmaya <note place="foot" type="variant" n="12">‘prāyeṇāmāśayasamutthatvenāmaya ityucyate’ iti pā.</note> ityucyate; ātaṅka iti duḥkhayuktatvena kṛcchrajīvanaṃ karoti, vacanaṃ hi- “ātaṅkaḥ kṛcchrajīvane” iti; yakṣmaśabdena ca rājayakṣmavadanekarogayuktatvaṃ vikārāṇāṃ darśayati; jvaraśabdena ca dehamanaḥsantāpakaratvaṃ; vikāraśabdena ca śarīramanasoranyathākaraṇatvaṃ vyādherdarśayati; rogaśabdena ca rujākartṛtvam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tasyopalabdhirnidānapūrvarūpaliṅgopaśayasamprāptitaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">idānīṃ vyādherjanakahetumabhidhāya tathā taddhetujanyaṃ ca vyādhimuktvā tasya vyādherjñānopāyamāha- tasyetyādi| avijñāte hi vyādhau cikitsā na pravartate, ataḥ sāmānyena vyādhijñānopāyanidānapañcakābhidhānaṃ yuktam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra nidānaṃ kāraṇamityuktamagre||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">nidānaṃ vivṛṇoti- tatretyādi| agre uktamiti ‘iha khalu’ ityādinā ‘pariṇāmaśca’ ityantena| kāraṇaṃ ca vyādhīnāṃ sannikṛṣṭaṃ vātādi, viprakṛṣṭaṃ cārthānāmayogādi; punarviprakṛṣṭaṃ kāraṇaṃ raktapittasya jvarasantāpa ityādi; punaśca vyādhīnāṃ sāmānyena viprakṛṣṭaṃ kāraṇamuktaṃ yathā- “prāgapi cādharmādṛte na rogotpattirabhūt” (vi.a.3) ityādi; tadetat sarvamapi kāraṇaśabdena grāhyam| tatrādharmakāryatvena vyādhīnāṃ daivavyapāśrayaprāyaścittabalimaṅgaletyādicikitsāsādhyatvaṃ pratīyate, rudrakopabhavatvena ca jvarasya mahāprabhāvatvaṃ tathā''gneyatvaṃ ca pratīyate; krodho hyāgneyaḥ, tena tanmayo jvaro'pyāgneyaḥ| tathāca vacanam- “ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā| tasmāt pittaviruddhāni tyajet pittādhike'dhikam” (vā.ci.a.1) iti| vātādijanyatvajñānena ca vātādiviparītabheṣajasādhyatvaṃ tathā'nudbhūtavātādivikārāntarasambandho'pi bhāvī kalpyate| asātmyarūkṣādihetusevādarśanena ca bhāvī vyādhistajjanya unnīyate| vyādhiparīkṣāyāṃ ca sandehe jāte yasya vyādherhetusevā dṛśyate, sa parikalpyate; evamādi hetunā vyādhiparīkṣaṇam||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pūrvarūpaṃ prāgutpatti lakṣaṇaṃ vyādheḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">nidānānantarīyakatvāt pūrvarūpādīnāṃ nidānānantaraṃ pūrvarūpādīnyucyante <note place="foot" type="variant" n="13">‘pūrvarūpāṇyutpadyante’ iti pā.</note>, ataḥ pūrvarūpalakṣaṇamāha- pūrvetyādi| utpatteḥ prāk prāgutpatti| etena utpatteḥ pūrvaṃ yadbhaviṣyadvyādherlakṣaṇaṃ tat pūrvarūpam| nidānasevā tu bhāvivyādhibodhikā bhavatyapi <note place="foot" type="variant" n="14">asyāgre ‘tathā'pi’ ityadhikaṃ paṭhyate hastalikhitapustake</note> nidānaśabdagṛhītatvādeva tathā lakṣaṇaśabdānabhidheyatvācca na pūrvarūpaśabdenocyate| uktaṃ hyanyatra- “sthānasaṃśrayiṇaḥ kruddhā bhāvivyādhiprabodhakam| liṅgaṃ kurvanti yaddoṣāḥ pūrvarūpaṃ taducyate” iti| na ca vācyaṃ yadanutpannasyāvidyamānasya vyādheḥ kathaṃ lakṣaṇaṃ bhavatīti; yato meghādapi bhāvinī vṛṣṭiranumīyate, tathā rohiṇyudayaṃ dṛṣṭvā kṛttikodayo'numīyate| tacca pūrvarūpaṃ dvividham- ekaṃ bhāvivyādhyavyaktarūpaṃ, yaduktam- “avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya pūrvarūpamiti smṛtam” (ci.a.11) iti, tathā “liṅgamavyaktamalpatvādvyādhīnāṃ tadyathāyatham” (vā. ni. a.1) iti <note place="foot" type="variant" n="15">‘liṅgaṃ lakṣaṇam| avyaktaṃ nātyabhivyaktam| atra hetuḥ-alpatvāt aṇutvāt, natvāvaraṇādiyogādavyaktamityarthaḥ’ iti madhukośa</note>; dvitīyaṃ tu doṣadūṣyasammūrcchanāvasthājanyamavyaktaliṅgādanyadeva; yathā- jvare bālapradveṣaromaharṣādi; na <note place="foot" type="variant" n="16">‘nahyetatpūrvarūpaṃ jvarāvasthāyāṃ vyaktaṃ bhavati, ata evaivambhūtapūrvarūpābhiprāyeṇaivāriṣṭe vakṣyati’ iti pā.</note> hyetat pūrvarūpaṃ jvarāvasthāyāṃ niyamena vyaktaṃ bhavati, kintu jvarapūrvakāla eva; yatra tu vyaktaṃ bhavati, sa cāsādhyo mataḥ| ata evaivambhūtapūrvarūpābhiprāyeṇaivāriṣṭe vakṣyati- “pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā| yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapurassaraḥ” (iṃ.a.5) iti; tathā- “anyasyāpi ca rogasya pūrvarūpāṇi yaṃ naram| viśantyanena kalpena tasyāpi <note place="foot" type="variant" n="17">‘sa cāsādhyaḥ prakīrtitaḥ’ iti pā.</note> maraṇaṃ dhruvam” (iṃ.a.5) iti| etaddhi yadyavyaktalakṣaṇapūrvarūpābhiprāyeṇa vacanaṃ syāttadā sarvajvarāṇāmasādhyatvaṃ syāt, yataḥ pūrvarūpāvasthāyāmavyaktāni lakṣaṇāni jvare jāte vyaktāni sarvāṇi sarvatraiva bhavanti; tasmāt pūrvarūpāvasthāpratiniyatapūrvarūpābhiprāyeṇaivaitadvacanam| avyaktatā ca lakṣaṇānāmiyameva- yadalpatvenāsphuṭatvam| yattu pūrvarūpaṃ doṣadūṣyasammūrcchanāvasthāniyataṃ tad vyādhimātrasya gamakaṃ, na taddoṣaviśeṣaṃ gamayati| etatpūrvarūpābhiprāyeṇa ca vāgbhaṭe'pyuktaṃ yat- “prāgrūpaṃ yena lakṣyate| utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ <note place="foot" type="variant" n="18">‘utpitsuḥ sāmagrīsākalyādutpādecchuḥ, āmayo rogaḥ, doṣaviśeṣeṇa vātādijanyāsādhāraṇavepathvādinā, anadhiṣṭhito'sambaddhaḥ’ iti madhukośe</note> ” (vā. ni.a.1) iti| yattu avyaktaliṅgaṃ rūpaṃ pūrvarūpaṃ, taddoṣaviśeṣamapi vyādhergamayati, yaduktaṃ hārīte- “iti pūrvarūpamaṣṭānāṃ jvarāṇāṃ sāmānyataḥ, viśeṣatastu jṛmbhāṅgamardabhūyiṣṭhaṃ hṛdayodvegi vātajam” ityādi, tathā suśrute'pyuktaṃ- “sāmānyato, viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt| pittānnayanayordāhaḥ kaphānnānnābhinandanam” (su.u.a.39) iti, etaddhi pūrvarūpaṃ bhāvijvaraliṅgamevāvyaktamalpatveneti jñeyam| vyakte hi jvare vātādije jṛmbhādayaḥ pūrvarūpāpekṣayā'tyarthaṃ bhavanti| evaṃ pūrvarūpadvaividhye yatra viśiṣṭaṃ pūrvarūpamasti tatra sākṣādevābhidhīyate, yatra viśiṣṭaṃ nāsti tatra liṅgamātraṃ vakṣyati; tenāvyaktānyeva liṅgāni pūrvarūpamiti tatra jñātavyam <note place="foot" type="variant" n="19">prāgrūpaṃ dvividhaṃ sāmānyaṃ, viśiṣṭaṃ ca| sāmānyaṃ tu doṣadūṣyasammūrcchanāvasthājanitaṃ, yena bhāvijvarādivyādhimātraṃ pratīyate, natu vātādijanitatvādiviśeṣaḥ| viśiṣṭaṃ punarbhāvivyādhiliṅgānāmavyaktatvam|aruṇadattena tu (vāgbhaṭavyākhyāyāṃ) pūrvarūpatraividhyaṃ darśitaṃ-śārīraṃ, mānasaṃ, śārīramānasaṃ ca</note>||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">prādurbhūtalakṣaṇaṃ punarliṅgam| tatra liṅgamākṛtirlakṣaṇaṃ cihnaṃ saṃsthānaṃ vyañjanaṃ rūpamityanarthāntaram||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">lakṣaṇamāha- prādurbhūtetyādi| utpannavyādheḥ svarūpaṃ, tathā vātādyāmapakvādiviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ vyādhiṃ nidānopaśayasamprāptivyatiriktaṃ yadbodhayati, talliṅgam| anena ca vyādhipratiniyataṃ liṅgaṃ yathā- jvarasya santāpaḥ, tathā atisaraṇamatīsārasyetyādi gṛhyate; tathā vātādikṛtaṃ ca vātādijvarasya viṣamārambhavisargitvādi gṛhyate; tathā āmapakvajīrṇajvaralakṣaṇādīni viśiṣṭavyādhibodhakāni gṛhyante; tathā upadravāścāsādhyatādyavasthāpannavyādhibodhakatvena lakṣaṇānyeva| riṣṭaṃ tu maraṇasya pūrvarūpameva| nidānādayastu yadyapyutpannavyādhigamakā api bhavanti, tathā'pi pṛthaglakṣaṇānirdeśānna te iha liṅgaśabdenocyante| vyavahārārthaṃ tathā lakṣaṇārthaṃ ca liṅgaparyāyānāha- tatra liṅgamityādi| asminnarthe'narthāntaramiti liṅgalakṣaṇe'rthe'bhidheye'narthāntaraṃ, prakaraṇāntare tvarthāntare'pi liṅgādayo bhavanti; yathā- “balī liṅgaṃ samarpayet” (ci.a.2) ityatra śepha ucyate, tathā “saṃsthānamākṛtirjñeyā suṣamā viṣamā ca yā” (i.a.7); tathā “lakṣaṇavaccodāharaṇavacca” (vi.a.8), tathā “tailasarpirbhyāṃ vyañjanānyupakalpayet”, tathā “rūpasya sattvasya ca santatiryā” (śā.a.2) ityādau| nanu, yatheha ‘asminnarthe’ ityuktaṃ tathā hetuvyādhisamprāptiparyāyābhidhāne'pi ‘asminnarthe’ iti vaktavyam| na, hetuparyāyābhidhāne tāvat ‘iha khalu’ ityanenaiva tadartha ukta eva, samprāptiparyāyakathane ca vyādheriti padenaiva ‘asminnarthe’ itipadasyārtho labhyata eva, gadaparyāyeṣu tu nārthāntaratā prāyo dṛśyate, tena tatra ‘asminnarthe’ iti na kṛtam| ayaṃ cācāryābhiprāyo yat- yatrānyārthatāṃ śabdasya paśyati, tatraiva ‘asminnarthe’ iti karoti, yathā- ‘samavetānāṃ punardoṣāṇāmaṃśāṃśavikalpo vikalpo'sminnarthe’ iti| vikalpaśabdo hyayamanyatrāpi vartate, yathā- “anyaiśca vikalpairvikalpitānāṃ” (vi.a.1), tathā “vikalpo na tvasādhyānāṃ” (sū.a.10) ityādi| nanu pūrvarūpopaśayayoḥ kimiti paryāyānabhidhānam? brūmaḥ- pūrvarūpasya tāvat paryāyābhidhānaṃ yadeva rūpasya tadeva; yataḥ, rūpādaya eva hi pūrvaśabdayuktāḥ pūrvarūpaparyāyā bhavanti; upaśayastu cikitsā, tasyāstu paryāyāścikitsita eva svādhikāratvena vaktavyā iti neha punaruktāḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">upaśayaḥ punarhetuvyādhiviparītānāṃ viparītārthakāriṇāṃ cauṣadhāhāravihārāṇāmupayogaḥ sukhānubandhaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">upaśayamāha- upaśaya ityādi| upaśayanamupaśayaḥ sukhānubandha ityarthaḥ| hetunā, tathā vyādhinā, tathā hetuvyādhibhyāṃ ca viparītā hetuvyādhiviparītāḥ; teṣāmauṣadhāhāravihārāṇāṃ, tathā hetuvyādhiviparītārthakāriṇāṃ cauṣadhānnavihārāṇāṃ; sukhānubandha iti sukharūpo'nubandhaḥ, anubandhaśca sukhakāraṇamityarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="20">‘sukhakarāṇāmityarthaḥ’ iti pā.</note>| ayaṃ copaśayo gūḍhaliṅge ca vyādhau jñānopāyo bhavati| yaduktaṃ- “gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ parīkṣeta” (vi.a.4) iti; uktaṃ ca triśothīye- “snehoṣṇamardanābhyāṃ ca praṇaśyet sa ca vātikaḥ” (sū.a.18)| atra ca viparītārthakāri tadevocyate yadaviparītatayā''pātataḥ pratīyamānaṃ viparītasyārthaṃ praśamalakṣaṇaṃ karoti| atrodāharaṇāni likhyante- hetuviparītamauṣadhaṃ yathā- śītakaphaje jvare śuṇṭhyādyuṣṇaṃ bheṣajaṃ, hetuviparītamannaṃ yathā- śramānilaje jvare rasaudanaḥ, hetuviparīto vihāro yathā- divāsvapnotthakaphe rātrau jāgaraṇaṃ, vyādhiviparītamauṣadhaṃ yathā- atīsāre stambhanaṃ pāṭhādi, vyādhiviparītamannaṃ yathā- atīsāre stambhanaṃ masūrādi, vyādhiviparīto vihāro yathā- udāvarte pravāhaṇaṃ, hetuvyādhiviparītamauṣadhaṃ yathā- vātaśothe vātaharaṃ śothaharaṃ ca daśamūlaṃ, hetuvyādhiviparītamannaṃ yathā- śītotthajvare uṣṇā jvaraghnī ca yavāgūḥ, hetuvyādhiviparīto vihāro yathā- snigdhadivāsvapnajāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘snigdhasvapnajātāyāṃ’ iti pā.</note> tandrāyāṃ rūkṣaṃ tandrāviparītaṃ ca rātrijāgaraṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘jāgaraṇaṃ’ iti pā.</note>, hetuviparītārthakāryauṣadhaṃ yathā- pittapradhāne pacyamāne śothe pittakara uṣṇa upanāhaḥ, hetuviparītārthakāryannaṃ yathā- pacyamāne pittapradhāne śothe vidāhyannaṃ, hetuviparītārthakārī vihāro yathā- vātonmāde santrāsanaṃ, vyādhiviparītārthakāryauṣadhaṃ yathā- chardyāṃ vamanakārakaṃ madanaphalādi; vyādhiviparītārthakāryannaṃ yathā- atīsāre virekakārakaṃ kṣīraṃ, uktaṃ hi- “bahudoṣasya dīptāgneḥ saprāṇasya na tiṣṭhati| paittiko yadyatīsāraḥ payasā taṃ virecayet” (ci. a.19) iti; vyādhiviparītārthakārī vihāro yathā- chardyāṃ vamanasādhyāyāṃ vamanārthaṃ pravāhaṇaṃ; hetuvyādhiviparītārthakāryauṣadhaṃ yathā- agninā pluṣṭe'gurvādinā lepaḥ, uṣṇaṃ hi hetāvagnau vyādhau ca dāhe'nuguṇaṃ pratibhāti; hetuvyādhiviparītārthakāryannaṃ yathā- madyapānotthe madātyaye madakārakaṃ madyaṃ; hetuvyādhiviparītārthakārī vihāro yathā- vyāyāmajanitasammūḍhavāte jalaprataraṇādirūpo vyāyāmaḥ, ayaṃ hetau vyāyāme vyādhau ca sammūḍhavāte'nuguṇaḥ pratibhāti| nanūpaśayavadanupaśayo'pi vyādhiparīkṣako'sti, ucyate ca- “gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ parīkṣeta” (vi. a.4), tathā vāgbhaṭe'pyuktaṃ- “viparīto'nupaśayaḥ sa hyasātmyamiti smṛtaḥ” (vā. ni. a.1) iti; satyamasti ca, paraṃ nidānagrahaṇenaiva gṛhītatvānna pṛthagucyate; anupaśayo'pi hetusevayaiva bhavati||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">samprāptirjātirāgatirityanarthāntaraṃ vyādheḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">yadyapi samprāptyanantaraṃ liṅgaprādurbhāvaḥ, tathā'pi samprāptervyādhinirūpaṇaṃ pratyalpaprayojanatvāccheṣataḥ samprāptimāha- samprāptirityādi| jātiḥ janma; samprātpyāgatijātiśabdairyo'rtho'bhidhīyate sā vyādheḥ samprāptirityarthaḥ| a(ta)traike vyādhijanmamātramantyakāraṇavyāpārajanyaṃ samprāptimāhuḥ| iyaṃ ca samprāptiryadyapi nidānādivad vyādhibodhikā na bhavati, tathā'pi nānutpannasya vyādherlakṣaṇaṃ bhavatīti kṛtvā upapattervyādhyupalambhakatvaṃ varṇayanti| etaccānye na manyante, yato naivaṃ sati samprāptitaḥ kaścidviśeṣo vyādheradhigamyate| na cāyaṃ niyamaḥ- yadutpanna eva paraṃ vyādhirupalabhyate, yato nidānapūrvarūpābhyāmanutpanno'pi vyādhirbhāvitvena budhyate| tasmād vyādhijanakadoṣavyāpāraviśeṣayuktaṃ vyādhijanmeha samprāptiśabdena vācyam, ata eva paryāye ‘āgatiḥ’ ityuktam| āgatirhi utpādakāraṇasya vyādhijananaparyantaṃ gamanam| iyaṃ ca samprāptirvyādhiviśeṣaṃ bodhayatveva| yathā jvare- ‘sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayam’ ityārabhya ‘tadā jvaramabhinirvartayati’ ityantena yā samprāptirucyate, tayā jvarasyāmāśayadūṣakatvāgnyupaghātakatvarasadūṣakatvādayo dharmāḥ pratīyante| na ca vācyaṃ- doṣāṇāmayamāmāśayadūṣakatvādirdharmaḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘doṣāṇāmayaṃ jvare āmāśayadūṣakatvādirdharmaḥ’ iti pā.</note>, tataśca kāraṇadharmāṇāṃ nidānagrahaṇenaiva grahaṇaṃ bhavatīti; yataḥ, kāraṇadharmo'pyayaṃ vyādhijanakadoṣavyāpārarūpaḥ samprāptiśabdena viśeṣabodhanārthaṃ pṛthak kṛtvocyate; yathā- liṅgatvāviśeṣe'pi bhāvivyādhibodhakatvaviśeṣāt pūrvarūpaṃ pṛthagucyate, ata eva vāgbhaṭe'pyevameva samprāptilakṣaṇamuktaṃ- “yathāduṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā| nirvṛttirāmayasyāsau samprāptirjātirāgatiḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘yena prakāreṇa duṣṭaḥ kupito vātādyanyatamo doṣo yathāduṣṭastena yathāduṣṭena doṣeṇa, yathācānuvisarpitā dehamanudhāvatā sanniveśaviśeṣeṇa gacchatā, pratyāmayaṃ yā nirvṛttirniṣpattirudbhava iti yāvannirdiṣṭā, sā samprāptiḥ’ iti vāgbhaṭaṭīkāyāmaruṇadattaḥ</note> ” (vā. ni.a.1) iti||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">sā saṅkhyāprādhānyavidhivikalpabalakālaviśeṣairbhidyate|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">samprati samprāpteḥ prativyādhivyaktibhinnāyāḥ sarvatra vyādhau tatprayojanābhāvānna bhedo vaktavyaḥ, yastūpayukto bhavati samprāptiviśeṣastamabhidhāsyatyeva, “sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayam” ityādinā granthena; ataḥ sarvasamprāptyanabhidhānānnyūnatādoṣaparihārārthaṃ sarvavyādhisādhāraṇān samprāptibhedānāha- sā saṅkhyetyādi|- sā samprāptiḥ saṅkhyādibhirbhidyate iti saṅkhyādibhinne vyādhau bhinnā bhavatītyarthaḥ; yato na bhinnānāṃ bhāvānāmabhinnotpattirbhavati, kintarhi bhinnaiva bhavati; yadyapi ca prativyādhi vyaktā'pi samprāptirbhinnaiva bhavati, tathā'pi sa bhedaḥ samprāpteriha prayojanābhāvānnocyate; yataḥ, saṅkhyāprādhānyavidhyāditulyāsu jvaravyaktiṣu ekarūpanidānaliṅgacikitsitāsu bhedapratipādane na kiñcit prayojanamasti, saṅkhyādibhinne tu jvarādau nidānaliṅgacikitsābhedo'sti, ataḥ saṅkhyādibhedajanakāyāḥ samprāpterbhedakathanamucitameva||12(1)||</ab>
          <ab type="mula">saṅkhyā tāvadyathā- aṣṭau jvarāḥ, pañca gulmāḥ, sapta kuṣṭhānyevamādiḥ|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">saṅkhyābhedamudāharati- saṅkhyā tāvadityādi| yadyapi prādhānyādibhedabhinne'pi vyādhau saṅkhyābhedo'styeva, tathā'pīha yaiva śāstrasiddhā aṣṭaudarīyādipratipāditā saṅkhyā saiva saṅkhyāśabdena prāptā| ata evāṣṭau jvarā ityabhidhāya dvividhaṃ śoṇitapittamiti kramāt prāptaṃ raktapittaṃ nodāhṛtaṃ; yataḥ dvividhatvaṃ hi raktapittasya vidhibhede praviśati na saṅkhyāyāṃ, ‘dvividhaṃ śoṇitapittam’ iti vidhiśabdenaivoktatvāt||12(2)||</ab>
          <ab type="mula">prādhānyaṃ punardoṣāṇāṃ taratamābhyāmupalabhyate| tatra dvayostaraḥ, triṣu tama iti|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">prādhānyaṃ punarityādau taratamābhyāmiti taratamaśabdābhidheyābhyāṃ vṛddhibhyām| taratamaśabdayorviṣayaṃ vibhajate- dvayorityādi|- dvayostara iti dvayordoṣayorvṛddhayostaraprayogo bhavati- vṛddhatara iti| evaṃ triṣu tama iti triṣu doṣeṣu vṛddheṣu satsu tamaprayogo bhavati- vṛddhatama iti| tadevaṃ dvandvārabdhe vikāre'nyataradoṣasya taraśabdalakṣitena prādhānyena samprāptirbhidyate, tathā tridoṣārabdhe vikāre tamaśabdalakṣitānyatamadoṣaprādhānyāt samprāptirbhidyate, ityuktaṃ bhavati||12(3)||</ab>
          <ab type="mula">vidhirnāma- dvividhā vyādhayo nijāgantubhedena, trividhāstridoṣabhedena, caturvidhāḥ sādhyāsādhyamṛdudāruṇabhedena|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">samprāptibhedaṃ kramāgataṃ vidhimāha- vidhirnāma dvividhā vyādhayo nijāgantubhedenetyādinā| vidhiriti vidhikṛta ityarthaḥ| tena dvividhatvādayo bhedā yato bhavanti sa vidhiḥ; vidhiśca prakāro bheda ityarthaḥ| sādhyāsādhyamṛdudāruṇabhedeneti sādhyāsādhyagatena mṛdudāruṇabhedena; tena, mṛdusādhyaṃ sukhasādhyaṃ, dāruṇasādhyaṃ kṛcchrasādhyaṃ rohiṇīvalayādi, tathā mṛdvasādhyaṃ yāpyaṃ, dāruṇāsādhyaṃ pratyākhyeyamiti bhedacatuṣṭam| yadyapi ca saṅkhyāprādhānyādikṛto'pi vyādhervidhibhedo bhavatyeva, tathā'pi saṅkhyādibhedānāṃ svasañjñayaiva gṛhītatvādgobalīvardanyāyāt saṅkhyādyagṛhīte vyādhiprakāre'yaṃ vidhiśabdo vartanīyaḥ||12(4)||</ab>
          <ab type="mula">samavetānāṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘pṛthak samavetānāṃ ca’ iti pā.</note> punardoṣāṇāmaṃśāṃśabalavikalpo vikalpo'sminnarthe|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">kramāgataṃ vikalpamāha- samavetānāmityādi|- samavetānāmiti sarveṣāṃ; tena, ekaśo dviśo militānāṃ ca doṣāṇāṃ grahaṇam| aṃśamaṃśaṃ prati balamaṃśāṃśabalaṃ, tasya vikalpa utkarṣāpakarṣarūpoṃ'śāṃśabalavikalpaḥ; evambhūto doṣāṇāmaṃśāṃśabalavikalpo'sminnartha iti asmin prakaraṇe vikalpa ucyate| prakaraṇāntare tu vikalpaśabdena bhedamātramucyate; yathā- “vikalpo na tvasādhyānāṃ” (sū.a.10) ityādāviti bhāvaḥ| tatra doṣāṇāmaṃśāṃśavikalpo yathā- vāte prakupite'pi kadācidvātasya śītāṃśo balavān bhavati, kadācillaghvaṃśaḥ, kadācidrūkṣāṃśaḥ, kadācillaghurūkṣāṃśa ityādi; evaṃ pittakaphayorapyudāhāryoṃ'śāṃśavikalpaḥ; ayaṃ cāṃśāṃśabalavikalpo doṣāṇāṃ śītādiguṇodbhūtahetubhedādbhavati||12(5)||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">balakālaviśeṣaḥ punarvyādhīnāmṛtvahorātrāhārakālavidhiviniyato bhavati||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">balakālaviśeṣamāha- baletyādi|- balasya kālo balakālaḥ, tasya viśeṣo vasantapūrvāhṇādirbalakālaviśeṣaḥ| ṛtavaścāhorātrāhārayoḥ kālāśca ṛtvahorātrāhārakālāḥ, teṣāṃ bhedo vidhiḥ, tatra viśeṣeṇa niyato balakālaviśeṣaḥ ṛtvahorātrāhārakālavidhiviniyataḥ; tatra ṛtuviniyato balakālaviśeṣo yathā- śleṣmajvarasya vasantaḥ, ahorātraviniyato yathā- śleṣmajvarasya pūrvāhṇaḥ pradoṣaśca, āhāraviniyato yathā- śleṣmajvarasya bhuktamātrakālaḥ, evamādyunneyam| kecittu vidhiśabdena pūrvakṛtaṃ karma bruvate, tatrāpi karmaniyato balakālaviśeṣaḥ pacyamānakarmakāla eva jñeyaḥ| eṣu ca balakāleṣu yadyapi vyādherabhūtaprādurbhāvarūpā samprāptirna bhavati, tathā'pi vyādhisantāne tatkālaṃ vyādhyutpattau samprāptirbhinnaiva bhavatīti mantavyam| iyaṃ ca kālaviśeṣaprāptyā balavadvyādhijanikā samprāptirvyādherviśeṣaṃ sphuṭameva bodhayati| yataḥ pūrvāhṇe balasamprāptyā jvarasya kaphajatvamunnīyate, madhyāhne ca balaprāptyā pittajatvamityādi| iha ca samprāptereva viśeṣāḥ saṅkhyādikṛtā uktāḥ, na tu nidānādīnāṃ viśeṣāḥ; yato nidānādiviśeṣāḥ prativyādhivakṣyamāṇabhedenaivopayuktāḥ| yato yādṛg jvare nidānaṃ na tādṛg raktapitte; ye ca pūrvarūpādiviśeṣā <note place="foot" type="variant" n="26">‘pūrvarūpopaśayaviśeṣā’ iti pā.</note> jvare, na te raktapittādau, kintu bhinnajātīyā eva| sa ca bhedo nidānādīnāṃ vyādhibhedagamakatvenopayukto vyādhibhedakathana eva vaktavyaḥ| samprāptestu saṅkhyādibhedaḥ sarvavyādhiṣvekajātīyatvena na viśeṣagamaka iti ihaiva sarvavyādhinidāne kathyate; nidānādiviśeṣāstu prativyādhiviśiṣṭatvena neha prapañcenocyante| ata eva cātraivādhyāye samprāpteḥ sāmānyābhidhānenaivoktatvāt samprāptiṃ parityajya nidānādiviśeṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘nidānādiviśeṣābhidhānaṃ, tatpratijānīte’ iti pā.</note> pratijānīte- tasya nidānapūrvarūpaliṅgopaśayaviśeṣānanuvyākhyāsyāma iti||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tasmādvyādhīn bhiṣaganupahatasattvabuddhirhetvādibhirbhāvairyathāvadanubuddhyeta||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">yasmādime nidānādaya uktena nyāyena vyādhiparīkṣāyāmupayuktāḥ, tasmādvyādhīn bhiṣag hetvādibhiḥ parīkṣeteti yojanā| na ca vācyaṃ yat- nidānādīnāṃ madhye cedanyatamenāpi <note place="foot" type="variant" n="28">‘anyatamenāpi vyārdhi paricchettuṃ samarthaḥ’ iti pā.</note> vyādhiparicchedaṃ kartuṃ samarthastat kiṃ pañcakābhidhāneneti; yato yāvanto jñānopāyā vyādhīnāṃ te sarva evopadarśanīyāḥ| tatra yo nidānaṃ vismṛtavān, tasya pūrvarūpādibhirvyādhiḥ parīkṣyate; tathā yatra ca pūrvarūpādayo vismṛtāḥ sandigdhā vā, tatropaśayena parīkṣā bhavati; evaṃ kaphajatvasandehe jvarasya samprāptirapi pūrvāhṇe bhuktamātre vā bhavantī <note place="foot" type="variant" n="29">‘bhavatīti’ iti pā.</note> kaphajatvaṃ gamayatītyādi prayojanamanusaraṇīyam| tathā pūrvarūpeṇāpi liṅgasāmānyaniścaya <note place="foot" type="variant" n="30">‘sāmānyo liṅganiścayaḥ’ iti pā.</note> uktaḥ; yaduktaṃ- “hāridravarṇaṃ rudhiraṃ ca mūtraṃ vinā pramehasya hi pūrvarūpaiḥ| yo mūtrayettaṃ na vadet pramehaṃ raktasya pittasya hi sa prakopaḥ” (ci.a.6) iti| tathā liṅganiścite'pi vyādhau pūrvarūpeṇāsādhyatvamuktaṃ, yathā- “pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā| yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ” (i.a.5) iti| tasmānnidānādipañcakamabhidhātavyameva| nanu, liṅgena vyādhiḥ parīkṣaṇīya iti vacanālliṅgavyatirikto vyādhirityuktaṃ bhavati; tatra ca na liṅgasamudāyavyatirikto vyādhirupalabhyate, viṣamārambhivisargitvādayo hi santāpasahitā jvarāḥ, tathā pratiśyāyakāsādyekādaśarūpamelaka eva yakṣmā| naivaṃ, liṅgatvena śāstre pratipāditānāṃ tadatiriktavyādhyabhāve liṅgatvānupapatteḥ, vacanaṃ hi- “viṣamārambhamūlaiśca jvara eko nirucyate” (ni.a.8) iti| vikāraścaiha doṣadūṣyamelakaviśeṣo jvarādiśabdenocyate| sa ca doṣadūṣyaviśeṣātmā jvaro'rucyādibhyo doṣadūṣyavaiṣamyaviśeṣebhyo'rthāntarameva| na ca vācyaṃ jvaraliṅgārucyaṅgamardādirūpadhātuvaiṣamyaviśeṣamelako jvaro'stu, alaṃ tadatiriktajvarakalpanayā, liṅgaliṅgibhāvaśca samudāyasamudāyibhedādbhaviṣyatīti; yata evamapyarucyaṅgamardādidhātuvaiṣamyānugato dhātuvaiṣamyaviśeṣo jvararūpo'vayavīti bhinna eva vaktavyaḥ; jaṅghābāhuśirontarādhyavayavānatiriktameva śarīramavayavirūpam| duḥkhameva vyādhiriti pūrvameva parākṛtaṃ, tena duḥkharūpatvādvyādheravayavitvaṃ na sambhavatīti na vācyam| liṅgāni tu svarūpeṇa vyādhayo bhavanti, te ca boddhavyavyādhyapekṣayā liṅgāni bhavanti| taduktaṃ- “vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ” (ni.a.8) iti| liṅgaliṅgibhāvaśca jijñāsāvaśādbhavati| yadvakṣyati- “viṣamārambhamūlānāṃ liṅgamekaṃ jvaro mataḥ| viṣamārambhamūlaiśca jvara eko nirucyate” (ni.a.8) iti| asya cārthamapasmāranidāne prakaraṇāgataṃ vyākhyāsyāmaḥ| tasmāt susthitaṃ vyādhigamakatvaṃ nidānādipañcakasyetyarthaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ityarthasaṅgraho nidānasthānasyoddiṣṭo bhavati| taṃ vistareṇopadiśanto bhūyastaramato'nuvyākhyāsyāmaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">itītyādau iti parisamāptau| nidānasthānasyeti sarvavyādhinidānasya| arthasaṅgraha ityanenaiva saṅkṣepārthābhidhāne labdhe uddiṣṭa iti saṅkṣepābhidhāyipadakaraṇena saṅkṣepasyāpi saṅkṣepābhidhānametaditi darśayati| tamiti sāmānyanidānoddeśam, ato nidānoddeśamātrato bhūyastaramupadiśanto vistareṇa vyākhyāsyāma iti yojanā| tenaitadatisaṅkṣepakathanāpekṣayā prapañcakathanameveha vistaraśabdārtha iti darśayati; tena nidānādīnāṃ yāvadvistarakathanamuttaratropapannaṃ bhavati||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tatra prathamata eva tāvadādyām~llobhābhidrohakopaprabhavānaṣṭau vyādhīnnidānapūrveṇa krameṇa vyākhyāsyāmaḥ, tathā sūtrasaṅgrahamātraṃ cikitsāyāḥ| cikitsiteṣu <note place="foot" type="variant" n="31">‘cikitsitaṃ cottarakālaṃ yathoddiṣṭaṃ vikārāṇām’ iti pā.</note> cottarakālaṃ yathopacitavikārānanuvyākhyāsyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="32">‘yathācitaṃ’, ‘yathācitraṃ’, ‘yathoddiṣṭaṃ’ iti ca pāṭhāntarāṇi</note>||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">tatretyādinā jvarādyaṣṭavidharogasya nidānasthāne kathanaṃ pratijānīte| prathamata eva tāvadityanena paścāccikitsābhidheyānarśaḥ- prabhṛtīn sūcayati| ādya nityanena ādau dakṣādhvaroddhvaṃse utpannā ye teṣāmiha kathanaṃ darśayati| yadyapi ca rājayakṣmā pṛthagevotpannaḥ, vacanaṃ hi- “ativyavāyāt punarnakṣatrarājasya yakṣmā” (ni.a.8) iti, tathā'pyasya prādhānyādihābhidhānam| yadyapi ca dakṣādhvaroddhvaṃsodbhūtānapasmārāntānabhidhāya pṛthagutpannasya yakṣmaṇo'bhidhānamucitaṃ, tathā'pyunmādāpasmārayorāgantutvena śoṣamapyabhidhāyānte'bhidhānam| lobhābhidrohaprabhavānityanena janapadoddhvaṃsanīye “prāgapi cādharmādṛte na rogotpattirabhūt” (vi.a.3) ityanena vakṣyamāṇānāṃ jvarādīnāṃ lobhābhidrohajanyatāṃ darśayati, anenādharmajatvaṃ jvarādīnāmuktaṃ bhavati| nidānapūrveṇeti nidānaprathamena| krameṇeti rogasāmānyoktanidānapūrvarūparūpopaśayasamprāptirūpeṇa| ayaṃ ca kramaḥ kvacit prayojanavaśādbādhyate; yathā'traiva jvare'gre hi rūpamabhidhāya pūrvarūpamabhidhātavyam| kramabhedaprayojanaṃ ceha yat- rūpāṇyatra pratijvaramabhidhātavyāni, na tu prāgrūpāṇi pratijvaramabhidhātavyāni; tena sarvasādhāraṇatvāt sarvamabhidhāya <note place="foot" type="variant" n="33">‘rūpamabhidhāya sāmānyaṃ prāgrūpamabhidhātavyaṃ’ iti pā.</note> prāgrūpaṃ sāmānyamabhidhātavyam| tathā, sūtrasaṅgrahamātraṃ cikitsāyā vyākhyāsyāma iti sambandhaḥ| nidāne ca cikitsābhidhānaprayojanaṃ prāgevoktam| sūtramiti kṛtvā yat saṅgrahamiti karoti tena sūtrasyāpi saṅkṣepeṇābhidhānaṃ darśayati; tathā cikitsāsūtramapīha kiñcinna vaktavyaṃ, yathā- laṅghanakālayavāgvādayaḥ| cikitsiteṣvityanenaiva cottarakālatve labdhe punaruttarakālamiti vacanaṃ cikitsitasthāne'pi jvarādyabhidhānottarakālameva yathopacitavikārāṇāṃ nidānādikathanaṃ darśayati| yathopacitamiti ye ye upacitā vikārāḥ śothārśaḥprabhṛtayastān| kiṃvā, ‘yathācitam’ iti pāṭhaḥ, tatrāpi yathāpradhānamityartha unneyaḥ| cikitsite ca vikārāṇāṃ nidānādyabhidhānaṃ nidānādinā'vyavadhānena pratīte viṣaye cikitsā samyak pratīyata ityabhiprāyeṇa| ata eva ca jvarādīnāmapi punarnidānādyabhidhāsyati, iha tu jvarādīnāṃ nidānādyabhidhānaṃ bahuvaktavyatvena sthānabhedaṃ kṛtvā kṛtam| sthānabhedakaraṇena ca cikitsāvadāyurvede nidānasyāpi jñeyatvena prādhānyaṃ darśayati||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">iha khalu jvara evādau vikārāṇāmupadiśyate, tatprathamatvācchārīrāṇām||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">iha khalviti aṣṭavidhavyādhinidāne vaktavye| śārīrāṇāmityanena kāmakrodhādimānasaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘kāmakrodhādimanaḥsaṃyogaṃ prati’ iti pā.</note> rogaṃ prati na jvarasya prathamatvamiti darśayati||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">atha khalvaṣṭābhyaḥ kāraṇebhyo jvaraḥ sañjāyate manuṣyāṇāṃ; tadyathā- vātāt, pittāt, kaphāt, vātapittābhyāṃ, vātakaphābhyāṃ, pittakaphābhyāṃ, vātapittakaphebhyaḥ, āgantoraṣṭamāt kāraṇāt||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">jvarasya nirūpaṇīyasya kāraṇakṛtaṃ bhedamāha- athetyādi| etacca kāraṇaṃ vātādi sannikṛṣṭam| manuṣyāṇāmitivacanena gogajaśakunyādīnāṃ nāvaśyamidaṃ jvarāṣṭatvamanugāmīti darśayati; tathāhi- hastyādīnāṃ pākalādayo nāṣṭavidhāḥ pratipādyante| āgantoriti vaktavye aṣṭamāditi vacanamāgantorabhighātādicatuṣkāraṇabhede'pyekatvopadarśanārtham| āganturhi kāraṇabhedotpanno'pyekarūpa eva, yata āgantuḥ sarvo vyathāpūrvameva bhavati; yastu tatra, “kāmaśokabhayādvāyuḥ” (ci.a.3) ityādinā bhedo vaktavyaḥ, sa vātādikṛta eveti bhāvaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tasya nidānapūrvarūpaliṅgopaśayaviśeṣānanuvyākhyāsyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="35">‘nidānapūrvarūpaliṅgopaśayasamprāptiviśeṣānanuvyākhyāsyāmaḥ’ iti pā.</note>||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">tasyetyādau tasyeti jvarasya| viśeṣāniti nidānādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| nidānādiviśeṣāśceha rogāntararaktapittādyapekṣayā tathā parasparaṃ vātādijvarāpekṣayā ca yathāsambhavaṃ boddhavyāḥ| tena pūrvarūpaviśeṣa iha raktapittādipūrvarūpāpekṣayā boddhavyaḥ, pūrvarūpasya viśeṣeṇehānabhidhānāt| upaśayaviśeṣānabhidhānaṃ ca nidānaviśeṣābhidhānādeva labhyate, yato nidānaviparyayeṇopaśayamabhidhāsyati| pūrvarūpaṃ ceha viśiṣṭamavyaktaliṅgaviśeṣarūpameva jñeyam| samprāptestu vakṣyamāṇāyā ihāpratijñānaṃ, tasyāḥ sarvaroge samprāptibhedābhidhāne <note place="foot" type="variant" n="36">‘samprāptibhedābhidhānenaiva’ iti pā.</note> ca kathitatvāt, tathā nidānādivat samprāptervyādhibodhanaṃ pratyapradhānatvācca; yaśca samprāptibhedo'bhidhātavyaḥ sa sarvarogasādhāraṇa <note place="foot" type="variant" n="37">‘sarvajvarasādhāraṇaḥ’ iti pā.</note> eva; bhedastu tasyā vātādidoṣamātrakṛta eva, vātādibhedaśca nidānabheda eva| anye tu bruvate- samprāptiṃ nābhidhāsyatyevāyaṃ, yadetat ‘sa yadā prakupitaḥ’ ityādyabhidhāsyati, tannidānarūpavātādidharmakathanamiti kṛtvā nidānāntargatameva||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">rūkṣalaghuśītavamanavirecanāsthāpanaśirovirecanātiyogavyāyāmavegasandhāraṇānaśanābhighāta- vyavāyodvegaśokaśoṇitātiṣekajāgaraṇaviṣamaśarīranyāsebhyo'tisevitebhyo vāyuḥ prakopamāpadyate||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">rūkṣetyādi| vātaprakopaṇaṃ prati rūkṣasya pradhānatvenāgre'bhidhānaṃ, rūkṣo hi guṇo vātaguṇeṣu pradhānam| āsthāpanaṃ yadyapi vātaharamuktam- “āsthāpanānuvāsanaṃ tu khalu sarvopakramebhyo vātavikāreṣu pradhānam” (sū.a.20) iti vacanāt, tathā'pīhāsthāpanasyātiyogo vātaheturukta eveti na doṣaḥ| vacanaṃ hi- “utkleśāgnivadhau snehānnirūhāt pavanādbhayam” (si.a.4) iti| nirūhaścānuvāsanaṃ <note place="foot" type="variant" n="38">‘anuvāsanayukta eva’ iti pā.</note> kṛtvā yukta eva, mātrākṛtaśca sādhāraṇavātahara iti siddhāntaḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayamūṣmaṇā <note place="foot" type="variant" n="39">‘praviśyāmāśayamūṣmaṇaḥ sthānamūṣmaṇā saha’ iti pā.</note> saha miśrībhūyādyamāhārapariṇāmadhātuṃ rasanāmānamanvavetya rasasvedavahāni srotāṃsi pidhāyāgnimupahatya paktisthānādūṣmāṇaṃ bahirnirasya kevalaṃ śarīramanuprapadyate, tadā jvaramabhinirvartayati||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">sa yadetyādinā samprāptimāha| yadeti vacanādevaṅkupito'pi vāyuryadā''māśayapraveśādisamprāptiyukto bhavati tadaiva jvaraṃ karoti, nānyadeti darśayati| praviśyāmāśayamityanena jvarakarturdoṣasyāmāśayadūṣakatvaṃ darśayati| ata eva sarvajvareṣvāmāśayaviśuddhyarthaṃ laṅghanamutsargato vadanti| yadyapi cāmāśayapraveśādevoṣmaṇā'pi miśratvaṃ labhyata eva, yata āmāśaya eva vahnisthānaṃ, “nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ” (vi.a.2) iti vacanāt, tathā'pi vahnisthānasyāmāśayaikadeśatvenāmāśayapraveśe'pi nāvaśyaṃ grahaṇīrūpavahnisthānaduṣṭirviśeṣeṇa labhyata iti; ata evoktam- ūṣmaṇā saha miśrībhūyeti| rasanāmānamityucyamāne āhārarase'pi madhurarasādau prasaktiḥ syāt, ata uktam- āhārapariṇāmadhātumiti; āhārapariṇāmabhavo dhāturāhārapariṇāmadhātuḥ, tamiti| āhārapariṇāmadhātutvaṃ ca paramparayā raktādiṣvapyastītyāha- ādyamiti; prathamamityarthaḥ| rasamiti vaktavye rasanāmānamiti yat karoti tena rasatīti rasa iti vyutpattimātreṇa raktādiṣu rasasañjñāṃ niṣedhayati, yatraiva rasasañjñā rūḍhā taṃ grāhayati; evamanyatrāpi ca yat padamadhikārthamiha pratīyate tat spaṣṭārthameva, yatastrividhaśiṣyabuddhihitameva vispaṣṭārthaṃ tantraṃ yujyate| anviti yathoktakrameṇa| avetyeti gatvā| pidhāyeti avarudhya| paktisthānāt pācakāgnisthānāt| ūṣmāṇamiti pācakavahnim| bahiriti paktisthānavyatiriktaśarīre| yadyapi coṣmāṇaṃ nirasyetivacanādeva paktisthānāditi <note place="foot" type="variant" n="40">‘paktisthānamiti labhyate’ iti pā.</note> labhyate, tathā'pi paktisthānāditivacanena paktisthānāt kṛtsnasya vahnernirasanaṃ darśayati, iha <note place="foot" type="variant" n="41">‘atra ca’ iti pā.</note> coṣmaśabdena pācakāgniṃ vyapadiśan pācakasya vahnerūṣmarūpatāṃ darśayati, bāhyavahnisadṛśajvālākaraṃ pittaṃ niṣedhayati| ata eva ca vahnernirasanādagnimāndyaṃ jvare darśitaṃ bhavati| vāyuścātrātivṛddhatvena vahnernirāsakaḥ, tenāgnidīptiṃ na karoti; yatra hi prerakamātro bhavati vāyustatra vahnervṛddhiṃ karoti; yathā <note place="foot" type="variant" n="42">‘yathā medasvinaḥ, kṣiptastu vahniṃ nirvāpayatveva’ iti, ‘medasvinastamākṣipan vahniṃ nirvāpayatveva’ iti ca pā.</note> - medasvinaḥ koṣṭhe caran vāyuragnivṛddhikaro bhavati||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tasyemāni liṅgāni bhavanti; tadyathā- viṣamārambhavisargitvam, ūṣmaṇo vaiṣamyaṃ, tīvratanubhāvānavasthānāni jvarasya, jaraṇānte divasānte niśānte gharmānte vā jvarasyābhyāgamanamabhivṛddhirvā, viśeṣeṇa paruṣāruṇavarṇatvaṃ nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacāmatyarthaṃ klṛptībhāvaśca; anekavidhopamāścalācalāśca vedanāsteṣāṃ teṣāmaṅgāvayavānāṃ; tadyathā- pādayoḥ suptatā, piṇḍikayorudveṣṭanaṃ, jānunoḥ kevalānāṃ ca sandhīnāṃ viśleṣaṇam, ūrvoḥ sādaḥ, kaṭīpārśvapṛṣṭhaskandhabāhvaṃsorasāṃ ca bhagnarugṇamṛditamathitacaṭitāvapāṭitāvanunnatvamiva <note place="foot" type="variant" n="43">‘avapīḍitāvatunnatvamiva’ iti pā.</note>, hanvoścāprasiddhiḥ, svanaśca karṇayoḥ, śaṅkhayornistodaḥ, kaṣāyāsyatā āsyavairasyaṃ vā, mukhatālukaṇṭhaśoṣaḥ, pipāsā, hṛdayagrahaḥ, śuṣkacchardiḥ, śuṣkakāsaḥ, kṣavathūdgāravinigrahaḥ, annarasakhedaḥ, prasekārocakāvipākāḥ, viṣādajṛmbhāvināmavepathuśramabhramapralāpaprajāgararomaharṣadantaharṣāḥ, uṣṇābhiprāyatā, nidānoktānāmanupaśayo viparītopaśayaśceti vātajvarasya <note place="foot" type="variant" n="44">yogīndranāthastu ‘vātajvarasya liṅgāni bhavanti’ iti na paṭhati</note> liṅgāni bhavanti||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">liṅgānyāha- tadyathā viṣametyādi| taditi sāmānyena strīliṅgapuṃliṅganapuṃsakaliṅgavakṣyamāṇarūpapratyavamarśakaṃ <note place="foot" type="variant" n="45">‘strīpunnapuṃsakaliṅgavakṣyamāṇapratyavamarśakam’ iti pā.</note>, sarvaliṅgapratyavamarśe hi taditi sarvanāma yuktam| yatheti udāharaṇe| ārambha utpādaḥ, visargo mokṣaḥ, tau viṣamau yasya sa viṣamārambhavisargī; viṣamatvaṃ ca kadācicchiro gṛhītvā bhavati, kadācit pṛṣṭhaṃ, kadācijjaṅghe ityādi; evaṃ mokṣo'pi kadācicchiro'gre mucyate ityādi; kiṃvā, jvarārambhamokṣakālānavasthitatvameva vaiṣamyam| ūṣmaṇo vaiṣamyamiti kvaciccharīrapradeśe mahānūṣmā, kvacinmanda ityādi| tīvratanubhāvānavasthānānīti tīvrabhāvastanubhāvaśca jvarasya kālāpratiniyata ityarthaḥ| etatsarvaṃ vāyoranavasthitatvenopapannam| yacca vāyorjaraṇāntadivasāntādiṣu balavatkāryakartṛtvamuktaṃ, tadapi prāyikatvena jñeyam| anyathā, etadevārambhādivaiṣamyaṃ na syāt| yadi kālaviśeṣe jaraṇāntādau śarīrapradeśaviśeṣe ca jaṅghādau pratiniyamena vātakopaḥ syāt, tadā śarīrapradeśaviśeṣe vātasthāne jaṅghādau kālaviśeṣe jaraṇāntādau ca vātaprakopaḥ prāyiko jñeyaḥ| etameva prāyikavātakālamāśrityāha- jaraṇānta ityādi| gharmānta iti prāvṛṣi muktibhāvavato jvarasya satatakāderabhyāgamanaṃ, nityānuṣaktasya tvativṛddhiriti vyavasthā| paruṣāruṇatvaṃ ca nakhādiṣveva pravyaktamupalabhyata iti kṛtvā nakhādaya ihocyante| tvaggrahaṇenaiva vadanagrahaṇe labdhe'pi vadanagrahaṇaṃ vadanatvaci viśeṣeṇa paruṣatvādidarśanārtham| klṛptībhāvaḥ apravṛttiḥ, sā ca yogyatayā mūtrapurīṣayoreva nakhādiṣūktayormantavyā; kiṃvā, klṛptībhāvo bhedaḥ sphuṭanamiti yāvat; sa ca nakhādīnām| calāśca kāścidvedanā acalāśca kāścinnityānuṣaktatveneti calācalāḥ; kiṃvā atyarthaṃ calāścalāḥ| piṇḍikā jānvadho jaṅghāmadhyamāṃsapiṇḍikā <note place="foot" type="variant" n="46">‘jaṅghāmadhyaṇḍikā’ iti pā.</note>| bhagnaṃ kiñcidavaśeṣeṇa cchinnaṃ, rugṇaṃ kiñcicchinnaṃ, mṛditaṃ pārśvāvamoṭitam, avapāṭitam ekadeśotpāṭitam, avanunnaṃ preritam; eṣāṃ ca bhagnādīnāṃ lokata evārthāvagatiḥ, yato laukikairevaite śabdāḥ prasiddhatvena tatra tatra śāstre'bhidhīyante <note place="foot" type="variant" n="47">‘śāstrairabhidhīyante’ iti pā.</note>| hanvoraprasiddhiriti hanvoḥ svavyāpārākaraṇam| āsyavairasyamiti arasajñatā| annarasakhedaḥ annarase khedo'vasādo'nnarasakhedaḥ, sarvaraseṣvanicchetyarthaḥ| arucistu vakṣyamāṇā vaktre praviṣṭānnānabhyavaharaṇādboddhavyā| uṣṇābhiprāyatā uṣṇapriyatā| nidānoktānāmanupaśaya iti vacanenaiva viparīta upaśayo'rthalabdho'pi spaṣṭārthamucyate; kiṃvā, arthāpatteranaikāntikatvena ucyate; yathā- navajvare divāsvapne pratiṣiddhe'rthāpattyā purāṇajvare divāsvapnaḥ prāpnoti, atha ca tatra divāsvapno na vihita ityarthāpatteranaikāntikatvaṃ vadanti| nidānoktānāmityatroktagrahaṇādyadeva nidānatvenoktaṃ tasyaivānupaśayitvaṃ nidarśayati na punaryasyāpātato nidānatvaṃ pratibhāti; tena, madātyayādau madyādernidānatvena pratīyamānasyāpi upaśayitvameva||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanebhyo'tisevitebhyastathā tīkṣṇātapāgnisantāpaśramakrodhaviṣamāhārebhyaśca pittaṃ prakopamāpadyate||22||</seg> <seg type="unit" n="23">tadyadā prakupitamāmāśayādūṣmāṇamupasṛjyādyamāhārapariṇāmadhātuṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘prakupitamāmāśayaṃ praviśadevoṣmaṇā'pasṛjadādyamāhārapariṇāmadhātuṃ’ iti pā.</note> rasanāmānamanvavetya rasasvedavahāni srotāṃsi pidhāya dravatvādagnimupahatya paktisthānādūṣmāṇaṃ bahirnirasya <note place="foot" type="variant" n="49">‘bahirdvāraṃ nirasya’ iti pā.</note> prapīḍayat kevalaṃ śarīramanuprapadyate, tadā jvaramabhinirvartayati||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tasyemāni liṅgāni bhavanti; tadyathā- yugapadeva kevale śarīre jvarasyābhyāgamanamabhivṛddhirvā bhuktasya vidāhakāle madhyandine'rdharātre śaradi vā viśeṣeṇa, kaṭukāsyatā, ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhatālupākaḥ, tṛṣṇā, mado, bhramo, mūrcchā, pittacchardanam, atīsāraḥ, annadveṣaḥ, sadanaṃ, khedaḥ, pralāpaḥ, raktakoṭhābhinirvṛttiḥ śarīre, haritahāridratvaṃ nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām, atyarthamūṣmaṇastīvrabhāvaḥ, atimātraṃ dāhaḥ, śītābhiprāyatā, nidānoktānupaśayo viparītopaśayaśceti pittajvaraliṅgāni <note place="foot" type="variant" n="50">‘yogīndranāthasenastu pittajvaraliṅgāni bhavanti’ iti na paṭhati</note> bhavanti||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22-24">uṣṇetyādinā pittajvaramāha- tadyathetyādi|- pūrvavadvyākhyeyam| dravatvādagnimupahatyetivacanāduṣṇasyāpi pittasya dravatvenāgniviparītena guṇenāgnihantṛtāṃ darśayati| vakṣyati hi grahaṇyadhyāye- “āplāvayaddhantyanalaṃ jalaṃ taptamivānalam” (ci.a.15) iti| bahirnirasya prapīḍayaditivacanena pittajvare vātajvara iva na sahasā vahnikṣepaṇaṃ bhavati, kintu śanaiḥ stokakrameṇeti darśayati| yugapadeveti na vaiṣamyeṇa| abhyāgamanamabhivṛddhirveti ca pūrveṇa yugapadevetyādinā pareṇa ca viśeṣeṇetyantena ca granthena sambadhyate| koṭhābhinirvṛttiḥ śarīra iti cchedaḥ||22-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">snigdhagurumadhurapicchilaśītāmlalavaṇadivāsvapnaharṣāvyāyāmebhyo'tisevitebhyaḥ śleṣmā prakopamāpadyate||25||</seg> <seg type="unit" n="26">sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayamūṣmaṇā sahamiśrībhūyādyamāhārapariṇāmadhātuṃ rasanāmānamanvavetya rasasvedavahāni srotāṃsi pidhāyāgnimupahatya paktisthānādūṣmāṇaṃ bahirnirasya prapīḍayan kevalaṃ śarīramanuprapadyate, tadā jvaramabhinirvartayati||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-26">snigdhetyādinā śleṣmajvaramāha| sa yadetyādi pūrvavat kaphajvare'pi vyākhyeyam| nanu, śleṣmaṇa āmāśayaḥ sthānaṃ, tat kiṃ praviśyāmāśayamiti vacanena? naivaṃ, śleṣmaṇa uro'pi pradhānaṃ sthānaṃ, tenehoraḥsthasyāpi śleṣmaṇa āmāśayapraveśaṃ darśayati| yatra kevalāmāśayavṛtti <note place="foot" type="variant" n="51">‘āmāśayasthitaṃ’ iti pā.</note> pittaṃ, tatra ‘āmāśayaṃ praviśya’ iti na kṛtaṃ, kintu ‘āmāśayādūṣmāṇamupasṛjya’ iti kṛtaṃ; pittaṃ hyāmāśayapraviṣṭameva bhavati, taccāmāśayaikadeśasthaṃ grahaṇīrūpāmāśayaikadeśaṃ vahnisthānaṃ svasthānādgacchatīti yuktam||25-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tasyemāni liṅgāni bhavanti; tadyathā- yugapadeva kevale śarīre jvarasyābhyāgamanamabhivṛddhirvā bhuktamātre pūrvāhṇe pūrvarātre vasantakāle vā viśeṣeṇa, gurugātratvam, anannābhilāṣaḥ, śleṣmaprasekaḥ, mukhamādhuryaṃ, hṛllāsaḥ, hṛdayopalepaḥ, stimitatvaṃ, chardiḥ, mṛdvagnitā, nidrādhikyaṃ, stambhaḥ, tandrā, kāsaḥ, śvāsaḥ, pratiśyāyaḥ, śaityaṃ, śvaityaṃ ca nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām, atyarthaṃ ca śītapiḍakā bhṛśamaṅgebhya <note place="foot" type="variant" n="52">‘aṅge bhṛśamuttiṣṭhanti’ iti pā.</note> uttiṣṭhanti, uṣṇābhiprāyatā, nidānoktānupaśayo viparītopaśayaśca; iti (śleṣmajvaraliṅgāni <note place="foot" type="variant" n="53">yogīndranāthasenastu śleṣmajvaraliṅgāni bhavanti’ iti na paṭhanti</note> bhavanti)||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">yugapaditi ekakālam; ekadaiva kaphajvare sarvaśarīravyāptyā āgamanamabhivṛddhirvā bhavatīti darśayati| śītapiḍakāstantrāntare śvetapiḍakā ucyante| ‘tasyemāni liṅgāni bhavanti’ ityetāvataiva kaphajvaraliṅgatve labdhe punaḥ ‘śleṣmajvaraliṅgāni bhavanti’ iti vacanaṃ kimarthaṃ? brūmaḥ- tasyetipadena svadoṣamātrapratyavamarśo'pi syāt, tena doṣaliṅgataiva <note place="foot" type="variant" n="54">doṣaliṅgataiva śleṣmaliṅgataiva paraṃ, natu śleṣmajvaraliṅgateti bhāvaḥ</note> paraṃ liṅgānāṃ mā syādityetadarthaṃ punarabhidhānam; kiṃvā, pūrvapratijñayā liṅgānāṃ prāgavaccheda uktaḥ, uttareṇa śleṣmajvaraliṅgāni bhavantītyanenāntyāvaccheda ucyate; evamanyatrāpi vātajvarādau pūrvarūpe ca punaruktiḥ parihartavyā||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">viṣamāśanādanaśanādannaparivartādṛtuvyāpatterasātmyagandhopaghrāṇādviṣopahatasya codakasyopayogādgarebhyo girīṇāṃ copaśleṣāt snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanānāmayathāvatprayogāt mithyāsaṃsarjanādvā strīṇāṃ ca viṣamaprajananāt prajātānāṃ ca mithyopacārād yathoktānāṃ ca hetūnāṃ miśrībhāvādyathānidānaṃ dvandvānāmanyatamaḥ sarve vā trayo doṣā yugapat prakopamāpadyante, te prakupitāstayaivānupūrvyā jvaramabhinirvartayanti||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28">viṣamāśanādityādinā dvāndvikasānnipātikajvarānāha| anaśanaṃ yadyapi na pittaśleṣmakaraṃ, tathā'pyagnimāndyakaratvāttridoṣakaramapi bhavati; kiṃvā eṣu viṣamāśanādiṣu yathāyogyatayā dvandvakāraṇatvaṃ tridoṣakāraṇatvaṃ conneyaṃ, tenānaśanaṃ vātapittakaraṃ boddhavyaṃ; yattu pittaharatvamuktamanaśanasya, tattu pittadravāṃśakṣayāt| vacanaṃ hi- “kaphapitte drave dhātū sahete laṅghanaṃ mahat” iti| annaparivartāditi sahasaivākrameṇa kṛtābhyastānnaparivartāt| asātmyagandho gandhadravyasya nāsikayā'ntaḥpraveśādyathā doṣakaro bhavati na tathā'sātmyarūpādayaḥ, te hi nāvaśyaṃ śarīraṃ viśanti, tena nehāsātmyarūpādaya uktāḥ| yathānidānamiti yadā dvayornidānaṃ sevyate tadā dvandvaḥ, yadā trayāṇāṃ nidānaṃ sevyate tadā trayo doṣāḥ; dvandve'pi yadā vātapittayornidānaṃ sevyate tadā vātapittarūpaṃ dvandvam; evamanyadapi kupyatītyarthaḥ| sarve trayo doṣā ityanenaiva labdhe'pi yugapaditivacanaṃ kramaprakopapratiṣedhārthaṃ, yugapadeva prakopamāpadyante na krameṇetyarthaḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tatra tathoktānāṃ jvaraliṅgānāṃ miśrībhāvaviśeṣadarśanāddvāndvikamanyatamaṃ jvaraṃ sānnipātikaṃ vā vidyāt||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29">jvaraliṅgānāmityādau miśrībhāvaviśeṣo vātapittaliṅgaṃ vā, vātaśleṣmaliṅgaṃ vā, pittaśleṣmaliṅgaṃ vā| anyatamamiti vātapittajvarādikam||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">abhighātābhiṣaṅgābhicārābhiśāpebhya āganturhi vyathāpūrvo'ṣṭamo jvaro bhavati| sa kiñcitkālamāgantuḥ kevalo bhūtvā paścāddoṣairanubadhyate| tatrābhighātajo vāyunā duṣṭaśoṇitādhiṣṭhānena, abhiṣaṅgajaḥ punarvātapittābhyām, abhicārābhiśāpajau tu sannipātenānubadhyete||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30">āgantujvaramāha- abhighātetyādi| abhighāto laguḍādyabhighātaḥ, abhiṣaṅgaḥ kāmādyabhiṣaṅgaḥ, abhicāro'tharvamantrādirjvarakaraḥ, abhiśāpastu gurusiddhādyabhiśapanam; etat pradhānatvena caturvidhaṃ kāraṇamihoktaṃ; tena, oṣadhigandhabhūtābhiṣaṅgaduṣṭagrahanirīkṣaṇādayo'pyāgantujvarahetavo boddhavyāḥ; kiṃvā, abhighātagrahaṇena śarīrābhihananavācinā'sātmyagandhādayo grāhyāḥ, abhiṣaṅgeṇa tu bhūtābhiṣaṅgādayaḥ| vyathāpūrvamiti āgantau prathamaṃ vyathā bhavati, paścāddoṣānubandhakṛtāni lakṣaṇānīti darśayati; kiṃvā, vyathāpūrvamitivacanādāgantau jvare vyathaiva pūrvarūpamiti vadanti| rūpaṃ tu yadeva jvarasya prātyātmikaṃ santāparūpaṃ tadeva vātajvarādilakṣaṇarahitaṃ boddhavyaṃ prathamataḥ, uttarakālīnadoṣānubandhe tu yathāvakṣyamāṇadoṣaliṅgānyeva bhavanti| aṣṭama itivacanenābhighātādihetucatuṣṭayayogaprāptaṃ cāturvidhyaṃ niṣedhya vyathāpūrvakatvenaikarūpayogādekavidhatvaṃ caturṇāṃ darśayati; cāturvidhye hyāgantornāṣṭamatvaṃ, navamatvādayo'pi syuḥ| kiñcitkālamiti stokakālaṃ; kecit tryahaṃ vadanti, anye saptāhamāhuḥ| āgantau hi saptāhādūrdhvaṃ doṣaliṅgāni bhavantīti dṛṣṭam| tatra yasyāgantoryādṛśo doṣānubandho bhavati tamāha- tatrābhighātetyādi| vātapittābhyāmiti kaścidvātena, kaścit pittena, kaścidvātapittābhyām| vacanaṃ hi- “kāmaśokabhayādvāyuḥ, krodhāt pittaṃ, trayo malāḥ| bhūtābhiṣaṅgāt kupyanti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ” (ci.a.3) iti| bhūtābhiṣaṅge tu yadyapi tridoṣaprakopa uktaḥ, tathā'pi tatra vātapittayorevaitadvacanabalāt prādhānyam||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">sa saptavidhājjvarādviśiṣṭaliṅgopakramasamutthānatvādviśiṣṭo veditavyaḥ, karmaṇā sādhāraṇena copacaryate <note place="foot" type="variant" n="55">‘copakramyaḥ’ iti, ‘copakramyate’ iti ca pā.</note>| ityaṣṭavidhā jvaraprakṛtiruktā||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31">āgantornijādbhedamāha- sa ityādi| viśeṣaliṅgatā āgatorvyathāpūrvakavyākhyāne vyākṛtā, samutthānaviśeṣo'pyabhighātādiruktaḥ, upakramaviśeṣo'pi ‘sādhāraṇena karmaṇā copacaryate’ iti vacanenaivātra kathyate| sādhāraṇeneti daivayuktivyapāśrayeṇa; daivavyapāśrayaṃ hi balimaṅgalahomādi, yuktivyapāśrayaṃ hi laghvaśanāpatarpaṇayavāgūkaṣāyapānādi| prakṛtirukteti svabhāvo'pi vātādijvarāṇāṃ nidānādyupahita ukta ityarthaḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">jvarastveka eva santāpalakṣaṇaḥ| tamevābhiprāyaviśeṣāddvividhamācakṣate, nijāgantuviśeṣācca| tatra nijaṃ dvividhaṃ trividhaṃ caturvidhaṃ saptavidhaṃ cāhurbhiṣajo vātādivikalpāt||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32">nijāgantuviśeṣācca dvividhamiti sambandhaḥ| nijaṃ dvividhamityādau dvaividhyaṃ (saṃsṛṣṭāsaṃsṛṣṭajanyatvena <note place="foot" type="variant" n="56">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> ) śītoṣṇābhiprāyabhedāt, trividhaṃ tridoṣabhedāt, caturvidhaṃ pratyekaṃ vātādidoṣajanyabhedāt| tatra cāturvidhye dvandvajvarāḥ pratikṣipyante, teṣāṃ pratyekaṃ vātādijvarasadṛśatvāt; tridoṣajvarastu asādhyatāyogāt kṛcchrasādhyatāyogādvā pṛthagucyate||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- mukhavairasyaṃ, gurugātratvam, anannābhilāṣaḥ, cakṣuṣorākulatvam, aśrvāgamanaṃ, nidrādhikyam, aratiḥ, jṛmbhā, vināmaḥ, vepathuḥ, śramabhramapralāpajāgaraṇaromaharṣadantaharṣāḥ, śabdaśītavātātapasahatvāsahatvam, arocakāvipākau, daurbalyam, aṅgamardaḥ, sadanam, alpaprāṇatā, dīrghasūtratā, ālasyam, ucitasya karmaṇo hāniḥ, pratīpatā svakāryeṣu, gurūṇāṃ vākyeṣvabhyasūyā, bālebhyaḥ pradveṣaḥ, svadharmeṣvacintā, mālyānulepanabhojanaparikleśanaṃ, madhurebhyaśca bhakṣebhyaḥ pradveṣaḥ, amlalavaṇakaṭukapriyatā ca, iti jvarasya pūrvarūpāṇi bhavanti prāksantāpāt; api cainaṃ santāpārtamanubadhnanti||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33">tasyemānītyādinā sarvajvarasādhāraṇaṃ pūrvarūpamāha| etāni ca pūrvarūpāṇyāgantorapītyeke vadanti; anye tu nijānāmevaitānīti vadanti, āgantostu vyathaiva pūrvarūpam| atrāpyanannābhilāṣārocakayoḥ pūrvavadbhedaḥ| daurbalyaṃ śarīrabalahāniḥ, alpaprāṇatā ca mānasabalahānirboddhavyā; kiṃvā daurbalyaṃ māṃsāpacayaḥ| dīrghasūtratā cireṇa kāryakartṛtvam| jvarapūrvarūpāṇi bhavanti prāksantāpāditi cchedaḥ, jvararūpasantāpāt prāgetāni pūrvarūpāṇi bhavantītyarthaḥ| apica santāpārtamanubadhnantītyanena pravyakte'pi jvare kānicitpūrvarūpāṇi mukhavairasyārucyādīni bhavantīti darśayati| na caivaṃ pūrvarūpānuvṛttau riṣṭatvaṃ vācyaṃ; yataḥ sarvapūrvarūpāṇāmatimātrānuvartanaṃ riṣṭamuktam| vacanaṃ hi- “pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā| yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ” (i.a.5) iti; kiṃvā, asya ślokasyānya evārthaḥ, tamindriye vakṣyāmaḥ| na cārucyādīnāṃ vyaktajvarabhāvitvena pūrvarūpatvaṃ hanyate, yato liṅgāntarayuktānyarucyādīni liṅgāni bhavanti, liṅgāntaravirahitāni tu pūrvarūpāṇi||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">ityetānyekaikaśo jvaraliṅgāni vyākhyātāni bhavanti vistarasamāsābhyām||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34">ekaikaśo jvaraliṅgānītyatra liṅgaśabdena nidānapūrvarūpādīnyucyante| vistarasamāsābhyāmiti vistareṇa vātādijvaroktāḥ, samāsena saṃsargasannipātajāḥ; yastvatra samāsenoktaḥ sa cikitsite prapañcanīya iti bhāvaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">jvarastu khalu maheśvarakopaprabhavaḥ, sarvaprāṇabhṛtāṃ prāṇaharo, dehendriyamanastāpakaraḥ, prajñābalavarṇaharṣotsāhahrāsakaraḥ <note place="foot" type="variant" n="57">‘prajñābalavarṇaharṣotsāhasādanaḥ’ iti pā.</note>, śramaklamamohāhāroparodhasañjananaḥ; jvarayati śarīrāṇīti jvaraḥ, nānye vyādhayastathā dāruṇā bahūpadravā duścikitsyāśca yathā'yam| sa sarvarogādhipatiḥ, nānātiryagyoniṣu ca bahuvidhaiḥ śabdairabhidhīyate| sarve prāṇabhṛtaḥ sajvarā eva jāyante sajvarā eva mriyante ca; sa mahāmohaḥ, tenābhibhūtāḥ prāgdaihikaṃ dehinaḥ karma kiñcidapi na smaranti, sarvaprāṇabhṛtāṃ ca jvara evānte prāṇānādatte||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35">samprati jvarasya mahāprabhāvatāṃ darśayituṃ pūrvotpattiprakāramāha- jvarastvityādi| maheśvarakopaprabhava ityanena jvaracikitsite “dvitīye hi yuge śarvamakrodhavratamāsthitam” (ci.a.3) ityādigranthe vakṣyamāṇāṃ jvarotpattimāha| krodhabhavatvena ca śleṣmajanyasyāpyāgneyatvaṃ darśayati; krodho hyagnirūpaḥ, tena tanmayo'pi jvarastathaiva; ata evoktam- “ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā| tasmāt pittaviruddhāni tyajet pittādhike'dhikam” (vā.ci.a.1) iti| na ca rudrakopabhavatvena lobhābhidrohaprabhavatvaṃ jvarasya virudhyate; yato rudrakopodbhūta eva jvaro lobhābhidrohasvarūpapāpācāraprāptyā purā manuṣyeṣu bhūtaḥ| sarvaprāṇināṃ jvara eva prāṇahara iti maraṇakāle sarvaprāṇināṃ jvara eva prāṇahara iti darśayati| dehendriyamanastāpakara ityatra pratyekaṃ tāpalakṣaṇaṃ jvaracikitsite boddhavyaṃ “vaicittyamaratirglānirmanaḥsantāpalakṣaṇam” (ci.a.3) ityādinā| jvarayati santāpayati| itiśabdo hetau; tena, yasmāduktamaheśvarakrodhaprabhavatvādiyuktaḥ, tasmāt| sarvarogāṇāmadhipatiriveti sarvarogādhipatiḥ| nānāvidhaiḥ śabdairiti hastiṣu pākalo, goṣu kheriko <note place="foot" type="variant" n="58">‘korako’ iti pā.</note>, matsyānāmindrajālo, vihaṅgānāṃ bhrāmaraka ityādiśabdaiḥ| sarvaprāṇabhṛtaḥ sajvarā eva jāyante sajvarā eva mriyante ca tat kimiti teṣāṃ janmani maraṇe vā santāpātmā jvaro na lakṣyata ityāha- sa mahāmoha iti; janmamaraṇayormahāmoharūpo jvaro bhavati, na santāpātmetyarthaḥ| ata evoktaṃ- “jvaraprabhāvo janmādau nidhane ca mahattamaḥ” (ci.a.3) iti| janmani mahāmoharūpatāmāha- tenetyādi| prāgdaihikaṃ janmāntarakṛtam| nanu, śuddhasattvānugamāt prāgdaihikaṃ smaraṇaṃ yuktaṃ; vacanaṃ hi- “yadā tenaiva śuddhena manasā yujyate, tadā jātimatikrāntāmapi smarati” (śā.a.3) iti| na, tasya śuddhamanaḥsattvānuvṛtterapavādatvādetatparityajyānyatra jvarasya prāgdaihikavismārakatvaṃ jñeyam| maraṇe mahāmohatāmāha- sarvaprāṇabhṛtāmityādi| jvara eva mahāmoharūpa eveti bhāvaḥ; tena mriyamāṇāḥ sarve mahāmohaṃ praviśantītyarthaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">tatra pūrvarūpadarśane jvarādau vā hitaṃ laghvaśanamapatarpaṇaṃ vā, jvarasyāmāśayasamutthatvāt; tataḥ kaṣāyapānābhyaṅgasnehasvedapradehapariṣekānulepanavamanavirecanāsthāpanānuvāsanopaśamana- nastaḥkarmadhūpadhūmapānāñjanakṣīrabhojanavidhānaṃ ca yathāsvaṃ yuktyā prayojyam||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36">samprati sūtritaṃ cikitsāsūtramāha- tatretyādi| yadyapi cikitsite jvarādau laṅghanaṃ vakṣyati, tathā'pīha pākṣikalaghvaśanavidhānaṃ na virodhi, laghvaśanasyāpi lāghavakartṛtvenaiva laṅghanatvāt; kiṃvā, yatra vātādijvare laṅghanaṃ na kartavyaṃ tatra laghvaśanaṃ boddhavyam, apatarpaṇaṃ ca laṅghanameva| atha kimiti vātike'pi jvare vātakārakaṃ laghvaśanamapatarpaṇaṃ vā kāryamityāha- āmāśayasamutthatvādityādi| āmāśayasambandhena <note place="foot" type="variant" n="59">‘āmāśayasamutthatvena’ iti pā.</note> vāto'pi manāglaṅghanīyaḥ sthānāpekṣayā bhavatīti bhāvaḥ| vacanaṃ hi- “sthānaṃ jayeddhi pūrvaṃ sthānasyāvirodhena” iti||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">jīrṇajvareṣu tu sarveṣveva sarpiṣaḥ pānaṃ praśasyate yathāsvauṣadhasiddhasya; sarpirhi snehādvātaṃ śamayati, saṃskārāt kaphaṃ, śaityāt pittamūṣmāṇaṃ ca; tasmājjīrṇajvareṣu sarveṣveva sarpirhitamudakamivāgnipluṣṭeṣu dravyeṣviti||37||</seg> <seg type="unit" n="38">bhavanti cātra- yathā prajvalitaṃ veśma pariṣiñcanti vāriṇā| narāḥ śāntimabhipretya tathā jīrṇajvare ghṛtam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">snehādvātaṃ śamayati, śaityāt pittaṃ niyacchati| ghṛtaṃ tulyaguṇaṃ doṣaṃ saṃskārāttu jayet kapham||39||</seg> <seg type="unit" n="40">nānyaḥ snehastathā kaścit saṃskāramanuvartate| yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnehottamaṃ matam||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37-40">yathāsvauṣadhasiddhasyeti vātādijvare vātajvarādiharadravyasiddhasya| kathaṃ sarpiḥ sarvatra kāryamityāha- sarpirhi snehādityādi| saṃskārāt kaphamiti kaṭutiktādikaphaharasaṃskārāt| yadyapi ca ‘yathāsvauṣadhasiddhasya’ iti vacanādvāte'pi vātaharasaṃskṛtameva sarpirvihitaṃ <note place="foot" type="variant" n="60">‘sarpirhitam’ iti pā.</note>, tathā'pi vāte rūkṣaviparītena snehenāpi sarpirvātaharameva, pitte'pyuṣṇaviparītaśaityānvitaṃ, kaphe tu sarpiṣaḥ snehaśaityādinā samānena kaścinna svābhāviko virodhiguṇo'sti kintu saṃskārāddhitameveti darśayati| ūṣmāṇaṃ ceti jvaraprabhāvabhūtamūṣmāṇaṃ; na pittoṣmāṇaṃ, tasya pittagrahaṇenaiva grahaṇāt| anena jvarasyoṣmaharaṇena sarpiṣo jvaravyādhipratyanīkatvaṃ darśitaṃ bhavati| atra vātaśamanaṃ sarpiṣo'bhidhāya pittaśamane'bhidhātavye kaphaśamanamucyate, śeṣato vaktavyoṣmarūpavyādhipratyanīkatayā'pi <note place="foot" type="variant" n="61">‘vyādhipratyanīkatāyā api’ iti, ‘vyādhipratyanīkatāyāmapi’ iti ca pā.</note> pittaśamanahetoḥ śaityasya samānaguṇatvāt; yadi tviha madhye pittapraśamanamucyate, tadā punaḥ saṃskārāt kaphamityuktvā śaityādūṣmāṇamiti vaktavyaṃ syāt| yatra tu ślokapāṭhe vyādhipratyanīkatvaṃ ghṛtasya pṛthaṅnoktaṃ; tatra, ‘snehādvātaṃ śamayati’ ityādau vātamanu pittameva kṛtamiti sādhu kṛtam| tasmāditi doṣavyādhipratyanīkatvāt| jīrṇajvareṣviti vacanenāmajvare niṣedhayati, sāme hi samānaguṇatvāt sarpirahitam| śāntimiti santāpaśāntim| abhipretyeti buddhyā svīkṛtya, tathā jīrṇajvare ghṛtaṃ ‘dadāti’ iti śeṣaḥ| nanvatra, śloke sarpirguṇakathane kimiti vyādhirūpoṣmaśamanaṃ nocyate? brūmaḥ- pittoṣmāvyatiriktatvena jvaroṣmaṇaḥ pittaśamanenaiva labdhatvāt| nanu yadyevaṃ <note place="foot" type="variant" n="62">nanu yadyevaṃ jvaroṣmaṇaḥ pittoṣmavyatiriktatvaṃ syāttarhi gadyapāṭhe pṛthaṅ na paṭhanīya ūṣmeti yojanā</note> gadyapāṭhe pṛthaṅna tarhi paṭhanīya ūṣmā? brūmaḥ- yāvānūṣmā śārīraḥ sa paitta eva, yato brūte- “ūṣmā pittādṛte nāsti” (vā.ci.a.1) ityādi, tathā “pittādūṣmoṣmaṇaḥ paktirnarāṇāmupajāyate” (sū.a.17) iti; kintu, nāsāvūṣmā kadācit pittena sāmye'pyeko bhavati, yathā- kaphajvare; kadācittvadhike pitte vahnirūpa ūṣmā mando bhavati, yathā- pittāgnimāndye; tadevamūṣmā pittādbhinno'bhinnaśca bhavati; tatra bhedaṃ gṛhītvā gadyapāṭhe <note place="foot" type="variant" n="63">‘gadyapāṭhe jvaroṣmā paṭhitaḥ’ iti pā.</note> pṛthag jvaroṣmā paṭhitaḥ, ślokapāṭhe tvabhedavivakṣayā na <note place="foot" type="variant" n="64">‘na paṭhitaḥ’ iti pā.</note> pṛthak paṭhitaḥ| jvare tu pittoṣmā jvaraprabhāveṇa vardhate, sa ca prabhāvo jvarasya doṣadūṣyaviśeṣātmakasya, tathā “jvarastripādastriśiraḥ” ityādyuktaprāṇiviśeṣasya jñeyaḥ| nanu sarpiḥ kathaṃ pittaṃ hanti? yataḥ, yathā pittaviparītaśaityaṃ sarpiṣi, tathā pittasamānaḥ sneho'pyasti| naivaṃ, pitte “sasnehaṃ” (sū.a.1) itīṣadarthena saśabdenālpasya snehasyābhidhānāt, uṣṇatvaṃ tu pitte pradhānam| yadyapi pittaṃ jalenāpyārabdhaṃ, tathā'pi tatra śaityamabhibhūyāgnikṛtamauṣṇyamevādhikaṃ bhavati, tathā tejaso raukṣyeṇa jalakṛtasneho'pi pitte'bhibhūyate, dravatvaṃ tu jalakṛtaṃ tejasā nābhibhūyate, dṛśyate hyagnisampṛkte jale dravatvamalpasnehatā uṣṇatā ceti| kiṃvā, kimanena taptajaladṛṣṭāntena, adṛṣṭakṛta evāyaṃ bhūtānāmutpādaḥ; tena, kaściteva guṇaḥ pāñcabhautikatve'pi dravyāṇāmāvirbhūto bhavati, natu sarve; yathā- śāliṣu toyakṛtaṃ madhuratvaṃ, na tu gauravamityuktaṃ sūtrasthāne| utsargataḥ sasnehasyāpi pittasya kadācittejobhūyastvena rūkṣatvamapi bhavati jīrṇajvare, tena snigdhaśītaṃ sarpirhitaṃ tatra bhavatīti na doṣaḥ| ata evoktaṃ cikitsite- “rūkṣaṃ tejo jvarakaraṃ” (ci.a.3) ityādi| na ca vācyaṃ- yat- sāṃsiddhikamapi cet pittasya snigdhatvamapaiti tadā vātasyāpi raukṣyaṃ kimiti nāpaitīti; yato vicitrā eva hi guṇā apratikṣepaṇīyāḥ pratikṣepaṇīyāśca; tatra ye na sarvadā dṛśyante vātaśaitya-pittasnehādayaḥ, ta eva pratikṣepaṇīyāḥ; nānye, tathaiva dṛṣṭatvāt| tulyaguṇamiti sarvathā tulyaguṇam| nanu saṃskārāt kaphahantṛtve saṃskāreṇaiva kapho hanyate <note place="foot" type="variant" n="65">‘hanyeta’ iti pā.</note>, kastatra sarpiṣo vyāpāra ityāha- nānya ityādi| nānya iti tailādiḥ| saṃskāramanuvartata iti saṃskārakadravyakāryaṃ karoti| etenaitaddarśayati- yat- tenaiva dravyeṇa yādṛṅmānena ghṛtaṃ saṃskriyate, anyatra tailādisnehastathaiva yadi saṃskriyate tadā ghṛtamevānyasnehebhyo viśeṣeṇa saṃskārakadravyakāryaṃ karoti; ayaṃ ghṛtaprabhāvo'dhikaḥ, tena saṃskārāt kaphavijaye ghṛtameva kartavyamityarthaḥ| prapañcitaścāyamarthaḥ snehādhyāye||37-40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">gadyokto yaḥ punaḥ ślokairarthaḥ samanugīyate| tadvyaktivyavasāyārthaṃ dviruktaṃ tanna garhyate||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41">nanu snehādvātaṃ śamayatītyādigrantho gadyenaivoktaḥ, tat kimarthaṃ ślokenocyata ityāha- gadyokto ya ityādi| tadvyaktivyavasāyārthamityatra tadvyaktirgadyoktārthasya vyaktiḥ prasannateti yāvat, vyavasāyaḥ adhyavasāyo grahaṇamityarthaḥ; yasmāt pūrvoktārthaspaṣṭīkaraṇārthaṃ punaḥ ślokenābhidhānaṃ, tasmāt prayojanāntarayuktatvānna punaruktidoṣa iti bhāvaḥ| gadyoktāpekṣayā ślokābhidhānaṃ sukhagrahaṇaṃ bhavatīti lokasiddhameva| atra ca gadyokta ityupalakṣaṇaṃ, tena ślokokto'pi ślokenocyata iti boddhavyaṃ; yathā- āragvadhīye| evaṃ gadyokto'pi gadyeneti boddhavyaṃ; yathā- prapañcena kāraṇādyabhidhāyoktam- “evamasātmyendriyārthasaṃyogaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaśca” (sū.a.11) ityādi| tathā ślokenokto'pi gadyenocyate, yathā- “brahmaṇā hi yathā proktaṃ” (sū.a.1) ityādi ślokenābhidhāya ādye'dhyāye punaranyatroktaṃ- “yamāyurvedamaśvinau mahyaṃ prāyacchetām” (ci.a.1.pā.4) ityādi| atra ślokābhidhānameva sukhagrahaṇārthamiti jñeyam| kiṃvā, tadvyaktivyavasāyārthamiti yathāyogyatayā boddhavyam| tena, prapañcābhidhānamarthavyaktyarthaṃ boddhavyaṃ, saṅkṣepābhidhānaṃ tu vyavasāyārthaṃ; tena gadyaślokābhidhānābhyāṃ vyaktivyavasāyau kriyete| tatra prapañcābhidhāne'rthasya vyaktiḥ sphuṭaiveti, saṅkṣepābhidhānaṃ tu prapañcāpekṣayā sukhagrahaṇaṃ bhavati||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">tatra ślokāḥ- trividhaṃ nāmaparyāyairhetuṃ pañcavidhaṃ gadam| gadalakṣaṇaparyāyān vyādheḥ pañcavidhaṃ graham||42||</seg> <seg type="unit" n="43">jvaramaṣṭavidhaṃ tasya prakṛṣṭāsannakāraṇam| pūrvarūpaṃ ca rūpaṃ ca bheṣajaṃ saṅgraheṇa ca||43||</seg> <seg type="unit" n="44">vyājahāra jvarasyāgre nidāne vigatajvaraḥ| bhagavānagniveśāya praṇatāya punarvasuḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42-44">saṅgrahe yadyapi hetuparyāyāḥ pūrvamuktāstadanu hetutraividhyaṃ, tathā'pi chando'nurodhena tadviparyayakathanam| nāmarūpā yogarūḍhāḥ paryāyā nāmaparyāyāḥ| pañcavidhaṃ gadamiti āgneyādibhedena| ‘gadaparyāyanāmāni’ iti pāṭhe yalliṅgaparyāyābhidhānaṃ tasya vyādhipañcavidhagrahaśabdenaiva ‘tasyopalabdhiḥ’ ityādigranthāntarniviṣṭasakalārthasya gṛhītatvādgrahaṇam; ‘gadalakṣaṇaparyāyān’ iti pāṭhe tu pūrvapakṣo nāstyeva, pāṭhastu nāyamatiprasiddhaḥ| prakṛṣṭāsannakāraṇaṃ jvarasya rūkṣādi prakṛṣṭam, āsannaṃ vātādi; tathā prakṛṣṭaṃ rudrakopaḥ, āsannaṃ tu rūkṣādi| yadyapi rūpāt paścāt pūrvarūpamuktaṃ, tathā'pi chandonurodhāt pūrvarūpamagre kṛtaṃ; kiṃvā, vātādijaviśiṣṭajvaralakṣaṇānāmavyaktānāṃ viśiṣṭajvarapūrvarūpatāṃ sūcayatā pūrvarūpaṃ pūrvaṅkṛtaṃ; vātādijvaralakṣaṇāni hyavyaktāni pūrvarūpāṇi bhavanti||42-44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne jvaranidānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ nidānasthāne jvaranidānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ca.2.2">
          <head>raktapittanidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto raktapittanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">pittaṃ yathābhūtaṃ lohitapittamiti sañjñāṃ labhate, tad <note place="foot" type="variant" n="1">‘tathā'nuvyākhyāsyāmaḥ’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-3">ādyotpattau jvarasantāpādraktapittotpatterjvaramanu raktapittanidānamucyate| pittaṃ yathābhūtamityādinā pittamevāvasthāvaśāllohitapittamityucyata iti darśayati, natu raktaṃ ca pittaṃ ca raktapittamiti||1-3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">yadā janturyavakoddālakakoradūṣaprāyāṇyannāni bhuṅkte, bhṛśoṣṇatīkṣṇamapi cānyadannajātaṃ niṣpāvamāṣakulatthasūpakṣāropasaṃhitaṃ, dadhidadhimaṇḍodaśvitkaṭvarāmlakāñjikopasekaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘…kāñjikopahitaṃ’ iti pā.</note> vā, vārāhamāhiṣāvikamātsyagavyapiśitaṃ, piṇyākapiṇḍāluśuṣkaśākopahitaṃ, mūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrumadhuśigru(khaḍayūṣa <note place="foot" type="variant" n="3">‘khaṇḍayūṣa’ iti yogīndranāthaseno na paṭhati</note> ) bhūstṛṇasumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakopadaṃśaṃ, surāsauvīratuṣodakamaireyamedakamadhūlakaśuktakuvalabadarāmlaprāyānupānaṃ vā, piṣṭānnottarabhūyiṣṭham; uṣṇābhitapto vā'timātramativelaṃ vā''maṃ payaḥ pibati, payasā samaśnāti rauhiṇīkaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘rohiṇīśākaṃ’ iti pā.</note>, kāṇakapotaṃ vā sarṣapatailakṣārasiddhaṃ, kulatthapiṇyākajāmbavalakucapakvaiḥ śauktikairvā saha kṣīraṃ pibatyuṣṇābhitaptaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘kṣīramāmatimātramathavā pibati’ iti pā.</note>; tasyaivamācarataḥ pittaṃ prakopamāpadyate, lohitaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="6">‘cāśu pramāṇamativartate’ iti pā.</note> svapramāṇamativartate| tasmin pramāṇātivṛtte pittaṃ prakupitaṃ śarīramanusarpadyadeva <note place="foot" type="variant" n="7">‘yadaiva’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note> yakṛtplīhaprabhavāṇāṃ lohitavahānāṃ ca srotasāṃ lohitābhiṣyandagurūṇi mukhānyāsādya pratirundhyāt <note place="foot" type="variant" n="8">‘pratipadyate’ iti pā.</note> tadeva <note place="foot" type="variant" n="9">‘tadaiva’ iti pā.</note> lohitaṃ dūṣayati||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">yadā janturityādinā nidānamucyate| yavakaḥ vrīhiviśeṣaḥ; uddālaḥ vanakodravaḥ; koradūṣaḥ yadyapyannapāne pittahara uktastathā'pyasya niṣpāvādiyuktasya saṃyogamahimnā raktapittanidānatvaṃ jñeyam, evamanyatrāpi raktapittanidānatvenehoktakṣīrādau jñeyam| dadhimaṇḍaḥ mastu, udaśvit ardhajalaṃ takraṃ, kaṭvaraṃ nirjalaṃ, kiṃvā amlaṃ takram| madhuśigruḥ svalpaśobhāñjanakaḥ| khaḍayūṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘khaḍo dvividhaḥ-satakraśamīdhānya ekaḥ, satakraśākaścāparaḥ|tatrādyaḥ- “saśamīdhānyān sasnehān sāmlān sāṅgrāhikān khaḍān” ityuktalakṣaṇaḥ|satakraśākastu-“takraṃ kapitthacāṅgerīmaricājājicitrakaiḥ|supakvaḥ khaḍayūṣo'yam” iti śivadāsasenaḥ</note> rāgakarpūra iti khyātaḥ| sumukhādayaḥ phaṇijjhakāntāḥ parṇāsabhedāḥ| upadaṃśamiti mūlakādīni <note place="foot" type="variant" n="11">‘āmalakādīni’ iti pā.</note> khādayitvā yāvakādyannaṃ bhuṅkte ityarthaḥ| madhūlakaḥ godhūmaviśeṣaḥ| śuktaḥ sandhānaviśeṣaḥ| piṣṭānnamuttaratra bhojanasya bhūyiṣṭhaṃ yatra tat piṣṭānnottarabhūyiṣṭham| ativelamiti punaḥ punaḥ| rauhiṇīkaṃ rohiṇīśākam| śauktikairiti badarīphalaiḥ| āmamityuttareṇa sambadhyate| svapramāṇamativartate pravardhata ityarthaḥ| yadevetyanena evamapi prakupitasya pittasya ya evāṃśa uktasamprāptimān bhavati sa eva raktaṃ dūṣayati nānya iti darśayati| lohitābhiṣyandagurūṇi pravṛddhalohitasyandena gurūṇi utsannāni vivṛtānīti yāvat| pratirundhyāt ‘vṛddhena śoṇitena’ iti śeṣaḥ; ‘pratipadyate’ iti pāṭhapakṣe tu ‘śoṇitam’ iti śeṣaḥ, tena śoṇitaṃ pratipadyata ityarthaḥ| yakṛtplīhaprabhavāṇāmityasya viśeṣaṇaṃ- lohitavahānāmiti| cakāro'vadhāraṇe| vakṣyati ca raktapittacikitsite- “plīhānaṃ ca yakṛccaiva tadadhiṣṭhāya vartate| srotāṃsi raktavāhīni tanmūlāni hi dehinām” (ci.a.4) iti||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">saṃsargāllohitapradūṣaṇāllohitagandhavarṇānuvidhānācca <note place="foot" type="variant" n="12">‘tallohitasaṃsargāt’ iti pā.</note> pittaṃ lohitapittamityācakṣate||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">evaṃ raktadūṣake pitte yathā raktapittasañjñā bhavati, tadāha- saṃsargādityādi| saṃsargāt lohitasambandhāt| lohitagandhavarṇānuvidhānāditi lohitasadṛśagandhavarṇayuktatvāt| etena, ‘raktayuktaṃ pittaṃ raktapittam’ iti prathamā niruktiḥ, ‘rakte dūṣye pittam’ iti dvitīyā, ‘raktavat pittaṃ raktapittam’ iti tṛtīyā darśyate| uktaṃ ca cikitsite- “saṃsargāddūṣaṇāttattu sāmānyādgandhavarṇayoḥ| raktasya pittamākhyātaṃ raktapittaṃ manīṣibhiḥ”- (ci.a.4) iti| etadeva ca raktapittasya sāmānyalakṣaṇaṃ- yad- raktagandhavarṇānuvidhānaṃ; viśeṣalakṣaṇaṃ tu ūrdhvādibhedena kaphādisambandhādeveha <note place="foot" type="variant" n="13">‘kaphādisambandhādihoktaṃ’ iti pā.</note> boddhavyaṃ; cikitsite'pi ‘sāndraṃ sapāṇḍu’ (ci.a.4) ityādinā lakṣaṇaṃ vakṣyati||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- anannābhilāṣaḥ, bhuktasya vidāhaḥ, śuktāmlagandharasa udgāraḥ, charderabhīkṣṇamāgamanaṃ, charditasya bībhatsatā, svarabhedo, gātrāṇāṃ sadanaṃ, paridāhaḥ, mukhāddhūmāgama iva, lohalohitamatsyāmagandhitvamiva cāsyasya, raktaharitahāridratvamaṅgāvayavaśakṛnmūtrasvedalālāsiṅghāṇakāsyakarṇamalapiḍakolikāpiḍakānām <note place="foot" type="variant" n="14">‘…piccaḍikā...’ iti pā.</note>, aṅgavedanā, lohitanīlapītaśyāvānāmarciṣmatāṃ ca rūpāṇāṃ svapne darśanamabhīkṣṇamiti (lohitapittapūrvarūpāṇi <note place="foot" type="variant" n="15">yogīndranāthasenastu ‘lohitapittapūrvarūpāṇi bhavanti’ iti na paṭhati</note> bhavanti)||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">pūrvarūpe charditasya bībhatsatā vaivarṇyavaigandhyādiyogāt| piḍakolikā netramalaḥ| aṅgavedanā aṅgamardaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">upadravāstu khalu daurbalyārocakāvipākaśvāsakāsajvarātīsāraśophaśoṣapāṇḍurogāḥ svarabhedaśca||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">vyādherasādhyatvasya dharmasya khyāpakān liṅgaviśeṣānupadravākhyānāha- upadravāstvityādi| etenopadravasya liṅgabhūtatvena nidānapañcakānatiriktatvam| raktapitte caite upadravāḥ prāyobhāvitvena niyatā ityabhidhīyante; jvare tūpadravā niyatā na santi, tena tatra noktāḥ; evaṃ gulmādāvapi prāyobhāvitvenopadravakathanaṃ vyākhyeyam| svarabhedaśceti pṛthakpāṭhena svarabhedasya prāyobhāvitvamāha||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">mārgau punarasya dvau ūrdhvaṃ, cādhaśca| tadbahuśleṣmaṇi śarīre śleṣmasaṃsargādūrdhvaṃ pratipadyamānaṃ karṇanāsikānetrāsyebhyaḥ pracyavate, bahuvāte tu śarīre vātasaṃsargādadhaḥ pratipadyamānaṃ mūtrapurīṣamārgābhyāṃ pracyavate, bahuśleṣmavāte tu śarīre śleṣmavātasaṃsargāddvāvapi mārgau pratipadyate, tau mārgau pratipadyamānaṃ sarvebhya eva yathoktebhyaḥ khebhyaḥ pracyavate śarīrasya||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tatra yadūrdhvabhāgaṃ tat sādhyaṃ, virecanopakramaṇīyatvādbahvauṣadhatvācca; yadadhobhāgaṃ tadyāpyaṃ, vamanopakramaṇīyatvādalpauṣadhatvācca; yadubhayabhāgaṃ tadasādhyaṃ, vamanavirecanāyogitvādanauṣadhatvācceti||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-9">sādhyatvādiviśeṣasya tathā kaphādisambandhasya ca mārgaviśeṣakṛtasya pratipādanārthaṃ mārgamāha- mārgāvityādi| bahuśleṣmaṇi śarīre śleṣmasaṃsargāditi vacanena ūrdhvage raktapitte śleṣmasambandhaḥ kāraṇāntaracitenāpi śleṣmaṇā bhavatīti darśayati| yattu raktapittanidānajanyatvaṃ kaphasya, tannāvaśyaṃ bhavati; ata eva “snigdhoṣṇamuṣṇarūkṣaṃ ca raktapittasya kāraṇam| adhogasyottaraṃ prāyaḥ” (ci.a.4) ityādau prāyaḥśabdaṃ kṛtavān| evaṃ ‘bahuvāte tu’ ityatrāpi vyākhyeyam| khebhya iti randhrebhyaḥ| virecanopakramaṇīyatvāditi etacca ślokena svayameva vyākariṣyati||8-9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">raktapittaprakopastu khalu purā dakṣayajñoddhvaṃse rudrakopāmarṣāgninā <note place="foot" type="variant" n="16">‘rudrakopāgninā’ iti pā.</note> prāṇināṃ parigataśarīraprāṇānāmabhavajjvaramanu||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">raktapittasyāpyāgneyatvapratipādanārthaṃ pūrvotpattimāha- raktetyādi| kopayuktaḥ amarṣaḥ, amarṣaḥ abhiniveśaḥ; anyatrāpi ca kopāmarṣayorbheda uktaḥ; yathā- “amarṣasaṃrambhavinagnabhāvāḥ santarjanābhidravaṇauṣṇyaroṣāḥ” (ci.a.9) iti||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tasyāśukāriṇo dāvāgnerivāpatitasyātyayikasyāśu praśāntyai prayatitavyaṃ mātrāṃ deśaṃ kālaṃ cābhisamīkṣya santarpaṇenāpatarpaṇena vā mṛdumadhuraśiśiratiktakaṣāyairabhyavahāryaiḥ pradehapariṣekāvagāhasaṃsparśanairvamanādyairvā tatrāvahiteneti||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">santarpaṇeneti adhogasya, apatarpaṇeneti ūrdhvagasya| saṃspṛśyata iti saṃsparśanaṃ muktādi||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">bhavanti cātra- sādhyaṃ lohitapittaṃ tadyadūrdhvaṃ pratipadyate| virecanasya yogitvādbahutvādbheṣajasya ca||12||</seg> <seg type="unit" n="13">virecanaṃ tu pittasya jayārthe paramauṣadham| yaśca tatrānvayaḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘tatrānugaḥ’ iti pā.</note> śleṣmā tasya cānadhamaṃ smṛtam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">bhavedyogāvahaṃ tatra madhuraṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘kaṣāyaṃ tiktameva ca’ iti pā.</note> caiva bheṣajam| tasmāt sādhyaṃ mataṃ raktaṃ yadūrdhvaṃ pratipadyate||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-14">ūrdhvagasya virecanayogyatāṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘ūrdhvage virecanasya yogyatāṃ’ iti pā.</note> vivecayati- virecanamityādi| ūrdhvage raktapitte pittaṃ pradhānamanubandhaśca śleṣmā, raktapittākhyavyādhirjetavyaḥ; tatra pittasya jayārthe virecanaṃ tāvat paramauṣadhaṃ, “virecanaṃ pittaharāṇām” (sū.a.25) iti vacanāditi bhāvaḥ, yaśca tatrānvayaḥ anubandhasvarūpaḥ śleṣmā, tasya ca jayārthe anadhamamadhamaṃ na bhavati madhyamamityarthaḥ; vacanaṃ hi- “pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret| sraṃsanaṃ” (ci.a.3) iti| yogāvahaṃ ca tatreti tatrordhvage raktapitte tadvirecanaṃ yogāvahaṃ bhavati, pratimārgaharaṇarūpatvādityarthaḥ; anena ca vyādhipratyanīkatvamucyate| evaṃ vyādhipradhānakāraṇe pitte pradhānaśamaka(na)tvāt, tathā madhyakupite ca kaphe madhyabheṣajatvāt, pratimārgaharaṇarūpatayā ca vyādhipratyanīkatvād virecanamūrdhvage sādhu bheṣajam| madhuraṃ caiva bheṣajamityatra evaśabdo'pyarthaḥ; tena, tiktakaṣāyau tāvadbheṣaje bhavata eva pittakaphapratyanīkatvāt, madhuramapi laṅghanādinā kaphe jite bheṣajaṃ bhavatītyarthaḥ||12-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">raktaṃ tu yadadhobhāgaṃ tadyāpyamiti niścitam| vamanasyālpayogitvādalpatvādbheṣajasya ca||15||</seg> <seg type="unit" n="16">vamanaṃ hi na pittasya haraṇe <note place="foot" type="variant" n="20">‘jayārthe paramauṣadham’ iti pā.</note> śreṣṭhamucyate| yaśca tatrānvayo <note place="foot" type="variant" n="21">‘tatrānugaḥ’ iti pā.</note> vāyustacchāntau cāvaraṃ smṛtam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">taccāyogāvahaṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘syācca yogāvahaṃ tatra madhuraṃ caiva bheṣajam’ iti pā.</note> tatra kaṣāyaṃ tiktakāni ca| tasmādyāpyaṃ samākhyātaṃ yaduktamanulomagam <note place="foot" type="variant" n="23">‘yadraktamanulomagam’ iti pā.</note>||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-17">adhoge vamanasyāyogitāṃ vivecayati- vamanaṃ hītyādi| pittasya raktapittamūlasya haraṇe na śreṣṭhaṃ vamanaṃ; vamanaṃ hi kaphānugaṃ pittaṃ harati, na pitte prādhānyena kriyate| tacchāntau cāvaramiti vātaharaṇe tvapradhānameva vamanaṃ, vātaharaṇe'yuktatvādeva <note place="foot" type="variant" n="24">‘anuktatvādeva’ iti pā.</note> vamanasya| taccāyogāvahamiti tadvamanaṃ pratimārgaharaṇarūpatayā yogāvahamapi sat pittavātayoruktena nyāyenāyaugikatvenāyogāvahamityarthaḥ| kaṣāyaṃ tiktakāni ca ayogāvahānīti yojanā, kaṣāyatiktayorvātapratikūlatvādityarthaḥ; evaṃ madhuramekamavaśiṣṭamadhoge raktapitte bheṣajaṃ bhavati; tenālpauṣadhatvaṃ siddham| amlalavaṇakaṭukānāṃ tu pittaviruddhatvena raktapitte prasaktirapi nāstīti bhāvaḥ||15-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">raktapittaṃ tu yanmārgau dvāvapi pratipadyate| asādhyamiti tajjñeyaṃ pūrvoktādeva kāraṇāt||18||</seg> <seg type="unit" n="19">nahi saṃśodhanaṃ kiñcidastyasya pratimārgagam| pratimārgaṃ ca haraṇaṃ raktapitte vidhīyate||19||</seg> <seg type="unit" n="20">evamevopaśamanaṃ sarvaśo nāsya vidyate| saṃsṛṣṭeṣu ca doṣeṣu sarvajicchamanaṃ matam <note place="foot" type="variant" n="25">‘hitam’ iti pā.</note>||20||</seg> ityuktaṃ trividhodarkaṃ raktaṃ mārgaviśeṣataḥ|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-20">pūrvoktāditi vamanavirecanāyaugikatvādanauṣadhatvācca| vamanavirecanāyaugikatvaṃ vyutpādayati- na hītyādi| saṃśodhanamiti sāmānyavacanena bastiśirovirecanayorapi pratikṣepaṃ sūcayati| yadadhobhāgaṃ virecanaṃ tadadhobhāgaṃ raktapittaṃ kopayati, yadūrdhvabhāgaṃ vamanaṃ tadūrdhvabhāgaṃ raktapittaṃ kopayati; ato nāstyubhayamārge raktapitte śodhanam| athānuguṇameva śodhanaṃ kaphacchardyāmiva vamanaṃ raktapitte bhavatītyāha- pratimārgaṃ cetyādi| raktapittavyādhimahimnā pratimārgaharaṇameva bheṣajaṃ bhavati nānyadityarthaḥ| athātraivaṃ saṃśodhanaṃ mā bhavatu bheṣajaṃ, saṃśamanaṃ bheṣajaṃ bhavatvityāha- evamevetyādi| ubhayamārgānusāritvena vātakaphānubandhatvād yathā yaugikaṃ saṃśodhanaṃ nāsti tathopaśamanamapi yugapadvātakaphaśamakatvābhāvānnāstītyarthaḥ| sarvaśo na vidyata iti kiñcidapi na vidyata iti| etadevopaśamanabheṣajābhāvaṃ sphoṭayati- saṃsṛṣṭeṣvityādi| saṃsṛṣṭeṣviti sannipāteṣviti boddhavyam| sarvajiditi anubandhabhūtavātakaphamūlabhūtapittajit; madhuraṃ hi kaphakāri, tiktakaṣāyau tu vātakarau, śeṣāstu pittakarā eveti bhāvaḥ| kiṃvā, evameveti vinā bheṣajaṃ nopaśamanaṃ raktapittasya bhavatīti yojanīyam| trividhodarkamiti trividhāyatīyaphalaṃ, tacca sādhyatva yāpyatva pratyākhyeyatvarūpam||18-20||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ebhyastu khalu hetubhyaḥ kiñcitsādhyaṃ na sidhyati||21||</seg> <seg type="unit" n="22">preṣyopakaraṇābhāvāddaurātmyādvaidyadoṣataḥ| akarmataśca sādhyatvaṃ kaścidrogo'tivartate||22||</seg> tatrāsādhyatvamekaṃ syāt sādhyayāpyaparikramāt|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-22">asādhyatopoddhātenetaravyādhisādhāraṇānyapyasādhyatāpattikāraṇānyāha- ebhyastvityādi| upakaraṇābhāvāditi bheṣajābhāvāt| daurātmyāditi āturasyānātmavattvāt| akarmata ityatra kutsāyāṃ nañ, aputra iti yathā; tena, akarmataḥ asamyakcikitsāta ityarthaḥ; kiṃvā akarmata iti adharmādasādhyavyādhijanakāt| kaściditivacanena acikitsayā na sarve tilālakamaśakādayo'vaśyamasādhyā bhavantīti darśayati, teṣāmacikitsāyāmapi sādhyatvāt| preṣyādidoṣeṇa prakṛte raktapitte'sādhyatvaṃ darśayannāha- tatretyādi| tatreti raktapitte| asādhyatvamekamiti asādhyatvameva paraṃ syāt| sādhyayāpyaparikramāditi sādhyayāpyamārgābhyāṃ parikramādubhayamārgānusāritvādityarthaḥ; kiṃvā, sādhyayāpyayoḥ parikramaḥ sādhyayāpyaparikramaḥ, tasmāt; tatra sādhyaparikramo yāpyamārgagāmitvam, evaṃ yāpyasya parikramo'sādhyamārgagāmitvam| ayaṃ ca mārgaparikramaḥ mārgaparityāgādaparityāgādvā'sādhya eva; aparityāge tāvadubhayamārgatvenaivāsādhyatvaṃ; parityāge'sādhyatvamuktaṃ, vakṣyati hi cikitsite- “mārgānmārgaṃ caredyadvā tacca raktamasiddhimat” (ci.a.4) iti| kiṃvā, sādhyayāpyaparikramāditi sādhyasya <note place="foot" type="variant" n="26">‘sādhyatvayāpyātikramādityarthaḥ’ iti pā.</note> yāpyatvena parikramādityarthaḥ||21-22||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">raktapittasya vijñānamidaṃ tasyopadiśyate||23||</seg> <seg type="unit" n="24">yat kṛṣṇamathavā nīlaṃ yadvā śakradhanuṣprabham| raktapittamasādhyaṃ tadvāsaso rañjanaṃ ca yat||24||</seg> <seg type="unit" n="25">bhṛśaṃ pūtyatimātraṃ ca sarvopadravavacca yat| balamāṃsakṣaye yacca tacca raktamasiddhimat||25||</seg> <seg type="unit" n="26">yena copahato raktaṃ raktapittena mānavaḥ| paśyeddṛśyaṃ viyaccāpi taccāsādhyaṃ na saṃśayaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-26">ūrdhvagasyāpi raktapittasya lākṣaṇikīmasādhyatāmāha- raktapittasyetyādi| ete ca kṛṣṇādayo varṇā gambhīradhātusambandhādbhavanti, tataścāsādhyatvaṃ yuktameva| vāsaso rañjanaṃ ca yaditi prakṣālitamapi sadvāso rañjayati, na kṣālanenāpaitīti boddhavyam; anyathā ‘sarvameva raktaṃ vāsaso rañjanaṃ bhavati’ iti vacanamanarthakaṃ syāt| kiṃvā ‘arañjanam’ iti pāṭhaḥ; tena, raktasya vāsaso rañjakasyārañjanameva vikṛtiḥ| bhṛśaṃ pūtīti dhātvantarasambandhādatidurgandhi| sarvopadravavaditi uktadaurbalyādyupadravayuktam| dṛśyaṃ ghaṭapaṭādi| viyad ākāśam| raktaṃ raktavarṇamityarthaḥ| yadyapyākāśamapi dṛśyaṃ bhavati mīmāṃsakanaye, tathā'pi prāya ākāśe evāsādhyaraktapitte raktatvaṃ pratīyata iti na punaruktam||23-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tatrāsādhyaṃ parityājyaṃ, yāpyaṃ yatnena yāpayet| sādhyaṃ cāvahitaḥ siddhairbheṣajaiḥ sādhayedbhiṣak||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">yatneneti vacanādyāpyayāpanaṃ yatnaṃ vinā na bhavatīti darśayati||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tatra ślokau- kāraṇaṃ nāmanirvṛttiṃ pūrvarūpāṇyupadravān| mārgau doṣānubandhaṃ ca sādhyatvaṃ na ca hetumat||28||</seg> <seg type="unit" n="29">nidāne raktapittasya vyājahāra punarvasuḥ| vītamoharajodoṣalobhamānamadaspṛhaḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28-29">kāraṇamityādi saṅgrahaḥ| nāmanirvṛttimiti lohitasaṃsargādityādinā| na ceti na ca sādhyatvam; anena ca yāpyamapi saṅgṛhītam, asādhyabhedo hi yāpyam| hetumaditi virecanasya yaugikatvādihetuvarṇanaṃ saṅgṛhṇāti| vītā apagatā mohādayo yasya sa tathā||28-29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne raktapittanidānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="2">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ nidānasthāne raktapittanidānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ca.2.3">
          <head>gulmanidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto gulmanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">iha khalu pañca gulmā bhavanti; tadyathā- vātagulmaḥ, pittagulmaḥ, śleṣmagulmo, nicayagulmaḥ, śoṇitagulma iti||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-3">dakṣādhvaroddhvaṃse raktapittamanu gulma utpanna iti raktapittamanu gulmanidānam| iha pañcetivacanāccikitsite'dhikān gulmān sūcayati; vakṣyati hi- “vyāmiśraliṅgānaparāṃstu gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham” (ci.a.5) iti| nicayaḥ sannipātaḥ, tatkṛto gulmo nicayagulmaḥ| iha pratyekavātādigulmakriyāmelakādeva dvandvajagulmāḥ sādhyanta iti kṛtvā na pṛthaguktāḥ| sannipātagulmastu vātādigulmakriyāmelakena sādhyo na bhavatyeva vātādisaṃyogamahimnā; tena, atiriktāsādhyatvayogānnicayagulmaḥ pṛthaguktaḥ| etadeva gulme'sminnasādhyatvaṃ pratipādayituṃ sannipātaśabdaṃ sādhyajvarādisannipāte'pi vartamānaṃ parityajya nicayaśabdaḥ kṛtaḥ; atyarthaṃ hi asādhyarūpaścāyaṃ nicayaḥ||1-3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- kathamiha bhagavan pañcānāṃ gulmānāṃ viśeṣamabhijānīmahe; nahyaviśeṣavidrogāṇāmauṣadhavidapi bhiṣak praśamanasamartho bhavatīti||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- samutthānapūrvarūpaliṅgavedanopaśayaviśeṣebhyo viśeṣavijñānaṃ gulmānāṃ bhavatyanyeṣāṃ ca rogāṇāmagniveśa! tattu khalu <note place="foot" type="variant" n="1">‘tatra tāvat’ iti pā.</note> gulmeṣūcyamānaṃ nibodha||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-5">samutthānetyādau liṅgāntarniviṣṭā vedanā pṛthagucyate, gulmādiṣvantargateṣu vedanāpradhānavikāreṣu prāyo vedanayaiva viśeṣāvadhāraṇaṃ bhavatīti darśayitum| samprāptestvihākathanaṃ gulmaviśeṣāgamakatvenaiva boddhavyaṃ, gulmavijñānaṃ cehādhikṛtaṃ; saṅkhyādibhedabhinnā tu sāmānyasamprāptiḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘samprāptiḥ’ iti pā.</note> sarvaroganidānaprastāva evokteti bhāvaḥ| balakālabhinnā tu samprāptiryadyapi vātikatvādiviśeṣaṃ gamayatyapi, tathā'pyalpatvāttathā liṅgagṛhītatvācca sā nādriyate| divasāntajaraṇāntādibalasamprāptirhi vātāderliṅgamadhya eva paṭhyate tatra tatra; tena liṅgagrahaṇenaiva tat sustham| prāgrūpaṃ ca yadyapi pṛthagvātādigulmagamakaṃ sākṣānna paṭhitaṃ, tathā'pi viśeṣaliṅgāvyaktatārūpaṃ viśiṣṭaṃ prāgrūpaṃ viśeṣaliṅgakathanenaivoktameva; tena, vātādigulmaviśeṣagamakanidānādimadhye pūrvarūpapāṭho nyāyya eva; kiṃvā, pūrvarūpaviśeṣo'pyatra raktapittādirogāntarāpekṣayā sāmānyokto'pi viśeṣo jñeyaḥ||4-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">yadā puruṣo vātalo viśeṣeṇa jvaravamanavirecanātīsārāṇāmanyatamena karśanena karśito vātalamāhāramāharati, śītaṃ vā viśeṣeṇātimātram <note place="foot" type="variant" n="3">‘atimātramasnehapūrve vā’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note>, asnehapūrve vā vamanavirecane pibati, anudīrṇāṃ vā chardimudīrayati, udīrṇān vātamūtrapurīṣavegānniruṇaddhi, atyaśito vā pibati navodakamatimātram, atisaṅkṣobhiṇā vā yānena yāti, ativyavāyavyāyāmamadyaśokarucirvā, abhighātamṛcchati vā, viṣamāsanaśayanasthānacaṅkramaṇasevī <note place="foot" type="variant" n="4">‘viṣamāśanaśayanāsanasthānacaṅkramaṇasevī’ iti pā.</note> vā bhavati, anyadvā kiñcidevaṃvidhaṃ viṣamamatimātraṃ vyāyāmajātamārabhate, tasyāpacārādvātaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘tasya tadapacārādvāyuḥ’ iti pā.</note> prakopamāpadyate||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">vātalo viśeṣeṇeti vacanāt pittalāderapi yathoktamācarato vātagulmo bhavati, vātalasya tvatyarthamiti darśayati| śītaṃ vā viśeṣeṇeti atyarthaśītamityarthaḥ| atimātramiti cchedaḥ| ativyavāyavyāyāmādirucirvā ‘bhavati’ iti śeṣaḥ; vyavāyādirucyā vyavāyādyācaraṇaṃ lakṣayati||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">sa prakupito vāyurmahāsroto'nupraviśya raukṣyāt kaṭhinībhūtamāplutya <note place="foot" type="variant" n="6">kaṭhinībhūta āplutya’ iti pā.</note> piṇḍito'vasthānaṃ karoti hṛdi bastau pārśvayornābhyāṃ vā; sa śūlamupajanayati granthīṃścānekavidhān, piṇḍitaścāvatiṣṭhate, sa piṇḍitatvād ‘gulma’ ityabhidhīyate; sa muhurādhamati <note place="foot" type="variant" n="7">‘avadhamati’ iti pā.</note>, muhuralpatvamāpadyate; aniyatavipulāṇuvedanaśca bhavati calatvādvāyoḥ, muhuḥ pipīlikāsampracāra ivāṅgeṣu, todabhedasphuraṇāyāmasaṅkocasuptiharṣapralayodayabahulaḥ; tadāturaḥ sūcyeva śaṅkuneva cābhisaṃviddhamātmānaṃ manyate, api ca divasānte jvaryate <note place="foot" type="variant" n="8">‘jīryati’ iti pā.</note>, śuṣyati cāsyāsyam, ucchvāsaścoparudhyate, hṛṣyanti cāsya romāṇi vedanāyāḥ prādurbhāve; plīhāṭopāntrakūjanāvipākodāvartāṅgamardamanyāśiraḥśaṅkhaśūlabradhnarogāścainamupadravanti; kṛṣṇāruṇaparuṣatvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣaśca bhavati, nidānoktāni cāsya nopaśerate, viparītāni copaśerata iti vātagulmaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">raukṣyāt kaṭhinībhūtamiti mahāsrotoviśeṣaṇaṃ; tacca prakupitasya vāyo raukṣyeṇa tathoktajvarakarśanādihetukṛtācca raukṣyāt koṣṭhasya kaṭhinatvamupapannam| āplutyeti vyāpya, koṣṭhameva| anyatrāpyuktam- “āplutaṃ māruteneha śarīraṃ yasya kevalam” (iṃ. a. 10) iti; āplutaṃ vyāptamityarthaḥ| yadā tu ‘raukṣyāt kaṭhinībhūta’ iti pāṭhastadā vātaviśeṣaṇaṃ, vātasya kaṭhinatvamatyarthaṃ prakopeṇa ghanatvameva boddhavyam| piṇḍita iti kuṇḍalībhūtaḥ| nābhyāṃ veti cchedaḥ| piṇḍitaśceti dvitīyapiṇḍitaśabdena māṃsādyuttuṇḍanena gulmapradeśasyāpi piṇḍitatvamucyate; pūrveṇa piṇḍitaśabdena tu vāyoḥ piṇḍitatvamiti na paunaruktyam| anekavidhāniti cchedaḥ| granthīṃścānekavidhāniti dīrghavṛttasthūlādibhedena bhinnān| piṇḍitatvād ‘gulma’ ityucyate ityanena latādigulmasādṛśyanibandhanāṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘latādikalpitagulmasādṛśyanibandhanāṃ iti pā.</note> gulmasañjñāṃ darśayati| ādhamati vistārībhavati| aniyatavipulāṇuvedana iti kadācidvipulavedanaḥ kadācidalpavedanaścāniyamena bhavati| atraiva hetumāha- calatvādvāyoriti| āyāmaḥ vistaraṇaṃ, harṣaḥ romaharṣaḥ, pralayaḥ nāśaḥ, udayaḥ janma; sphuraṇādīnāṃ janmanāśau bahudhā bhavata ityarthaḥ| atrāpi calatvameva vāyorheturboddhavyaḥ| hṛṣyanti cāsya romāṇīti vedanāprādurbhāve pratiniyamena, sphuraṇādau tu harṣo vinā'pi vedanāmiti jñeyam||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">taireva tu karśanaiḥ karśitasyāmlalavaṇakaṭukakṣāroṣṇatīkṣṇaśuktavyāpannamadyaharitakaphalāmlānāṃ vidāhināṃ ca śākadhānyamāṃsādīnāmupayogādajīrṇādhyaśanādraukṣyānugate cāmāśaye vamanamativelaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘vamanavirecanamativelaṃ’ iti pā.</note> sandhāraṇaṃ vātātapau cātisevamānasya pittaṃ saha mārutena prakopamāpadyate||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tat prakupitaṃ māruta āmāśayaikadeśe saṃvartya <note place="foot" type="variant" n="11">‘sammūrcchya’ iti pā.</note> tāneva vedanāprakārānupajanayati, ya uktā vātagulme; pittaṃ tvenaṃ vidahati kukṣau hṛdyurasi kaṇṭhe ca; sa vidahyamānaḥ sadhūmamivodgāramudgiratyamlānvitaṃ, gulmāvakāśaścāsya dahyate dūyate dhūpyate <note place="foot" type="variant" n="12">‘dhūmāyate’ iti pā.</note> ūṣmāyate svidyati klidyati śithila <note place="foot" type="variant" n="13">‘mṛduśithila’ iti pā.</note> iva sparśāsaho'lparomāñcaśca <note place="foot" type="variant" n="14">‘alparomā ca’ iti pā.</note> bhavati; jvarabhramadavathupipāsāgalatālumukhaśoṣapramohaviḍbhedāścainamupadravanti; haritahāridratvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣaśca bhavati; nidānoktāni cāsya nopaśerate, viparītānyupaśerata iti pittagulmaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-9">raukṣyānugate cāmāśaye iti rūkṣaṇahetubhī <note place="foot" type="variant" n="15">‘raukṣyeṇa hetunā'tīva rūkṣīkṛte’ iti pā.</note> rūkṣīkṛte ityarthaḥ; kiṃvā raukṣyānugate cāmāśaye sati vamanaṃ sevamānasyeti yojanīyam| āmāśayaikadeśe saṃvartyetivacanāt pittagulmasya kaphagulmasya ca bastiḥ sthānaṃ na bhavatīti darśayati; vacanaṃ hi- “nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ” (vi.a.2) iti; vātagulmasya tu bastirapi sthānaṃ bhavati, ata eva tatra sāmānyena mahāsrota iti kṛtaṃ, mahāsrotograhaṇena ca bastirapi gṛhyate; tathā vātagulma eva ‘hṛdi bastau’ ityādi kṛtam| dāhadūyanādayaḥ pittavedanāviśeṣā asakṛdvyākhyātāḥ| davathuḥ ‘dhakdhak’ iti loke kathyate||8-9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">taireva tu karśanaiḥ karśitasyātyaśanādatisnigdhagurumadhuraśītāśanāt piṣṭekṣukṣīratilamāṣaguḍavikṛtisevanānmandakamadyātipānāddharitakātipraṇanayādānūpaudakagrāmyamāṃsātibhakṣaṇāt <note place="foot" type="variant" n="16">‘piṣṭekṣukṣīratilamāṣavikṛtisevanānmadyātipānāt’ iti pā.</note> sandhāraṇādabubhukṣasya <note place="foot" type="variant" n="17">‘atisuhitasya’ iti pā.</note> cātipragāḍhamudapānāt saṅkṣobhaṇādvā śarīrasya śleṣmā saha mārutena prakopamāpadyate||10||</seg> <seg type="unit" n="11">taṃ prakupitaṃ māruta āmāśayaikadeśe saṃvartya <note place="foot" type="variant" n="18">‘sammūrcchya’ iti pā.</note> tāneva vedanāprakārānupajanayati ya uktā vātagulme; śleṣmā tvasya śītajvarārocakāvipākāṅgamardaharṣahṛdrogacchardinidrālasyastaimityagauravaśirobhitāpānupajanayati, api ca gulmasya sthairyagauravakāṭhinyāvagāḍhasuptatāḥ, tathā kāsaśvāsapratiśyāyān rājayakṣmāṇaṃ cātipravṛddhaḥ, śvaityaṃ tvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣeṣūpajanayati, nidānoktāni cāsya nopaśerate, viparītāni copaśerata iti śleṣmagulmaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-11">śleṣmagulme abubhukṣasyeti abubhukṣitasya; ‘atisuhitasya’ iti vā pāṭhaḥ| yadyapi rājayakṣmā tridoṣajaḥ, tathā'pi kaphagulma eva rogamahimnā ajanitadoṣatrayeṇa janyata iti boddhavyam||10-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tridoṣahetuliṅgasannipāte tu sānnipātikaṃ gulmamupadiśanti kuśalāḥ| sa vipratiṣiddhopakramatvādasādhyo <note place="foot" type="variant" n="19">‘viruddhopakramatvāt’ iti pā.</note> nicayagulmaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">vipratiṣiddhopakramatvāditi parasparaṃ vātādiviruddhopakramatvāt| iha ca vipratiṣiddhopakramatvaṃ vikṛtiviṣamasannipātena boddhavyam| tena, sādhyatridoṣajvarādau vātādiviruddhopakramatvaṃ sadapi nāsādhyatāmāpādayati||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">śoṇitagulmastu khalu striyā eva bhavati na puruṣasya, garbhakoṣṭhārtavāgamanavaiśeṣyāt| pāratantryādavaiśāradyāt satatamupacārānurodhādvā vegānudīrṇānuparundhatyā āmagarbhe vā'pyacirapatite'thavā'pyaciraprajātāyā ṛtau vā vātaprakopaṇānyāsevamānāyāḥ kṣipraṃ vātaḥ prakopamāpadyate||13||</seg> <seg type="unit" n="14">sa prakupito yonimukhamanupraviśyārtavamuparuṇaddhi, māsi māsi tadārtavamuparudhyamānaṃ kukṣimabhivardhayati| tasyāḥ śūlakāsātīsāracchardyarocakāvipākāṅgamardanidrālasyastaimityakaphaprasekāḥ samupajāyante, stanayośca stanyam, oṣṭhayoḥ stanamaṇḍalayośca kārṣṇyam, atyarthaṃ glāniścakṣuṣoḥ, mūrcchā, hṛllāsaḥ, dohadaḥ, śvayathuśca pādayoḥ, īṣaccodgamo romarājyāḥ, yonyāścāṭālatvam, api ca yonyā daurgandhyamāsrāvaścopajāyate, kevalaścāsyā gulmaḥ piṇḍita eva spandate, tāmagarbhāṃ garbhiṇīmityāhurmūḍhāḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-14">śoṇitagulme striyā eveti vacanādeva na puruṣasyeti labdhe punarna puruṣasyeti vacanaṃ spaṣṭārtham| garbhārthaḥ koṣṭho garbhakoṣṭhastasmin garbhakoṣṭhe ya ārtavasyāgamanarūpo viśeṣo raktagulmakāraṇaṃ, sa striyā eva bhavati; tenaivaṃrūpa ārtavapratibandhajanyaḥ śoṇitagulmaḥ puruṣasya na bhavati| sāmānyaśoṇitaduṣṭijanyastu puruṣasyāpi bhavati; tathāhi vakṣyati- “kapho vāte jitaprāye pittaṃ śoṇitameva ca| yadi kupyati vā tasya kriyamāṇe cikitsite” (ci.a.5) ityādi; tathā ‘gulmopakuśavīsarpa’ (sū.a.24) ityādayo ‘raktajā gadāḥ’ ityuktam| pāratantryādihetutrayaṃ vegavidhāraṇe, pāratantryādeva striyo vegaṃ vidhārayanti| avaiśāradyam ajñānaṃ; tena, vegavidhāraṇena mahān vyādhirbhavatītyajñānādvegaṃ vidhārayanti| upacārānurodhāditi bhartrādyupacāraparatvāt| yonimukhamiti garbhāśayadvāram| stanayoḥ stanyamiti rogaprabhāvādeva boddhavyam| ārtavarodhalakṣaṇasya vyādherayaṃ prabhāvo yat stanyaṃ karoti, dṛṣṭatvāt| tena, yaducyate- “striyā hyāpannasattvāyāstridhā rasaḥ sampadyate- svaśarīrapuṣṭaye, stanyāya, garbhābhivṛddhaye ca” (śā.a.6) iti vacanād “garbha eva stanyaṃ bhavati” tannirastaṃ mantavyam| dohadaśabdeneha nāryā uccāvacabhāvatṛṣṇāyogo <note place="foot" type="variant" n="20">‘uccāvacabhāvatṛṣṇāyogāddohadābhidhāno jñeyaḥ’ iti pā.</note> dohadābhidhāno jñeyaḥ| yaduktaṃ kṣārapāṇinā- “dohadinī vā syānnārī śoṇitagulminī” iti| na tviha dvaihṛdyakṛto dohado'bhipretaḥ, sa hi garbhahṛdayasya mātṛhṛdayena sambandhādbhavati; vacanaṃ hi- “mātṛjaṃ hyasya hṛdayaṃ, tadasya mātṛhṛdayena sambaddhaṃ bhavati rasavāhinībhiḥ saṃvāhinībhiḥ, tasmāttayostābhirbhaktiḥ sampadyate” (śā.a.4) iti; śoṇitagulme ca cetanā nāsti, tena naivaṃrūpamiha dvaihṛdyaṃ dohadam| tena garbhabhrāntyā yatkiñcidabhyavahārecchādilakṣaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘yatkiñcidabhyavahārecchādilakṣaṇā dohadinī bhavati’ iti pā.</note> dohadaṃ tasyā bhavati, asatyapi viṣasambandhe yathā śaṅkāviṣādviṣaliṅgāni bhavanti; vacanaṃ hi- “śaṅkāviṣeṇopahatāḥ <note place="foot" type="variant" n="22">‘durandhakāre viddhasya kenaciddaṣṭaśaṅkayā|viṣodvego jvaraśchardirmūrcchā dāho'pi vā bhavet||glānirmoho'tisāro vā tacchaṅkāviṣamucyate||’ (vā.u.a.36.)</note> kurvanti viṣalakṣaṇam” iti| āṭālatvaṃ vistṛtatvaṃ; yonivistāreṇa ca romarājyā api vistaraṇaṃ vitanyamānacarmaromṇā caivopapannam| kevalaḥ spandata iti naikadeśena; garbho hyekadeśenāpi spandate, tenaitallakṣaṇaṃ garbhaśaṅkāvyāvartakam| nanu yaduktaṃ raktagulme- “samagarbhaliṅgaḥ” iti, tathā “māse vyatīte daśame cikitsyaḥ” (ci.a.5) iti; tadanupapannaṃ, yato garbhādviśiṣṭaṃ piṇḍitaspandanaṃ vidyata eva; tathā navatvaṃ sukhasādhyatāhetutvenoktam, iha ca kathaṃ kālātikrameṇopakramaṇīyatvamucyate? brūmaḥ- samagarbhaliṅgatvaṃ tāvadbhūrigarbhasamaliṅgatābhiprāyeṇoktaṃ; kiṃvā, samasyāvaikārikasya daśamāsikaparyantasya garbhasya liṅgāni yasya sa samagarbhaliṅgaḥ, tena vaikārikasuptanāgodarāderlakṣaṇaṃ neha bhavatīti darśayati| daśamamāsacikitsyatvaṃ ceha vyādhimahimnā boddhavyaṃ, daśamamāsa evāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘daśama evāyaṃ māse’ iti pā.</note> śithilībhūtaḥ san cikitsyo bhavatīti vyādhiprabhāvaḥ| dṛṣṭā ca vyādhiprabhāvakṛtā kālāpekṣā- “jvare peyāḥ kaṣāyāśca sarpiḥ kṣīraṃ virecanam| ṣaḍahe ṣaḍahe deyam” ityādiṣu| yattu samagarbhaliṅgatvena garbhaśaṅkānirāsārthaṃ raktagulmasya daśamamāsāpekṣaṇaṃ; tanna, daśamamāsādarvāgapi piṇḍitaspandanena raktagulmasyāvadhāraṇam, tathā daśamamāsādūrdhvamapi garbhāvasthānasya dṛṣṭatvena garbhaśaṅkānapagamācca; vakṣyati hi daśamamāsādūrdhvamavasthānaṃ garbhasya- “vaikārikamata ūrdhvamavasthānaṃ” (śā.a.4) iti||13-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">eṣāṃ tu khalu pañcānāṃ gulmānāṃ prāgabhinirvṛtterimāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- anannābhilaṣaṇam, arocakāvipākau, agnivaiṣamyaṃ, vidāho bhuktasya, pākakāle cāyuktyā chardyudgārau, vātamūtrapurīṣavegānāṃ cāprādurbhāvaḥ, prādurbhūtānāṃ cāpravṛttirīṣadāgamanaṃ vā, vātaśūlāṭopāntrakūjanāpariharṣaṇātivṛttapurīṣatāḥ, abubhukṣā, daurbalyaṃ, sauhityasya cāsahatvamiti||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">tadyathetyādinā pūrvarūpāṇyāha| ayuktyeti chardyudgārakāraṇamantareṇa vyādhiprabhāvādevetyarthaḥ| ativṛttapurīṣatā udāvartaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">sarveṣvapi khalveteṣu gulmeṣu na kaścidvātādṛte sambhavati gulmaḥ| teṣāṃ sānnipātikamasādhyaṃ jñātvā naivopakrameta, ekadoṣaje tu yathāsvamārambhaṃ praṇayet, saṃsṛṣṭāṃstu sādhāraṇena karmaṇopacaret| yaccānyadapyaviruddhaṃ manyeta tadapyavacārayedvibhajya gurulāghavamupadravāṇāṃ, gurūnupadravāṃstvaramāṇaścikitsejjaghanyamitarān| tvaramāṇastu viśeṣamanupalabhamāno gulmeṣvātyayike karmaṇi vātacikitsitaṃ praṇayet, snehasvedau vātaharau snehopasaṃhitaṃ ca mṛdu virecanaṃ bastīṃśca; amlalavaṇamadhurāṃśca rasān yuktyā'vacārayet| mārute hyupaśānte svalpenāpi prayatnena śakyo'nyo'pi doṣo niyantuṃ gulmeṣviti||16||</seg> <seg type="unit" n="17">bhavati cātra- gulmināmanilaśāntirupāyaiḥ sarvaśo vidhivadācaritavyā| mārute hyavajite'nyamudīrṇaṃ doṣamalpamapi karma nihanyāt||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-17">pittādikṛteṣvapi tu gulmeṣu samprāptisiddhasya vātasya prādhānyamāha- sarveṣvapītyādi| sādhāraṇeneti saṃsṛṣṭobhayadoṣapratyanīkena| yaccānyadapīti saṃsarge ekadoṣopaśamakamapi| aviruddhamiti upadravāṇāṃ gurūṇāmaviruddham| vibhajyeti gurulāghavaṃ vibhajya| tenaikadoṣapraśamanamapi tadeva kartavyaṃ yadgurūpadravapraśamanaṃ bhavatīti bhāvaḥ| etadevāha- gurūnityādi| sarvagulmānāṃ vātamūlatvena vātanirapekṣacikitsāviśeṣānupalambhe vātacikitsaiva tvarayā kartavyetyāha- tvaramāṇastvityādi| ātyayike karmaṇi ‘kriyamāṇe’ iti śeṣaḥ| alpamapīti karmaviśeṣaṇam||16-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tatra ślokaḥ- saṅkhyā nimittaṃ rūpāṇi pūrvarūpamathāpi ca| diṣṭaṃ nidāne gulmānāmekadeśaśca karmaṇām||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">saṅgrahe ekadeśaśca karmaṇāmiti cikitsitānām||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne gulmanidānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ nidānasthāne gulmanidānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ca.2.4">
          <head>pramehanidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pramehanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">tridoṣakopanimittā viṃśatiḥ pramehā bhavanti vikārāścāpare'parisaṅkhyeyāḥ| tatra yathā tridoṣaprakopaḥ pramehānabhinirvartayati tathā'nuvyākhyāsyāmaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-3">dakṣādhvare gulmamanu pramehotpādāt pramehābhidhānaṃ; vacanaṃ hi- “haviḥprāśānmehakuṣṭhayorjanma” (ni.a.8) iti| tridoṣaprakopanimittā iti sarvameheṣveva tridoṣāḥ kāraṇam, adhikatvācca ślaiṣmikādivyapadeśa iti darśayati| suśrute'pyuktaṃ- “sarva eva mehāḥ sarvadoṣajāḥ” (ni.a.6) iti| vikārā iti pramehaliṅgopadravarūpāḥ; kiṃvā, anye'pi ye kecana tridoṣajāste grāhyāḥ||1-3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">iha khalu nidānadoṣadūṣyaviśeṣebhyo vikāravighātabhāvābhāvaprativiśeṣā bhavanti| yadā hyete trayo nidānādiviśeṣāḥ parasparaṃ nānubadhnantyathavā <note place="foot" type="variant" n="1">‘nānubadhnanti na tadā vikārābhinirvṛttirbhavati| athāprakarṣādabalīyāṃso'nubadhnanti na tadā'vaśyaṃ vikārābhinirvṛttirbhavati, cirādvā'pyabhinirvartante vikārāḥ, tanavo vā bhavanti, ayathoktasarvaliṅgā vā’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note> kālaprakarṣādabalīyāṃso'thavā'nubadhnanti na tadā vikārābhinirvṛttiḥ, cirādvā'pyabhinirvartante, tanavo vā bhavantyayathoktasarvaliṅgā vā; viparyaye viparītāḥ; iti sarvavikāravighātabhāvābhāvaprativiśeṣābhinirvṛttiheturbhavatyuktaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">ihetyādau nidānādīnāṃ viśeṣāḥ parasparānubandhitvādayo'gre vakṣyamāṇā jñeyāḥ| vikārāṇāṃ vighātasyotpattipratibandhasya bhāvo vighātabhāvaḥ, vikārāṇāṃ vighātasyābhāvo vikārajananamiti vikāravighātabhāvābhāvau, tayoḥ prativiśeṣā vikāravighātabhāvābhāvaprativiśeṣāḥ| tatra vikārāṇāṃ vighātabhāvasya prativiśeṣāḥ- vikārājananaṃ, tathā cireṇa ca jananam, aṇuvikārajananaṃ vā, asarvaliṅgavikārajananaṃ vā'gre vakṣyamāṇam| vighātābhāvaprativiśeṣāstu vikārājananādiviparyayeṇāgre vakṣyamāṇāḥ| uktaphakkikārthaṃ vyākaroti- yadetyādi| parasparaṃ nānubadhnanti parasparaṃ pratikūlā bhavanti, anubandho hyanukūle'bhipretaḥ| tatra tadeva nidānaṃ doṣamanubadhnāti, yadbhūyaḥsāmānyādavirodhena doṣaṃ dūṣayati| doṣasya dūṣyānubandhitvaṃ yad- dūṣyaṃ vyādhikāraṇaṃ sāmānyaguṇatvādidharmayogādavirodhena dūṣayati| tathā dūṣyasya ca doṣānubandhitvaṃ yad- doṣasya dūṣaṇaṃ prati śithilatvasamānaguṇatvādinā''nukūlyenāvasthānam| tathā doṣasya cedameva nidānānubandhitvaṃ yat- nidānaṃ doṣajananaṃ prati samānaguṇatvaṃ, samānaguṇatayā hi doṣo nidānasya vyādhijananaṃ pratyanukūlo bhavati| etadudāharaṇānāṃ ca viparyayeṇānanubandho boddhavyaḥ| nidānasya ca doṣānanubandhaḥ samānāsamānaguṇayogāt kiñciddoṣajanane boddhavyaḥ, sarvathā doṣavaiparītye tathā doṣajananaṃ pratyudāsīnatve ca nidānasya nidānatvameva na syāt; janakaṃ hi nidānamucyate| athavā kālaprakarṣāditi anubadhnantīti sambandhaḥ; kālaprakarṣādanubadhnantīti kālaprakarṣāt parasparaṃ nidānādayo'nuguṇā bhavanti yadā, tadā vikārā cirādabhinirvartanta iti jñeyam| yadā parasparaṃ nānubadhnanti, na tadā vikārābhinirvṛttirbhavatīti yojanīyam| kālaprakarṣāccānubandho nidānasya doṣeṇa tadā bhavati, yadā heturvicchedaṃ kṛtvā punaḥ sevyate; kāla eva vā cireṇa samānaguṇatayā heturūpaḥ prāpyata ityādi tarkyam| abalīyāṃso'thavā'nubadhnantīti nidānaṃ yadā'lpaṃ bhavati tadā stokadoṣaṃ karoti, doṣaśca stokaḥ stokaṃ ca dūṣyaṃ dūṣayatītyādi jñeyam| yadā cā(vā')balīyāṃso'nubadhnanti, tadā tanavo vā vikārā bhavanti, ayathoktasarvaliṅgā vā bhavantīti yojyaṃ; tanavaḥ alpamātrāḥ, ayathoktasarvaliṅgā iti yena prakāreṇa liṅgānyuktāni na tena prakāreṇa sarvāṇi liṅgāni bhavantītyarthaḥ| evamete nidānādīnāmananubandhaviśeṣakṛtā vikāravighātabhāvasya prativiśeṣā uktāḥ| samprati nidānādīnāṃ parasparānubandhaviśeṣakṛtān vikārāṇāṃ vighātābhāvaviśeṣānāha- viparyaye viparītā iti| viparyaya iti nidānādīnāmanubandhe tathā śīghrānubandhe tathā balavatāṃ cānubandhe; viparītā iti nirvartamānā vikārāḥ, tathā śīghraṃ nirvartamānāḥ, tathā mahānto yathoktasarvaliṅgāśceti yathāsaṅkhyaṃ boddhavyam| upasaṃharati- itītyādi| etacca prakaraṇaṃ sarvavikārasādhāraṇamapi pramehasya parasparānubandhibhireva nidānādibhirjanyatvaṃ bhavatīti khyāpayituṃ pramehanidāne kṛtam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatreme trayo nidānādiviśeṣāḥ śleṣmanimittānāṃ pramehāṇāmāśvabhirnirvṛttikarā bhavanti; tadyathā- hāyanakayavakacīnakoddālakanaiṣadhetkaṭamukundakamahāvrīhipramodakasugandhakānāṃ navānāmativelamatipramāṇena copayogaḥ, tathā sarpiṣmatāṃ navahareṇumāṣasūpyānāṃ, grāmyānūpaudakānāṃ ca māṃsānāṃ, śākatilapalalapiṣṭānnapāyasakṛśarāvilepīkṣuvikārāṇāṃ, kṣīranavamadyamandakadadhidravamadhurataruṇaprāyāṇāṃ copayogaḥ, mṛjāvyāyāmavarjanaṃ, svapnaśayanāsanaprasaṅgaḥ, yaśca kaścidvidhiranyo'pi śleṣmamedomūtrasañjananaḥ, sa sarvo nidānaviśeṣaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">samprati prakṛte kaphajādimehe parasparānubandhino nidānādiviśeṣānāha- tatretyādi| iha kapha evāgre'bhidhīyate, bhūripramehakartṛtvāt| hāyanakādayo dhānyaviśeṣāḥ| ativelamiti punaḥ punaḥ| hareṇuḥ vartulakalāyaḥ| tilataṇḍulamāṣakṛtamannaṃ kṛśarā| mṛjā udvartanam| sarvaḥ sa nidānaviśeṣa iti evambhūtameva nidānaṃ pramehakartuḥ śleṣmaṇaḥ kāraṇamityarthaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">bahudravaḥ śleṣmā doṣaviśeṣaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">bahudravaḥ śleṣmā doṣaviśeṣa iti bahudrava eva kapho mehajanako nālpadrava iti||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">bahvabaddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘yogīndranāthasenastu ‘bahubaddhaṃ’ iti paṭhati, ‘bahubaddhaṃ citam’ iti ca vyākhyānayati</note> medo māṃsaṃ śarīrajakledaḥ śukraṃ śoṇitaṃ vasā majjā lasīkā rasaścaujaḥsaṅkhyāta iti dūṣyaviśeṣāḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">abaddhamiti asaṃhatam| atra tu bahutvamaghanatvaṃ ca yathāyogyatayā boddhavyam| tena, medasi māṃse vasāmajjñośca dvayamapi, śeṣeṣu bahutvam| ojaḥsaṅkhyāta iti ojorūpa eva| vakṣyati hi pramehacikitsite- “majjā rasaujaḥ piśitaṃ ca dūṣyāḥ” (ci.a.5) iti| itiśabdo bahvabaddhamedaādīn pratyavamṛśati; kiṃvā ‘saṅkhyātāḥ’ iti pāṭhaḥ sugamaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">trayāṇāmeṣāṃ nidānādiviśeṣāṇāṃ sannipāte kṣipraṃ śleṣmā prakopamāpadyate, prāgatibhūyastvāt; sa prakupitaḥ kṣiprameva śarīre visṛptiṃ labhate, śarīraśaithilyāt; sa visarpañ śarīre medasaivādito miśrībhāvaṃ gacchati, medasaścaiva bahvabaddhatvānmedasaśca guṇaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhatvāt; sa medasā miśrībhavan dūṣayatyenat, vikṛtatvāt; sa vikṛto duṣṭena medasopahitaḥ śarīrakledamāṃsābhyāṃ saṃsargaṃ gacchati, kledamāṃsayoratipramāṇābhivṛddhatvāt; sa māṃse māṃsapradoṣāt pūtimāṃsapiḍakāḥ śarāvikākacchapikādyāḥ sañjanayati, aprakṛtibhūtatvāt; śarīrakledaṃ punardūṣayan mūtratvena pariṇamayati, mūtravahānāṃ ca srotasāṃ vaṅkṣaṇabastiprabhavāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘vṛkkabastiprabhavāṇāṃ’ iti pāṭhaścet sādhu</note> medaḥkledopahitāni gurūṇi mukhānyāsādya pratirudhyate; tataḥ pramehāṃsteṣāṃ sthairyamasādhyatāṃ vā janayati, prakṛtivikṛtibhūtatvāt||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">sannipāte melake| prakopamāpadyata iti pramehakaraṇāyodyato bhavati| kutaḥ pramehakaraṇāyodyato bhavatītyāha- prāgatibhūyastvāt| prāgiti utpādakāla eva| yasmāt pramehakaraṇaṃ pratyabhimukho bhūyāṃśca kapho bhūtastata ityarthaḥ| pramehanidānena hi kapho'yaṃ pramehakaraṇābhimukha eva janito bhūriśca; tato bhūritvāt tathā pramehakaraṇaśaktiyogācca tathā prakupyatīti yuktam| visṛptiṃ visaraṇam| medasaśca guṇānāṃ guṇaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhatvādityādi|- medaso guṇānāṃ madhurasnehagauravādīnāṃ śleṣmaṇo guṇairguruśītādibhirbhūrisāmānyādityarthaḥ; samānaṃ hi samānena milatīti bhāvaḥ| vikṛtatvāditivacanena prakṛtena śleṣmaṇā sambandho medodūṣako na bhavati, kintarhi vikṛtenaiveti darśayati| atipramāṇavṛddhatvāditi atiśayitapramāṇayogena vṛddhatvāt; na guṇātiyogamātreṇa vṛddhatvamiha, kintarhyavayavopacayenetyarthaḥ| pūtimāṃsavatyaḥ piḍakāḥ pūtimāṃsapiḍakāḥ| aprakṛtibhūtatvāditi māṃsapradoṣeṇa nānāvidhaśarāvikādijanakatvaśaktitvāditīha boddhavyam| tena, aprakṛtabhūtatvāditivacanaṃ hi viśeṣārthatvānna punaruktam| āsādya pratirudhyata iti gatvā'vatiṣṭhate| prakṛtivikṛtibhūtatvāditi prakṛtibhūtairguṇaiḥ sarvaireva vikṛtatvāt; sarva eva yasmācchleṣmaṇo guṇā vikṛtāstasmāt prakopaprakarṣāt sthiro bhavati, atiprakarṣāttvasādhya ityarthaḥ| kiṃvā prakṛtibhūtaḥ śleṣmā samāne dūṣye medovasādau, vikṛtibhūtaścāsamāne śoṇitādau; tena samānāsamānatvādityarthaḥ| tathā ca samānadūṣyaprāptyā balitvam, asamānadūṣyaprāptyā ca viruddhopakramatvaṃ kaphasya bhavati; tataśca sthairyamasādhyatā vā yukteti mantavyam||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śarīrakledastu śleṣmamedomiśraḥ praviśan mūtrāśayaṃ mūtratvamāpadyamānaḥ ślaiṣmikairebhirdaśabhirguṇairupasṛjyate vaiṣamyayuktaiḥ; tadyathā- śvetaśītamūrtapicchilācchasnigdhagurumadhurasāndraprasādamandaiḥ, tatra yena guṇenaikenānekena vā bhūyastaramupasṛjyate <note place="foot" type="variant" n="4">‘bhūyasā samupagṛhyate’ iti pā.</note> tatsamākhyaṃ gauṇaṃ nāmaviśeṣaṃ prāpnoti||9||</seg> <seg type="unit" n="10">te tu khalvime daśa pramehā nāmaviśeṣeṇa bhavanti; tadyathā- udakamehaśca, ikṣuvālikārasamehaśca, sāndramehaśca, sāndraprasādamehaśca, śuklamehaśca, śukramehaśca, śītamehaśca, sikatāmehaśca, śanairmehaśca, ālālamehaśceti||10||</seg> <seg type="unit" n="11">te daśa pramehāḥ sādhyāḥ; samānaguṇamedaḥsthānakatvāt, kaphasya prādhānyāt, samakriyatvācca||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-11">samprati yathā kaphamehāḥ kaphaguṇayogāddaśa bhavanti tathā prāha- śarīretyādi| vaiṣamyamiha vṛddhikṛtameva boddhavyaṃ, kṣayarūpavaiṣamyasyaivaṃrūpavyādhyajanakatvāt| vaiṣamya eva vṛddhavṛddhataratvādinā hānivṛddhī boddhavye; tena śvetādiguṇavṛddhyā ye śukramehādaya uktāḥ, teṣvapītare śleṣmaguṇā hānivṛddhirūpavaiṣamyayuktāḥ santītyarthaḥ| kiṃvā vaiṣamye sati kvaciddvayoḥ kvacittrayāṇāṃ kvaciccaturṇāṃ guṇānāṃ vṛddhirbhavatīti darśayati| tena guṇasaṅkhyotkarṣāpakarṣāddhānivṛddhī jñeye| naceha śvetādidaśaguṇayogādyathāsaṅkhyaṃ daśa pramehāḥ, kintu vyastasamastaguṇayogācca; ata evāha- yena guṇenaikaikenānekena vetyādi| sāndraprasādaśabdenaika eva guṇo gaṇanīyaḥ; sāndramehavyapadeśastu sāndraprasādaguṇaikadeśenodbhūtena jñeyaḥ| tatsamākhyamityādau tatsamākhyaṃ vā gauṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘tadgauṇaṃ’ iti pā.</note> vā nāmaviśeṣaṃ prāpnotīti yojanīyam| tadguṇasya samā ākhyā yasya tat tatsamākhyaṃ nāma, yathā- śītameha-śuklameha-sāndrameheṣu; atra hi śītādiguṇākhyayaiva mehā vyapadiśyante, itareṣu tūdakamehādiṣu na śvetādiguṇasañjñātulyaṃ nāma, kiṃ tarhi śleṣmaṇo <note place="foot" type="variant" n="6">‘śleṣmaṇa eva guṇayuktodakāditulyatvena’ iti pā.</note> naikaguṇayuktodakāditulyatvena guṇayogapravṛttatvādgauṇamudakameha iti; acchasitaśītādikaphaguṇayogādgauṇamudakameha iti nāma bhavati| evamanyatrāpyanusaraṇīyam| udakādayastviha kaphaguṇamelakalakṣaṇārthāstattatkaphaguṇayuktā upāttāḥ sañjñākaraṇārtham||9-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tatra ślokāḥ śleṣmapramehaviśeṣavijñānārthā bhavanti-||12||</seg> <seg type="unit" n="13">acchaṃ bahu sitaṃ śītaṃ nirgandhamudakopamam| śleṣmakopānnaro mūtramudamehī pramehati||13||</seg> <seg type="unit" n="14">atyarthamadhuraṃ śītamīṣatpicchilamāvilam| kāṇḍekṣurasamaṅkāśaṃ śleṣmakopāt pramehati||14||</seg> <seg type="unit" n="15">yasya paryuṣitaṃ mūtraṃ sāndrībhavati bhājane| puruṣaṃ kaphakopena tamāhuḥ sāndramehinam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">yasya saṃhanyate mūtraṃ kiñcit kiñcit prasīdati| sāndraprasādamehīti tamāhuḥ śleṣmakopataḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">śuklaṃ piṣṭanibhaṃ mūtramabhīkṣṇaṃ yaḥ pramehati| puruṣaṃ kaphakopena tamāhuḥ śuklamehinam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā muhurmehati yo naraḥ| śukramehinamāhustaṃ puruṣaṃ śleṣmakopataḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">atyarthamadhuraṃ śītaṃ mūtraṃ mehati yo bhṛśam| śītamehinamāhustaṃ puruṣaṃ śleṣmakopataḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">mūrtānmūtragatān doṣānaṇūnmehati yo naraḥ| sikatāmehinaṃ vidyāttaṃ naraṃ śleṣmakopataḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">mandaṃ mandamavegaṃ tu kṛcchraṃ yo mūtrayecchanaiḥ| śanairmehinamāhustaṃ puruṣaṃ śleṣmakopataḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">tantubaddhamivālālaṃ picchilaṃ yaḥ pramehati| ālālamehinaṃ vidyāttaṃ naraṃ śleṣmakopataḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">ityete daśa pramehāḥ śleṣmaprakopanimittā vyākhyātā bhavanti||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-23">viśeṣavijñānārthā bhavantīti parasparabhinnalakṣaṇapratipādakā ityarthaḥ| udakopamamiti udakavarṇāditulyam| nanu, ikṣuvālikāmehe kāṇḍekṣurasasaṅkāśamiti kimityucyate, ikṣuvālikākāṇḍekṣvorarthāntaratvāt| naivam, ikṣuvālikārasasya tathā kāṇḍekṣurasasya caikarūpatāpratipādanārthamubhayorupādānaṃ; kiṃvā, kāṇḍekṣurasatulyo'pi tathekṣuvālikārasatulyaścekṣuvālikāmeho bhavatītyubhayopādānāddarśayati <note place="foot" type="variant" n="7">‘ubhayopādānāṃ’ iti pā.</note>| saṃhanyate styānībhavati| mūrtāniti kaṭhinān| doṣāniti jātau bahuvacanaṃ, yena doṣo'traika eva prabhūtaḥ kaphaḥ| tantubaddhaṃ tantuvaddīrghamityarthaḥ| lālāmivālālaṃ, samantāllālārūpamityarthaḥ| prati prati mehaṃ ca śleṣmakopata ityādivacanaṃ sukhagrahaṇārtham <note place="foot" type="variant" n="8">‘granthasaundaryārtham’ iti pā.</note>| naceha vācyam- yat- yathā śleṣmaguṇā daśa pramehāñjanayanti, tathā kimityaparānapi guṇasaṃsargādvikalpāntareṇa na kurvantīti; yato bhāvasvabhāvo'yaṃ- yathā dṛṣṭa eva paraṃ kalpyate nādṛṣṭaḥ; nahi satyapi bhūtasaṃsargabhūyastve rasabhūyastvaṃ bhavatīti vyavasthitameva||12-23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanopasevinastathā'titīkṣṇātapāgnisantāpaśrama krodhaviṣamāhāropasevinaśca tathāvidhaśarīrasyaiva kṣipraṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘pittamāśu’ iti pā.</note> pittaṃ prakopamāpadyate, tattu prakupitaṃ tayaivānupūrvyā pramehānimān ṣaṭ kṣiprataramabhinirvartayati||24||</seg> <seg type="unit" n="25">teṣāmapi tu khalu pittaguṇaviśeṣeṇaiva nāmaviśeṣā bhavanti; tadyathā- kṣāramehaśca, kālamehaśca, nīlamehaśca, lohitamehaśca, māñjiṣṭhamehaśca, hāridramehaśceti||25||</seg> <seg type="unit" n="26">te ṣaḍbhireva kṣārāmlalavaṇakaṭukavisroṣṇaiḥ pittaguṇaiḥ pūrvavadyuktā bhavanti||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-26">uṣṇetyādinā pittamehanidānam| ṣaṭ kṣiprataramiti śleṣmapramehāpekṣayā; śleṣmaṇo hi kṣiprakāri pittaṃ, tena kṣipratarotpādo yuktaḥ| pūrvavadyuktā bhavantīti vaiṣamyahānivṛddhiyuktairityarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">śleṣmavadvṛddhihāniyuktā evetyarthaḥ’ iti pā.</note>||24-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">sarva eva te yāpyāḥ saṃsṛṣṭadoṣamedaḥsthānatvādviruddhopakramatvācceti||27||</seg> <seg type="unit" n="28">tatra ślokāḥ pittapramehaviśeṣavijñānārthā bhavanti-||28||</seg> <seg type="unit" n="29">gandhavarṇarasasparśairyathā kṣārastathāvidham| pittakopānnaro mūtraṃ kṣāramehī pramehati||29||</seg> <seg type="unit" n="30">masīvarṇamajasraṃ yo mūtramuṣṇaṃ pramehati| pittasya parikopeṇa taṃ vidyāt kālamehinam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">cāṣapakṣanibhaṃ mūtramamlaṃ mehati yo naraḥ| pittasya parikopeṇa taṃ vidyānnīlamehinam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">visraṃ lavaṇamuṣṇaṃ ca raktaṃ mehati yo naraḥ| pittasya parikopeṇa taṃ vidyādraktamehinam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">mañjiṣṭhodakasaṅkāśaṃ bhṛśaṃ visraṃ pramehati| pittasya parikopāttaṃ vidyānmāñjiṣṭhamehinam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">haridrodakasaṅkāśaṃ kaṭukaṃ yaḥ pramehati| pittasya parikopāttaṃ vidyāddhāridramehinam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">ityete ṣaṭ pramehāḥ pittaprakopanimittā vyākhyātā bhavanti||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-35">saṃsṛṣṭadoṣamedaḥsthānatvāditi saṃsṛṣṭaṃ sannikṛṣṭaṃ doṣasya pittasya medasaśca sthānaṃ yasmāt; pittasya hyāmāśayaḥ sthānaṃ, tathā medaso'pi yat sthānaṃ vapāvahanaṃ, tadapyāmāśayaikadeśa eva; tena doṣadūṣyayoḥ sthānapratyāsattyā dūṣaṇaṃ nityaṃ pratyāsannatvāddurjayamiti bhāvaḥ| kiṃvā saṃsṛṣṭadoṣaṃ medorūpaṃ sthānaṃ yasya sa tathā, eṣa viruddhopakramatve hetuḥ| tena, yasmāt pittarūpeṇa doṣeṇa sambaddhaṃ medorūpaṃ sthānaṃ, tasmādviruddhopakramatā| yaddhi pittasya madhuraśītādi pathyaṃ, tadapathyaṃ medasaḥ; yacca medasaḥ kaṭukādi pathyaṃ, tadapathyaṃ pittasya| cakārādvyādhiprabhāvācca yāpyatvamiti darśayati||27-35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">kaṣāyakaṭutiktarūkṣalaghuśītavyavāyavyāyāmavamanavirecanāsthāpana-śirovirecanātiyogasandhāraṇānaśanābhighātātapodvegaśokaśoṇitātiṣeka- jāgaraṇaviṣamaśarīranyāsānupasevamānasya tathāvidhaśarīrasyaiva kṣipraṃ vātaḥ prakopamāpadyate||36||</seg> <seg type="unit" n="37">sa prakupitastathāvidhe śarīre visarpan yadā vasāmādāya mūtravahāni srotāṃsi pratipadyate tadā vasāmehamabhinirvartayati; yadā punarmajjānaṃ mūtrabastāvākarṣati tadā majjamehamabhinirvartayati; yadā tu lasīkāṃ mūtrāśaye'bhivahanmūtramanubandhaṃ cyotayati lasīkātibahutvādvikṣepaṇācca vāyoḥ khalvasyātimūtrapravṛttisaṅgaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">“mūtrātipravṛttisaṅgamiti mūtrasya pravṛttiśca saṅgaśca tayoḥ samāhāraḥ tat tathā| samāhārakaraṇānniḥśeṣeṇa na mūtrātipravṛttiṃ karoti, kintu saṅgapūrvakamūtrātipravṛttiṃ karoti, sāvaśeṣamūtrātikṣaraṇaṃ karotītyarthaḥ” iti gaṅgādharaḥ</note> karoti, tadā sa matta iva gajaḥ kṣaratyajasraṃ mūtramavegaṃ, taṃ hastimehinamācakṣate; ojaḥ punarmadhurasvabhāvaṃ, tad yadā raukṣyādvāyuḥ kaṣāyatvenābhisaṃsṛjya mūtrāśaye'bhivahati tadā madhumehaṃ karoti||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36-37">rūkṣetyādi vātamehasya nidānam| mūtrabastāvākarṣati mūtrabastau sthita ākarṣati, arthānmūtrabastimeva nayati| lasīkā māṃsatvagantare udakabhāgaḥ| vakṣyati hi śārīre- “yanmāṃsatvagantare udakaṃ, tallasīkāśabdaṃ labhate” (śā.a.7) ityādi| anubandhamiti avicchedena| cyotayatīti pātayati| raukṣyādvāyuḥ kaṣāyatvenābhisaṃsṛjyeti madhuramapyojo vāyuḥ prabhāvāt kaṣāyarasayuktaṃ kṛtvā raukṣyānmūtrāśaye'bhivahati, mūtrāśayaṃ raukṣyācchedayitvā rūkṣaṃ ca kṛtvā nayatyojaḥ; svamahimnā ca vāyurojaḥ kaṣāyaṃ karoti, yato vāto hi vṛddhaḥ prabhāvāt kaṣāyarasaṃ karoti||36-37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">imāṃścaturaḥ pramehān vātajānasādhyānācakṣate bhiṣajaḥ, mahātyayikatvādviruddhopakramatvācceti||38||</seg> <seg type="unit" n="39">teṣāmapi pūrvavadguṇaviśeṣeṇa nāmaviśeṣā bhavanti; tadyathā- vasāmehaśca, majjamehaśca, hastimehaśca, madhumehaśceti||39||</seg> <seg type="unit" n="40">tatra ślokā vātapramehaviśeṣavijñānārthā bhavanti-||40||</seg> <seg type="unit" n="41">vasāmiśraṃ vasābhaṃ vā muhurmehati yo naraḥ| vasāmehinamāhustamasādhyaṃ vātakopataḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">majjānaṃ saha mūtreṇa muhurmehati yo naraḥ| majjamehinamāhustamasādhyaṃ vātakopataḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">hastī matta ivājasraṃ mūtraṃ kṣarati yo bhṛśam| hastimehinamāhustamasādhyaṃ vātakopataḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">kaṣāyamadhuraṃ pāṇḍu rūkṣaṃ mehati yo naraḥ| vātakopādasādhyaṃ taṃ pratīyānmadhumehinam||44||</seg> <seg type="unit" n="45">ityete catvāraḥ pramehā vātaprakopanimittā vyākhyātā bhavanti||45||</seg> <seg type="unit" n="46">evaṃ tridoṣaprakopanimittā viṃśatiḥ pramehā vyākhyātā bhavanti||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38-46">mahātyayikatvāditi majjaprabhṛtisārabhūtadhātukṣayakaratvāt| viruddhopakramatvaṃ tu yadvāyoḥ snigdhādi pathyaṃ, tanmedaso'pathyamityādi jñeyam||38-46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">trayastu khalu doṣāḥ prakupitāḥ pramehānabhinirvartayiṣyanta imāni pūrvarūpāṇi darśayanti; tadyathā- jaṭilībhāvaṃ keśeṣu, mādhuryamāsyasya, karapādayoḥ suptatādāhau, mukhatālukaṇṭhaśoṣaṃ, pipāsām, ālasyaṃ, malaṃ kāye, kāyacchidreṣūpadehaṃ, paridāhaṃ suptatāṃ cāṅgeṣu, ṣaṭpadapipīlikābhiśca śarīramūtrābhisaraṇaṃ, mūtre ca mūtradoṣān, visraṃ śarīragandhaṃ, nidrāṃ, tandrāṃ ca sarvakālamiti||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="47">trayastviti trayo'pītyarthaḥ| tena, sarvapramehāṇāmapyetadeva samānaṃ pūrvarūpamiti darśayati||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">upadravāstu khalu pramehiṇāṃ tṛṣṇātīsārajvaradāhadaurbalyārocakāvipākāḥ pūtimāṃsapiḍakālajīvidradhyādayaśca tatprasaṅgādbhavanti||48||</seg> <seg type="unit" n="49">tatra sādhyān pramehān saṃśodhanopaśamanairyathārhamupapādayaṃścikitsediti||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="48-49">tatprasaṅgādbhavantīti pramehātyanubandhādbhavantītyarthaḥ||48-49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">bhavanti cātra- gṛdhnumabhyavahāryeṣu snānacaṅkramaṇadviṣam| pramehaḥ kṣipramabhyeti nīḍadrumamivāṇḍajaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">mandotsāhamatisthūlamatisnigdhaṃ mahāśanam| mṛtyuḥ prameharūpeṇa kṣipramādāya gacchati||51||</seg> <seg type="unit" n="52">yastvāhāraṃ śarīrasya dhātusāmyakaraṃ naraḥ| sevate vividhāścānyāśceṣṭāḥ sa sukhamaśnute||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50-52">yādṛśe puruṣe prameho bhavati prāyastamāha- gṛdhnumityādi|- gṛdhnuṃ lubdham| nīḍadrumaḥ pakṣiṇāṃ vāsavṛkṣaḥ| mṛtyuḥ prameharūpeṇetyādivacanānmandotsāhādiyukte prameho jāto'sādhya eva bhavatīti darśayati| vividhāścānyāśceṣṭā iti dhātusāmyakarā ityarthaḥ||50-52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">tatra ślokāḥ- heturvyādhiviśeṣāṇāṃ pramehāṇāṃ ca kāraṇam| doṣadhātusamāyogo rūpaṃ vividhameva ca||53||</seg> <seg type="unit" n="54">daśa śleṣmakṛtā yasmāt pramehāḥ ṣaṭ ca pittajāḥ| yathā ca vāyuścaturaḥ pramehān kurute balī||54||</seg> <seg type="unit" n="55">sādhyāsādhyaviśeṣāśca pūrvarūpāṇyupadravāḥ| pramehāṇāṃ nidāne'smin kriyāsūtraṃ ca bhāṣitam||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="53-55">saṅgrahe vyādhiviśeṣāṇāmityanena ‘iha khalu’ ityādigranthaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘granthārthaṃ’ iti pā.</note> saṅgṛhṇāti| sādhyāsādhyaviśeṣā ityatrāsādhyaviśeṣatvena pittajānāṃ yāpyānāṃ grahaṇam||53-55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne pramehanidānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ nidānasthāne pramehanidānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ca.2.5">
          <head>kuṣṭhanidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kuṣṭhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pramehamanu prāgutpattau kuṣṭhotpādāt kuṣṭhanidānamucyate| vacanaṃ hi- “haviḥprāśānmehakuṣṭhayoḥ” (ni.a.8) iti||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">sapta dravyāṇi kuṣṭhānāṃ prakṛtirvikṛtimāpannāni <note place="foot" type="variant" n="1">‘prakṛtivikṛtimāpannāni’ iti pā.</note> bhavanti| tadyathā- trayo doṣā vātapittaśleṣmāṇaḥ prakopaṇavikṛtāḥ, dūṣyāśca śarīradhātavastvaṅmāṃsaśoṇitalasīkāścaturdhā <note place="foot" type="variant" n="2">‘cartudhā caturvidhāḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> doṣopaghātavikṛtā iti| etat saptānāṃ saptadhātukamevaṅgatamājananaṃ kuṣṭhānām, ataḥprabhavāṇyabhinirvartamānāni kevalaṃ śarīramupatapanti||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">sapta dravyāṇīti trayo doṣāścatvāri dūṣyāṇi| prakṛtiriti kāraṇamityarthaḥ| saptadravyāṇāṃ viśeṣaṇaṃ- vikṛtimāpannānīti| kiṃvā ‘prakṛtivikṛtimāpannāni’ iti pāṭhaḥ, tadā prakṛtyā kuṣṭhakāraṇena vikṛtimāpannānītyarthaḥ| etena ca yadā kuṣṭhajanakahetuvyatirekeṇa vātādīnāṃ vikṛtirbhavati na tadā kuṣṭhotpādo bhavati, kintu visarpotpāda iti darśayati; visarpe hi “raktaṃ lasīkā tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ| sarva eva prakupyanti visarpāṇāṃ samudbhave” (ci. a.21) iti vacanādeta eva sapta vikṛtāḥ kāraṇamityuktam| yadyapi kuṣṭhavisarpayordoṣadūṣyakṛtaṃ sāmyamasti, tathā'pi visarpaṇaśīlena raktapradhānena ca doṣeṇa visarpajanma, anyathā tu kuṣṭhajanmeti vyādhibhedotpattiḥ| ata eva “vividhaṃ sarpati yato visarpastena sañjñitaḥ” (ci. a.21) ityuktam| tathā, viśiṣṭaśoṇitaduṣṭivaśādeva visarpe prabalā vedanā bhavati, tathā raktacikitsāyāḥ prādhānyopadeśācca raktaprādhānyaṃ visarpe jñeyam| vacanaṃ hi- “ekatastāni sarvāṇi raktamokṣaṇamekataḥ” (ci. a.21) iti| anye tu bruvate- visarpe nāvaśyaṃ doṣadūṣyasaptakaduṣṭiḥ, kintu saptānāṃ tatra duṣṭiryogyatayā darśyate, kuṣṭhe tu sarvatra pratiniyamena saptakaduṣṭiriti| yathā kuṣṭhārambhakā doṣāḥ kupyanti yathā ca dūṣyāṇi, tadāha- tadyathetyādi| prakopaṇavikṛtā iti kuṣṭhanidānaprakopaṇavikṛtāḥ; anyathā prakopaṇavacanamanarthakaṃ syāt, vinā prakopaṇaṃ vyādhijanakavikṛtyabhāvāt| doṣopaghātavikṛtā ityanena doṣopaghātādeva dhātūnāṃ vikṛtirbhavatīti darśayati, na doṣamantarā dhātavo dūṣyantītyarthaḥ| kiṃvā, kuṣṭhakāraṇānāṃ dhātūnāṃ kṣayavṛddhimātrarūpavikṛtiṃ nirākṛtya doṣābhisambandharūpāṃ duṣṭiṃ grāhayati| saptadhātukaṃ saptadhātumelakaḥ| evaṅgatamiti uktakrameṇa vikṛtiṃ gatam| ājananaṃ kāraṇam| ataḥprabhavāṇīti etatkāraṇabhūtāni| abhinirvartamānānīti abhitaḥ prasarpamāṇāni| kevalaṃ kṛtsnaṃ dūṣyacatuṣṭayātiriktamapītyarthaḥ| etena, prathamotpattau kuṣṭhe caturdhātuduṣṭiniyamaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘saptadhātuduṣṭiniyamaḥ’ iti pā.</note>, utpannasya tvasthisirādidūṣaṇamapi bhavatīti darśayati| tatra suśrute kuṣṭhasya prathamaṃ tvagāśrayasya paścāduttarottaradhātūnāmanugamanamuktam- “evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ| krameṇa dhātūn vyāpnoti” (su. ni.a.5) ityādinā granthena, tadihāpyaviruddhameva| yena, sarvakuṣṭheṣu prathamaṃ tvacyeva vaikṛtaṃ bhavati viśeṣeṇa, paścādvaiśeṣikī duṣṭiḥ kālaprakarṣādraktādiṣu bhavati| caturdhātuduṣṭiśceha kuṣṭhotpāde sāmānyaduṣṭyabhiprāyeṇoktā, vaiśeṣikī tu duṣṭisteṣāṃ krameṇaiva bhavati| vaiśeṣikaduṣṭiśceha ‘kevalaṃ śarīramupatapanti’ iti vacanādvyākhyeyā| ata eva suśrute vaiśeṣikaduṣṭyabhiprāyeṇaiva- “kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśraye” (su. ni.a.5) ityādinā viśiṣṭaduṣṭilakṣaṇamuktam| iha tu yā sāmānyena caturdhātuduṣṭiruktā na sā tallakṣaṇayuktā, kintu kuṣṭhotpādamātrajñeyā; tena na virodhaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">na ca kiñcidasti kuṣṭhamekadoṣaprakopanimittam, asti tu khalu samānaprakṛtīnāmapi kuṣṭhānāṃ doṣāṃśāṃśavikalpānubandhasthānavibhāgena vedanāvarṇasaṃsthānaprabhāvanāmacikitsitaviśeṣaḥ| sa saptavidho'ṣṭādaśavidho'parisaṅkhyeyavidho vā bhavati| doṣā hi vikalpanairvikalpyamānā vikalpayanti vikārān, anyatrāsādhyabhāvāt| teṣāṃ vikalpavikārasaṅkhyāne'tiprasaṅgamabhisamīkṣya saptavidhameva kuṣṭhaviśeṣamupadekṣyāmaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">samprati tridoṣajanyatve'pi sarvakuṣṭhānāṃ yathā vātikādivyapadeśo bhavati tadāha- na ca kiñcidityādi| samānaprakṛtīnāmiti avāntaravikalparahitatulyavātādisaptakāraṇānām, avāntarabhedābhāve hi kāraṇānāṃ kāryasyāpyekarūpatvameva syāt| doṣāṃśāṃśavikalpasya tathā sthānasya ca vibhāgena vedanāviśeṣaḥ kuṣṭhe bhavatīti vākyārthaḥ| doṣāṇāmaṃśamaṃśaṃ prati vikalpoṃ'śāṃśavikalpaḥ; kvacidvāyuḥ svasya rūkṣāṃśena prakupito bhavati, kvacicchaityāṃśenetyādi| tathā doṣadūṣyarūpasthānavibhāgena ca vedanāviśeṣo bhavati; vacanaṃ hi- “tatra rasādisthāneṣu prakupitānāṃ doṣāṇāṃ yasmin yasmin sthāne ye ye vyādhayo bhavanti” (sū.a.28) ityādi| sthānaṃ ca yadyapi caturvidhadūṣyarūpamiha niyataṃ, tathā'pyeṣa doṣasyaiva dūṣye <note place="foot" type="variant" n="4">‘dūṣyasyaiva karmavyāptyādikṛtaḥ’ iti pā.</note> vyāptyādikṛtaḥ sthānavibhāgo jñeyaḥ| tatra vedanāviśeṣaḥ- “kāpālaṃ todabahulaṃ” (ci.a.7) ityādi, varṇaviśeṣaḥ- “yat kākaṇantikāvarṇaṃ” (ci.a.7) ityādi, saṃsthānaviśeṣaḥ- “yadṛṣyajihvāsaṃsthānaṃ” (ci.a.7) ityādi, prabhāvaviśeṣaḥ- sādhyatāsādhyatādi, nāmaviśeṣaḥ- kāpāla ityādi| yataśca samāne'pi hi kāraṇe doṣāṃśāṃśabalavikalpasthānavibhāgena vedanādiviśeṣaḥ kuṣṭhabhedako'sti, ataḥ saptavidha ityādi yojanīyam| saptavidha iti atraiva vakṣyamāṇamahākuṣṭhabhedena, aṣṭādaśavidhastu cikitsāvakṣyamāṇabhedena, aparisaṅkhyeyastu vedanādyavāntarabhedena| kuto'parisaṅkhyātā eva vikalpā bhavantītyāha- doṣā hītyādi| vikalpanairiti vividhabhedavikalpanairaṃśāṃśavikalpādibhiḥ, vikalpyamānā bhidyamānāḥ, vikalpayanti bhedayanti; vyādhikāraṇadoṣabhedāt kāryasyāpi vyādherbhedo bahuvidho bhavatīti bhāvaḥ| so'yaṃ doṣabhedakṛto bhedo'sādhye vyādhau neha kriyata ityāha- anyatretyādi| asādhyamiha pratyākhyeyamabhipretaṃ, yāpyabhedo hyasādhyasya kriyata eva yāpanārtham| evaṃ manyate- pratyākhyeye vyādhau sannapi doṣabhedakṛto bhedo'cikitsyatvena cikitsāviśeṣāpravartakatvānneha kriyate, sādhye tu cikitsābhedārthaṃ kriyata iti yuktam| sampratītaraprakāratyāgaṃ sahetukaṃ darśayan saptavidhābhidhānaṃ pratijānīte- teṣāmityādi| vikalpaiḥ sarvairvikārakathanaṃ vikalpavikārasaṅkhyānam| atiprasaṅgamiti atyabhidhānadoṣaprasaṅgam| nanu, yadi saptavidhakuṣṭhe'paraikādaśacikitsāvakṣyamāṇakuṣṭhāntarbhāvo bhavati, tadā saptavidhatvaṃ tathā'ṣṭādaśavidhatvaṃ ceti vidhādvayaṃ bhavati; yathā jvarāṇāmekavidhatvadvividhatvādi, atra hi sarvāsveva vidhāsu sarvāntarbhāvo'sti; na ceha saptamahākuṣṭhe kṣudrakuṣṭhapraveśo'sti, kiñcaivaṃ kṣudrakuṣṭhāpraveśe kathamihācāryo nidāne saptakuṣṭhābhidhānena kṛtī syāt? ucyate- iha saptavidhakuṣṭhābhidhānenaikadoṣajadvidoṣajatridoṣajakuṣṭhābhidhānaṃ kṛtaṃ- ‘vāte'dhikatare kāpālakuṣṭhaṃ’ ityādinā, na caitatprakāratrayāt prakārāntaraṃ kṣudrakuṣṭhānāmapyasti; tena kṣudrakuṣṭheṣu yat kuṣṭhaṃ yaddoṣajaṃ vaktavyaṃ tasyehoktataddoṣalakṣaṇayuktatvenāvarodho vyākhyeyaḥ, paraṃ kṣudrakuṣṭhe mahākuṣṭhoktadoṣalakṣaṇānāmalpatvaṃ bhavatīti jñeyam| atra “carmākhyamekakuṣṭhaṃ tu kiṭimaṃ savipādikam| kuṣṭhaṃ tvalasakaṃ jñeyaṃ prāyo vātakaphātmakam” (ci.a.7) ityādi cikitsite vakṣyamāṇagranthānurodhāt <note place="foot" type="variant" n="5">‘…granthānusārāt’ iti pā.</note> kṣudrakuṣṭhāntarbhāvo vyākhyeyaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">iha vātādiṣu triṣu prakupiteṣu tvagādīṃścaturaḥ pradūṣayatsu vāte'dhikatare kapālakuṣṭhamabhinirvartate, pitte tvaudumbaraṃ, śleṣmaṇi maṇḍalakuṣṭhaṃ, vātapittayoṛuṣyajihvaṃ, pittaśleṣmaṇoḥ puṇḍarīkaṃ, śleṣmamārutayoḥ sidhmakuṣṭhaṃ, sarvadoṣābhivṛddhau kākaṇakamabhinirvartate; evameṣa saptavidhaḥ kuṣṭhaviśeṣo bhavati| sa <note place="foot" type="variant" n="6">‘sa eva’ iti pā.</note> caiṣa bhūyastaratamataḥ prakṛtau vikalpyamānāyāṃ bhūyasīṃ vikāravikalpasaṅkhyāmāpadyate||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">kuṣṭhānāṃ kāpālādisañjñāḥ kapālādisādṛśyaprayuktāstathā śāstravyavahārasiddhāśca boddhavyāḥ; nahi sidhmasañjñāyāmanvayo'sti, tena śāstravyavahārasiddhaiva sidhmasañjñā| prakṛtau vikalpyamānāyāmiti kuṣṭhajanakakāraṇe bhidyamāne| vikalpasaṅkhyā bhedarūpasaṅkhyā| iha ca kṣudrakuṣṭhānabhidhānamuktanyāyena mahukuṣṭhāntargatatvādeveti boddhavyam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatredaṃ sarvakuṣṭhanidānaṃ samāsenopadekṣyāmaḥ- śītoṣṇavyatyāsamanānupūrvyopasevamānasya tathā santarpaṇāpatarpaṇābhyavahāryavyatyāsaṃ, madhuphāṇitamatsyalakucamūlakakākamācīḥ satatamatimātramajīrṇe ca samaśnataḥ, cilicimaṃ ca payasā, hāyanakayavakacīnakoddālakakoradūṣaprāyāṇi cānnāni kṣīradadhitakrakolakulatthamāṣātasīkusumbhasnehavanti, etairevātimātraṃ suhitasya ca vyavāyavyāyāmasantāpānatyupasevamānasya, bhayaśramasantāpopahatasya ca sahasā śītodakamavatarataḥ, vidagdhaṃ cāhārajātamanullikhya vidāhīnyabhyavaharataḥ, chardiṃ ca pratighnataḥ, snehāṃścāticarataḥ, trayo doṣāḥ yugapat prakopamāpadyante; tvagādayaścatvāraḥ śaithilyamāpadyante; teṣu śithileṣu doṣāḥ prakupitāḥ sthānamadhigamya santiṣṭhamānāstāneva tvagādīn dūṣayantaḥ kuṣṭhānyabhinirvartayanti||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">śītoṣṇavyatyāsaṃ śītoṣṇaparivartanam| anānupūrvyeti yathoktakramatyāgena; kramatyāgaścoṣṇaṃ niṣevya sahasā śītasevā, tadviparyayaśca; tathā anucite kāle śītoṣṇasevā| evaṃ santarpaṇāpatarpaṇābhyavahāryavyatyāsamapi anānupūrvyopasevyamānasyeti jñeyam| cilicimastantrakṛtā''treyabhadrakāpyīye darśito rohitabhedaḥ| sthānamadhigamyeti kuṣṭhajananānuguṇaṃ śithilatvagādisthānaṃ prāpya; kiṃvā sthānamiti janayitavyakuṣṭhaśarīradeśaṃ prāpyetyarthaḥ| santiṣṭhamānā iti vacanena sthirā eva doṣāḥ kuṣṭhajanakā bhavanti, na hi saraṇaśīlāstu iti darśayati||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">teṣāmimāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- asvedanamatisvedanaṃ pāruṣyamatiślakṣṇatā vaivarṇyaṃ kaṇḍūrnistodaḥ suptatā paridāhaḥ pariharṣo lomaharṣaḥ kharatvamūṣmāyaṇaṃ gauravaṃ śvayathurvīsarpāgamanamabhīkṣṇaṃ ca kāye kāyacchidreṣūpadehaḥ pakvadagdhadaṣṭabhagnakṣatopaskhaliteṣvatimātraṃ vedanā svalpānāmapi ca vraṇānāṃ duṣṭirasaṃrohaṇaṃ ceti||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">asvedanādipūrvarūpaṃ prabhāvāt| pariharṣo jhinajhinikā <note place="foot" type="variant" n="7">‘siṇasiṇikā’ iti pā.</note>||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tato'nantaraṃ kuṣṭhānyabhinirvartante, teṣāmidaṃ vedanāvarṇasaṃsthānaprabhāvanāmaviśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- rūkṣāruṇaparuṣāṇi viṣamavisṛtāni kharaparyantāni tanūnyudvṛttabahistanūni <note place="foot" type="variant" n="8">‘tanūni’ iti pā.</note> suptavatsuptāni <note place="foot" type="variant" n="9">‘suptasuptāni’ iti pā.</note> hṛṣitalomācitāni nistodabahulānyalpakaṇḍūdāhapūyalasīkānyāśugatisamutthānānyāśubhedīni jantumanti kṛṣṇāruṇakapālavarṇāni ca kapālakuṣṭhānīti vidyāt(1); tāmrāṇi tāmrakhararomarājībhiravanaddhāni bahalāni bahubahalapūyaraktalasīkāni kaṇḍūkledakothadāhapākavantyāśugatisamutthānabhedīni sasantāpakrimīṇi pakvodumbaraphalavarṇānyaudumbarakuṣṭhānīti vidyāt(2); snigdhāni gurūṇyutsedhavanti ślakṣṇasthirapītaparyantāni <note place="foot" type="variant" n="10">‘…pīnaparyantāni’ iti pā.</note> śuklaraktāvabhāsāni śuklaromarājīsantānāni bahubahalaśuklapicchilasrāvīṇi <note place="foot" type="variant" n="11">‘…śuklaraktapicchāsrāvīṇi’ iti pā.</note> bahukledakaṇḍūkrimīṇi saktagatisamutthānabhedīni parimaṇḍalāni maṇḍalakuṣṭhāni vidyāt(3); paruṣāṇyaruṇavarṇāni bahirantaḥśyāvāni nīlapītatāmrāvabhāsānyāśugatisamutthānānyalpakaṇḍūkledakrimīṇi dāhabhedanistoda(pāka)bahulāni śūkopahatopamavedanānyutsannamadhyāni tanuparyantāni karkaśapiḍakācitāni dīrghaparimaṇḍalānyṛṣyajihvākṛtīni ṛṣyajihvānīti vidyāt (4); śuklaraktāvabhāsāni raktaparyantāni raktarājīsirāsantatānyutsedhavanti bahubahalaraktapūyalasīkāni kaṇḍūkrimidāhapākavantyāśugatisamutthānabhedīni puṇḍarīkapalāśasaṅkāśāni puṇḍarīkāṇīti vidyāt (5); paruṣāruṇāni <note place="foot" type="variant" n="12">‘paruṣāruṇaviśīrṇāni bahistanūni’ iti pā.</note> viśīrṇabahistanūnyantaḥsnigdhāni śuklaraktāvabhāsāni bahūnyalpavedanānyalpakaṇḍūdāhapūyalasīkāni laghusamutthānānyalpabhedakrimīṇyalābupuṣpasaṅkāśāni sidhmakuṣṭhānīti vidyāt (6); kākaṇantikāvarṇānyādau paścāttu sarvakuṣṭhaliṅgasamanvitāni pāpīyasā <note place="foot" type="variant" n="13">‘pāpīyasāṃ sarvakuṣṭhaliṅgasambhavatvena’ iti pā.</note> sarvakuṣṭhaliṅgasambhavenānekavarṇāni kākaṇānīti vidyāt| tānyasādhyāni, sādhyāni punaritarāṇi||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">udvṛttabahistanūnīti <note place="foot" type="variant" n="14">‘udbhūtabahistanūni unmūlīkṛtabāhyadehāni’ iti pā.</note> ucchalīkṛtabāhyadehāni| suptavat suptāni atyarthāsparśajñānītyarthaḥ| kapālaḥ sthālyādikhaṇḍaḥ| saktāni cirabhāvīni gatyādīni yeṣāṃ te tathā| ṛṣyajihvalakṣaṇe bahiriti kuṣṭhaparyante, antariti vikṛtamadhyamucyate <note place="foot" type="variant" n="15">‘vikṛtaṃ madhye’ iti pā.</note>| ṛṣyo hariṇaviśeṣaḥ| puṇḍarīkapalāśaśabdena padmapuṣpadalamiha| viśīrṇabahistanūnītyatra tanuśabdaḥ pradeśe vartate; tena viśīrṇaparyantadeśānītyarthaḥ| sidhmakuṣṭhaṃ yathoktalakṣaṇaṃ sidhmapuṣpikāvyatiriktameva bruvate; sidhmapuṣpikābhiprāyeṇa ca suśrute sidhmakuṣṭhaṃ kṣudrakuṣṭheṣu paṭhitam| dadru tu suśrute mahākuṣṭhe paṭhitamapīha kṣudrakuṣṭhe paṭhitamuttarottaradhātvanupraveśābhāvāt tathā'tyarthapīḍārahitatvācca, suśrute tu tadanubandhitvaprakarṣānmahākuṣṭhe paṭhitam| sarvakuṣṭhaliṅgasamanvitānītyetetāvataivārthe labdhe punaḥ pāpīyasā sarvakuṣṭhaliṅgasambhavenetivacanādyadeva pāpīyaḥ kuṣṭhaliṅgaṃ, tadeva kākaṇake bhavati nānyaditi darśayati| pāpīyaseti atyarthapīḍākṛtā| kiṃvā pāpīyasetyādipunarvacanena sarvakuṣṭhaliṅgānāṃ kākaṇake pāpārabdhatvenāsādhyatāmatyarthapīḍākartṛtāṃ ca darśayati||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tatra yadasādhyaṃ tadasādhyatāṃ nātivartate, sādhyaṃ punaḥ kiñcit sādhyatāmativartate kadācidapacārāt| sādhyāni hi ṣaṭ kākaṇakavarjyānyacikitsyamānānyapacārato vā doṣairabhiṣyandamānānyasādhyatāmupayānti||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">kadācidityanenāgre <note place="foot" type="variant" n="16">‘kadācidvacanenāgre’ iti pā.</note> vakṣyamāṇasacikitsyamānatāpakṣāntaraṃ darśayati| apacārato veti utpanne'pi kuṣṭhe nidānasevanāt| abhiṣyandamānānīti āpūryamāṇāni||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">sādhyānāmapi hyupekṣyamāṇānāṃ tvaṅmāṃsaśoṇitalasīkākothakledasaṃsvedajāḥ krimayo'bhimūrcchanti; te bhakṣayantastvagādīn doṣāḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘doṣān’ iti pā.</note> punardūṣayanta imānupadravān pṛthak pṛthagutpādayanti- tatra vātaḥ śyāvāruṇavarṇaṃ paruṣatāmapi ca raukṣyaśūlaśoṣatodavepathuharṣasaṅkocāyāsastambhasuptibhedabhaṅgān, pittaṃ dāhasvedakledakothasrāvapākarāgān, śleṣmā tvasya śvaityaśaityakaṇḍūsthairyagauravotsedhopasnehopalepān, krimayastu tvagādīṃścaturaḥ sirāḥ snāyūścāsthīnyapi ca taruṇānyādadate <note place="foot" type="variant" n="18">‘…ni khādanti’ iti pā.</note>||10||</seg> <seg type="unit" n="11">asyāṃ caivāvasthāyāmupadravāḥ kuṣṭhinaṃ spṛśanti; tadyathā- prasravaṇamaṅgabhedaḥ patanānyaṅgāvayavānāṃ tṛṣṇājvarātīsāradāhadaurbalyārocakāvipākāśca, tathāvidhamasādhyaṃ vidyāditi||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-11">doṣāḥ punardūṣayanta iti tvagādīneva| taruṇānīti komalāni nāsāsthyādīni| ādadate bhakṣayanti||10-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">bhavanti cātra- sādhyo'yamiti yaḥ pūrvaṃ naro rogamupekṣate| sa kiñcitkālamāsādya mṛta evāvabudhyate||12||</seg> <seg type="unit" n="13">yastu prāgeva rogebhyo rogeṣu taruṇeṣu vā| bheṣajaṃ kurute samyak sa ciraṃ sukhamaśnute||13||</seg> <seg type="unit" n="14">yathā hyalpena yatnena chidyate taruṇastaruḥ| sa evātipravṛddhastu chidyate'tiprayatnataḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">evameva vikāro'pi taruṇaḥ sādhyate sukham| vivṛddhaḥ sādhyate kṛcchrādasādhyo vā'pi jāyate||15||</seg> <seg type="unit" n="16">tatra ślokaḥ- saṅkhyā dravyāṇi doṣāśca hetavaḥ pūrvalakṣaṇam| rūpāṇyupadravāścoktāḥ kuṣṭhānāṃ kauṣṭhike pṛthak||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-16">kiñcitkālamiti asādhyavyādhikālam| mṛta eveti maraṇopakaṇṭhagataḥ| avabudhyata ityatra ‘sādhyavyādhyupekṣāphalaṃ mṛtyum’ iti śeṣaḥ||12-16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne kuṣṭhanidānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ nidānasthāne kuṣṭhanidānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ca.2.6">
          <head>śoṣanidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">jvaranidānoktasambandhādrājayakṣmanidānamucyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu catvāri śoṣasyāyatanāni bhavanti; tadyathā- sāhasaṃ sandhāraṇaṃ kṣayo viṣamāśanamiti||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">āyatanānīti kāraṇāni| saṅkhyeyasāhasādinirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ catvārīti punarvacanaṃ sāhasādīnāmavāntarabalavadvigrahādibhede'pyekajātīyatāpratipādanārtham||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra sāhasaṃ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā puruṣo durbalo hi san balavatā saha vigṛhṇāti, atimahatā vā dhanuṣā vyāyacchati, jalpati vā'pyatimātram, atimātraṃ vā bhāramudvahati, apsu vā plavate cātidūram, utsādanapadāghātane <note place="foot" type="variant" n="1">yogīndranāthasenastu ‘ucchādanaparāghātane’ iti paṭhati, ‘ucchādanaṃ śilādibhirurasi āvaraṇaṃ, parāghātanaṃ parairanyaiḥ śatrubhirvā āghātanaṃ ca’ iti ca vyākhyānayati</note> vā'tipragāḍhamāsevate, atiprakṛṣṭaṃ vā'dhvānaṃ drutamabhipatati, abhihanyate vā, anyadvā kiñcidevaṃvidhaṃ viṣamamatimātraṃ vā vyāyāmajātamārabhate, tasyātimātreṇa karmaṇoraḥ kṣaṇyate| tasyoraḥ kṣatamupaplavate vāyuḥ| sa tatrāvasthitaḥ śleṣmāṇamuraḥsthamupasaṅgṛhya <note place="foot" type="variant" n="2">‘upasaṃsṛjya śoṣayan’ iti pā.</note> pittaṃ ca dūṣayan viharatyūrdhvamadhastiryak ca| tasya yoṃ'śaḥ śarīrasandhīnāviśati tenāsya jṛmbhā'ṅgamardo jvaraścopajāyate, yastvāmāśayamabhyupaiti tena rogā bhavanti urasyā arocakaśca <note place="foot" type="variant" n="3">‘yastvāmāśayamabhyupaiti tenāsya varco bhidyate, yastu hṛdayamāviśati tena rogā bhavantyurasyāḥ, yo rasānāṃ tenāsyārocakaḥ’ iti pā.</note>, yaḥ kaṇṭhamabhiprapadyate kaṇṭhastenoddhvaṃsyate svaraścāvasīdati, yaḥ prāṇavahāni srotāṃsyanveti tena śvāsaḥ pratiśyāyaśca jāyate, yaḥ śirasyavatiṣṭhate śirastenopahanyate; tataḥ kṣaṇanāccaivoraso viṣamagatitvācca vāyoḥ kaṇṭhasya coddhvaṃsanāt kāsaḥ satatamasya sañjāyate, sa kāsaprasaṅgādurasi kṣate śoṇitaṃ ṣṭhīvati, śoṇitāgamanāccāsya daurbalyamupajāyate; evamete sāhasaprabhavāḥ sāhasikamupadravāḥ spṛśanti| tataḥ sa upaśoṣaṇairetairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanairupaśuṣyati| tasmāt puruṣo matimān balamātmanaḥ samīkṣya tadanurūpāṇi karmāṇyārabheta kartuṃ; balasamādhānaṃ hi śarīraṃ, śarīramūlaśca puruṣa iti||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bhavati cātra- sāhasaṃ varjayet karma rakṣañjīvitamātmanaḥ| jīvan hi puruṣastviṣṭaṃ karmaṇaḥ phalamaśnute||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-5">padāghātanaṃ padbhyāmunmardanam| atiprakṛṣṭamiti atidūram| uraḥkṣatamupaplavate vyāpnotītyarthaḥ| uraḥsthamiti svabhāvādevoraḥstham| urasyā iti urogatā hṛddravaśūlādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘hṛdbhavaśūlādayaḥ’ iti pā.</note>| āmāśayagatena corasyarogakaraṇamuraso'pyāmāśayapratyāsannatvāt| balena samyagādhīyate dhāryata iti balasamādhānaṃ śarīram| śarīramūlaśca puruṣa iti saṃyogapuruṣa ityarthaḥ||4-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sandhāraṇaṃ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā puruṣo rājasamīpe bhartuḥ samīpe vā gurorvā pādamūle dyūtasabhamanyaṃ vā satāṃ samājaṃ strīmadhyaṃ vā samanupraviśya yānairvā'pyuccāvacairabhiyān <note place="foot" type="variant" n="5">‘abhigacchan’ iti pā.</note> bhayāt prasaṅgāddhrīmattvāddhṛṇitvādvā niruṇaddhyāgatān vātamūtrapurīṣavegān tadā <note place="foot" type="variant" n="6">‘tataḥ’ iti pā.</note> tasya sandhāraṇādvāyuḥ prakopamāpadyate, sa prakupitaḥ pittaśleṣmāṇau samudīryordhvamadhastiryak ca viharati; tataścāṃśaviśeṣeṇa pūrvavaccharīrāvayavaviśeṣaṃ praviśya śūlamupajanayati, bhinatti purīṣamucchoṣayati vā, pārśve cātirujati, aṃsāvavamṛdgāti, kaṇṭhamuraścāvadhamati, śiraścopahanti, kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ svarabhedaṃ pratiśyāyaṃ copajanayati; tataḥ sa upaśoṣaṇairetairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanairupaśuṣyati| tasmāt puruṣo matimānātmanaḥ śārīreṣveva yogakṣemakareṣu prayateta viśeṣeṇa; śarīraṃ hyasya mūlaṃ, śarīramūlaśca puruṣo bhavati||6||</seg> <seg type="unit" n="7">bhavati cātra- sarvamanyat parityajya śarīramanupālayet| tadabhāve hi bhāvānāṃ sarvābhāvaḥ śarīriṇām||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-7">samājamiti sabhām| uccāvacairiti uccanīcaiḥ| abhiyāniti gacchan| bhayādityādi rājasamīpādīṣu yathāyogyatayā boddhavyam| yogena ye kṣemakarāste yogakṣemakarāḥ, te ceha mūtrapurīṣāvidhāraṇādayaḥ| viśeṣeṇetivacanācchārīreṣveva viśeṣeṇa yatnaṃ kuryānmānasayogakṣemāpekṣayeti darśayati| ātmana iti padaṃ paraśarīrayogakṣemāpekṣayā svaśarīrayogakṣemakaraṇasyopādeyatādarśanārtham| atha kathaṃ mānasayogakṣemāpekṣayā tathā paraśarīrayogakṣemāpekṣayā svaśarīrayogakṣemaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘svaśarīrayogakṣemakaraṇameva kartavyamityāha’ iti pā.</note> śreṣṭha ityāha- śarīramityādi| asya puruṣasya| sarvapuruṣārtheṣu kartavyeṣu yasmāccharīraṃ mūlamiti kāraṇaṃ, tasmāt svaśarīrayogakṣemamevācaredviśeṣeṇa, paścāt paraśarīramānasayogakṣemamityarthaḥ| svaśarīre hyupahate paraśarīropakārastathā'dhyātmikaśubhacintā ca vyākulā bhavatīti bhāvaḥ| kiṃvā, yogāḥ śarīrasya balavarṇādyutkarṣayogāḥ, kṣemāścānāgatābādhapratiṣedhāḥ, teṣu| nanu yadyevamādhyātmike'pi bhāve śarīraṃ mūlaṃ, tat kiṃ puruṣo'pradhānameva? netyāha- śarīramūlaśca puruṣa iti| śarīrasyāpyutpattau dharmādharmasahāyo bhoktā sukhaduḥkhānāmātmā mūlaṃ kāraṇamityarthaḥ| mūlaśabdaścāyaṃ bhāvapradhānaḥ; tena śarīramūlatvaṃ yasyātmanaḥ sa ‘śarīramūlaḥ’ iti puṃliṅganirdeśa upapannaḥ| sarvābhāva iti dharmādicaturvargābhāva ityarthaḥ||6-7||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṣayaḥ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā puruṣo'timātraṃ śokacintāparigatahṛdayo bhavati, īrṣyotkaṇṭhābhayakrodhādibhirvā samāviśyate, kṛśo vā san rūkṣānnapānasevī bhavati, durbalaprakṛtiranāhāro'lpāhāro vā bhavati, tadā tasya hṛdayasthāyī rasaḥ kṣayamupaiti; sa tasyopakṣayācchoṣaṃ prāpnoti, apratīkārāccānubadhyate yakṣmaṇā yathopadekṣyamāṇarūpeṇa|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">hṛdayasthāyī rasa iti dhāturūpo'nnarasapoṣya ityarthaḥ; anye tu, hṛdayasthāyī rasa iti ojo bruvate| yathopadekṣyamāṇarūpeṇeti ‘sandhayaḥ śithilībhavanti’ ityādigranthavakṣyamāṇalakṣaṇena||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">yadā vā puruṣo'tiharṣādatiprasaktabhāvaḥ strīṣvatiprasaṅgamārabhate, tasyātimātraprasaṅgādretaḥ kṣayameti| kṣayamapi copagacchati retasi yadi manaḥ strībhyo naivāsya nivartate, tasya cātipraṇītasaṅkalpasya maithunamāpadyamānasya na śukraṃ pravartate'timātropakṣīṇaretastvāt, tathā'sya vāyurvyāyacchamānaśarīrasyaiva dhamanīranupraviśya śoṇitavāhinīstābhyaḥ śoṇitaṃ pracyāvayati, tacchukrakṣayādasya punaḥ śukramārgeṇa śoṇitaṃ pravartate vātānusṛtaliṅgam| athāsya śukrakṣayācchoṇitapravartanācca sandhayaḥ śithilībhavanti, raukṣyamupajāyate, bhūyaḥ śarīraṃ daurbalyamāviśati <note place="foot" type="variant" n="8">‘daurbalyamāviśatīti vāyuḥ prakopamāpadyate’ iti pā.</note>, vāyuḥ prakopamāpadyate; sa prakupito vaśikaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘arasikaṃ’ iti pā.</note> śarīramanusarpannudīrya śleṣmapitte pariśoṣayati māṃsaśoṇite, pracyāvayati śleṣmapitte saṃrujati pārśve, avamṛdgātyaṃsau <note place="foot" type="variant" n="10">‘avagṛhṇātyaṃsau’ iti pā.</note>, kaṇṭhamuddhvaṃsati, śiraḥ śleṣmāṇamupatkleśya pratipūrayati śleṣmaṇā, sandhīṃśca prapīḍayan karotyaṅgamardamarocakāvipākau ca, pittaśleṣmotkleśāt pratilomagatvācca vāyurjvaraṃ kāsaṃ śvāsaṃ svarabhedaṃ pratiśyāyaṃ copajanayati; sa kāsaprasaṅgādurasi kṣate śoṇitaṃ ṣṭhīvati, śoṇitagamanāccāsya daurbalyamupajāyate, tataḥ sa upaśoṣaṇairetairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanairupaśuṣyati| tasmāt puruṣo matimānātmanaḥ śarīramanurakṣañchukramanurakṣet| parā hyeṣā phalanirvṛttirāhārasyeti||8||</seg> <seg type="unit" n="9">bhavati cātra- āhārasya paraṃ dhāma śukraṃ tadrakṣyamātmanaḥ| kṣayo <note place="foot" type="variant" n="11">‘kṣayādasya bahūn rogān maraṇaṃ vā'dhigacchati iti pā.</note> hyasya bahūn rogānmaraṇaṃ vā niyacchati||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-9">samprati kṣayeṣu śoṣakāraṇeṣu prāyaḥ śoṣajanakatvena pradhānaṃ śukrakṣayaṃ śoṣakāraṇaṃ yadā vetyādinā prāha| atipraṇītasaṅkalpasyeti atimahatā prayatnena kṛtadhvajocchrāyasya| vyāyacchamānasyeti vyavāyamācarataḥ| vātānusṛtaliṅgamiti vātaliṅgayuktaṃ duṣṭavātaliṅgayuktamiti yāvat| śarīraṃ karmabhūtaṃ, daurbalyaṃ kartṛbhūtam, āviśatīti yojanā| vaśikamiti śūnyaṃ, śukraśoṇitakṣayādriktamityarthaḥ; etacca hetugarbhaviśeṣaṇam; etena yasmādvaśikaṃ śarīraṃ, tasmādanusarpatītyarthaḥ| parā phalanirvṛttiriti śreṣṭhā āhāraphalasampattirityarthaḥ| paraṃ dhāma iti utkṛṣṭasāram; utkṛṣṭatvaṃ ca śukrasyātiprasādarūpatvāt| etacca śoṣakāraṇeṣu kṣayeṣu kevalaśukrakṣayopasaṃharaṇaṃ prādhānyāt, nānyaśoṣahetvabhāvāditi boddhavyam| rūkṣādyannapānasevājanito raktādikṣayo'pi rājayakṣmakāraṇatvenoktaḥ||8-9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">viṣamāśanaṃ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ, tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā puruṣaḥ pānāśanabhakṣyalehyopayogān prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopaśayaviṣamānāsevate, tadā tasya tebhyo vātapittaśleṣmāṇo vaiṣamyamāpadyante; te viṣamāḥ śarīramanusṛtya yadā srotasāmayanamukhāni <note place="foot" type="variant" n="12">‘srotasāṃ mukhāni’ iti pā.</note> prativāryāvatiṣṭhante tadā janturyadyadāhārajātamāharati tattadasya mūtrapurīṣamevopajāyate bhūyiṣṭhaṃ nānyastathā śarīradhātuḥ; sa purīṣopaṣṭambhādvartayati, tasmācchuṣyato viśeṣeṇa purīṣamanurakṣyaṃ tathā'nyeṣāmatikṛśadurbalānāṃ; tasyānāpyāyamānasya viṣamāśanopacitā doṣāḥ pṛthak pṛthagupadravairyuñjanto bhūyaḥ śarīramupaśoṣayanti| tatra vātaḥ śūlamaṅgamardaṃ kaṇṭhoddhvaṃsanaṃ pārśvasaṃrujanamaṃsāvamardaṃ svarabhedaṃ pratiśyāyaṃ copajanayati; pittaṃ jvaramatīsāramantardāhaṃ ca; śleṣmā tu pratiśyāyaṃ śiraso gurutvamarocakaṃ kāsaṃ ca, sa kāsaprasaṅgādurasi kṣate śoṇitaṃ niṣṭhīvati, śoṇitagamanāccāsya daurbalyamupajāyate| evamete viṣamāśanopacitāstrayo doṣā rājayakṣyāṇamabhinirvartayanti| sa tairupaśoṣaṇairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanaiḥ śuṣyati| tasmāt puruṣo matimān prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopaśayādaviṣamamāhāramāharet||10||</seg> <seg type="unit" n="11">bhavati cātra- hitāśī syānmitāśī syātkālabhojī jitendriyaḥ| paśyan rogān bahūn kaṣṭān buddhimān viṣamāśanāt||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-11">prakṛtikaraṇādayo rasavimāne prapañcanīyāḥ| atra copaśayaśabdena upayoktā yo rasavimāne vaktavyaḥ sa eva gṛhyate| yatastatroktaṃ- “upayoktā punaryastamāhāramāharati, yadāyattamokasātmyam” (vi.a.1) iti| anena hi tatropayoktṛparīkṣayā sātmyameva parīkṣyata ityuktam| ayanamukhānīti <note place="foot" type="variant" n="13">‘āyatimukhānīti gatidvārāṇi, āyatirhi gatiḥ’ iti pā.</note> gatidvārāṇi; ayanaṃ gatiḥ| parivāryeti avarudhya| tathā sarveṣāmatyarthakṛśadurbalānāṃ purīṣamanurakṣyamiti yojanā| enameva cārthaṃ vakṣyati- “śoṣī muñcati gātrāṇi purīṣasraṃsanādati(pi)| sarvadhātukṣayārtasya balaṃ tasya hi viḍbalam” (ci.a.8) iti| kāsaprasaṅgāditi kāsātisambandhādityarthaḥ||10-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">etaiścaturbhiḥ śoṣasyāyatanairupasevitairvātapittaśleṣmāṇaḥ prakopamāpadyante| te prakupitā nānāvidhairupadravaiḥ śarīramupaśoṣayanti| taṃ sarvarogāṇāṃ kaṣṭatamatvādrājayakṣmāṇamācakṣate bhiṣajaḥ; yasmādvā pūrvamāsīdbhagavataḥ somasyoḍurājasya tasmādrājayakṣmeti||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">kaṣṭatamatvādityatra cakāro luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ; tena kaṣṭatamatvācca tathā candramasaḥ prāgutpannatvācceti hetudvayaṃ jñeyam| yadā kaṣṭatamatvāttadā ‘rājeva <note place="foot" type="variant" n="14">‘yakṣmaṇāṃ rājā rājayakṣmā’ iti pā.</note> yakṣmā rājayakṣmeti’ niruktirboddhavyā| uḍurājasyeti vacanād rājasañjñatvaṃ somasya darśayati; tataśca ‘rājño yakṣmā rājayakṣmā’ iti niruktirbhavati||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- pratiśyāyaḥ, kṣavathurabhīkṣṇaṃ, śleṣmaprasekaḥ, mukhamādhuryam, anannābhilāṣaḥ, annakāle cāyāsaḥ, doṣadarśanamadoṣeṣvalpadoṣeṣu vā bhāveṣu pātrodakānnasūpāpūpopadaṃśapariveśakeṣu, bhuktavataścāsya hṛllāsaḥ, tathollekhanamapyāhārasyāntarāntarā, mukhasya pādayośca śophaḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘śoṣaḥ’ iti pā.</note>, pāṇyoścāvekṣaṇamatyartham, akṣṇoḥ śvetāvabhāsatā cātimātraṃ, bāhvośca pramāṇajijñāsā, strīkāmatā, nirghṛṇitvaṃ, bībhatsadarśanatā cāsya kāye, svapne cābhīkṣṇaṃ darśanamanudakānāmudakasthānānāṃ śūnyānāṃ ca grāmanagaranigamajanapadānāṃ śuṣkadagdhabhagnānāṃ ca vanānāṃ kṛkalāsamayūravānaraśukasarpakākolūkādibhiḥ saṃsparśanamadhirohaṇaṃ yānaṃ vā śvoṣṭrakharavarāhaiḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘varāhoṣṭrakharaiḥ’ iti pā.</note> keśāsthibhasmatuṣāṅgārarāśīnāṃ cādhirohaṇamiti (śoṣapūrvarūpāṇi <note place="foot" type="variant" n="17">yogīndranāthasenastu ‘śoṣapūrvarūpāṇi bhavanti’ iti na paṭhati</note> bhavanti)||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">pūrvarūpeṣu pratiśyāyādiḥ prāyaḥ kaphayuktapūrvarūpotpādo vāyunā'pi pradhānena kriyamāṇe śoṣe uraḥsthaśleṣmasaṃsargādboddhavyaḥ; yataśca prāyeṇa kapho'tra sthānamahimnā prakupito bhavati, tena śoṣaṃ kaphapradhānaliṅgatvena śleṣmaroga iti ca bruvate| adoṣeṣviti pātrādiviśeṣaṇam| pāṇyoścāvekṣaṇādipūrvarūpaṃ prabhāvāt| bībhatsadarśanatā kāya iti kāyasya vivarṇavigandhatvādinā| nigamo nagaraviśeṣo bahuvasatiḥ; janapadaṃ maṇḍalam| adhirohaṇaṃ ceti kṛkalāsādīnāmeva śarīrādhirohaṇam| svapne śvoṣṭrakharagamanaṃ cehādiṅniyamena boddhavyaṃ, tena riṣṭaṃ na bhavati; yattu vakṣyati- “śvabhiruṣṭraiḥ kharairvā'pi yāti yo dakṣiṇāṃ diśam” ityādi, taddakṣiṇadiṅniyatatvādriṣṭaṃ jñeyam| yatra pūrvarūpaṃ svapnarūpamasti rājayakṣmonmādādau tatrocyate, jvarādau tvavidyamānatvānnocyate| yattu riṣṭaṃ riṣṭādhikāre jvarādīnāṃ svapnarūpaṃ pūrvarūpaṃ vakṣyati- “pretaiḥ saha piben madyaṃ” (iṃ.a.5) ityādinā, tadriṣṭameva||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ata ūrdhvamekādaśarūpāṇi tasya bhavanti; tadyathā- śirasaḥ paripūrṇatvaṃ, kāsaḥ, śvāsaḥ, svarabhedaḥ, śleṣmaṇaśchardanaṃ, śoṇitaṣṭhīvanaṃ, pārśvasaṃrojanam, aṃsāvamardaḥ, jvaraḥ, atīsāraḥ, arocakaśceti||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">ekādaśarūpāṇītivacanena ekādaśarūpāṇyeva sampūrṇarājayakṣmaṇi bhavantīti darśayati| kāsaśvāsādayaśca ye ekādaśarūpā udāharaṇārthaṃ vyākhyātā na te pratiniyamārthaṃ, tena cikitsite vakṣyamāṇamekādaśarūpacatuṣṭayaṃ bhinnalakṣaṇaṃ na virodhi||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tatrāparikṣīṇabalamāṃsaśoṇito <note place="foot" type="variant" n="18">‘aparikṣīṇamāṃsaśoṇitaḥ’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note> balavānajātāriṣṭaḥ sarvairapi śoṣaliṅgairupadrutaḥ sādhyo jñeyaḥ| balavānupacito hi sahatvādvyādhyauṣadhabalasya kāmaṃ subahuliṅgo'pyalpaliṅga eva mantavyaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">aparikṣīṇabalābhidhāne'pi balavāniti padaṃ sahajabalayuktatvopadarśanārthaṃ; sahajabalo hyupakṣīṇabalo'pyakṣīṇabalavadbhavatīti bhāvaḥ| sahatvādvyādhyauṣadhabalasyeti yasmādbalavān vyādhibalaṃ tathauṣadhabalaṃ ca sahate, tena na tābhyāmabhibhūyata ityarthaḥ| alpaliṅga eveti alpaliṅga iva sukhasādhya ityarthaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">durbalaṃ tvatikṣīṇabalamāṃsaśoṇitamalpaliṅgamajātāriṣṭamapi bahuliṅgaṃ jātāriṣṭaṃ ca vidyāt, asahatvādvyādhyauṣadhabalasya; taṃ parivarjayet, kṣaṇenaiva hi prādurbhavantyariṣṭāni, animittaścāriṣṭaprādurbhāva iti||16||</seg> <seg type="unit" n="17">tatra ślokaḥ- samutthānaṃ ca liṅgaṃ ca yaḥ śoṣasyāvabudhyate| pūrvarūpaṃ ca tattvena sa rājñaḥ kartumarhati||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-17">bahuliṅgaṃ jātāriṣṭaṃ ca vidyāditi bahuliṅgamivāsādhyaṃ tathā jātāriṣṭamiva mārakaṃ vidyādityarthaḥ| nanu, riṣṭaṃ vinā maraṇaṃ nāsti, vacanaṃ hi- “maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram” (iṃ.a.2) iti, tat kathamajātāriṣṭo jātāriṣṭa ivādūramaraṇatveneha jñātavya ityāha- kṣaṇena hītyādi| asādhye hi riṣṭaṃ bhavati, asādhyatā ca balamāṃsakṣayakṛtā'styeva; tena, avaśyaṃ riṣṭena bhavitavyamityarthaḥ| athājātāriṣṭe kāraṇāsevayā'riṣṭaṃ na bhaviṣyatyevetyāha- animittataścāriṣṭaprādurbhāva iti| na hi riṣṭaṃ dṛṣṭaṃ kiñcitkāraṇāntaramapekṣate <note place="foot" type="variant" n="19">‘kāraṇamapekṣate’ iti pā.</note>, kintvanimittata eva bhavati| tena hetvasevayā'pyariṣṭotpādo bhaviṣyatīti kṛtvā āśvāsaḥ kartavyaḥ; kiñcanimittamevāriṣṭaṃ bhavati tena riṣṭānutpāde sati nāśvāsaḥ kartavya ityarthaḥ||16-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne śoṣanidānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ nidānasthāne śoṣanidānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ca.2.7">
          <head>unmādanidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta unmādanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">autpādikaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘autpātikaṃ’ iti pā.</note> śoṣamabhidhāya dakṣayajñe kuṣṭhānantarotpannamunmādaṃ brūte| vacanaṃ hi- “bhayatrāsaśokairunmādāpasmārāṇām” (ni.a.8) iti||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu pañconmādā bhavanti; tadyathā- vātapittakaphasannipātāgantunimittāḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">tatra doṣanimittāścatvāraḥ puruṣāṇāmevaṃvidhānāṃ kṣipramabhinirvartante; tadyathā- bhīrūṇāmupakliṣṭasattvānāmutsannadoṣāṇāṃ samalavikṛtopahitānyanucitānyāhārajātāni vaiṣamyayuktenopayogavidhinopayuñjānānāṃ tantraprayogamapi viṣamamācaratāmanyāśca śarīraceṣṭā viṣamāḥ samācaratāmatyupakṣīṇadehānāṃ vyādhivegasamudbhramitānāmupahatamanasāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘vyādhivegasamudbhrāmitopahatamanasāṃ iti pā.</note> vā kāmakrodhalobhaharṣabhayamohāyāsaśokacintodvegādibhirbhūyo'bhighātābhyāhatānāṃ vā manasyupahate buddhau ca pracalitāyāmabhyudīrṇā <note place="foot" type="variant" n="3">‘abhyudīrṇatvāddoṣāḥ’ iti pā.</note> doṣāḥ prakupitā hṛdayamupasṛtya manovahāni srotāṃsyāvṛtya janayantyunmādam||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-4">upakliṣṭasattvānāmiti rajastamobhyāmupahatecetasām| utsannadoṣāṇāmiti pravṛddhodbhrāntadoṣāṇām| samalaiḥ aśucibhiḥ, vikṛtaiḥ vairodhikaiḥ, upahitāni miśrīkṛtānīti samalavikṛtopahitāni; kiṃvā samalaiḥ malinaiḥ, vikṛtaiḥ kuṣṭhivyaṅgādibhiḥ parijanaiḥ, upahitāni upaḍhaukitānīti samalavikṛtopahitāni| vaiṣamyayuktenopayogavidhineti yaḥ prakṛtikaraṇādirāhāropayogavidhirvaktavyaḥ, tena vaiṣamyayuktena; vaiṣamyaṃ ca prakṛtyādīnāmaśastatvaṃ prakṛtigurutvādibhiḥ kṛtaṃ jñeyam| tantraṃ śarīraṃ, tasya paripālanārthaṃ sadvṛttoktaḥ prayogaḥ; śarīraceṣṭāśabdena tu gamanādi gṛhyate, tena na paunaruktyam| tantraśabdaḥ śarīre vartate; yaduktaṃ- “tantrayantreṣu bhinneṣu tamo'ntyaṃ pravivikṣatām” (i.a.12) iti| vyādhivegasamudbhramitānāmiti <note place="foot" type="variant" n="4">‘vyādhivegasamudvasitānāmiti’ iti pā.</note> vyādhibalenāprakṛtisthitānām| upahatamanasāmiti kāmādibhiḥ sambadhyate| bhūya iti punaḥ punaḥ| upasṛtyeti <note place="foot" type="variant" n="5">‘upasṛtyeti upagamya praduṣyeti yāvat’ iti pā.</note> vyāpya||3-4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">unmādaṃ punarmanobuddhisañjñājñānasmṛtibhaktiśīlaceṣṭācāravibhramaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘ceṣṭācāravibhraṃśaṃ’ iti pā.</note> vidyāt||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">unmādapratyātmalakṣaṇamāha- unmādaṃ punarityādi| vibhramamiti manaḥprabhṛtibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| atra manovibhramāccintyānarthānna cintayate, acintyāṃśca cintayate; uktaṃ hi- “manasaśca cintyamarthaḥ” (sū.a.8) iti| buddhivibhramāttu nityamanityamiti, priyaṃ cāpriyamiti paśyati; vacanaṃ hi- “viṣamābhiniveśo yo nityānitye priyāpriye| jñeyaḥ sa buddhivibhraṃśaḥ, samaṃ buddhirhi paśyati” (śā.a.1) iti| sañjñāṃ jñānaṃ, tadvibhramādagnyādidāhaṃ na budhyate; kiṃvā sañjñā nāmollekhena jñānam| smṛtivibhramāttu na smarati, ayathāvadvā smarati| bhaktiricchā, tadvibhramācca yatrecchā pūrvamāsīttatrānicchā bhavati| śīlavibhramādakrodhanaḥ krodhano bhavati| ceṣṭāvibhramādanucitaceṣṭo bhavati| ācāraḥ śāstraśikṣākṛto vyavahāraḥ; tadvibhramādaśaucādyācarati||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tasyemāni pūrvarūpāṇi; tadyathā- śirasaḥ śūnyatā, cakṣuṣorākulatā, svanaḥ karṇayoḥ, ucchvāsasyādhikyam, āsyasaṃsravaṇam, anannābhilāṣārocakāvipākāḥ, hṛdgrahaḥ, dhyānāyāsasammohodvegāścāsthāne, satataṃ lomaharṣaḥ, jvaraścābhīkṣṇam, unmattacittatvam, udarditvam <note place="foot" type="variant" n="7">‘arditākṛtikaraṇamunmarditatvaṃ’ iti pā.</note>, arditākṛtikaraṇaṃ ca vyādheḥ, svapne cābhīkṣṇaṃ darśanaṃ bhrāntacalitānavasthitānāṃ rūpāṇāmapraśastānāṃ ca tilapīḍakacakrādhirohaṇaṃ vātakuṇḍalikābhiśconmathanaṃ nimajjanaṃ ca kaluṣāṇāmambhasāmāvarte cakṣuṣoścāpasarpaṇamiti <note place="foot" type="variant" n="8">‘cakṣuṣoścāpatarpaṇam’ iti pā.</note> (doṣanimittānāmunmādānāṃ pūrvarūpāṇi bhavanti)||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">asthāne ityaviṣaye; tena adhyānaviṣaye dhyānam, asammohaviṣaye ca moha ityādi jñeyam| unmattacittatvamiti udbhrāntacittatvam| udarditatvamiti ūrdhvakāye pīḍitatvam| arditākṛtikaraṇaṃ ca vyādheriti arditasya vyādherākṛtikaraṇaṃ; tenārdhavaktrabhramaṇādikaraṇamityarthaḥ| kiṃvā vyādheriti prathamoktena tasyetyanena sambadhyate, tena tasya vyādherbuddhyādibhramarūpasyonmādasya yathoktāni pūrvarūpāṇīti yojanā| cakṣuṣoścāpasarpaṇamiti cakṣurvyapagama ityarthaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tato'nantaramevamunmādābhinirvṛttireva| tatredamunmādaviśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- parisaraṇamajasram, akṣibhruvauṣṭhāṃsahanvagrahastapādāṅgavikṣepaṇamakasmāt <note place="foot" type="variant" n="9">‘aṃsahanvagrahastapādāṅgākṣibhrūvikṣepaścākasmāt’ iti pā.</note>, satatamaniyatānāṃ ca girāmutsargaḥ, phenāgamanamāsyāt, abhīkṣṇaṃ smitahasitanṛtyagītavāditrasamprayogāścāsthāne, vīṇāvaṃśaśaṅkhaśamyātālaśabdānukaraṇamasāmnā, yānamayānaiḥ, alaṅkaraṇamanalaṅkārikairdravyaiḥ, lobhaścābhyavahāryeṣvalabdheṣu, labdheṣu <note place="foot" type="variant" n="10">‘labdheṣu cāvamānaḥ, tīvratvaṃ, mātsaryaṃ’ iti pā.</note> cāvamānastīvramātsaryaṃ ca, kārśyaṃ, pāruṣyam, utpiṇḍitāruṇākṣatā, vātopaśayaviparyāsādanupaśayatā ca; iti vātonmādaliṅgāni bhavanti(1); amarṣaḥ, krodhaḥ, saṃrambhaścāsthāne, śastraloṣṭrakaśākāṣṭhamuṣṭibhirabhihananaṃ sveṣāṃ pareṣāṃ vā, abhidravaṇaṃ, pracchāyaśītodakānnābhilāṣaḥ, santāpaścātivelaṃ, tāmraharitahāridrasaṃrabdhākṣatā, pittopaśayaviparyāsādanupaśayatā ca; iti pittonmādaliṅgāni bhavanti(2); sthānamekadeśe, tūṣṇīmbhāvaḥ, alpaśaścaṅkramaṇaṃ, lālāśiṅghāṇakasravaṇam, anannābhilāṣaḥ, rahaskāmatā, bībhatsatvaṃ, śaucadveṣaḥ, svapnanityatā, śvayathurānane, śuklastimitamalopadigdhākṣatvaṃ, śleṣmopaśayaviparyāsādanupaśayatā ca; iti śleṣmonmādaliṅgāni bhavanti(3); tridoṣaliṅgasannipāte tu sānnipātikaṃ vidyāt; tamasādhyamācakṣate kuśalāḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">tato'nantaramevetivacanāt pūrvarūpānantaraṃ śīghramevonmādo bhavatīti darśayati; anye rogā yathā pūrvarūpe bhūte'pi cireṇa bhavanti, na tathonmāda ityarthaḥ| unmādaviśeṣavijñānamiti vātādyunmādaliṅgamityarthaḥ| parisaraṇaṃ bhramaṇam| śamyā dakṣiṇahastena vādanaṃ, tālastu vāmahastena vādanaṃ; yaduktaṃ viśākhinā- “śamyā dakṣiṇahastena, vāmahastena tālakaḥ| ubhābhyāṃ vādanaṃ yattu sannipātaḥ sa ucyate” iti| asāmneti uccaiḥ| ayānairiti hastyādiyānavyatiriktaiḥ| labdheṣu cāvamāna iti prāpteṣvabhyavahāryeṣvāhāryeṣvanupayogo'vadhīraṇaṃ ca; na kevalamavamānaḥ, kintu tīvraṃ mātsaryaṃ ca; abhyavahāryaṃ labdhvā na kasyaciddātumicchatītyarthaḥ| vāte upaśaya upaśayahetuḥ snehādirvātopaśayaḥ, tasya viparyāso rūkṣādiḥ, tenānupaśayitā asukhamityarthaḥ| cakārādvātānuguṇasnehādyupaśayatā ca gṛhyate| amarṣa ityādi pittonmādaliṅgam| saṃrambha ārabhaṭī| sveṣāmiti ātmīyānām| kaphonmādaliṅge raho vijanam||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sādhyānāṃ tu trayāṇāṃ sādhanāni- snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanopaśamana nastaḥkarmadhūmadhūpanāñjanāvapīḍapradhamanābhyaṅgapradehapariṣekānulepanavadhabandhanāvarodhana- vitrāsanavismāpanavismāraṇāpatarpaṇasirāvyadhanāni, bhojanavidhānaṃ ca yathāsvaṃ yuktyā, yaccānyadapi kiñcinnidānaviparītamauṣadhaṃ kāryaṃ tadapi syāditi||8||</seg> <seg type="unit" n="9">bhavati cātra- unmādān doṣajān sādhyān sādhayedbhiṣaguttamaḥ| anena vidhiyuktena karmaṇā yat prakīrtitam||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-9">avarodhanaṃ tamograhāvarodhanādi| vidhiyukteneti unmādacikitsite prapañcavakṣyamāṇavidhiyuktenetyarthaḥ||8-9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">yastu doṣanimittebhya unmādebhyaḥ samutthānapūrvarūpaliṅgavedanopaśayaviśeṣasamanvito bhavatyunmādastamāgantukamācakṣate| kecit punaḥ pūrvakṛtaṃ karmāpraśastamicchanti tasya nimittam| tasya <note place="foot" type="variant" n="11">‘tatra’ iti pā.</note> ca hetuḥ prajñāparādha eveti bhagavān punarvasurātreyaḥ| prajñāparādhāddhyayaṃ devarṣipitṛgandharvayakṣarākṣasapiśācaguruvṛddhasiddhācāryapūjyānavamatyāhitānyācarati, anyadvā kiñcidevaṃvidhaṃ karmāpraśastamārabhate; tamātmanā hatamupaghnanto devādayaḥ kurvantyunmattam||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">kecit punarityādau ‘tasya nimittaṃ’ itipadamāvṛtya pūrveṇa pareṇa ca yojanīyam| tatra prajñāparādha eva tasya nimittamiti bruvatā apraśastaprāktanakarmajanyatvaṃ na pratikṣipyate, yataḥ prāktanamapi hi karma prajñāparādhajameva| kiṃvā, tasya nimittaṃ prajñāparādha evetyanena tasyetyapraśastakarmaṇo'pi prajñāparādha eva kāraṇamiti darśyate; tena karmajasya prajñāparādhāntarniviṣṭatvamucyate| ātmanā hatamiti ātmanā kṛtenāśubhakarmaṇā hatam| upaghnanta ityāveśaṃ kurvantaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tatra devādiprakopanimittenāgantukonmādena puraskṛtasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- devagobrāhmaṇatapasvināṃ hiṃsārucitvaṃ, kopanatvaṃ, nṛśaṃsābhiprāyatā, aratiḥ, ojovarṇacchāyābalavapuṣāmupataptiḥ, svapne ca devādibhirabhibhartsanaṃ pravartanaṃ ceti; tato'nantaramunmādābhinirvṛttiḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">puraskṛtasyeti abhiśapanīyatayā vyavasthāpitasya| nṛśaṃsābhiprāyatā parāpakārarucitvam| ojasa upataptyā <note place="foot" type="variant" n="12">‘anojāḥ iti’ iti pā.</note> ojaḥkāryabalādirahitaḥ| pravartanaṃ preraṇam||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tatrāyamunmādakarāṇāṃ bhūtānāmunmādayiṣyatāmārambhaviśeṣo bhavati; tadyathā- avalokayanto devā janayantyunmādaṃ, guruvṛddhasiddhamaharṣayo'bhiśapantaḥ, pitaro darśayantaḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘dharṣayantaḥ’ iti pā.</note>, spṛśanto gandharvāḥ, samāviśanto yakṣāḥ, rākṣasāstvātmagandhamāghrāpayantaḥ, piśācāḥ punarāruhya vāhayantaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">darśayanta ityatra ‘ātmānam’ iti śeṣaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tasyemāni rūpāṇi bhavanti; tadyathā- atyātmabalavīryapauruṣaparākramagrahaṇadhāraṇasmaraṇajñānavacanavijñānāni <note place="foot" type="variant" n="14">‘amartyabala...’ iti pā.</note>, aniyataśconmādakālaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">atyātmaśabdo balādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate| ātmānamatiricyeti atyātma; tenātmānanurūpabalādiyogo bhavatītyarthaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">unmādayiṣyatāmapi khalu devarṣipitṛgandharvayakṣarākṣasapiśācānāṃ guruvṛddhasiddhānāṃ vā eṣvantareṣvabhigamanīyāḥ puruṣā bhavanti; tadyathā- pāpasya karmaṇaḥ samārambhe, pūrvakṛtasya vā karmaṇaḥ pariṇāmakāle, ekasya vā śūnyagṛhavāse catuṣpathādhiṣṭhāne vā, sandhyāvelāyāmaprayatabhāve vā parvasandhiṣu vā mithunībhāve, rajasvalābhigamane vā, viguṇe vā'dhyayanabalimaṅgalahomaprayoge, niyamavratabrahmacaryabhaṅge vā, mahāhave vā, deśakulapuravināśe vā, mahāgrahopagamane vā, striyā vā prajananakāle, vividhabhūtāśubhāśucisparśane vā, vamanavirecanarudhirasrāve, aśuceraprayatasya vā caityadevāyatanābhigamane vā, māṃsamadhutilaguḍamadyocchiṣṭe vā, digvāsasi vā, niśi nagaranigamacatuṣpathopavanaśmaśānāghātanābhigamane vā, dvijagurusurayatipūjyābhidharṣaṇe vā, dharmākhyānavyatikrame vā, anyasya vā karmaṇo'praśastasyārambhe, ityabhighātakālā vyākhyātā bhavanti||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">parvasandhiḥ amāvāsyā paurṇamāsī ca| digvāsasīti nagne| niśītyādau punaścatuṣpathavacanaṃ niśi punaranyena sahāpi catuṣpathagamanapradarśanārtham <note place="foot" type="variant" n="15">‘niśicatuṣpathopagamanasya viśeṣeṇābhighātakālatvaṃ bodhyaṃ, punaruktatvāt’ iti gaṅgādharaḥ</note>; ekasyetyādau tu divā'pyekasya catuṣpathagamanaṃ bruvate| dharmākhyānavyatikrama iti avidhinā dharmaprakāśane||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">trividhaṃ tu khalūnmādakarāṇāṃ bhūtānāmunmādane prayojanaṃ bhavati; tadyathā- hiṃsā, ratiḥ, abhyarcanaṃ ceti| teṣāṃ taṃ prayojanaviśeṣamunmattācāraviśeṣalakṣaṇairvidyāt| tatra hiṃsārthinonmādyamāno'gniṃ praviśati, apsu nimajjati, sthalācchvabhre vā patati, śastrakaśākāṣṭhaloṣṭamuṣṭibhirhantyātmānam, anyacca prāṇavadhārthamārabhate kiñcit, tamasādhyaṃ vidyāt; sādhyau punardvāvitarau||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">ratiḥ krīḍā| abhyarcanaṃ pūjā| unmattācāraviśeṣalakṣaṇairvidyāditi unmattasyācāraviśeṣarūpairlakṣaṇairhiṃsārthādyunmāditaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘hiṃsārthādyunmādanaṃ’ iti pā.</note> vidyāt| tatra hiṃsārthinonmādito hiṃsānuguṇamagnipraveśādyācarati, ratyarthinā conmāditaḥ krīḍārthaṃ pracarati, pūjārthinā gṛhīto pūjāṃ ceṣṭate| iha ca devādivacanena devādyanucarā <note place="foot" type="variant" n="17">‘devādyanucarānuvidhāyino grāhyāḥ’ iti pā.</note> devādisadharmāṇo grāhyāḥ, devādayastu na mānuṣānāviśanti| uktaṃ hi suśrute- “na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti navā manuṣyān kvacidāviśanti| ye tvāviśantīti vadanti mohātte bhūtavidyāviṣayādapohyāḥ” (su.u.taṃ.a.61) ityādi| hiṃsārthigṛhītasyāsādhyatvena tadvijñānārthaṃ sāmānyoktānyapi lakṣaṇāni śṛṅgagrāhikayā brūte||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tayoḥ sādhanāni- mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamavrataprāyaścittopavāsa svastyayanapraṇipātagamanādīni||16||</seg> <seg type="unit" n="17">evamete pañconmādā vyākhyātā bhavanti||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-17">tayorityādau gamanaṃ devatīrthādigamanam||16-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">te tu khalu nijāgantuviśeṣeṇa sādhyāsādhyaviśeṣeṇa ca pravibhajyamānāḥ pañca santo dvāveva bhavataḥ| tau ca parasparamanubadhnītaḥ kadācidyathoktahetusaṃsargāt| tayoḥ saṃsṛṣṭameva pūrvarūpaṃ bhavati, saṃsṛṣṭameva ca liṅgam| tatrāsādhyasaṃyogaṃ sādhyāsādhyasaṃyogaṃ cāsādhyaṃ vidyāt, sādhyaṃ tu sādhyasaṃyogam| tasya sādhanaṃ sādhanasaṃyogameva vidyāditi||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">tāviti tau nijāgantū| parasparamanubadhnītaḥ kadāciditi na sarvadā| yathoktahetusaṃsargāditi nijāgantuhetumelakāt| tatreti nijāgantuhetusaṃsarge| asādhyasaṃyogamiti yadā tridoṣajonmāde hiṃsārthinā devādinā'nubandho bhavati, tadā'sādhyayoḥ saṃyogo bhavati| sādhyāsādhyasaṃyogastu ekadoṣaje unmāde hiṃsārthyunmādayogāttathā ratyarthonmāde tridoṣonmādānubandhāccetyādi jñeyam| sādhyasaṃyogasya sādhyarūpatayaiva sādhyatāyāṃ siddhāyāṃ punaḥ sādhyamitivacanaṃ sādhyarūpavikārāntarasambandhe vikārabhūyastvenāsādhyaśaṅkāpratiṣedhārtham| sādhanasaṃyogameveti nijāgantusādhanamelakamityarthaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">bhavanti cātra- naiva devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ| na cānye svayamakliṣṭamupakliśnanti mānavam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">ye tvenamanuvartante kliśyamānaṃ svakarmaṇā| na sa taddhetukaḥ kleśo <note place="foot" type="variant" n="18">‘na tannimittaḥ kleśo'sau’ iti pā.</note> na hyasti kṛtakṛtyatā||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19-20">samprati devādyunmādahetuparihārārthaṃ devādyunmāde'pi prakṛtameva karma kāraṇaṃ darśayati- naivetyādi| anuvartanta itivacanādduṣkṛtakarmapreritā eva devādayo'śubhakarmāṇamabhiniviśantīti darśayati; yadi hyevameva devādayaḥ karmanirapekṣā unmattaṃ kuryustadā sarvāneva kuryuriti bhāvaḥ| na sa taddhetukaḥ kleśa iti nāsau devādikṛta unmāda ityarthaḥ| atha kathaṃ devādyāveśajanito'pyayaṃ na devādikṛta ityāha- nahyasti kṛtakṛtyateti; na yasmādaśubhakarmaṇā kṛte unmāde punardevādikṛtyatvamasti, na hi kṛtaṃ punaḥ kriyate, devādayaśca karmaparādhīnā eveti bhāvaḥ| kiṃvā, ‘nahyasya kṛtakṛtyatā’ iti pāṭhaḥ| tatra kṛtenaiva prāktanakarmaṇā unmādito na kṛtyaḥ karaṇīyaḥ puruṣo bhavati; anyathā, sarveṣāmevāviśeṣeṇa devādyunmādaḥ syāt; tasmādyenaivonmādaphalajanakaṃ karma kṛtaṃ, sa eva devādibhiḥ karmaparādhīnairabhigamyate; anenābhiprāyeṇāha- nahyasya kṛtakṛtyateti|- akṛtapāpakarmaṇo na devādyabhigamanīyatā'stītyarthaḥ| yasmāddevādayo'tra karmaparādhīnāstasmāddevādayo nopālambhyāḥ||19-20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">prajñāparādhāt sambhūte vyādhau karmaja ātmanaḥ| nābhiśaṃsedbudho devānna pitṝnnāpi rākṣasān||21||</seg> <seg type="unit" n="22">ātmānameva manyeta kartāraṃ sukhaduḥkhayoḥ| tasmācchreyaskaraṃ mārgaṃ pratipadyeta no traset||22||</seg> <seg type="unit" n="23">devādīnāmapacitirhitānāṃ copasevanam| te ca <note place="foot" type="variant" n="19">‘yaśca’ iti pā.</note> tebhyo virodhaśca sarvamāyattamātmani||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tatra ślokaḥ- saṅkhyā nimittaṃ prāgrūpaṃ lakṣaṇaṃ sādhyatā na ca| unmādānāṃ nidāne'smin kriyāsūtraṃ ca bhāṣitam||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-24">na ca devādibhyo bhetavyamityāha- prajñāparādhādityādi| nābhiśaṃsediti nopālabheta| ātmānamityādau ātmaiva śubhāśubhakarmakaraṇāt sukhaduḥkhayoryathāsaṅkhyaṃ kāraṇaṃ bhavatīti vākyārthaḥ| no trasediti devādibhyaḥ, evamevāmī śubhakarmāṇamapi gṛhṇantīti kṛtvā no traset| apacitiḥ pūjā| te cetyādau te ceti devāpacitihitopasevane| tebhyo virodhaśceti tebhyo devādibhyo virodho yato bhavatyaśubhakarmabhyaḥ, tat sarvamātmanyāyattam| etena, ātmādhīnamevedamunmādakāraṇasya parivarjanaṃ parisevanaṃ ca darśayati||21-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne unmādanidānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ nidānasthāne unmādanidānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ca.2.8">
          <head>apasmāranidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'pasmāranidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">unmādānantaraṃ prāgutpattāvapasmārotpādādapasmāranidānamucyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu catvāro'pasmārā bhavanti vātapittakaphasannipātanimittāḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">catvāra iti vacanamāgantusambandhe'pyapasmārāṇāṃ catuṣkapratipādanārtham; apasmāro hi nonmādavat svatantreṇāgantunā kriyate||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ta evaṃvidhānāṃ prāṇabhṛtāṃ kṣipramabhinirvartante; tadyathā- rajastamobhyāmupahatacetasāmudbhrāntaviṣamabahudoṣāṇāṃ samalavikṛtopahitānyaśucīnyabhyavahārajātāni vaiṣamyayuktenopayogavidhinopayuñjānānāṃ tantraprayogamapi ca viṣamamācaratāmanyāśca śarīraceṣṭā viṣamāḥ samācaratāmatyupakṣayādvā <note place="foot" type="variant" n="1">‘atyupakṣīṇadehānāṃ vā’ iti pā.</note> doṣāḥ prakupitā rajastamobhyāmupahatacetasāmantarātmanaḥ śreṣṭhatamamāyatanaṃ hṛdayamupasṛtyopari tiṣṭhante, tathendriyāyatanāni ca| tatra cāvasthitāḥ santo yadā hṛdayamindriyāyatanāni <note place="foot" type="variant" n="2">‘hṛdayamupasaṃsṛjya paryavatiṣṭhante’ iti, ‘hṛdayamupasaṅgṛhyopari tiṣṭhante’ iti ca pā.</note> ceritāḥ kāmakrodhabhayalobhamohaharṣaśokacintodvegādibhiḥ sahasā'bhipūrayanti, tadā janturapasmarati||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">udbhrāntaviṣamabahudoṣāṇāmiti atrodbhrāntatvenonmārgitvaṃ, viṣamatvena kadācidapasmāravegakartṛtvaṃ darśyate| samaletyādi unmādavyākhyānatulyam| atyupakṣayādveti atyupakṣīṇadehatvādityarthaḥ; unmādanidāne'pi samalavikṛtetyādigranthe ‘atyupakṣīṇadehānāṃ’ (ni.a.7) ityuktam| śreṣṭhatamāyatanamiti anenānyo'pi śarīradeśo'ntarātmanaḥ sthānaṃ, hṛdayaṃ tu śreṣṭhatamaṃ, tatraiva cetanāviśeṣanibandhanāditi darśayati| upasṛtyeti vyāpya| upari tiṣṭhante iti hṛdayasyopari indriyāyatanāni copasṛtya tiṣṭhante iti yojanā| ‘paryavatiṣṭhante’ iti pāṭho vyakta eva| tatrāvasthitā iti hṛdaye indriyāyataneṣu ca līnatvenāvasthitāḥ| te ca līnāḥ santaḥ kāmādibhirīritāḥ punarhṛdayamindriyāyatanāni ca viśeṣeṇa pūrayanti yadā, tadā apasmarati apasmāravegayukto bhavatīti vākyārthaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">apasmāraṃ punaḥ smṛtibuddhisattvasamplavādbībhatsaceṣṭamāvasthikaṃ tamaḥ praveśamācakṣate||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">apasmārapratyātmalakṣaṇamāha- apasmāraṃ punarityādi| samplavāditi vikṛtigamanāt| bībhatsā phenavamanāṅgabhaṅgādirūpā ceṣṭā yasmin tadbībhatsaceṣṭam| āvasthikaṃ tamaḥpraveśamiti kādācitkaṃ tamaḥpraveśaṃ; tamaḥpraveśo'jñānasādharmyāt, apasmāravegavān hi tamaḥpraveśe iva na kiñcidbudhyate||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- bhrūvyudāsaḥ satatamakṣṇorvaikṛtamaśabdaśravaṇaṃ lālāsiṅghāṇaprasravaṇamanannābhilaṣaṇamarocakāvipākau hṛdayagrahaḥ kukṣerāṭopo daurbalyamasthibhedo'ṅgamardo mohastamaso darśanaṃ mūrcchā bhramaścābhīkṣṇaṃ svapne ca madanartanavyadhanavyathanavepanapatanādīnīti||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tato'nantaramapasmārābhinirvṛttireva||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-7">aśabdaśravaṇamiti avidyamānaśabdaśravaṇaśabdam| āṭopaḥ guḍaguḍāśabdaviśeṣo vātajanyaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘vātajatvāditi jñāyate’ iti pā.</note> śrūyata ityarthaḥ||6-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatredamapasmāraviśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- abhīkṣṇamapasmarantaṃ, kṣaṇena <note place="foot" type="variant" n="4">‘kṣaṇe kṣaṇe ca’ iti pā.</note> sañjñāṃ pratilabhamānam, utpiṇḍitākṣam, asāmnā vilapantam, udvamantaṃ phenam, atīvādhmātagrīvam, āviddhaśiraskaṃ, viṣamavinatāṅgulim, anavasthitapāṇipādam, aruṇaparuṣaśyāvanakhanayanavadanatvacam, anavasthitacapalaparuṣarūkṣarūpadarśinaṃ, vātalānupaśayaṃ, viparītopaśayaṃ ca vātenāpasmarantaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘vātenāpasmāritaṃ’ iti pā.</note> vidyāt (1)||8||</seg> <seg type="unit" n="8">abhīkṣṇamapasmarantaṃ kṣaṇena <note place="foot" type="variant" n="6">‘kṣaṇe kṣaṇe ca’ iti pā.</note> sañjñāṃ pratilabhamānam, avakūjantam, āsphālayantaṃ bhūmiṃ, haritahāridratāmranakhanayanavadanatvacaṃ, rudhirokṣitograbhairavādīptaruṣitarūpadarśinaṃ, pittalānupaśayaṃ,viparītopaśayaṃ ca pittenāpasmarantaṃ vidyāt (2)||8||</seg> <seg type="unit" n="8">cirādapasmarantaṃ, cirācca sañjñāṃ pratilabhamānaṃ, patantam, anativikṛtaceṣṭaṃ, lālāmudvamantaṃ, śuklanakhanayanavadanatvacaṃ, śuklagurusnigdharūpadarśinaṃ, śleṣmalānupaśayaṃ, viparītopaśayaṃ ca śleṣmaṇā'pasmarantaṃ vidyāt (3)||8||</seg> <seg type="unit" n="8">samavetasarvaliṅgamapasmāraṃ sānnipātikaṃ vidyāt, tamasādhyamācakṣate (4)||8||</seg> <seg type="unit" n="8">iti catvāro'pasmārā vyākhyātāḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">tatredamityādi| viśeṣavijñānaṃ vātādyapasmāraliṅgamityarthaḥ| kṣaṇena sañjñāṃ pratilabhamānamiti vātāpasmāre śīghraṃ prabodho bhavatīti darśayati| ādhmātagrīvamiti pūritastabdhagrīvam| āviddhaśiraskamiti vakraśiraskam| anavasthitacapalarūpadarśanaṃ patanakāle jñeyaṃ, patitastu na budhyata eva| evamanyatrāpi rūpadarśanaṃ boddhavyam| suśrute'pi patanakāla eva rūpadarśanamuktaṃ; yathā- “yo brūyādvikṛtaṃ sattvaṃ kṛṣṇaṃ māmanudhāvati| tato me cittanāśaḥ syāt so'pasmāro'nilātmakaḥ” (su.u.a.61) ityādi| pittāpasmāre yadyapi <note place="foot" type="variant" n="7">‘yadyapi aviśeṣeṇa sañjñāṃ pratilabhamānamityuktaṃ’ iti pā.</note> viśeṣalakṣaṇe kṣaṇena sañjñāṃ pratilabhamānamityuktaṃ, tathā'pi vātikāpekṣayā kālaprakarṣo'tra jñeyaḥ; pittādapi hi vāyuḥ śīghrakārī bhavati| ugraṃ hiṃsakamiva, bhairavaṃ tu ahiṃsakamapi bhayajanakaṃ śmaśānādi, ādīptaṃ jvalitam| cirādapasmarantamiti bhūyasā kālenāpasmāravegavantam||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">teṣāmāganturanubandho bhavatyeva kadācit, tamuttarakālamupadekṣyāmaḥ| tasya viśeṣavijñānaṃ yathoktaliṅgairliṅgādhikyamadoṣaliṅgānurūpaṃ ca kiñcit||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">bhavatyevetyatra evakāro'tyantāyogavyavacchede; yathā- nīlaṃ sarojaṃ bhavatyeva, na ca na bhavati| kadāciditi padaṃ tvatyantāyogavyavacchedārthatāmeva dyotayati| etena, sarvāpasmāre bhūtasambandho bhavati, na ca svatantro'pasmāro bhautiko bhavatīti darśayati| uttarakālamiti cikitsite, yadyapi cāpasmāracikitsite'pi prapañco na vaktavyaḥ, tathā'pi tatronmādavidhyatideśādunmādoktavistāra <note place="foot" type="variant" n="8">‘unmādoktavistara uktatvādihoktam’ iti pā.</note> eveti kṛtvā ihoktaṃ- ‘tamuttarakālamupadekṣyāmaḥ’ iti; uktaṃ hi- “yasyānubandhaṃ tvāgantuṃ doṣaliṅgādhikākṛtim| paśyettasya bhiṣakkuryādāgantūnmādabheṣajam” (ci.a.10) iti| yathoktaliṅgairiti pañcamīsthāne tṛtīyā, tena yathoktāpasmāraliṅgebhyo liṅgādhikyaṃ liṅgātiriktatvaṃ; taccādoṣaliṅgānurūpaṃ doṣaliṅgāsadṛśamityarthaḥ| kiñciditi na sarvaṃ, kintu stokaṃ doṣaliṅgavilakṣaṇaṃ liṅgamāgantvanubandhe bhavati| etena ca svātantryeṇāgantvapasmārasambhavo na bhavatīti darśayati; yadi hi svatantra evāgantuḥ syāttadā na stokamāgantuliṅgaṃ syāt, kintu sarvameva||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">hitānyapasmāribhyastīkṣṇāni saṃśodhanānyupaśamanāni ca yathāsvaṃ, mantrādīni cāgantusaṃyoge||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">hitānītyādinā cikitsāsūtramāha| upaśamanāni ca hitānīti yojanā||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tasmin hi dakṣādhvaradhvaṃse dehināṃ nānādikṣu vidravatāmabhidravaṇataraṇadhāvanaplavanalaṅghanādyairdehavikṣobhaṇaiḥ purā gulmotpattirabhūt, haviṣprāśāt pramehakuṣṭhānāṃ, bhayatrāsaśokairunmādānāṃ, vividhabhūtāśucisaṃsparśādapasmārāṇāṃ, jvarastu khalu maheśvaralalāṭaprabhavaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘maheśvaralalāṭāt prabhavati’ iti pā.</note>, tatsantāpādraktapittam, ativyavāyāt punarnakṣatrarājasya rājayakṣmeti||11||</seg> <seg type="unit" n="12">bhavanti cātra- apasmāro hi vātena pittena ca kaphena ca| caturthaḥ sannipātena pratyākhyeyastathāvidhaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">sādhyāṃstu bhiṣajaḥ prājñāḥ sādhayanti samāhitāḥ| tīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiścaiva yathāsvaṃ śamanairapi||13||</seg> <seg type="unit" n="14">yadā doṣanimittasya bhavatyāganturanvayaḥ| tadā sādhāraṇaṃ karma pravadanti bhiṣagvidaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-14">sampratyuktānāṃ gadānāmutpattimāha- tasminnityādi| yadyapi ca jvara eva tatra prathama utpannastathā'pyasau pṛthageva rudrakrodharūpa utpanna iti kṛtvā paścāducyate, gulmādayastu yajñadhvaṃsānantarakālabhūtā ekasāmagrījātatvena prathamamucyante; jvarasya tu sarvaprathamotpattirjvaranidāna evokteti bhāvaḥ| purā iti ādyutpattau| lalāṭaprabhava iti lalāṭabhavakrodhāgniprabhava ityarthaḥ| anvayaḥ anubandhaḥ| sādhāraṇamiti doṣapratyanīkaṃ vamanādi, devādipratyanīkaṃ ca balimaṅgalādi||11-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">sarvarogaviśeṣajñaḥ sarvauṣadhaviśāradaḥ| bhiṣak sarvāmayān hanti na ca mohaṃ nigacchati <note place="foot" type="variant" n="10">‘samṛcchati’ iti pā.</note>||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">nidānasthānoktasarvarogajñānaphalamāha- sarvetyādi| na ca mohaṃ nigacchatīti nidānasthānādyanukte'pi prameye sūkṣme'pi bahudṛṣṭatvena na mohaṃ gacchati, kinntu tadapyūhyata ityarthaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">ityetadakhilenoktaṃ nidānasthānamuttamam|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">akhileneti yāvannidānasthānatayā vyādhyaṣṭakaṃ pratijñātaṃ tāvadakhilenoktam| tena cikitsāsthānavaktavyanidānābhidhānānna nyūnatvaṃ; yacca jvarādinidānamapi punarvaktavyaṃ tadasyaiva prapañca iti bhāvaḥ|16|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">nidānārthakaro rogo rogasyāpyupalabhyate||16||</seg> <seg type="unit" n="17">tadyathā- jvarasantāpādraktapittamudīryate| raktapittājjvarastābhyāṃ śoṣaścāpyupajāyate <note place="foot" type="variant" n="11">‘śvāsaścāpyupajāyate’ iti pā.</note>||17||</seg> <seg type="unit" n="18">plīhābhivṛddhyā jaṭharaṃ jaṭharācchotha eva ca| arśobhyo jaṭharaṃ duḥkhaṃ gulmaścāpyupajāyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">pratiśyāyādbhavet kāsaḥ kāsāt sañjāyate kṣayaḥ| kṣayo rogasya hetutve śoṣasyāpyupalabhyate||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-19">samprati nidānaprakaraṇādrogāṇāmapi keṣāñcidvyādhiṃ prati kāraṇatvaṃ yat sambhavati, tadvaktumāha- nidānārthetyādi| nidānasyārthaḥ prayojanaṃ vyādhijananaṃ, tat karotīti nidānārthakaraḥ; vyādhijanaka ityarthaḥ| nidānarūpa iti vaktavye yannidānārthakara iti brūte, tena vyādhinā vyādhyante kriyamāṇe'pi mūlabhūtavyādhijanaka eva heturvyādhijanye'pi vyādhau mūlavyādhijananāvāntaravyāpāro nidānamiti darśayati| tena, rogajanye'pi roge mūlabhūtāsātmyendriyārthādi kāraṇatrayameva kāraṇaṃ bhavatīti na caturthakāraṇāntarāpattirityatiprasaṅgo vācyaḥ; jvarakāraṇānyeva hi uṣṇādīnyatimātrāṇi jvaramabhinirvartya raktapittamapi kāraṇāntaravardhitaśaktīni janayantītyādyanusaraṇīyam| gulmaścāpyupajāyate iti arśobhya eva| kāsāt sañjāyate kṣaya iti kāsāddhātukṣayo jāyate, sa ca dhātukṣayo rogasya śoṣābhidhānasya heturupalabhyata iti yojanā||16-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">te pūrvaṃ kevalā rogāḥ paścāddhetvarthakāriṇaḥ| ubhayārthakarā dṛṣṭāstathaivaikārthakāriṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘tathaikaikārthakāriṇaḥ’ iti pā.</note>||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">nanu yatra rogasya kāraṇaṃ rogo bhavati, tatra kiṃ kāraṇabhūtarogo'pradhānamevetyāśaṅkyāha- te pūrvamityādi|- te jvarādayo raktapittādyutpādāt pūrvaṃ kevalāḥ santo rogā eva rujākartṛtvena svayameva pradhānā iti; paścāddhetvarthakāriṇa iti paścādraktapittādyutpādakā bhavantītyarthaḥ| athaivamapi raktapittādikaṃ janayitvā jvarādayo hetuvadarogarūpā bhavanti na vetyāha- ubhayetyādi| ubhayārthakarā iti hetvarthaṃ raktapittādijananarūpaṃ, rogārthaṃ ca pīḍālakṣaṇaṃ kurvanti; na vyādhyantarajananamātraṃ kṛtvā nivartanta ityarthaḥ| prakārāntaramāha- tathaivaikārthakāriṇa iti| ekasyaiva hetorarthaṃ kurvantīti ekārthakāriṇaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati| na praśāmyati cāpyanyo hetvarthaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘hetutvaṃ’ iti pā.</note> kurute'pi ca||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">etadeva pakṣadvayaṃ prātilomyena vivṛṇoti- kaściddhītyādi| atra yo hetvarthaṃ vyādhijananaṃ kṛtvā praśāmyati, sa ekārthakārī; yastu hetvarthaṃ vyādhyantarajananaṃ kṛtvā svayamapyanuvartate, sa ubhayārthakārī; yadā kāsaṃ samārabhyāpi svayamanuvartate, tadā pratiśyāyaḥ svayaṃ ca rujākartṛtvena rogārthakaraḥ, kāsajanakatvena hetvarthakaraśca bhavati; yadā tu kāsaṃ janayitvā svayaṃ nivartate, tadā kāsakāle nivṛttatvāt hetvarthamātraṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘hetvarthakaro bhavatītyudāhāryam’ iti pā.</note> karotītyudāhāryam||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">evaṃ kṛcchratamā nṝṇāṃ dṛśyante vyādhisaṅkarāḥ| prayogāpariśuddhatvāttathā cānyonyasambhavāt||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">vyādhisaṅkarā vyādhimelakāḥ| kutaḥ punarevaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘kutaḥ punarete bhavanti’ iti pā.</note> bhavatītyāha- prayogetyādi|- prayogāpariśuddhatvaṃ yathā- āmātīsāre stambhanaṃ kṛtaṃ doṣaṃ saṃstabhya śūlānāhādhmānādi janayati| hetvantaramāha- anyonyasambhavāditi; parasparakāraṇarūpatvādityarthaḥ| pratiśyāyo hi svarūpeṇaiva kāsasya kāraṇaṃ, sa ca rājayakṣmaṇa ityādi||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">prayogaḥ śamayedvyādhiṃ yo'nyamanyamudīrayet| nāsau viśuddhaḥ, śuddhastu śamayedyo na kopayet||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">prayogāpariśuddhiṃ vivṛṇoti- prayoga ityādi| na kopayediti vyādhyantaraṃ na kuryādityarthaḥ| anyonyasambhavaśca jvarasantāpādraktapittamudīryata ityādinaivokta iti na punarvivriyate||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">eko heturanekasya tathaikasyaika eva hi| vyādherekasya cāneko bahūnāṃ bahavo'pi ca||24||</seg> <seg type="unit" n="25">jvarabhramapralāpādyā dṛśyante rūkṣahetujāḥ| rūkṣeṇaikena cāpyeko jvara evopajāyate||25||</seg> <seg type="unit" n="26">hetubhirbahubhiścaiko jvaro rūkṣādibhirbhavet| rūkṣādibhirjvarādyāśca vyādhayaḥ sambhavanti hi||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-26">hetuprakaraṇāddhetudharmāntaramāha- eko heturityādi| etatpakṣacatuṣṭayodāharaṇānyāha- jvaretyādi| yadyapi rūkṣaṃ bahūnāṃ kāraṇaṃ, tathā'pi deśakālādivaśāt kadācidekasyaiva jvarasya kāraṇaṃ bhavatīti jñeyam| rūkṣādibhiriti rūkṣoṣṇalavaṇādibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘rūkṣoṣṇātisaraṇādibhiḥ’ iti pā.</note>| jvarādyā iti jvararaktapittagulmādyāḥ||24-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">liṅgaṃ caikamanekasya tathaivaikasya <note place="foot" type="variant" n="17">‘tathaikasyaikamucyate’ iti pā.</note> lakṣyate| bahūnyekasya ca vyādherbahūnāṃ syurbahūni <note place="foot" type="variant" n="18">‘bahavastathā’ iti pā.</note> ca||27||</seg> <seg type="unit" n="28">viṣamārambhamūlānāṃ liṅgamekaṃ jvaro mataḥ| jvarasyaikasya cāpyekaḥ santāpo liṅgamucyate||28||</seg> <seg type="unit" n="29">viṣamārambhamūlaiśca jvara eko nirucyate| liṅgairetairjvaraśvāsahikkādyāḥ santi cāmayāḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-29">liṅgasyāpi hetoriva cāturvidhyamāha- liṅgamityādi| tathaivaikasya lakṣyata iti ekaṃ liṅgamiti sambandhaḥ| viṣamārambhamūlānāmiti viṣamārambhaprathamānāṃ; viṣamārambhavisargitvamūṣmaṇo vaiṣamyamityādyuktajvaraliṅgānāmityarthaḥ| jvaraṃ hyekaṃ (santāpātmakaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘santāpātmakaṃ iti hastalikhitapustake nopalabhyate</note> ) dṛṣṭvā viṣamārambhavisargitvādayo'sya bhūtā bhaviṣyanti vartanta iti vā liṅgyate| jvara eko nirucyata iti jñāyata ityarthaḥ| liṅgairetairityādi| etairviṣamārambhavisargitvādyairjvarādayaḥ santi ‘yuktā’ iti śeṣaḥ| viṣamārambhādayo hi vātajvare tathā vātaśvāse vātahikkāyāṃ vā yathāsambhavaṃ dṛśyanta eva||27-29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">ekā śāntiranekasya tathaivaikasya <note place="foot" type="variant" n="20">‘tathaikaikasya’ iti pā.</note> lakṣyate| vyādherekasya cānekā bahūnāṃ bahvya eva ca||30||</seg> <seg type="unit" n="31">śāntirāmāśayotthānāṃ vyādhīnāṃ laṅghanakriyā| jvarasyaikasya cāpyekā śāntirlaṅghanamucyate||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tathā laghvaśanādyāśca jvarasyaikasya śāntayaḥ| etāścaiva jvaraśvāsahikkādīnāṃ praśāntayaḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30-32">etaccāturvidhyaṃ cikitsāyāmapi brūte- eketyādi||30-32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">sukhasādhyaḥ sukhopāyaḥ kālenālpena sādhyate| sādhyate kṛcchrasādhyastu yatnena mahatā cirāt||33||</seg> <seg type="unit" n="34">yāti nāśeṣatāṃ vyādhirasādhyo yāpyasañjñitaḥ| paro'sādhyaḥ kriyāḥ sarvāḥ pratyākhyeyo'tivartate||34||</seg> <seg type="unit" n="35">nāsādhyaḥ sādhyatāṃ yāti sādhyo yāti tvasādhyatām| pādāpacārāddaivādvā yānti bhāvāntaraṃ gadāḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33-35">cikitsābhidhānaprasaṅgena cikitsāpravṛttiviṣayaṃ sādhyabhedaṃ tathā cikitsānivṛttiviṣayaṃ cāsādhyabhedamāha- sukhetyādi|- sukhopāya iti sukhalabhyavaidyādyupāyaḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘sukhopalabhyavaidyābhyupāyaḥ’ iti pā.</note>; kiṃvā, sukhopāyaḥ san sādhyate alpenaiva yatnena sādhyata ityarthaḥ| yāti nāśeṣatāmiti na sarvathā nivartate| paro'sādhya iti yāpyāpekṣayā utkṛṣṭo'sādhyaḥ| asyaiva vivaraṇaṃ- pratyākhyeya iti| kriyāḥ cikitsāḥ| bhāvāntaramiti sukhasādhyaḥ kṛcchrasādhyo bhavati, kṛcchraśca yāpyaḥ, yāpyaśca pratyākhyeya iti||33-35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">vṛddhisthānakṣayāvasthāṃ rogāṇāmupalakṣayet <note place="foot" type="variant" n="22">‘doṣāṇāṃ’ iti pā.</note>| susūkṣmāmapi ca prājño dehāgnibalacetasām||36||</seg> <seg type="unit" n="37">vyādhyavasthāviśeṣān hi jñātvā jñātvā vicakṣaṇaḥ| tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ catuḥśreyaḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘tattacchreyaḥ’ iti pā.</note> prapadyate||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36-37">vyādheḥ sukhasādhyatvābhidhānaprasaṅgena vṛddhyādyavasthāntaramāha- vṛddhītyādi| na kevalaṃ rogāṇāṃ kintu dehāgnibalacetasāmapivṛddhisthānakṣayāvasthāmupalakṣayediti yojanā| etadvyādhyavasthājñānaprayojanamāha- vyādhyavasthetyādi| catuḥśreya iti catuśreyaḥkārakaṃ cikitsitaṃ, prapadyate budhyata ityarthaḥ||36-37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">prāyastiryaggatā doṣāḥ kleśayantyāturāṃściram| teṣu <note place="foot" type="variant" n="24">yogīndranāthasenastu ‘teṣu tu tvarayā kuryāddehāgnibalavatkriyām’ iti paṭhati, ‘teṣāmāturāṇāṃ dehāgnibalavatkriyāṃ dehāgnyorbalakarīṃ kriyāṃ tvarayā āśu kuryāt’ iti ca vyākhyānayati</note> na tvarayā kuryāddehāgnibalavit kriyām||38||</seg> <seg type="unit" n="39">prayogaiḥ kṣapayedvā tān sukhaṃ vā koṣṭhamānayet| jñātvā koṣṭhaprapannāṃstān yathāsannaṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘yathāsvaṃ taṃ’ iti pā.</note> haredbudhaḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38-39">vyādhiprakārānabhidhāya cikitsopayuktān doṣaprakārānāha- prāya ityādi| tiryaggatāśca doṣā unmārgagatatvena na samyak śīghraṃ vā bheṣajena yojayituṃ pāryante, tena ciraṃ kleśayantīti yuktam| dehāgnibalavidityanena tiryaggatadoṣe tvarayā bhūri bheṣajaprayogeṇa kriyamāṇā cikitsā dehamagnibalaṃ ca hantīti sūcayati| prayogairiti alpamātradīrghakālaprayogaiḥ| sukhaṃ veti sukhaṃ yathā bhavati tathā āsannaṃ haredityarthaḥ; yacchodhanaṃ vamanādi yatrāmāśayādigate doṣe āsannaṃ haraṇayogyatayā bhavati, tena haredityarthaḥ||38-39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">jñānārthaṃ yāni coktāni vyādhiliṅgāni saṅgrahe| vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="40">samprati nidāne liṅgatvenoktānāṃ vyādhīnāṃ pṛthagvyādhitvamapi bhavatītyāha- jñānārthamityādi| saṅgraha iti vyādhinidānādisaṅgrahe| ye nidānasthāne jñānārthaṃ pradhānabhūtajvarādijñānārthaṃ vyādhayaḥ santi, te'vipākārucyādayaḥ svātantryeṇotpadyamānā vyādhaya eva vyādhitvenaiva vyapadeṣṭavyā ityarthaḥ| tadātve tu liṅgānīti yadā jvarādiparatantrā jāyante'rucyādayaḥ, tadā pāratantryālliṅgānyeva te, nāmayāḥ; āmayo hi svatantraḥ svacikitsāpraśamanīyo bhavatītyāyurvedasthitiḥ, jvaraliṅgarūpāstvarucyādayo jvaracikitsāpraśamanīyā eveti bhāvaḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">vikāraḥ prakṛtiścaiva dvayaṃ sarvaṃ samāsataḥ| taddhetuvaśagaṃ hetorabhāvānnānuvartate||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41">samprati nidānādhikṛtasya hetorvibhavamāha- vikāra ityādi| vikāraḥ vaiṣamyam| prakṛtiḥ sāmyam| sarvamiti anena śārīraṃ tathā''dhyātmikaṃ copasaṅgṛhṇāti| hetuvaśagamiti hetvadhīnotpādam| etena, ārogyarūpaprakṛtyarthinā sāmyahetuḥ sevanīyaḥ, tathā vikārarūparogaparihārārthinā ca vikāraheturvarjanīyaḥ| na ca vācyaṃ- yad- dadhyādiśothajananahetoruparame'pi tajjanitaśothānuvṛttidarśanānmṛṣaitadvacanaṃ- ‘hetorabhāvānnānuvartate’ iti, yata uparate'pi dadhyādau dadhyādijanito doṣasantānaḥ śothādijanakastatrānuvartata eva||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">tatra ślokāḥ- hetavaḥ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā| samprāptiḥ pūrvamutpattiḥ sūtramātraṃ cikitsitāt||42||</seg> <seg type="unit" n="43">jvarādīnāṃ vikārāṇāmaṣṭānāṃ sādhyatā na ca| pṛthagekaikaśaścoktā hetuliṅgopaśāntayaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">hetuparyāyanāmāni vyādhīnāṃ lakṣaṇasya ca| nidānasthānametāvat saṅgraheṇopadiśyate||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42-44">saṅgrahe ‘sūtramātraṃ cikitsitāt’ ityantenāpasmārādhyāyārthasaṅgraha ukta iti boddhavyam| ‘jvarādīnāṃ’ ityādigranthena tu nidānasthānoktārthasaṅgrahaṃ karoti| yadyapi jvarasya jvaranidāne'sādhyatā noktā, tathā'pi ‘aṣṭānāṃ’ itipadaṃ ‘chatriṇo gacchanti’ iti nyāyena boddhavyam| kiṃvā, aṣṭānāṃ hetuliṅgopaśāntaya iti yojanīyam; asādhyatā yathāyogyatayaiva boddhavyā| pṛthaktvena caikaikaśaśceti pṛthagekaikaśaḥ| tena, pṛthaktvena sarvasādhāraṇahetvādayo nidānasthānādāvuktāḥ, tathaikaikaśaśca jvarādīnāṃ hetuliṅgopaśāntayaḥ sve sve adhyāye uktāḥ| atra ca liṅgagrahaṇena pūrvaliṅgagrahaṇam, upaśāntigrahaṇena copaśayagrahaṇaṃ, samprāptestu pratirogamabhidhānādagrahaṇaṃ vyākhyeyam| hetuparyāyanāmānīti ‘heturnimittaṃ’ (ni.a.1) ityādinā, vyādhiparyāyanāmānīti tathā lakṣaṇaparyāyanāmānīti cādyādhyāyoktānyeva jñeyāni; samprāptestu ‘samprāptirjātirāgatiḥ’ (ni.a.1) iti nāmakathanaṃ lakṣaṇaprayojakameva prāyaḥ, teneha na saṅgṛhītam| kiṃvā hetava ityādisthānasaṅgraha eva, apasmārādhyāyārthasaṅgrahastu sthānasaṅgraheṇaivāvyavahitena kṛtatvānna punaḥ pṛthakkṛtaḥ| tatra hetava ityādi sarvarogahetvādisaṅgrahaṇam| asmin pakṣe pṛthaktveneti jvarādīnāmityanena sambadhyate, ekaikaśaśceti hetuliṅgopaśayaśāntibhiḥ sambadhyate| saṅgraheṇeti vacanāccikitsitaprapañcanīyaṃ nidānaṃ sūcayati| kecidatra nidīyate nibadhyate hetvādipañcakamaneneti nidānamiti nidānaśabdavyutpattiṃ kurvanti, nidānaśabdena ca gavāṃ dohanakālanibandhanarajjurucyate iti bruvate| jvaranidāne ca nidānaśabdo vyākṛta eva||42-44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne apasmāranidānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg> iti carakasaṃhitāyāṃ dvitīyaṃ nidānasthānaṃ samāptam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ nidānasthāne'pasmāranidānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg></ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="3" xml:id="ca.3">
        <head>vimānasthānam</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ca.3.1">
          <head>rasavimānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto rasavimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">nidāne jñātahetvādipañcakasya cikitsopayogitayā doṣabheṣajādiviśeṣajñānamapekṣitaṃ bhavati, ato vakṣyamāṇadoṣabheṣajādiviśeṣajñāpakaṃ vimānasthānaṃ brūte| tatrāpi ca doṣabheṣajayoḥ prādhānyāttadviśeṣajñāpakaṃ rasavimānaṃ prathamaṃ brūte| imaṃ ca sthānasambandhaṃ svayameva darśayiṣyati| viśeṣeṇa mīyate jñāyate doṣabheṣajādyaneneti vimānaṃ, doṣabheṣajādīnāṃ prabhāvādiviśeṣa ityarthaḥ; evambhūtaṃ vimānamabhidheyatayā yatra tiṣṭhati tadvimānasthānam| rasavimānamadhikṛtya kṛto'dhyāyo rasavimānam||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu vyādhīnāṃ nimittapūrvarūparūpopaśayasaṅkhyāprādhānyavidhivikalpa balakālaviśeṣānanupraviśyānantaraṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘abhinivaśya’ iti pā.</note> doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrasārāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘rasadravyadoṣavikārabheṣajadeśakālabalaśarīrasārāhārasātmyasattvaprakṛtivayasām’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> mānamavahitamanasā yathāvajjñeyaṃ bhavati bhiṣajā, doṣādimānajñānāyattatvāt <note place="foot" type="variant" n="3">‘rasādimānajñānāyattatvāt’ iti pā.</note> kriyāyāḥ| na hyamānajño doṣādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘rasādīnāṃ’ iti pā.</note> bhiṣag vyādhinigrahasamartho bhavati| tasmāddoṣādimānajñānārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘rasādimānajñānārthaṃ’ iti pā.</note> vimānasthānamupadekṣyāmo'gniveśa!||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">iha khalvityādinā sthānasambandhamāha| iha samprāptibhedasaṅkhyāprādhānyādigrahaṇenaiva samprāptimupadiśan saṅkhyādibhedena sarvaiva samprāptiḥ kathitā <note place="foot" type="variant" n="6">‘kalpitā’ iti pā.</note> bhavatīti darśayati| nimittādīnāṃ tu na tādṛśo bhedo'lpagranthavaktavyo'sti, yena bhedena te'pīha kathyeran, ataste sāmānyenaivoktāḥ| anupraviśyeti buddhvā <note place="foot" type="variant" n="7">‘budhdyā’ iti pā.</note>| doṣādayaḥ sūtrasthāna eva prapañcitāḥ| mānamiti prabhāvādiviśeṣaḥ| etajjñāne hetumāha- doṣādītyādi| kriyāyā iti cikitsāyāḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatrādau rasadravyadoṣavikāraprabhāvān vakṣyāmaḥ| rasāstāvat ṣaṭ- madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ| te samyagupayujyamānāḥ śarīraṃ yāpayanti, mithyopayujyamānāstu khalu doṣaprakopāyopakalpante||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">adhyāyārthaṃ vaktuṃ pratijānīte- tatrādāvityādi| yadyapi ca doṣabheṣajetyādau doṣāpekṣatvādbheṣajasya doṣa ādau kṛtaḥ, tathā'pīha rasadravyarūpabheṣajasyāpekṣitarogapraśamakartṛtvena tathā doṣasyāpi ca rasadravyayoreva kāraṇatvena bheṣajaśabdasūcite rasadravye evāgre kṛte, paścāttu doṣagrahaṇagṛhītau doṣavikārau| prakṛṣṭo bhāvaḥ prabhāvaḥ śaktirityarthaḥ; sa cehācintyaścintyaśca grāhyaḥ| yena, ‘tatra khalvanekaraseṣu’ ityādinā dravyavikārayoḥ prabhāvaṃ rasadvārā doṣadvārā ca cintyamapi vakṣyati| yāpayantīti sāmyenāvasthāpayanti| mithyāśabda ihāyogātiyogamithyāyogeṣu vartate||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">doṣāḥ punastrayo vātapittaśleṣmāṇaḥ| te prakṛtibhūtāḥ śarīropakārakā <note place="foot" type="variant" n="8">‘śarīrayogakṣemakarāḥ’ iti pā.</note> bhavanti, vikṛtimāpannāstu khalu nānāvidhairvikāraiḥ śarīramupatāpayanti||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">doṣā iti śārīradoṣāḥ| punaḥśabdo mānasadoṣaṃ vyāvartayati||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra doṣamekaikaṃ trayastrayo rasā janayanti, trayastrayaścopaśamayanti| tadyathā- kaṭutiktakaṣāyā vātaṃ janayanti, madhurāmlalavaṇāstvenaṃ śamayanti; kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṃ janayanti, madhuratiktakaṣāyāstvenacchmayanti; madhurāmlalavaṇāḥ śleṣmāṇaṃ janayanti, kaṭutiktakaṣāyāstvenaṃ śamayanti||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">rasānāmasaṃsṛṣṭānāṃ karmāha- tatretyādi| anena ca rasakarmopadeśena doṣāṇāmapi tattadrasotpādyatvaṃ tathā tattadrasopaśamanīyatvamuktaṃ bhavati| kaṭutiktakaṣāyā vātaṃ janayantīti asati paripanthinīti jñeyaṃ, tenārkāguruguḍūcyādīnāṃ tiktānāmapi vātājanakatve na doṣaḥ| tatra hyuṣṇavīryatā paripanthinī vidyate, tena na te vātaṃ janayantītyādyanusaraṇīyam| enamiti padena yaśca <note place="foot" type="variant" n="9">‘yatra ca’ iti pā.</note> kaṭvādijo vāyustameva madhurādayaḥ sarvātmavaiparītyādviśeṣeṇa śamayantīti darśayati; jāgaraṇādije hi vāyau jāgaraṇādiviparītāḥ svapnādaya eva viśeṣeṇa pathyāḥ| evaṃ pittaśleṣmaṇorapi enadenaṃśabdayostātparyaṃ darśayati||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">rasadoṣasannipāte tu ye rasā yairdoṣaiḥ samānaguṇāḥ samānaguṇabhūyiṣṭhā vā bhavanti te tānabhivardhayanti, viparītaguṇā viparītaguṇabhūyiṣṭhā vā śamayantyabhyasyamānā iti| etadvyavasthāhetoḥ ṣaṭtvamupadiśyate rasānāṃ paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāṃ, tritvaṃ ca doṣāṇām||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">atha kayā yuktyā rasā doṣāñjanayanti śamayanti cetyāha rasadoṣetyādi| sannipāte iti antaḥśarīramelake| tuśabdo viśeṣe, tena viparītaguṇā eva viśeṣeṇa viparītaguṇabhūyiṣṭhāpekṣayā śamayantīti darśayati| rasānāṃ tu yathā upacārādguṇā <note place="foot" type="variant" n="10">‘yathopacārādguṇā bhavanti, ye ca bhavanti’ iti pā.</note> bhavanti tadabhihitaṃ “guṇāguṇāśrayā noktāḥ” (sū.a.26) ityādinā sūtre| abhyasyamānā iti na sakṛdupayujyamānāḥ| atha kasmādrasadoṣasaṃsargabhūyastvaṃ parityajya rasaṣaṭtvaṃ doṣatritvaṃ cocyate? ityāha- ityetadityādi| vyavastheti rasadoṣasaṃsargaprapañcasaṅkṣepaḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘rasadoṣaprapañcasaṅkṣepaḥ’ iti pā.</note>| paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāmiti padaṃ doṣāṇāmityanenāpi yojyam||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">saṃsargavikalpavistaro hyeṣāmaparisaṅkhyeyo bhavati, vikalpabhedāparisaṅkhyeyatvāt||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">rasadoṣasaṃsargaprapañcānabhidhāne hetumāha- saṃsargetyādi| yasmāt saṃsargabhedavistaro'parisaṅkhyeyastasmāt ṣaṭtvaṃ tritvaṃ cocyate| vikalpabhedāparisaṅkhyeyatvāditi saṃsargavikalpasya bhedo vijātīyaprakāraḥ, tasyāparisaṅkhyeyatvāt| etena, yathā rasānāmavāntaravyaktibhede'pi madhuratvādisāmānyayogānmadhurādivyapadeśena ṣaṭtvamucyate; tathā madhurāmlamadhuralavaṇādisaṃsargāṇāmapi satyapyavāntarabhede sāmānyenopasaṅgrahaṃ kṛtvā triṣaṣṭitvasaṅkhyāniyamo bhaviṣyatīti nirasyate, yato madhurāmlādisaṃsarge'pi vijātīyo madhurataramadhuratamādibhedakṛto bhedo'parisaṅkhyeyo bhavati| vacanaṃ hi- “rasāstaratamābhyāṃ tāṃ saṅkhyāmatipatanti hi” (sū.a.26) iti||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tatra khalvanekaraseṣu <note place="foot" type="variant" n="12">‘tatra tvanekaraseṣu’ iti pā.</note> dravyeṣvanekadoṣātmakeṣu ca vikāreṣu rasadoṣaprabhāvamekaikaśyenābhisamīkṣya tato dravyavikārayoḥ prabhāvatattvaṃ vyavasyet||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">atha kathaṃ tarhi saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ doṣāṇāṃ ca prabhāvo jñeya ityāha- tatra khalvityādi| tatra cānekarasadravyasyānekadoṣavikārasya ca pratyekarasadoṣaprabhāvamelakena prabhāvaṃ kathayan rasasaṃsargadoṣasaṃsargayorapi tādṛśameva prabhāvaṃ kathayati, yato rasadoṣasaṃsargaprabhāvāvatra dravyavikārāśrayitvādrasadoṣayordravyavikāraprabhāvatvenocyete <note place="foot" type="variant" n="13">‘dravyavikāraprabhāvāśrayitvāt’ iti pā.</note>| anena nyāyena sākṣādanukto'pi ekarasadravyaikadoṣavikārayorapi prabhāvo'saṃsṛṣṭarasadoṣaprabhāvakathanādukta eva jñeyaḥ| ekaikaśyenābhisamīkṣyeti pratyekamuktarasādiprabhāveṇānekarasaṃ dravyamanekadoṣaṃ ca vikāraṃ samuditaprabhāvamabhisamīkṣya||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">na tvevaṃ khalu sarvatra| na hi vikṛtiviṣamasamavetānāṃ nānātmakānāṃ paraspareṇa copahatānāmanyaiśca <note place="foot" type="variant" n="14">‘copahataprakṛtikānāṃ’ iti pā.</note> vikalpanairvikalpitānāmavayavaprabhāvānumānenaiva samudāyaprabhāvatattvamadhyavasātuṃ śakyam||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">ayaṃ ca rasadoṣaprabhāvadvārā dravyavikāraprabhāvaniścayo na sarvatra dravye vikāre cetyāha- na tvevaṃ khalu sarvatreti| atraiva hetumāha- nahītyādinā'dhyavasātuṃ śakyamityantena| vikṛtiviṣamasamavetānāmiti vikṛtisamavetānāṃ tathā viṣamasamavetānāṃ ceti vikṛtiviṣamasamavetānām| samavetānāmiti militānāṃ rasānāṃ doṣāṇāṃ ca| tatra rasasya vikṛtisamavāyo yathā- madhure taṇḍulīyake; madhuro hi prakṛtyā snehavṛṣyatvādikaraḥ, taṇḍulīyake tu vikṛtisamavetatvena tanna karoti| viṣamasamavetāstu tile kaṣāyakaṭutiktamadhurāḥ; yadi hīme rasāḥ samayā mātrayā samavetāḥ syustatastilo'pi pittaśleṣmaharastridoṣaharo vā syāt, pittakaphakarastvayaṃ; tenātra rasānāṃ kvacit kartṛtvamakartṛtvaṃ ca kvaciditi vaiṣamyamunnīyate| nānātmakānāmityādihetutrayaṃ tu vikṛtisamavāyaviṣamasamavāyayorevopalambhakam <note place="foot" type="variant" n="15">‘upapādakaṃ’ iti pā.</note>| tena, nānātmakatvādibhirvikṛtisamavāyaviṣamasamavāyau bhavataḥ| nānātmakānāmiti nānārūpahetujanitānāṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘nānārthakānāmiti nānāheturūpajanitānāṃ’ iti pā.</note>; tena hetubhedabalādeva rasadoṣayorvikṛto viṣamo vā melako bhavatītyarthaḥ| kiṃvā, nānātmakānāmiti nānāpramāṇānām| evaṃ ca nānāpramāṇatvaṃ viṣamasamavāye hetuḥ| paraspareṇa copahatānāmiti anyonyamupaghātitaguṇānām| parasparaguṇopaghātastu yadyapi doṣāṇāṃ prāyo nāstyeva, tathā'pyadṛṣṭavaśāt kvacidbhavatīti jñeyaṃ; rasānāṃ tu prabalenānyopaghāto bhavatyeva| anyaiśca vikalpanairiti anyaiśca bhedakaiḥ, tatra rasasya bhedakāḥ svarasakalkādayaḥ; ekasyaiva hi dravyasya kalpanāviśeṣeṇa guṇāntarāṇi bhavanti| doṣasya tu dūṣyāntarāṇyeva <note place="foot" type="variant" n="17">‘sthānāntarāṇyeva’ iti pā.</note> guṇāntarayogādbhedakāni bhavanti| yaduktaṃ- “sa eva kupito doṣaḥ samutthānaviśeṣataḥ| sthānāntaragataścaiva vikārān kurute bahūn” (sū.a.18) iti| asmin vyākhyāne rasānāṃ doṣāṇāṃ ca ya utkarṣāpakarṣakṛto viṣamasamavāyaḥ pṛthagucyate, sa na yujyate; yato viṣamasamavāye'pyutkṛṣṭasya rasasya tathā doṣasya cotkṛṣṭā guṇā apakṛṣṭasya cāpakṛṣṭā guṇā bhavantīti kṛtvā'vayavaprabhāvānanumānenaiva samudāyaprabhāvānumānaṃ śakyam| athocyeta- viṣamamelake rasasya doṣasya ca na ta eva guṇā utkṛṣṭā apakṛṣṭā vā bhavanti kintu guṇāntarameva bhavati, hanta tarhi vikṛta evāyaṃ samavāyo visadṛśakāryakāraṇatvāt| tadevaṃ dūṣaṇadarśanādanyathā vyākhyāyate- yat- dvividho melako bhavati rasānāṃ doṣāṇāṃ ca prakṛtyanuguṇaḥ, prakṛtyananuguṇaśca; tatra yo militānāṃ prākṛtaguṇānupamardena melako bhavati, sa prakṛtisamasamavāyaśabdenocyate; yastu prākṛtaguṇopamardena bhavati, sa vikṛtiviṣamasamavāyo'bhidhīyate; vikṛtyā hetubhūtayā viṣamaḥ prakṛtyananuguṇaḥ samavāyo vikṛtiviṣamasamavāya ityarthaḥ| atraiva vikṛtiviṣamasamavāye nānātmakatvādihetutrayaṃ yathāvivṛtameva yojanīyam| ye tu vikṛtiviṣamasamavāyau pṛthageva kurvanti, viṣamasamavāyasya vaiṣamyatāratamyenātibahuprapañcitatvād viṣamāvayavaguṇānumānaṃ duḥśakamiti kṛtvā, tadapi dravyavikāraprabhāveṇaiva vyapadiśanti||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tathāyukte hi samudaye samudāyaprabhāvatattvamevamevopalabhya tato dravyavikāraprabhāvatattvaṃ vyavasyet||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">atha kathaṃ tarhi vikṛtiviṣamasamavāyaprabhāvajñānamityāha- tathāyukte hītyādi| tathāyukte samudaya iti vikṛtiviṣamasamavāye| samudayaprabhāvatattvamiti melakaprabhāvatattvam| samadhṛte hi madhusarpiṣi sūryāvartākhye vā doṣasamudaye na saṃyujyamānamadhughṛtaguṇakramāgataṃ mārakatvaṃ, na ca vātādidoṣaprabhāvagataṃ sūryavṛddhyā vardhiṣṇutvaṃ sūryāvartasya, kiṃ tu saṃyogamahimakṛtamevetyarthaḥ| yacca gatidvayaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘yataśca dvayī gatiḥ’ iti pā.</note> doṣarasamelakasya, tena prakṛtisamasamavāyarūpaṃ sannipātaṃ jvaranidāne doṣaliṅgamelakenaivoktavān| yaduktaṃ- “pṛthaguktalakṣaṇasaṃsargāddvāndvikamanyatamaṃ sānnipātikaṃ vā jvaraṃ vidyāt” (ni.a.1) iti| yastu vikṛtiviṣamasamavetastridoṣakṛto jvarastasya cikitsite- “kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītaṃ” (ci.a.3) ityādinā lakṣaṇamuktam| na hi śyāvaraktakoṭhotpattyādi tatroktaṃ vātādijvare kvacidasti| evaṃ rase'pi yatrāmrāte madhuratvaṃ prakṛtisamasamavetaṃ, tatrāmrātaṃ madhurametanmātramevoktaṃ; tena, madhurasāmānyaguṇāgataṃ tasya vātapittaharatvamapi labhyata eva| yatra vārtāke kaṭutiktatvena vātakaratvaṃ prāptamapi ca vikṛtiviṣamasamavāyāttanna bhavati, tatrācāryeṇa “vārtākaṃ vātaghnaṃ” (sū.a.27) ityuktameva| evamityādi tattadudāharaṇaṃ śāstraprasṛtamanusaraṇīyam| yattu prakṛtisamasamavāyakṛtarasadoṣaguṇadvārā <note place="foot" type="variant" n="19">‘kṛta’ iti hastalikhita pustake na paṭhyate</note> prāptamapi dravyaguṇaṃ vikāralakṣaṇaṃ ca brūte, tat prakarṣārthaṃ spaṣṭārthaṃ ceti jñeyam||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tasmādrasaprabhāvataśca dravyaprabhāvataśca doṣaprabhāvataśca vikāraprabhāvataśca tattvamupadekṣyāmaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">upasaṃharati- tasmādityādi| tattvamiti rasādiprabhāvatattvam| yattu pūrvaṃ “tatrādau rasadravyadoṣavikāraprabhāvānupadekṣyāmaḥ” ityanena rasādiprabhāvavyākhyānapratijñānaṃ kṛtaṃ, tattu rasaprabhāvānumānenaiva dravyaprabhāvakathanāt, tathā doṣaprabhāveṇa ca vikāraprabhāvakathanāccaritārthaṃ syāt| iha tu vikṛtiviṣamasamavāyātmake dravye vikāre vā rasadoṣaprabhāvānumānena na dravyavikāraprabhāvānumānamastīti kṛtvā pṛthak pṛthagrasādiprabhāvatattvābhidhānapratijñānamiti na paunaruktyam| iha dravyāṇāṃ vīryaprabhāva-vipākaprabhāvau ca dravyaprabhāve rasaprabhāve vā'ntarbhāvanīyau| tatra yau rasānuguṇau vīryavipākaprabhāvau, tau rase; yau tu rasakramoktavīryavipākaviparītau vīryavipākau, tau dravyaprabhāve boddhavyau| upadekṣyāma iti nikhilena tantreṇa rasādiprabhāvatattvaṃ pṛthagupadekṣyāma ityarthaḥ; rasādiprabhāvaḥ prapañcena nikhile tantra eva vaktavyaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tatraiṣa rasaprabhāva upadiṣṭo bhavati| dravyaprabhāvaṃ punarupadekṣyāmaḥ| tailasarpirmadhūni vātapittaśleṣmapraśamanārthāni <note place="foot" type="variant" n="20">‘vātapittaśleṣmapraśamanāni’ iti pā.</note> dravyāṇi bhavanti||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">saṅkṣepābhidhānametadeveti darśayannāha- tatraiṣa ityādi| eṣa iti ‘rasāḥ ṣaḍ’ ityādinā ‘tattvamupadekṣyāmaḥ’ ityantena granthenokta ityarthaḥ| upadiṣṭo bhavatīti saṅkṣepeṇa kathito bhavati| anye tu ‘tatraiṣa rasaprabhāva uddiṣṭo bhavati’ iti paṭhanti| asmin pakṣe dravyadoṣavikāraprabhāvo'pi yo'tra uddiṣṭaḥ so'pi rasadvārā, tena rasasyaiva prapañcābhihitatvāttasyaivābhidhānamupasaṃharati na dravyādīnāmiti jñeyam| dravyaprabhāvamityādau punariti sāmānyena dravyaprabhāvakathanāt punaḥ śṛṅgagrāhikayā tailādidravyaprabhāvaṃ kathayiṣyāma ityarthaḥ| praśamanārthānīti praśamanaprayojanāni||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tatra tailaṃ snehauṣṇyagauravopapannatvādvātaṃ jayati <note place="foot" type="variant" n="21">‘śamayati’ iti pā.</note> satatamabhyasyamānaṃ; vāto hi raukṣyaśaityalāghavopapanno viruddhaguṇo bhavati, viruddhaguṇasannipāte hi bhūyasā'lpamavajīyate, tasmāttailaṃ vātaṃ jayati satatamabhyasyamānam| sarpiḥ khalvevameva pittaṃ jayati, mādhuryācchaityānmandatvācca <note place="foot" type="variant" n="22">‘mandavīryatvācca’ iti pā.</note>; pittaṃ hyamadhuramuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ ca| madhu ca śleṣmāṇaṃ jayati, raukṣyāttaikṣṇyāt kaṣāyatvācca; śleṣmā hi snigdho mando madhuraśca <note place="foot" type="variant" n="23">‘madhuraśceti viparītaguṇaḥ’ iti pā.</note>| yaccānyadapi kiñciddravyamevaṃ vātapittakaphebhyo guṇato viparītaṃ syāttaccaitāñjayatyabhyasyamānam||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">satatamabhyasyamānamiti avicchedenopayujyamānam| viruddhaguṇa iti tailaguṇebhyo viparītaguṇaḥ| viruddhaguṇasannipāte iti viruddhaguṇayormelake| nanu viruddhaguṇayormadhye bhūyasā'lpaṃ jīyate, tat kathaṃ tailaṃ vātaṃ jayati? na hyasya vātaṃ prati bhūyastvaṃ yuktamityāha- satatamabhyasyamānamiti| satatopayogena hi tailaṃ vātādadhikaṃ bhavati, tena vātaṃ jayatītyarthaḥ| sarpiḥ khalvevameveti sarpirapi satatamabhyasyamānamityarthaḥ| amadhuramiti raukṣyalāghavāvṛṣyatvādinā madhuraviparītaṃ kaṭurasamityarthaḥ| iha ca prabhāvaśabdena sāmānyena dravyaśaktirucyate, nācintyaśaktiḥ; tena tailādīnāṃ snehauṣṇyādiguṇādapi vātādiśamanaṃ dravyaprabhāvādeva bhavati| sarpiṣi ca yadyapi madhuro rasaḥ pittapraśame vyāpriyate, tathā'pi mādhuryaśaityamandatvaiḥ pittaśamanaṃ sarpiḥkāryameva, tena dravyaprabhāva eva vācyaḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘ucyate’ iti pā.</note>| yadā tu rasadvārā kāryaṃ dravyasya cintyate, tadā rasaprabhāva iti vyapadeśo bhavati| evaṃ kaṣāyānurase madhuni ca samādhānaṃ vācyam| anye tu bruvate- yat- tailādīnāṃ vātādiśamanatvaṃ pratyacintya eva prabhāvo'yamucyate; tatra ca tailavātaśamanatvaṃ pratyacintya eva prabhāvo'yamucyate; tatra ca tailavātayorviruddhaguṇayormelake tailameva vātaṃ jayati, na tu vātastailamiti tailasyācintyaprabhāvaḥ; evaṃ sarpirmadhunorapi pittaśleṣmaharaṇe prabhāvājjñeye| etaccānye necchanti, yatastailādīnāṃ satatamabhyasyamānamiti padenādhikyameva vātādijayakāraṇamuktaṃ; tathā yaccānyadapi kiñciddravyamityādigranthena dravyācintyaprabhāvaṃ parityajya sāmānyena guṇavaiparītyamevābhyāsādvātādijayaheturucyate||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">atha khalu trīṇi dravyāṇi nātyupayuñjītādhikamanyebhyo dravyebhyaḥ; tadyathā- pippalī, kṣāraḥ, lavaṇamiti||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">abhyasyadravyaṃ prabhāvodāharaṇārthamabhidhāyānabhyasyānāha- athetyādi| adhikamanyebhya iti vacanādanyadapi citrakabhallātakādyevañjātīyaṃ nātyupayoktavyaṃ, pippalyādidravyaṃ tvanyebhyo'pyadhikamatyupayoge varjanīyamiti darśayati||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pippalyo hi kaṭukāḥ satyo madhuravipākā gurvyonātyarthaṃ snigdhoṣṇāḥ prakledinyo bheṣajābhimatāścatāḥ <note place="foot" type="variant" n="25">‘tāḥ sadyaḥ śubhāśubhakāriṇyo bhavanti’ iti yogīndranāthasena.</note> sadyaḥ; śubhāśubhakāriṇyo bhavanti; āpātabhadrāḥ, prayogasamasādguṇyāt; doṣasañcayānubandhāḥ;- satatamupayujyamānā hi guruprakleditvācchleṣmāṇamutkleśayanti, auṣṇyāt pittaṃ, na ca vātapraśamanāyopakalpante'lpasnehoṣṇabhāvāt; yogavāhinyastu khalu bhavanti; tasmāt pippalīrnātyupayuñjīta||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">‘kaṭukāḥ satyo madhuravipākāḥ’ ityādi pippalīguṇakathanamanabhyāsaprayoge doṣavaiparītyena doṣapraśamanopadarśanārthaṃ; tathā, atyabhyāse ‘guruprakleditvācchleṣmāṇamutkleśayanti’ ityādigranthavaktavyadoṣakaraṇayogyatopadarśanārthaṃ ca| bheṣajābhimatāśca sadya iti cchedaḥ| sadya iti anabhyāse| śubhāśubhakāriṇyo bhavantīti sadyaḥ śubhakāriṇyaḥ, atyabhyāsaprayoge tvaśubhakāriṇyaḥ| etadeva śubhāśubhakāritvaṃ darśayati- āpātabhadrā ityādinā| prayogasamasādguṇyāditi samasya prayogasya sadguṇatvāt, same'lpakāle alpamātre ca pippalyādiprayoge sadguṇā bhavantītyarthaḥ| doṣasañcayānubandho'tyupayogo yāsāṃ tā doṣasañcayānubandhāḥ| etadeva doṣasañcayānubandhatvaṃ vivṛṇoti- satatamityādi| pippalīdharmakathanaprastāvādguṇāntaramāha- yogavāhinyastvityādi| yogavāhitvena kaṭukānāmapi pippalīnāṃ vṛṣyaprayogeṣu yogaḥ, tathā jvaragulmakuṣṭhaharādiprayogeṣu jvarādīn hanti pippalī| ayaṃ ca pippalyatiyoganiṣedho'pavādaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘apavādaviśeṣavidhānaṃ’ iti pā.</note> parityajya jñeyaḥ| tena, pippalīrasāyanaprayogastathā gulmādiṣu ca pippalīvardhamānakaprayogo na virodhamāvahati| ukte hi viṣaye yathoktavidhānena nirdoṣā eva pippalya iti ṛṣivacanādunnīyate| anye tu, annasaṃskaraṇe <note place="foot" type="variant" n="27">‘annasaṃskāreṇa’ iti pā.</note> pippalyādīnāmatiprayogo niṣidhyate, na tu svātantrayeṇeti bruvate| satatamupayujyamānā iti atimātratvena tathā satataprayogeṇa ceti jñeyam||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">kṣāraḥ punarauṣṇyataikṣṇayalāghavopapannaḥ kledayatyādau paścādviśoṣayati <note place="foot" type="variant" n="28">‘paścādviśoṣayati, dahati, pacati, bhinatti saṅghātam’ iti pā.</note>, sa pacanadahanabhedanārthamupayujyate; so'tiprayujyamānaḥ keśākṣihṛdayapuṃstvopaghātakaraḥ sampadyate| ye hyenaṃ grāmanagaranigamajanapadāḥ satatamupayuñjate ta āndhyaṣāṇḍhyakhālityapālityabhājo hṛdayāpakartinaśca bhavanti, tadyathā- prācyāścīnāśca; tasmāt kṣāraṃ nātyupayuñjīta||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">hṛdayāpakartina iti hṛdayaparikartanarūpavedanāyuktāḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">lavaṇaṃ punarauṣṇyataikṣṇyopapannam, anatiguru, anatisnigdham, upakledi, visraṃsanasamartham, annadravyarucikaram, āpātabhadraṃ prayogasamasādguṇyāt, doṣasañcayānubandhaṃ, tadrocanapācanopakledanavisraṃsanārthamupayujyate| tadatyarthamupayujyamānaṃ glāniśaithilyadaurbalyābhinirvṛttikaraṃ śarīrasya bhavati| ye hyenadgrāmanagaranigamajanapadāḥ satatamupayuñjate, te bhūyiṣṭhaṃ glāsnavaḥ śithilamāṃsaśoṇitā aparikleśasahāśca bhavanti| tadyathā- bāhlīkasaurāṣṭrikasaindhavasauvīrakāḥ; te hi payasā'pi saha lavaṇamaśnanti| ye'pīha bhūmeratyūṣarā deśāsteṣvoṣadhivīrudvanaspativānaspatyā na jāyante'lpatejaso vā bhavanti, lavaṇopahatatvāt| tasmāllavaṇaṃ nātyupayuñjīta| ye hyatilavaṇasātmyāḥ puruṣāsteṣāmapi khālityapālityāni valayaścākāle bhavanti||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">glāniḥ māṃsāpacayo harṣakṣayo vā| na kevalaṃ lavaṇātiyogaśarīropaghātakaraḥ; kintu bhūmerapyupaghātakara ityāha- ye'pīhetyādi| ūṣarā iti lavaṇapradhānāḥ| lavaṇaṃ nātyupayuñjīteti nātimātraṃ lavaṇaṃ satatamupayuñjīta, annadravyasaṃskārakaṃ tu stokamātramabhyāsenāpyupayojanīyameva| bāhlīkādivyatirikte'pi deśe ye'tilavaṇamaśnanti teṣāmapi doṣānāha- ye hītyādi| etena cānyatrāpi deśe'timātralavaṇasātmyānāṃ lavaṇātyupayogakṛta eva śaithilyādidoṣa unnīyate, na deśasvabhāvakṛtaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tasmātteṣāṃ tatsātmyataḥ krameṇāpagamanaṃ śreyaḥ| sātmyamapi hi krameṇopanivartyamānamadoṣamalpadoṣaṃ vā bhavati||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">teṣāmiti atikṣāralavaṇasātmyānām| tatsātmyata iti atimātrakṣārādatimātralavaṇācca sātmyāt| krameṇeti navegāndhāraṇīyoktasātmyaparityāgakrameṇa| iha ca sātmyaśabdenaukasātmyamabhipretam| alpadoṣamadoṣaṃ veti pakṣadvaye'tyarthasātmyamalpadoṣaṃ bhavati, anyattvadoṣamiti vyavasthā||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">sātmyaṃ nāma tad yadātmanyupaśete; sātmyārtho hyupaśayārthaḥ| tattrividhaṃ pravarāvaramadhyavibhāgena; saptavidhaṃ tu rasaikaikatvena sarvarasopayogācca| tatra sarvarasaṃ pravaram, avaramekarasaṃ, madhyaṃ tu pravarāvaramadhyastham| tatrāvaramadhyābhyāṃ sātmyābhyāṃ krameṇaiva pravaramupapādayet sātmyam| sarvarasamapi ca sātmyamupapannaḥ <note place="foot" type="variant" n="29">‘sātmyamupapannaṃ sarvāṇyāhāravidhiviśeṣāyatanānyabhisamīkṣya’ iti pā.</note> prakṛtyādyupayoktraṣṭamāni sarvāṇyāhāravidhiviśeṣāyatanānyabhisamīkṣya hitamevānurudhyeta||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">sātmyaṃ nāmeti okasātmyaṃ nāmetyarthaḥ| (okāditi abhyāsāt <note place="foot" type="variant" n="30">hastalikhitapustake evāyaṃ pāṭha upalabhyate</note>|) upaśayārtha iti upaśayaśabdābhidheya ityarthaḥ| taditi okasātmyam| trividhamiti pravarāvaramadhyabhedena| saptavidhantu ekaikarasena ṣaṭ, saṃsṛṣṭarasopayogāccaikam, evaṃ saptavidham| saṃsṛṣṭaśabdena dvirasādayaḥ ṣaḍrasaparyantā gṛhyante| pravarāvaramadhyasthamiti dvirasādipañcarasaparyantam| avaramadhyamābhyāṃ lakṣitaḥ puruṣaḥ| pravaramiti sarvarasam| sātmyamupapādayet abhyasedityarthaḥ| krameṇeti yathoktābhyāsakrameṇa| upapāditasarvarasasātmyenāpi cāhāraḥ praśastaprakṛtyādisampanna eva kartavya ityāha- sarvarasamityādi| abhisamīkṣyeti hitāhitatvena vicārya| hitameveti padena yadeva prakṛtyādinā hitaṃ tadevānurudhyeta sevetetyarthaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tatra khalvimānyaṣṭāvāhāravidhiviśeṣāyatanāni bhavanti; tadyathā- prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopayoktraṣṭamāni (bhavanti)||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">āhārasya vidhiḥ prakāro vidhānaṃ vā ityāhāravidhiḥ, tasya viśeṣo hitatvamahitatvaṃ ca, tasyāyatanāni hetūnītyāhāravidhiviśeṣāyatanāni| āhāraprakārasya hitatvamahitatvaṃ ca prakṛtyādihetukamityarthaḥ| upayoktā aṣṭamo yeṣāṃ tānyupayoktraṣṭamāni||21||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatra prakṛtirucyate svabhāvo yaḥ, sa punarāhārauṣadhadravyāṇāṃ svābhāviko gurvādiguṇayogaḥ; tadyathā māṣamudgayoḥ, śūkaraiṇayośca (1)|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">uktāni prakṛtyādīnā vibhajate- tatretyādinā| svābhāvika iti saṃskārādyakṛtaḥ| māṣamudgayoriti prakṛtyā māṣe gurutvaṃ, mudge ca laghutvaṃ; śūkare gurutvaṃ, eṇe ca laghutvam||22(1)||</ab>
          <ab type="mula">karaṇaṃ punaḥ svābhāvikānāṃ dravyāṇāmabhisaṃskāraḥ| saṃskāro hi guṇāntarādhānamucyate| te guṇāstoyāgnisannikarṣaśaucamanthanadeśakālavāsanabhāvanādibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="31">‘deśakālavaśena bhāvanādibhiḥ’ iti pā.</note> kālaprakarṣabhājanādibhiścādhīyante (2)|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">dravyāṇāmiti vaktavye svābhāvikānāmiti yat karoti, tenotpattikāle janakabhūtaiḥ svaguṇāropaṇaṃ, saṃskārastūtpannasyaiva toyādinā guṇāntarādhānamiti darśayati| tacca prākṛtaguṇopamardenaiva kriyate, yathā- toyāgnisannikarṣaśaucaistaṇḍulasthaṃ gauravamupahatya lāghavamanne kriyate| yaduktaṃ- “sudhautaḥ prasrutaḥ svinnaḥ santaptaścaudano laghuḥ” (sū.a.27)| tathā raktaśālyāderlaghorapyagnisaṃyogādinā lāghavaṃ vardhate| manthanādguṇādhānaṃ yathā “śothakṛddadhi śothaghnaṃ sasnehamapi manthanāt” iti| deśena yathā “bhasmarāśeradhaḥ sthāpayet” (ci.a.1pā.1) ityādau| vāsanena guṇādhānaṃ yathā- apāmutpalādivāsanena sugandhānukaraṇam| bhāvanayā ca svarasādikṛtayā sthitasyaivāmalakāderguṇasyotkarṣo bhavati| kālaprakarṣadyathā- “pakṣājjātarasaṃ pibet” (ci.a.15) ityādi| bhājanena yathā- “traiphalenāyasīṃ pātrīṃ kalkenālepayet” (ci.a.1,pā.3) ityādau| ādigrahaṇāt peṣaṇābhimantraṇādi gṛhyate| nanu, saṃskārādheyena guṇena kathaṃ svābhāvikaguṇanāśaḥ kriyate, yataḥ “svabhāvo niṣpratikriyaḥ” ityuktaṃ; yadi hi saṃskāreṇa svābhāvikagurutvaṃ pratikriyate, tadā “svabhāvo niṣpratikriyaḥ” iti kathaṃ? brūmaḥ- “svabhāvo niṣpratikriyaḥ” iti svabhāvo bhāvānāmutpattau nānyathā kriyate| tena, jātipratibaddhaṃ māṣādīnāṃ gurutvaṃ na tajjātau sphoṭayituṃ pāryate, saṃskāreṇa tu tadanyathākaraṇamanumatameva dṛṣṭatvāt| kaścittu guṇo dravyāṇāṃ saṃskārādinā'pi nānyathā kriyate, yathā- vahnerauṣṇyaṃ, vāyoścalatvaṃ, tailasya sneha ityādi| ete hi yāvaddravyabhāvina eva guṇāḥ| gauravādayastu purāṇadhānyādiṣvapyapagamadarśanānna yāvaddravyabhāvinaḥ| uktaṃ hi- “guṇo dravyavināśādvā vināśamupagacchati| guṇāntaropadhānādvā” iti| yatra tu saṃskāreṇa vrīherlājalakṣaṇaṃ dravyāntarameva janyate, tatra guṇāntarotpādaḥ suṣṭhveva <note place="foot" type="variant" n="32">‘svastha eva’ iti pā.</note>||22(2)||</ab>
          <ab type="mula">saṃyogaḥ punardvayorbahūnāṃ vā dravyāṇāṃ saṃhatībhāvaḥ, sa viśeṣamārabhate, yaṃ punarnaikaikaśo dravyāṇyārabhante; tadyathā- madhusarpiṣoḥ, madhumatsyapayasāṃ ca saṃyogaḥ (3)|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">saṃyogamāha- saṃyogastvityādi| sa viśeṣamārabhata iti saṃyujyamānadravyaikadeśe'dṛṣṭaṃ kāryamārabhata ityarthaḥ| yaṃ naikaikaśa iti yaṃ viśeṣaṃ pratyekamasaṃyujyamānāni dravyāṇi nārabhanta ityarthaḥ| madhusarpiṣī hi pratyekamamārake milite tu mārake bhavataḥ, kṣīramatsyādisaṃyogaśca kuṣṭhādikaro bhavati| saṃyogastviha pradhānyenaivopalabhyamānadravyamelako vivakṣitaḥ <note place="foot" type="variant" n="33">‘abhipretaḥ’ iti pā.</note>, tena bhāvanādiṣvapi yadyapi saṃyogo'sti, tathā'pi tatra bhāvanādravyāṇāṃ prādhānyenānupalabdherna saṃyogena grahaṇam||22(3)||</ab>
          <ab type="mula">rāśistu sarvagrahaparigrahau mātrāmātraphalaviniścayārthaḥ| tatra sarvasyāhārasya pramāṇagrahaṇamekapiṇḍena sarvagrahaḥ, parigrahaḥ punaḥ pramāṇagrahaṇamekaikaśyenāhāradravyāṇām| sarvasya hi grahaḥ sarvagrahaḥ, sarvataśca grahaḥ parigraha ucyate (4)|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">rāśiḥ pramāṇam| mātrāmātraphalaviniścayārthaṃ iti mātrāvadāhārasyauṣadhasya ca yat phalaṃ śubham, amātrasya hīnasyātiriktasya vā yat phalamaśubham| yaduktaṃ- “tasya jñānārthamucitapramāṇamanucitapramāṇaṃ ca rāśisañjñaṃ bhavati”| sarvagrahaṃ vivṛṇoti- tatretyādi| sarvasyeti miśrīkṛtasyānnamāṃsasūpāderekapiṇḍena mānam| parigrahaṃ vivṛṇoti- parigrahaḥ punarityādi| ekaikaśyeneti annasya kuḍavaḥ, sūpasya palaṃ, māṃsasya dvipalamityādyavayavamānapūrvakaṃ samudāyamānam| sarvagrahe pratyavayavamānaniyamo nāsti; tena yena kenacidāhāreṇa pratyekamaniyatamānena sampūrṇāhāramātrāniyamanaṃ sarvagrahaḥ| etadeva śabdavyutpattyā darśayati- sarvasya hītyādi| sarvata iti pratyekāvayavata ityarthaḥ||22(4)||</ab>
          <ab type="mula">deśaḥ punaḥ sthānaṃ; sa dravyāṇāmutpattipracārau deśasātmyaṃ cācaṣṭe (5)|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">deśaṃ vibhajate- deśa ityādi| sthānagrahaṇenāhāradravyasya tathā bhoktuśca sthānaṃ darśayati| ācaṣṭa iti dravyasyotpattipracārādikṛtaguṇajñānaheturbhavati| tatrotpattyā- himavati jātaṃ guṇavadbhavati <note place="foot" type="variant" n="34">‘guru bhavati’ iti pā.</note>, marau jātaṃ laghu bhavati, ityādi| pracāreṇa laghubhakṣyāṇāṃ prāṇināṃ tathā dhanvapracāriṇāṃ bahukriyāṇāṃ ca lāghavaṃ, viparyaye ca gauravaṃ gṛhyate| deśasātmyena ca deśaviparītaguṇaṃ sātmyaṃ gṛhyate; yathā- ānūpe uṣṇarūkṣādi, dhanvani ca śītasnigdhādi, okasātmyaṃ tu upayoktṛgrahaṇena gṛhītam||22(5)||</ab>
          <ab type="mula">kālo hi nityagaścāvasthikaśca; tatrāvasthiko vikāramapekṣate, nityagastu ṛtusātmyāpekṣaḥ (6)|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">nityaga iti ahorātrādirūpaḥ| āvasthika iti rogitvabālyādyavasthāviśeṣita ityarthaḥ| vikāramapekṣata iti bālyādikṛtaṃ tu śleṣmavikāraṃ jvarādikaṃ cāhāraniyamārthamapekṣata ityarthaḥ| ṛtusātmyaṃ hi ṛtumapekṣata iti ṛtusātmyāpekṣaḥ||22(6)||</ab>
          <ab type="mula">upayogasaṃsthā tūpayoganiyamaḥ; sa jīrṇalakṣaṇāpekṣaḥ (7)|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">evamāhāropayogaḥ kartavya evaṃ na kartavya ityupayoganiyamaḥ, sa jīrṇalakṣaṇāpekṣa iti prādhānyenoktaḥ| teneha ‘ajalpannahasannātidrutaṃ nātivilambitam’ ityādyupayoganiyamamapyapekṣata eva; ajīrṇabhojane tu mahāṃstridoṣakopalakṣaṇo doṣo bhavatītyayamevodāhṛtaḥ||22(7)||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">upayoktā punaryastamāhāramupayuṅkte, yadāyattamokasātmyam| ityaṣṭāvāhāravidhiviśeṣāyatanāni vyākhyātāni bhavanti||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">yadāyattamokasātmyamiti bhoktṛpuruṣāpekṣaṃ hyabhyāsasātmyaṃ bhavati; kasyaciddhi kiñcidevābhyāsāt pathyamapathyaṃ vā sātmyaṃ bhavati||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">eṣāṃ viśeṣāḥ śubhāśubhaphalāḥ parasparopakārakā bhavanti; tān bubhutseta, buddhvā ca hitepsureva syāt; naca mohāt pramādādvā priyamahitamasukhodarkamupasevyamāhārajātamanyadvā kiñcit||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">eṣāmityādau śubhaphalā viśeṣā aśubhaphalāśca parasparopakārakā bhavantīti jñeyam| tatra prakṛtyā lāghavādiḥ śubhaphalaḥ, gurvādiścāśubhaphalaḥ| karaṇādyādheyo'pi viśeṣaḥ śāstroktaḥ śubhaḥ, niṣiddhastvaśubhaḥ| deśāsātmyaṃ ninditadeśabhavatvādi ca dravyasyāśubhaphalam| evaṃ kālāsātmyamaśubhaphalaṃ cājīrṇabhojanādi, tathā okāsātmyaṃ cāśubhamaśubhaphalamiti jñeyaṃ; viparītaṃ tu śubhaphalam| mohāditi ajñānāt, pramādāditi jñātvā'pi rāgādityarthaḥ| priyamiti tadātvamātrapriyam| ahitamityasya vivaraṇam- asukhodarkamiti|- asukhaṃ duḥkharūpam, udarka uttarakālīnaṃ phalaṃ, yasya sa tathā| anyadveti bheṣajavihārādi||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatredamāhāravidhividhānamarogāṇāmāturāṇāṃ cāpi keṣāñcit kāle prakṛtyaiva hitatamaṃ bhuñjānānāṃ bhavati- uṣṇaṃ, snigdhaṃ, mātrāvat, jīrṇe vīryāviruddham, iṣṭe deśe, iṣṭasarvopakaraṇaṃ, nātidrutaṃ, nātivilambitam, ajalpan, ahasan, tanmanā bhuñjīta, ātmānamabhisamīkṣya samyak||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">tatretyādau idamiti vakṣyamāṇam| āhāravidhirvidhīyate yenoṣṇasnigdhādinā vakṣyamāṇena tadāhāravidhividhānam| āturāṇāṃ ca keṣāñciditi padena raktapittināṃ śītameva, kapharogiṇāṃ rūkṣameva <note place="foot" type="variant" n="35">‘uṣṇameva’ iti pā.</note> hitamityādiviparyayaṃ darśayati| keṣāñcidbhuñjānānāmidamāhāravidhividhānaṃ hitatamaṃ bhavatīti yojanā| prakṛtyaiveti svabhāvenaiva hitatamaṃ hitatamamityuktaṃ; tena yat prakṛtyā hitaṃ tat kadācideva kañcideva puruṣamāsādyāhitaṃ bhavati, tacca kādācitkatvādanādṛtaṃ; tena prāyikatvādenaṃ hitatamaṃ vakṣyāma iti bhāvaḥ| uṣṇamityādau samyagiti chedaḥ|| 24||</ab>
          <ab type="mula">tasya sādguṇyamupadekṣyāmaḥ- uṣṇamaśnīyāt; uṣṇaṃ hi bhujyamānaṃ svadate, bhuktaṃ cāgnimaudaryamudīrayati, kṣipraṃ jarāṃ gacchati, vātamanulomayati, śleṣmāṇaṃ ca parihrāsasayati <note place="foot" type="variant" n="36">‘pariśoṣayati’ iti pā.</note>; tasmāduṣṇamaśnīyāt (1)|25| snigdhamaśnīyāt; snigdhaṃ hi bhujyamānaṃ svadate, bhuktaṃ cānudīrṇamagnimudīrayati <note place="foot" type="variant" n="37">‘bhuktamaudaryamagnimudīrayati’ iti pā.</note>, kṣipraṃ jarāṃ gacchati, vātamanulomayati, śarīramupacinoti, dṛḍhīkarotīndriyāṇi, balābhivṛddhimupajanayati, varṇaprasādaṃ cābhinirvartayati; tasmāt snigdhamaśnīyāt (2)|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">tasyeti uṣṇādiguṇayuktasyānnasya| sādguṇyamiti praśastaguṇayogitām| parihrāsayatīti bhinnasaṅghātaṃ karoti||25(1-2)||</ab>
          <ab type="mula">mātrāvadaśnīyāt; mātrāvaddhi bhuktaṃ vātapittakaphānapīḍayadāyureva vivardhayati kevalaṃ, sukhaṃ gudamanuparyeti, na coṣmāṇamupahanti, avyathaṃ ca paripākameti; tasmānmātrāvadaśnīyāt (3)|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">mātrāvaditi praśaṃsāyāṃ matup; tena praśastamātramityarthaḥ| apīḍayaditi anatimātratvena svasthānasthitaṃ sadvātādīn sthānāpīḍanādaprakopayat| gudamanuparyetīti pariṇataṃ sadanurūpatayā niḥsaratītyarthaḥ| ūṣmāṇaṃ vahnim||25(3)||</ab>
          <ab type="mula">jīrṇe'śnīyāt; ajīrṇe hi bhuñjānasyābhyavahṛtamāhārajātaṃ pūrvasyāhārasya rasamapariṇatamuttareṇāhārarasenopasṛjat sarvān doṣān prakopayatyāśu, jīrṇe tu bhuñjānasya svasthānastheṣu doṣeṣvagnau codīrṇe jātāyāṃ ca bubhukṣāyāṃ vivṛteṣu ca srotasāṃ mukheṣu viśuddhe codgāre hṛdaye viśuddhe vātānulomye visṛṣṭeṣu ca vātamūtrapurīṣavegeṣvabhyavahṛtamāhārajātaṃ sarvaśarīradhātūnapradūṣayadāyurevābhivardhayati kevalaṃ; tasmājjīrṇe'śnīyāt (4)|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">pūrvasyeti dināntarakṛtasya| apariṇatamiti asamyagjātam| āhāraraseneti āhārapariṇāmagatena madhurādinā; kiṃvā āhārajena rasena| svasthānastheṣu doṣeṣvityādi jīrṇāhārasya lakṣaṇam||25(4)||</ab>
          <ab type="mula">vīryāviruddhamaśnīyāt; aviruddhavīryamaśnan hi viruddhavīryāhārajairvikārairnopasṛjyate; tasmādvīryāviruddhamaśnīyāt (5)|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">viruddhavīryāhārajairiti kuṣṭhāndhyavisarpādyairātreyabhadrakāpyīyoktaiḥ||25(5)||</ab>
          <ab type="mula">iṣṭe deśe iṣṭasarvopakaraṇaṃ cāśnīyāt; iṣṭe hi deśe bhuñjāno nāniṣṭadeśajairmanovighātakarairbhāvairmanovighātaṃ prāpnoti, tathaiveṣṭaiḥ sarvopakaraṇaiḥ; tasmādiṣṭe deśe tatheṣṭasarvopakaraṇaṃ cāśnīyāt (6)|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">manovighātakarairbhāvairiti trividhakukṣīye (vi.a.2) vakṣyamāṇaiḥ kāmādibhiścittopatāpakaraiścittavikārairityarthaḥ| tatheṣṭaiśca sarvopakaraṇairbhuñjāno manovighātaṃ na prāpnotīti yojanā; aniṣṭabhojanādermanovighāto bhavati||25(6)||</ab>
          <ab type="mula">nātidrutamaśnīyāt; atidrutaṃ hi bhuñjānasyotsnehanamavasādanaṃ bhojanasyāpratiṣṭhānaṃ ca, bhojyadoṣasādgaṇyopalabdhiśca na niyatā; tasmānnātidrutamaśnīyāt (7)|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">utsnehanam unmārgagamanam| avasadanam avasādaḥ| apratiṣṭhānaṃ hṛdayasthatvena koṣṭhāpraveśaḥ| bhojyagatānāṃ doṣāṇāṃ keśādīnāṃ, sādguṇyasya ca svādutvādeḥ, upalabdhirna niyatā bhavati kadācidupalabhyate kadācinneti| tatra doṣānupalabdhyā sadoṣasyaiva bhakṣaṇaṃ, sādguṇyānupalabdhyā ca prītyabhāvaḥ||25(7)||</ab>
          <ab type="mula">nātivilambitamaśnīyāt; ativilambitaṃ hi bhuñjāno na tṛptimadhigacchati, bahu bhuṅkte, śītībhavatyāhārajātaṃ, viṣamaṃ <note place="foot" type="variant" n="38">‘viṣamapākaṃ ca gacchati’ iti pā.</note> ca pacyate; tasmānnātivilambitamaśnīyāt (8)|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">viṣamaṃ ca pacyata iti cirakālabhojanenāgnisambandhasya vaiṣamyāditi bhāvaḥ||25(8)||</ab>
          <ab type="mula">ajalpannahasan tanmanā bhuñjīta; jalpato hasato'nyamanaso vā bhuñjānasya ta eva hi doṣā bhavanti, ya evātidrutamaśnataḥ; tasmādajalpannahasaṃstanmanā bhuñjīta (9)|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">ya evātidrutamaśnato doṣā iti utsnehanādayaḥ||25(9)||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">ātmānamabhisamīkṣya bhuñjīta samyak; idaṃ mamopaśete idaṃ nopaśeta ityevaṃ viditaṃ hyasyātmana ātmasātmyaṃ bhavati; tasmādātmānamabhisamīkṣya bhuñjīta samyagiti||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25">nopaśeta itītyatra itiśabdena sātmyāsātmyavidhānopadarśakena vicāraphalamokasātmyasevanaṃ darśayati| ātmana iti padenātmanaivātmasātmyaṃ pratipuruṣaṃ jñāyate, na śāstropadeśeneti darśayati||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">bhavati cātra- rasān dravyāṇi doṣāṃśca vikārāṃśca prabhāvataḥ| veda yo deśakālau ca śarīraṃ ca sa <note place="foot" type="variant" n="39">‘sa nā bhiṣak’ iti pā.</note> no bhiṣak||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26">adhyāyoktarasaprabhāvādijñānaṃ stauti- rasānityādi| sa no bhiṣagiti no'smākaṃ <note place="foot" type="variant" n="40">‘so'smatsammataḥ’ iti pā.</note> sammata ityarthaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tatra ślokau- vimānārtho rasadravyadoṣarogāḥ prabhāvataḥ| dravyāṇi nātisevyāni trividhaṃ sātmyameva ca||27||</seg> <seg type="unit" n="28">āhārāyatanānyaṣṭau bhojyasādguṇyameva ca| vimāne rasasaṅkhyāte sarvametat prakāśitam||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-28">doṣavikārau ca yadyapi trividhakukṣīye (vi.a.2) prabhāvavistāreṇa vaktavyau, tathā'pīha saṅkṣepeṇoktāveva; tena doṣavikāraprabhāvāvapyuktāviti yaducyate saṅgrahe tat sādhu| tailādidravyatrayakathanaṃ ca dravyaprabhāvagṛhītamiti kṛtvā na pṛthak saṅgrahe paṭhitam||27-28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne rasavimānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ vimānasthāne rasavimānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ca.3.2">
          <head>trividhakukṣīyavimānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātastrividhakukṣīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">rasavimāne rāśiruktaḥ, tasya rāśermātrāmātrāvataḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘mātrāvattvāmātrāvattvarūpasya’ iti pā.</note> phalaprapañcaṃ doṣavikāraprapañcaṃ darśayituṃ trividhakukṣīyo'bhidhīyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">trividhaṃ kukṣau sthāpayedavakāśāṃśamāhārasyāhāramupayuñjānaḥ; tadyathā- ekamavakāśāṃśaṃ mūrtānāmāhāravikārāṇām, ekaṃ dravāṇām, ekaṃ punarvātapittaśleṣmaṇām; etāvatīṃ hyāhāramātrāmupayuñjāno nāmātrāhārajaṃ kiñcidaśubhaṃ prāpnoti||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">trividhamiti triprakāram| avakāśāṃśamiti koṣṭhāvakāśabhāgam| āhārasyeti āhāranimittamityarthaḥ| tena dvāvavakāśāvāhārasya vaktavyau, ekastu doṣāṇāmiti trividhaṃ vakṣyamāṇamuktam| doṣāvakāśasthāpanaṃ hyāhāropakārakatvādāhārasyetyucyate, doṣāvakāśānavasthāne hyāhāro doṣairdūṣyata iti vaktavyam| kiṃvā, āhārasyāvakāśāṃśamāmāśayarūpaṃ kukṣau vakṣyamāṇavibhāgena trividhaṃ sthāpayedityarthaḥ| kukṣyaṃśabhāgaṃ yathākartavyamāha- tadyathetyādi| mūrtānāmiti āśyakhādyānāṃ, dravāṇāmiti lehyapeyānām| iha cāṃśaśabdo na samapravibhāge vartate, kintu yathocitavibhāge; tena mūrtānāṃ bahubhāgo <note place="foot" type="variant" n="2">‘caturbhāgo bhavati’ iti pā.</note> bhavatīti jñeyam| vātapittaśleṣmaṇāṃ yadyapi bhinnāni sthānāni, tathā'pi mūrtāhārādibhāgāpekṣayā militānāṃ kiñcitsthānaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘kiñcinmānasāmyaṃ’ iti pā.</note> bhavatītyekatvenādhyāropyātra ekamiti kṛtam| nanu kukṣyaṃśavibhāgena kṛte'pyāhāre prakṛtigurvādiduṣṭadravyajadoṣo <note place="foot" type="variant" n="4">‘…duṣṭadravyayogāddoṣo’ iti pā.</note> dṛśyata ityāha- nāmātrāhārajamiti; prakṛtyādidoṣakṛtaṃ tu prāpnotyevetyarthaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">na ca kevalaṃ mātrāvattvādevāhārasya kṛtsnamāhāraphalasauṣṭhavamavāptuṃ śakyaṃ, prakṛtyādīnāmaṣṭānāmāhāravidhiviśeṣāyatanānāṃ pravibhaktaphalatvāt||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">tadeva sphorayati- na cetyādi| sauṣṭhavaṃ suṣṭhutvaṃ bhādrakyamityarthaḥ| pravibhaktaphalatvāditi pravibhinnaphalatvāt||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatrāyaṃ tāvadāhārarāśimadhikṛtya mātrāmātrāphalaviniścayārthaḥ prakṛtaḥ| etāvāneva hyāhārarāśividhivikalpo yāvanmātrāvattvamamātrāvattvaṃ ca||5||</seg> <seg type="unit" n="6">tatra mātrāvattvaṃ pūrvamuddiṣṭaṃ kukṣyaṃśavibhāgena, tadbhūyo vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- kukṣerapraṇīḍanamāhāreṇa, hṛdayasyānavarodhaḥ, pārśvayoravipāṭanam, anatigauravamudarasya, prīṇanamindriyāṇāṃ, kṣutpipāsoparamaḥ, sthānāsanaśayanagamanocchvāsapraśvāsahāsyasaṅkathāsu sukhānuvṛttiḥ, sāyaṃ prātaśca sukhena pariṇamanaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘pariṇāmagamanaṃ’ iti pā.</note>, balavarṇopacayakaratvaṃ ca; iti mātrāvato lakṣaṇamāhārasya bhavati||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-6">kukṣyaṃśavibhāgeneti ekamavakāśāṃśaṃ mūrtānāmityādinā| uddiṣṭamiti saṅkṣepeṇa kathitam| sāyaṃ prātaścetivacanāt sāyaṃ bhojane kṛte yadi prātaḥ, prātaśca kṛte yadi sāyaṃ, sukhena pariṇamanaṃ tathā sthānāsanādiṣu sukhānuvṛttirbhavati, tadā mātrāvadbhojanamanena kṛtamiti jñeyam||5-6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">amātrāvattvaṃ punardvividhamācakṣate- hīnam, adhikaṃ ca| tatra hīnamātramāhārarāśiṃ balavarṇopacayakṣayakaramatṛptikaramudāvartakaramanāyuṣyavṛṣyamanaujasyaṃ śarīramanobuddhīndriyopaghātakaraṃ sāravidhamanamalakṣmyāvahamaśīteśca vātavikārāṇāmāyatanamācakṣate, atimātraṃ punaḥ sarvadoṣaprakopaṇamicchanti kuśalāḥ| yo hi mūrtānāmāhārajātānāṃ sauhityaṃ gatvā dravaistṛptimāpadyate bhūyastasyāmāśayagatā vātapittaśleṣmāṇo'bhyavahāreṇātimātreṇātiprapīḍyamānāḥ sarve yugapat prakopamāpadyante, te prakupitāstamevāhārarāśimapariṇatamāviśya kukṣyekadeśamannāśritā <note place="foot" type="variant" n="6">‘kukṣyekadeśamāśritāḥ’ iti pā.</note> viṣṭambhayantaḥ sahasā vā'pyuttarādharābhyāṃ mārgābhyāṃ pracyāvayantaḥ pṛthak pṛthagimān vikārānabhinirvartayantyatimātrabhoktuḥ| tatra vātaḥ śūlānāhāṅgamardamukhaśoṣamūrcchābhramāgnivaiṣamya- pārśvapṛṣṭhakaṭigrahasirākuñcanastambhanāni karoti, pittaṃ punarjvarātīsārāntardāhatṛṣṇāmadabhramapralapanāni, śleṣmā tu chardyarocakāvipākaśītajvarālasyagātragauravāṇi||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">sāravidhamanamiti rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) vakṣyamāṇatvaksārādividhamanam| āhāravikārāṇāmiti karaṇe sauhityayogāt ṣaṣṭhī| dravaistṛptimiti bhūyaḥpadaviśeṣaṇādatitṛptimityarthaḥ| āmāśayagatā iti vacanenāgnisahāya(samāna)syaiva vāyoḥ kopo bhavati, na pakvāśayagatasyeti darśayati| kukṣyekadeśamannāśritāḥ saha dūṣitenāhāreṇetyarthaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">na ca khalu kevalamatimātramevāhārarāśimāmapradoṣakaramicchanti <note place="foot" type="variant" n="7">‘āmapradoṣakāraṇaṃ’ iti pā.</note>, api tu khalu gururūkṣaśītaśuṣkadviṣṭaviṣṭambhividāhyaśuciviruddhānāmakāle cānnapānānāmupasevanaṃ, kāmakrodhalobhamoherṣyāhrīśokamānodvegabhayopataptamanasā vā yadannapānamupayujyate, tadapyāmameva pradūṣayati||8||</seg> <seg type="unit" n="9">bhavati cātra- mātrayā'pyabhyavahṛtaṃ pathyaṃ cānnaṃ na jīryati| cintāśokabhayakrodhaduḥkhaśayyāprajāgaraiḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-9">atimātrāśanajanyatvenāmapradoṣe vaktavye'nyataśca yata āmapradoṣo bhavati tamāha- na ca khalvityādi| kāmādibhirmānasa upaghātaḥ prabhāvādevānnaṃ dūṣayati| evamaśucyapyannamaśucitvena jñātaṃ manasa upaghātakatvādāmadūṣakaṃ bhavati| āmasyāpakvasyāhārasya pradoṣa āmapradoṣaḥ| āmameva pradūṣayatīti atra karmakartṛtve ‘ac’, duṣṭaṃ bhavatītyarthaḥ; kiṃvā, āmamapakvaṃ sadduṣṭadoṣasamparkāccharīraṃ dūṣayatīti jñeyam||8-9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">taṃ dvividhamāmapradoṣamācakṣate bhiṣajaḥ- visūcikām, alasakaṃ ca||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tatra visūcikāmūrdhvaṃ cādhaśca pravṛttāmadoṣāṃ yathoktarūpāṃ vidyāt||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-11">dvividhamityādau alasaka eva daṇḍālasakāmaviṣayoravarodho jñeyaḥ; tayorapi hi doṣo'pravartamānatvādalasībhūta eva bhavati||10-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">alasakamupadekṣyāmaḥ- durbalasyālpāgnerbahuśleṣmaṇo vātamūtrapurīṣavegavidhāriṇaḥ sthiragurubahurūkṣaśītaśuṣkānnasevinastadannapānamanilaprapīḍitaṃ śleṣmaṇā ca vibaddhamārgamatimātrapralīnamalasatvānna bahirmukhībhavati, tataśchardyatīsāravarjyānyāmapradoṣaliṅgānyabhidarśayatyatimātrāṇi| atimātrapraduṣṭāśca doṣāḥ praduṣṭāmabaddhamārgāstiryaggacchantaḥ kadācideva kevalamasya śarīraṃ daṇḍavat stambhayanti, tatastaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘atastamalasakamasādhyaṃ’ iti pā.</note> daṇḍālasakamasādhyaṃ bruvate| viruddhādhyaśanājīrṇāśanaśīlinaḥ punarāmadoṣamāmaviṣamityācakṣate <note place="foot" type="variant" n="9">‘punarevaṃ doṣamāmaviṣamityācakṣate’ iti, ‘āmapradoṣaviṣamācakṣate’ iti ca pā.</note> bhiṣajaḥ, viṣasadṛśaliṅgatvāt; tat paramasādhyam, āśukāritvādviruddhopakramatvācceti||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">alasakamupadekṣyāma ityādinā punarviśeṣahetuḥ prāyo'bhinirvartaka ucyate, sāmānyena tvatimātrāhārarūpa ukta eveti jñeyam| anilaprapīḍitaṃ śleṣmaṇā ca vibaddhamārgamiti doṣadvayavyāpāravacanādvātaśleṣmaṇoralasake prādhānyamucyate, pittaṃ tu sāmānyavacanasiddhamapradhānamastyeva tṛṣṇāmadabhramādiliṅgamiti jñeyam| praduṣṭāmabaddhamārgā iti atrāpakva āhāro'nnaraso vā apakva āma ucyate| kevalaṃ kṛtsnam| viruddhādhyaśanājīrṇāśanaśīlina iti viruddhāśanam, adhyaśanam, ajīrṇāśanaṃ ca; ajīrṇasyāpakvasyāśanamajīrṇāśanam, ajīrṇe bhojanasyādhyaśanaśabdena labdhatvāt| āmadoṣamāmaviṣamācakṣata ityatra viṣasadṛśaliṅga evāmapradoṣo'bhipretaḥ, ata eva viṣasadṛśaliṅgatvādityuktam| viruddhopakramatvāditi āmāpekṣayā yaduṣṇaṃ kriyate tadviṣaviruddhaṃ, yacca viṣāpekṣayā śītaṃ kriyate tadāmaviruddham| viṣasadṛśatā cāmasyāmajanakahetuviśeṣaprabhāvādbhavati madhughṛtasamasaṃyoga iva viṣatvam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tatra sādhyamāmaṃ praduṣṭamalasībhūtamullekhayedādau pāyayitvā salavaṇamuṣṇaṃ vāri, tataḥ svedanavartipraṇidhānābhyāmupācaredupavāsayeccainam| visūcikāyāṃ tu laṅghanamevāgre viriktavaccānupūrvī| āmapradoṣeṣu tvannakāle jīrṇāhāraṃ punardoṣāvaliptāmāśayaṃ stimitagurukoṣṭhamanannābhilāṣiṇamabhisamīkṣya pāyayeddoṣaśeṣapācanārthamauṣadhamagnisandhukṣaṇārthaṃ ca, natvevājīrṇāśanam; āmapradoṣadurbalo hyagnirna yugapaddoṣamauṣadhamāhārajātaṃ ca śaktaḥ paktum| api cāmapradoṣāhārauṣadhavibhramo'tibalatvāduparatakāyāgniṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘atibalatvādupahatya kāyāgniṃ’ iti pā.</note> sahasaivāturamabalamatipātayet| āmapradoṣajānāṃ punarvikārāṇāmapatarpaṇenaivoparamo bhavati, sati tvanubandhe kṛtāpatarpaṇānāṃ vyādhīnāṃ nigrahe nimittaviparītamapāsyauṣadhamātaṅkaviparītamevāvacārayedyathāsvam| sarvavikārāṇāmapi ca nigrahe hetuvyādhiviparītamauṣadhamicchanti kuśalāḥ, tadarthakāri vā| vimuktāmapradoṣasya <note place="foot" type="variant" n="11">‘anudriktāmapradoṣasya’ iti pā.</note> punaḥ paripakvadoṣasya dīpte cāgnāvabhyaṅgāsthāpanānuvāsanaṃ vidhivat snehapānaṃ ca yuktyā prayojyaṃ prasamīkṣya doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāmavasthāntarāṇi vikārāṃśca samyagiti||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">vartiriti phalavartiḥ| ānupūrvīti peyādikrama ityarthaḥ| jīrṇāhāramiti visūcikālasakayorevāhārasya jīrṇatāṃ darśayati| doṣāvaliptāmāśayastimitagurukoṣṭhatvādi puruṣaviśeṣaṇamapi lakṣaṇaṃ jñeyam| na tvajīrṇāśanamiti punarniṣedhakaraṇenājīrṇāśane pramādādajīrṇapraśamanābhiprāyeṇa kriyamāṇabheṣajasya mahātyayatāṃ ‘doṣadurbalo hyagniḥ’ ityādinā vakṣyamāṇāṃ darśayati| kṛtāpatarpaṇānāmityanena doṣāṇāmāmatākṣayaṃ sūcayati; samyakkṛte hyapatarpaṇe nāmānubandho'sti <note place="foot" type="variant" n="12">‘na āmasadbhāvo'sti’ iti pā.</note>| tataśca nirāmadoṣārabdhe visūcikālasakavyavasthite śūlajvarādau ātaṅkaviparītaṃ nirāmaśūlajvarādiharameva yujyate| yathāsvamiti yadyasya śūlāderātaṅkasya viparītaṃ tattatra kāryamityarthaḥ| ātaṅkaviparītaśabdena ca tadarthakāri <note place="foot" type="variant" n="13">‘viparītārthakāri’ iti pā.</note> gṛhītaṃ mantavyam| ata evottaratra ‘tadarthakāri vā’ iti sarvavikārabheṣajakathane upapannaṃ bhavati; anyathā kathamihānabhihitaṃ tadarthakāri tatrāprastutamucyate| vimuktāmapradoṣasyetyādinā'bhyaṅgādividhānaṃ vyādhijanitātidaurbalyādidoṣapraśamanārtham||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">bhavati cātra- āhāravidhyāyatanāni cāṣṭau samyak parīkṣyātmahitaṃ vidadhyāt| anyaśca yaḥ kaścidihāsti mārgo hitopayogeṣu bhajeta taṃ ca||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">anuktavidhyupagrahārthamāha- anyaścetyādi| anyaśceti grahaṇyatisārādivakṣyamāṇāmadoṣakṣayakaro bheṣajarūpo mārga ihāmapradoṣe hita iti sambandhaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ ca kva vipacyate| etattvāṃ dhīra! pṛcchāmastanna ācakṣva buddhiman||15||</seg> <seg type="unit" n="16">ityagniveśapramukhaiḥ śiṣyaiḥ pṛṣṭaḥ punarvasuḥ| ācacakṣe tatastebhyo yatrāhāro vipacyate||16||</seg> <seg type="unit" n="17">nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ| aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ cātra vipacyate||17||</seg> <seg type="unit" n="18">āmāśayagataḥ pākamāhāraḥ prāpya kevalam| pakvaḥ sarvāśayaṃ paścāddhamanībhiḥ prapadyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tatra ślokaḥ- tasya mātrāvato liṅgaṃ phalaṃ coktaṃ yathāyatham| amātrasya tathā liṅgaṃ phalaṃ coktaṃ vibhāgaśaḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-19">āmāśayapramāṇopadarśanārthaṃ ca gurupṛcchottaragranthamāha- aśitamityādi| sarvāśrayamiti sarvaśarīram||15-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne trividhakukṣīyavimānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="2">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ vimānasthāne trividhakukṣīyavimānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ca.3.3">
          <head>janapadoddhvaṃsanīyavimānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto janapadoddhvaṃsanīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">dvividho heturvyādhijanakaḥ prāṇināṃ bhavati- sādhāraṇaḥ, asādhāraṇaśca; tatrāsādhāraṇaṃ pratipuruṣaniyataṃ vātādijanakamāhārādyabhidhāya bahujanasādhāraṇaṃ vātajaladeśakālarūpaṃ sādhāraṇarogakāraṇamabhidhātuṃ janapadoddhvaṃsanīyo'bhidhīyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">janapadamaṇḍale pañcālakṣetre dvijātivarādhyuṣite kāmpilyarājadhānyāṃ bhagavān punarvasurātreyo'ntevāsigaṇaparivṛtaḥ paścime gharmamāse gaṅgātīre vanavicāramanuvicarañchiṣyamagniveśamabravīt||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">janapadavasatyupalakṣitaṃ maṇḍalaṃ janapadamaṇḍalaṃ, ‘pañcālakṣetre’ iti tasya viśeṣaṇam| dvijātivarādhyuṣita iti vacanena mahājanasevite'pi deśe'dharmavaśājjanapadoddhvaṃso vakṣyamāṇo bhavatīti darśayati| paścime gharmamāsa iti jyeṣṭhe| vanavicāramanuvicaranniti vanaṃ vicarya vicaryānuvicarannityarthaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">dṛśyante hi khalu saumya! nakṣatragrahagaṇacandrasūryānilānalānāṃ diśāṃ cāprakṛtibhūtānāmṛtuvaikārikā <note place="foot" type="variant" n="1">‘ca prakṛtibhūtānāṃ’ iti pā.</note> bhāvāḥ, acirādito bhūrapi ca na yathāvadrasavīryavipākaprabhāvamoṣadhīnāṃ pratividhāsyati, tadviyogāccātaṅkaprāyatā niyatā| tasmāt prāguddhvaṃsāt prāk ca bhūmervirasībhāvāduddharadhvaṃ saumya! bhaiṣajyāni yāvannopahatarasavīryavipākaprabhāvāṇi bhavanti| vayaṃ caiṣāṃ rasavīryavipākaprabhāvānupayokṣyāmahe ye cāsmānanukāṅkṣanti, yāṃśca vayamanukāṅkṣāmaḥ| na hi samyaguddhṛteṣu saumya! bhaiṣajyeṣu samyagvihiteṣu samyak cāvacāriteṣu janapadoddhvaṃsakarāṇāṃ vikārāṇāṃ kiñcit pratīkāragauravaṃ bhavati||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">ṛtuvikārāya bhūtā ṛtuvaikārikāḥ; ṛtuvikāraścopalakṣaṇaṃ, tena jaladeśavātavikārāya bhūtā iti mantavyaṃ; yato bhūmyādīnāmapi vikṛtiṃ vakṣyati| kiṃvā ṛtvananurūpā ṛtuvaikārikāḥ; tena, ṛtvananurūpalakṣaṇameva nakṣatrādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘lakṣaṇatvādīnāṃ iti pā.</note> vikṛtirityuktaṃ bhavati; grīṣme hi nakṣatrāṇi nirmalāni bhavanti, tāni yadi tuṣāracchannāni grīṣme bhavanti, tadā vikṛtāni bhavantīti boddhavyam| bhūrapi cetyapivacanājjalānilau ca grāhayati; tena, bhūstāvadoṣadhīnāṃ pradhānaṃ kāraṇaṃ, sā rasādīnna pratividhāsyati; jalavātāvapi cauṣadhīnāṃ rasādīnna pratividhāsyata ityuktaṃ bhavati| pratividhāsyatīti janayiṣyati| uddharadhvamiti bahuvacanaṃ bahvantevāsiyuktāgniveśābhiprāyeṇa; agniveśastu pradhānatvenaika eveti ‘agniveśa’ itipadena tathā ‘saumya’ itipadena sambodhyate; bheṣajoddharaṇaṃ tu bahubhireva kartavyamityabhiprāyeṇa bahuvacanam| bhavati hi pradhānaṃ sambodhya gaṇasampādyakriyāyāṃ bahuvacanaṃ; yathā- senāpate yudhyadhvamiti| anye tu saumyapadaṃ bheṣajaviśeṣaṇaṃ kurvanti| ye cāsmānanukāṅkṣanti ye cāsmān bhiṣajo'nukāṅkṣantītyarthaḥ, yāṃśca vayamanukāṅkṣāmaścikitsyatvena| etena, ye vaidyamanukāṅkṣanti te vaidyapriyatvena sādhyāḥ, asādhyā hi vaidyadviṣa uktāḥ; vaidyāśca yānicchanti te sādhyarogā eva, asādhyān hi vaidyā necchanti| etenānyeṣāmapi yeṣāṃ bheṣajasādhyā rogāste āsāmoṣadhīnāṃ rasādīnupayokṣyantītyarthaḥ| yadi ca ye asmadgatāḥ, yāṃśca vayaṃ prayojanavaśādanugatāḥ, te upayokṣyantīti vyākhyāyate, tadā ātreyasya pakṣarāgitvenāptatvaṃ na sambhavati, “sarvaprajānāṃ pitṛvaccharaṇyaḥ” (ci.a.5) iti vacanāccāsya nīrāgatvamuktam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- uddhṛtāni khalu bhagavan! bhaiṣajyāni, samyagvihitāni, samyagavacāritāni <note place="foot" type="variant" n="3">‘samyagvicāracāritāni’ ca iti pā.</note> ca; api tu khalu janapadoddhvaṃsanamekenaiva vyādhinā yugapadasamānaprakṛtyāhāradehabalasātmyasattvavayasāṃ manuṣyāṇāṃ kasmādbhavatīti||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">udddhṛtānīti vacanamabhūte bhūtavacceti prayogādboddhavyaṃ, yathā- acirakartavye kṛtamiti vadanti; na hi vacanakāla eva oṣadhīnāmuddharaṇaṃ sambhavatīti| ekeneti ekajātīyena| asamānaprakṛtyādīnāṃ samānakāraṇābhāvānna tulyarūpo vyādhirbhavitumarhatīti praśnārthaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- evamasāmānyāvatāmapyebhiragniveśa! prakṛtyādibhirbhāvairmanuṣyāṇāṃ ye'nye bhāvāḥ sāmānyāstadvaiguṇyāt samānakālāḥ samānaliṅgāśca vyādhayo'bhinirvartamānā janapadamuddhvaṃsayanti| te tu khalvime bhāvāḥ sāmānyā janapadeṣu bhavanti; tadyathā- vāyuḥ, udakaṃ, deśaḥ, kāla iti||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">samānaliṅgā iti tulyaliṅgāḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra vātamevaṃvidhamanārogyakaraṃ vidyāt; tadyathā-yathartuviṣamamatistimitamaticalamatiparuṣamatiśītamatyuṣṇamatirūkṣamatyabhiṣyandinamatibhairavārāvamatipratihata- parasparagatimatikuṇḍalinamasātmyagandhabāṣpasikatāpāṃśudhūmopahatamiti (1); udakaṃ tu khalvatyarthavikṛtagandhavarṇarasasparśaṃ kledabahulamapakrāntajalacaravihaṅgamupakṣīṇajaleśayamaprītikaramapagataguṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘upakṣīṇajalāśayaṃ’ iti pā.</note> vidyāt (2); deśaṃ punaḥ prakṛtivikṛtavarṇagandharasasparśaṃ kledabahulamupasṛṣṭaṃ sarīsṛpavyālamaśakaśalabhamakṣikāmūṣakolūkaśmāśānikaśakunijambūkādibhistṛṇolūpopavanavantaṃ pratānādibahulamapūrvavadavapatitaśuṣkanaṣṭaśasyaṃ dhūmrapavanaṃ pradhmātapatatrigaṇamutkruṣṭaśvagaṇamudbhrāntavyathitavividhamṛgapakṣisaṅghamutsṛṣṭanaṣṭadharmasatyalajjācāraśīlaguṇajanapadaṃ śaśvatkṣubhitodīrṇasalilāśayaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘sasvanakṣubhitodīrṇasalilāśayaṃ’ iti pā.</note> pratatolkāpātanirghātabhūmikampamatibhayārāvarūpaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘... pratibhayāvārarūpaṃ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> rūkṣatāmrāruṇasitābhrajālasaṃvṛtārkacandratārakamabhīkṣṇaṃ sasambhramodvegamiva satrāsaruditamiva satamaskamiva guhyakācaritamivākranditaśabdabahulaṃ cāhitaṃ vidyāt (3); kālaṃ tu khalu yathartuliṅgādviparītaliṅgamatiliṅgaṃ hīnaliṅgaṃ cāhitaṃ vyavasyet (4); imānevandoṣayuktāṃścaturo bhāvāñjanapadoddhvaṃsakarān vadanti kuśalāḥ; ato'nyathābhūtāṃstu hitānācakṣate||7||</seg> <seg type="unit" n="8">viguṇeṣvapi khalveteṣu janapadoddhvaṃsakareṣu bhāveṣu bheṣajenopapādyamānānāmabhayaṃ bhavati rogebhya iti||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7-8">yathartuviṣamamiti ṛtvananurūpam| apagataguṇamiti jīvanapipāsāharatvādyuktajalaguṇarahitam| prakṛtivarṇādervikṛtā varṇādayo yasya deśasya taṃ prakṛtivikṛtavarṇagandharasasparśam| śmāśānikaśakuniḥ gṛdhraḥ| apūrvavaditi paricitamapyupahatatvenāpūrvamiva dṛśyate| utsṛṣṭāśca naṣṭāśca dharmasatyalajjāguṇā janairyatra sa tathā; tatra ye dharmādiyuktāste utsṛjanti dharmādīni, ye tu dharmādīni sarvathā ajñānānnācaranti tān prati naṣṭānyeva dharmādīni| guhyakākrānto hi deśo yathā ākrandanaśabdabahulo bhavati tādṛśam||7-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">bhavanti cātra- vaiguṇyamupapannānāṃ deśakālānilāmbhasām| garīyastvaṃ viśeṣeṇa hetumat sampravakṣyate||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vātājjalaṃ jalāddeśaṃ deśāt kālaṃ svabhāvataḥ| vidyādduṣparihāryatvādgarīyastaramarthavit <note place="foot" type="variant" n="7">‘vidyādaparihāryatvādgarīyaḥ paramarthavit’ iti pā.</note>||10||</seg> <seg type="unit" n="11">vāyvādiṣu yathoktānāṃ doṣāṇāṃ tu viśeṣavit| pratīkārasya saukarye vidyāllāghavalakṣaṇam||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-11">vaiguṇyamityādinā duṣṭānāṃ vātādīnāṃ yasya ya utkarṣo yena ca hetunā tadāha| svabhāvato duṣparihāryatvāditi svabhāvādeva vātāpekṣayā jalaṃ duṣpariharaṃ bhavati, jalācca deśaḥ, deśācca kālaḥ| vāto hi nivātadeśasevayā duṣṭaḥ parihriyate, na tathā jalaṃ, taddhi dehavṛttyarthamavaśyaṃ sevyaṃ; jalamapi ca yadi mahatā prayatnena tyajyate, deśastu jalāpekṣayā duṣpariharo bhavati, tadvyatirekeṇāvasthātumaśakyatvāt; deśo'pi yadi deśāntaragamanena tyajyate, kālastu sarvathā tyaktumaśakya iti sarveṣveva garīyān| ‘garīyaḥ param’ iti pāṭhe yadyataḥ paraṃ, tattato garīyo vidyāditi yojanā| etadviparyayeṇa lāghavamāha- vāyvādiṣvityādi| pratīkārasya saukarya iti yathoktavidhayā vātādiparityāgasya sukaratvenetyarthaḥ||9-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">caturṣvapi tu duṣṭeṣu kālānteṣu yadā narāḥ| bheṣajenopapādyante na bhavantyāturāstadā||12||</seg> <seg type="unit" n="13">yeṣāṃ na mṛtyusāmānyaṃ sāmānyaṃ na ca karmaṇām| karma pañcavidhaṃ teṣāṃ bheṣajaṃ paramucyate||13||</seg> <seg type="unit" n="14">rasāyanānāṃ vidhivaccopayogaḥ praśasyate| śasyate dehavṛttiśca bheṣajaiḥ pūrvamuddhṛtaiḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">satyaṃ bhūte dayā dānaṃ balayo devatārcanam| saddhṛttasyānuvṛttiśca praśamo guptirātmanaḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">hitaṃ janapadānāṃ ca śivānāmupasevanam| sevanaṃ brahmacaryasya tathaiva brahmacāriṇām||16||</seg> <seg type="unit" n="17">saṅkathā dharmaśāstrāṇāṃ maharṣīṇāṃ jitātmanām| dhārmikaiḥ sāttvikairnityaṃ sahāsyā vṛddhasammataiḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">ityetadbheṣajaṃ proktamāyuṣaḥ paripālanam| yeṣāmaniyato mṛtyustasmin kāle sudāruṇe||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-18">yeṣāṃ na mṛtyusāmānyamiti na <note place="foot" type="variant" n="8">‘yeṣāṃ na mṛtyujanakāriṣṭarūpaṃ sāmānyamastītyarthaḥ’ iti pā.</note> mṛtyujanakadaivasāmyaṃ yeṣāmastītyarthaḥ| sāmānyaṃ na ca karmaṇāmiti naca mārakakarmasāmānyaṃ yeṣāmastītyarthaḥ| keciddhi sambhūyaiva janmāntare grāmadāhādikarma kurvate sma, tatkarmabalāt saṃhatamṛtyava eva bhavanti; kiṃvā pṛthagapi mārakaṃ karma kṛtaṃ keṣāñcidekakālaṃ vipacyamānaṃ bhavati, te'pi samakālabhṛtyavo bhavanti| tatra, na mṛtyusāmānyamityanenotpannariṣṭatvādeva kecidasādhyā iti darśayati, na karmasāmānyamityanena keciccājātariṣṭā api niyatamārakakarmavaśādasādhyā bhavantīti darśayati; kiṃvā na mṛtyusāmānyamityanena ca mārako vyādhiḥ sādhāraṇa ucyate, na karmasāmānyamityanena ca mārakavyādhijanakaṃ karmocyate| pūrvamuddhṛtairiti vyāpatteḥ pūrvaṃ gṛhītaiḥ| guptiḥ mantrādinā rakṣā| aniyata iti vacanena durbalakarmārabdho hi mṛtyuḥ pāryata evaivaṃ pratikartumiti darśayati||12-18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">iti śrutvā janapadoddhvaṃsane kāraṇāni punarapi bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- atha khalu bhagavan! kutomūlameṣāṃ vāyvādīnāṃ vaiguṇyamutpadyate? yenopapannā janapadamuddhvaṃsayantīti||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- sarveṣāmapyagniveśa! vāyvādīnāṃ yadvaiguṇyamutpadyate tasya mūlamadharmaḥ, tanmūlaṃ vā'satkarma <note place="foot" type="variant" n="9">‘cāsatkarma’ iti pā.</note> pūrvakṛtaṃ; tayoryoniḥ prajñāparādha eva| tadyathā- yadā vai deśanagaranigamajanapadapradhānā <note place="foot" type="variant" n="10">nagaranigamajanapadapradhānā nagarādīnāmadhyakṣāḥ</note> dharmamutkramyādharmeṇa prajāṃ vartayanti, tadāśritopāśritāḥ paurajanapadā vyavahāropajīvinaśca tamadharmamabhivardhayanti, tataḥ so'dharmaḥ prasabhaṃ dharmamantardhatte, tataste'ntarhitadharmāṇo devatābhirapi tyajyante; teṣāṃ tathā'ntarhitadharmaṇāmadharmapradhānānāmapakrāntadevatānāmṛtavo vyāpadyante; tena nāpo yathākālaṃ devo varṣati na vā varṣati vikṛtaṃ vā varṣati, vātā na samyagabhivānti, kṣitirvyāpadyate, salilānyupaśuṣyanti, oṣadhayaḥ svabhāvaṃ parihāyāpadyante vikṛtiṃ; tata uddhvaṃsante janapadāḥ spṛśyābhyavahāryadoṣāt <note place="foot" type="variant" n="11">‘sparśābhyavahāryadoṣāt’ iti pā.</note>||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19-20">kutomūlaṃ kimmūlamityarthaḥ| tasya mūlamadharma iti aihikamadharmaṃ darśayati| tanmūlaṃ veti tasya vātādivaiguṇyasya mūlaṃ pūrvakṛtaṃ vā karma| tenaihiko vā'dharmo janmāntarakṛto vā'dharmo vātādivaiguṇyasya kāraṇamiti brūte| tadyadā deśetyādinā tvaihikamevādharmaṃ yadvakṣyati hetutayā tat pratyakṣatvena sphuṭasiddhāntārthaṃ, natu janmāntarakṛtādharmasyākāraṇatveneti jñeyam| tayoriti aihikajanmāntarīyayoradharmayoḥ| yoniriti kāraṇam| spṛśyābhyavahāryadoṣāditi spṛśyasya vā jalāderabhyavahāryasya ca kṛtsnasya duṣṭatvāt| etacca prādhānyena jñeyaṃ; tena duṣṭapavanagandhadoṣo'pi jñeyaḥ, asātmyagandho'pi duṣṭavāte uktaḥ||19-20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tathā śastraprabhavasyāpi janapadoddhvaṃsasyādharma eva heturbhavati| ye'tipravṛddhalobhakrodhamohamānāste durbalānavamatyātmasvajanaparopaghātāya śastreṇa parasparamabhikrāmanti, parān vā'bhikrāmanti, parairvā'bhikrāmyante||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">śastraprabhavasyāpīti bahujanamārakasya śastraprabhavasyetyarthaḥ| ātmasvajanaparopaghātāyeti atra ātmanaḥ svajanasya parasya copaghāto bhavati prāya ityarthaḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">rakṣogaṇādibhirvā vividhairbhūtasaṅghaistamadharmamanyadvā'pyapacārāntaramupalabhyābhihanyante||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">rākṣasādyutsādo'pi janānāmadharmakṛta eva bhavatītyāha- rakṣogaṇetyādi| anyadvā apacārāntaramiti yathoktādharmakāraṇādanyadadharmakāraṇamaśaucādītyarthaḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tathā'bhiśāpaprabhavasyāpyadharma eva heturbhavati| ye luptadharmāṇo dharmādapetāste guruvṛddhasiddharṣipūjyānavamatyāhitānyācaranti; tatastāḥ prajā gurvādibhirabhiśaptā bhasmatāmupayānti prāgevānekapuruṣakulavināśāya, niyatapratyayopalambhādaniyatāścāpare <note place="foot" type="variant" n="12">prāgevetyādi pāṭho yogīndranāthasenena na paṭhyate</note>||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">prāgeveti jhaṭiti, anekapuruṣakulavināśāyābhiśaptā bhasmatāṃ yāntītyarthaḥ| niyatapratyayopalambhādaniyatāścāpare bhasmatāṃ yāntīti yojanā| aniyatā amilitā ityarthaḥ| pratiniyatapuruṣābhiśāpāt pratiniyatā eva bhasmatāṃ yānti, na sarve janā ityarthaḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">prāgapi cādharmādṛte nāśubhotpattiranyato'bhūt| ādikāle hyaditisutasamaujaso'tivimalavipulaprabhāvāḥ pratyakṣadevadevarṣidharmayajñavidhividhānāḥ śailasārasaṃhatasthiraśarīrāḥ prasannavarṇendriyāḥ pavanasamabalajavaparākramāścārusphico'bhirūpapramāṇākṛtiprasādopacayavantaḥ satyārjavānṛśaṃsyadānadamaniyamatapopavāsabrahmacaryavrataparā vyapagatabhayarāgadveṣamohalobhakrodhaśokamānaroganidrātandrāśramaklamālasyaparigrahāśca puruṣā babhūvuramitāyuṣaḥ| teṣāmudārasattvaguṇakarmaṇāmacintyarasavīryavipākaprabhāvaguṇasamuditāni <note place="foot" type="variant" n="13">‘udārasattvaguṇaiḥ karmaṇāṃ dharmāṇāṃ cācintyatvādrasa ...’ iti pā.</note> prādurbabhūvuḥ śasyāni sarvaguṇasamuditatvāt pṛthivyādīnāṃ kṛtayugasyādau| bhraśyati tu kṛtayuge keṣāñcidatyādānāt sāmpannikānāṃ sattvānāṃ śarīragauravamāsīt, śarīragauravācchramaḥ, śramādālasyam, ālasyāt sañcayaḥ, sañcayāt parigrahaḥ, parigrahāllobhaḥ prādurāsīt kṛte| tatastretāyāṃ lobhādabhidrohaḥ, abhidrohānṛtavacanam, anṛtavacanāt kāmakrodhamānadveṣapāruṣyābhighātabhayatāpaśokacintodvegādayaḥ pravṛttāḥ| tatastretāyāṃ dharmapādo'ntardhānamagamat| tasyāntardhānāt yugavarṣapramāṇasya pādahrāsaḥ, pṛthivyādeśca guṇapādapraṇāśo'bhūt| tatpraṇāśakṛtaśca śasyānāṃ snehavaimalyarasavīryavipākaprabhāvaguṇapādabhrāṃśaḥ| tatastāni prajāśarīrāṇi hīyamānaguṇapādairāhāravihārairayathāpūrvamupaṣṭabhyamānānyagnimārutaparītāni <note place="foot" type="variant" n="14">‘hīyamānāni hīyamānaguṇapādairhīyamānaguṇaiścāhāravihārairayathāpūrvamupaṣṭabhyamānāgnimārutaparītāni’ iti pā.</note> prāgvyādhibhirjvarādibhirākrāntāni| ataḥ prāṇino hrāsamavāpurāyuṣaḥ kramaśa iti||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24">ādyāvirbhāve ca rogāṇāmadharma eva kāraṇamityāha- prāgapi cetyādi| yajñaḥ yajñadevatā, vidhiḥ yajñavidhāyako vedaḥ, vidhānaṃ yajñakarma| javaḥ vegaḥ| parigrahaḥ mamatā| amitamivātibahutvenāyuryeṣāṃ te amitāyuṣaḥ| satye hi caturvarṣaśatamāyuḥ; yaduktaṃ bhagavatā vyāsena- “puruṣāḥ sarvasiddhārthāścaturvarṣaśatāyuṣaḥ| kṛte” iti| sāmpannikānām īśvarāṇām| kṛte iti kṛtayugasya śeṣe| hīyamānaguṇapādairiti yathā yathā tretāyāḥ kṣayo bhavati, tathā tathā āhāravihāraguṇapādahrāso bhavannāsta iti darśayati| vihāro'pi cādharmavatāṃ hīnaguṇo bhavati, tena na yathāvaccharīropaṣṭambhanaṃ karoti| upaṣṭabhyamānānīti dhātusāmyena pālyamānāni||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">bhavataścātra- yuge yuge dharmapādaḥ krameṇānena hīyate| guṇapādaśca bhūtānāmevaṃ lokaḥ pralīyate||25||</seg> <seg type="unit" n="26">saṃvatsaraśate pūrṇe yāti saṃvatsaraḥ kṣayam| dehināmāyuṣaḥ kāle yatra yanmānamiṣyate||26||</seg> <seg type="unit" n="27">iti vikārāṇāṃ prāgutpattiheturukto bhavati||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-27">saṃvatsaraśate pūrṇa iti saṃvatsareṇa śatatameṃ'śe pūrṇe| yatra yanmānamiṣyata iti yatra yuge yanmānamiṣyate, tasya śatatameṃ'śe pūrṇe varṣa ekaḥ kṣayaṃ yāti| tena, kalau śatavarṣāyuṣi yadā śatatamoṃ'śo yāti kṣayaṃ tadā navanavatiḥ paramāyurbhavatītyādyanusaraṇīyam||25-27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">evaṃvādinaṃ bhagavantamagniveśa uvāca- kinnu khalu bhagavan! niyatakālapramāṇamāyuḥ sarvaṃ na veti||28||</seg> <seg type="unit" n="29">taṃ bhagavānuvāca- ihāgniveśa! bhūtānāmāyuryuktimapekṣate| daive puruṣakāre ca sthitaṃ hyasya balābalam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">daivamātmakṛtaṃ vidyāt karma yat paurvadaihikam| smṛtaḥ puruṣakārastu kriyate yadihāparam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">balābalaviśeṣo'sti tayorapi ca karmaṇoḥ| dṛṣṭaṃ hi trividhaṃ karma hīnaṃ madhyamamuttamam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tayorudārayoryuktirdīrghasya ca sukhasya ca| niyatasyāyuṣo heturviparītasya cetarā||32||</seg> madhyamā madhyamasyeṣṭā kāraṇaṃ śṛṇu cāparam|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28-32">yuktimapekṣata iti daivapuruṣakārayoryogamapekṣate niyatatve'niyatatve cetyarthaḥ| balaṃ cābalaṃ ca balābalaṃ; tatrāyuṣo niyatatvena balam, aniyatatvenābalaṃ jñeyam| yadyapi paurvadaihikaṃ karmāsthiratvena gataṃ, tathā'pi tajjanitādṛṣṭasya vidyamānatvāt taddvārā tatkarma kāraṇaṃ bhavatyeveha janmanyapi| puruṣakārastviha janmani kṛtaṃ karma sāmānyenocyate| tatra balimaṅgalādi adṛṣṭajananatvād vyāpriyate, tathā bheṣajādi rasarudhirādidvārā <note place="foot" type="variant" n="15">“āhārācāraprāyaścittādipuruṣakārastvaihikaphalaṃ dṛṣṭam, adṛṣṭaṃ ca prāyo janmāntarakṛtaṃ śubhāśubhaṃ śarīrādinirvartakaṃ, tadetaddvitayamapi kāraṇaṃ dṛṣṭasāmarthyāt| tatra yadā dṛṣṭamāhārādi śubhamupacitam, adṛṣṭaṃ ca dharmarūpaṃ śubhamupacitaṃ bhavati, tadā yuganiyatavarṣaśatarūpasyāyuṣaḥ sukhayuktasya ca niṣpattiḥ| yadā tu daivapuruṣakārayoḥ śubhamadhyamayoranyonyasyānuguṇayoryogaḥ, tadā madhyaṃ madhyamasukhaṃ yuganiyatādalpaṃ bhavati| yadā tu hīnayoryogaḥ, tadā hi hīnamasukhāyurbhavati| evaṃ yadā daivamaśubhaṃ, puruṣakāraścāśubhaḥ, tadā'tyalpaṃ duḥkhabahulaṃ cāyurbhavati| evamaśubhadaivapuruṣakārayormadhyamatāyāṃ hīnatāyāṃ vā udāharaṇamūhyam| evaṃ yadā daivaṃ śubhamuttamaṃ, puruṣakārastu madhyo hīno vā, tadā'pi phalaviśeṣa ūhyaḥ| atrārthe carakaḥ-“ihāgniveśa ! bhūtānāmāyuryuktimapekṣate| daive puruṣakāre ca sthitaṃ hyasya balābalam| daivamātmakṛtaṃ vidyāt karma yat paurvadaihikam| smṛtaḥ puruṣakārastu kriyate yadihāparam| balābalaviśeṣo'sti tayorapi ca karmaṇoḥ| dṛṣṭaṃ hi trividhaṃ karma hīnaṃ madhyamamuttamam| tayorudārayoryuktirdīrghasya ca sukhasya ca| niyatasyāyuṣo heturviparītasya cetarā| madhyamā madhyamasyoktā viśeṣaṃ śṛṇu cāparam” (ca.vi.a.3) iti| atra paurvadaihikamiti prāyeṇa janmāntarakṛtasyaiveha janmani pākāduktametat, janmāntarakṛtaṃ tu yāgabrahmavadhādi prāyo janmāntara eva phalati| niyatasyeti yuganiyatasya” iti su.ṭī.bhā. (sū.a.17) cakraḥ</note>||28-32||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">daivaṃ puruṣakāreṇa durbalaṃ hyupahanyate||33||</seg> <seg type="unit" n="34">daivena cetarat karma viśiṣṭenopahanyate| dṛṣṭvā yadeke manyante niyataṃ mānamāyuṣaḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">karma kiñcit kvacit kāle vipāke niyataṃ mahat| kiñcittvakālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33-35">udārayoriti praśastatvenottamayoḥ| dīrghasyeti rasāyanādinā śatādapi dīrghasya; sukhasyeti nīrogatvena; niyatasyeti yuganiyatasya, kalau varṣaśatapramāṇasyetyarthaḥ; śatādarvāṅaniniyatamapīha niyataśabdenocyate; tena na tatra tasya daivapuruṣakārajanyatvaṃ ghaṭate, tathā'pi tasyāpraśastadaivapuruṣakārajanyatvāt daivapuruṣakārajanyatvaṃ bhavatīti yuktaṃ; kiñcāniyatāyuṣa eva puruṣā rasāyanādhikāriṇo bhavanti, niyatāyuṣaṃ prati rasāyanasyākiñcitkaratvāt; rasāyanādikṛtaṃ cāyuraniyataṃ praśastatvena praśastadaivapuruṣakārajanyaṃ bhavatīti yuktam| kiṃvā, dīrghatve sati niyatasyāyuṣo heturiti yojanā; tena yuganiyataṃ ca śatavarṣaṃ, tathā tadadhikaṃ cāniyataṃ mahatā karmaṇaiva kriyate; puruṣakāreṇa tu mahatā'sya sukhitvaṃ rogānupaghātāt kriyate; rasāyanena ca jarādivyādhipratighātaḥ kriyate; rasāyanalabhyamapyāyurbalavatkarmaniyatameveti bhāvaḥ| viparītasya dīrghatvenāniyatasya tathā rogayuktatvenāsukhasya| itareti hīnayorddaivapuruṣakārayoryuktirityarthaḥ| madhyamāmadhyamasya dīrghatvenādīrghatvenāniyatasya, tathā sukhāsukhatvenāniyatasyāyuṣo madhyamayoḥ karmaṇoryuktirityarthaḥ| kāraṇamiti daivapuruṣakārayoḥ parasparabādhane upapattimityarthaḥ| daivamityādi| durbalamāyurjananaṃ daivaṃ balavatā mārakeṇa dṛṣṭāpathyabhojanādinā viparītamaraṇakāryajananādupahanyate; viśiṣṭena balavatā, itarat karma dṛṣṭaṃ puruṣakārākhyam, upahanyate parābhūyate| etaddaivakartṛkadṛṣṭaparābhavadarśanāddaivaniyatameva sarvamāyuriti kecinmanyanta ityāha <note place="foot" type="variant" n="16">“yadā tu daivapuruṣakārayorvirodhaḥ, tadā durbalaṃ daivaṃ puruṣakāreṇa balavatā hanyate, balavatā daivena durbalaḥ puruṣakāro hanyate| ata eva ca daivena puruṣakāraṃ parābhūtaṃ dṛṣṭvā kecit karmavādino daivaniyatamevāyurādikaṃ vadanti, vyarthaṃ ca puruṣakāraṃ daivayuktivyapāśrayāhārācārarūpaṃ vadanti|” iti su.ṭī.bhā.(sū.a.1) cakraḥ</note> - dṛṣṭvetyādi| yadi dṛṣṭamāyuḥ kāraṇaṃ syāt, na tadā bheṣajaiḥ samyagupapāditānāṃ mṛtyuḥ syāt; yataśca satyapi cikitsite karmavaśāttu mṛtyurbhavati; tena, yatrāpi cikitsā jīvayatīti manyante, tatrāpi karmaivāsti jīvanakāraṇamiti dṛṣṭaśaktitvādavadhārayāma iti bhāvaḥ| daivapuruṣakārayorubhayorapi bādhyatvaṃ darśayannekāntena niyatāyuḥpakṣaṃ vyudasyati- karmetyādi| na kvacit karma na bhavati; yaducyate- “nābhuktaṃ kṣīyate karma kalpakoṭiśatairapi| avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham” iti| kiñcittvakālaniyatamiti, yathā- idaṃ mārakaṃ karma na tu kvacitkāle pañcaviṃśavarṣādau niyataṃ, tena yasmin kāle puruṣakārākhyaṃ dṛṣṭakarmānuguṇaṃ prāpnoti tasmin kāle sahakārisānnidhyopabṛṃhitabalaṃ mārayati, yadā tu dṛṣṭamapathyasevādi na prāpnoti na tadā mārayati, pratyayaiḥ pratibodhyata iti dṛṣṭakāraṇairudriktaṃ kriyate| ye tu bruvate- kiñcit karma kālaniyataṃ yadā pacyate, tasmin kāle pacyata eveti kālaniyamaḥ; vipākaniyataṃ tu- idaṃ karma vipacyata eva, na tu vipacyata iti na; kālavipākaniyataṃ tu yathā- idaṃ karma asminneva kāle vipacyata eveti; etacca kālavipākaniyatatvādbalavaducyate; etadeva dṛṣṭābādhanīyamiti; teṣāṃ mate, abhuktamapi kṣīyate durbalakarma prāyaścittādineti boddhavyaṃ, paraṃ viparyaye'pi tadā kiñcittvavipākakālaniyatamiti vaktavyaṃ syāt; kiñcittvakālaniyatamiti <note place="foot" type="variant" n="17">“balavatostu daivapuruṣakārayorvirodhinoryugapadupasthāpanaṃ nāstyeva, virodhināṃ sukhaduḥkhādīnāṃ yaugapadyenānupalambhādeva| balavattā tu daivākhyakarmaṇo dharmādharmarūpasya kālavipākaniyamād bhavati| viparyaye tu abalavattvaṃ puruṣakārabādhanīyatvaṃ ca bhavati| yadāha carakaḥ- “karma kiñcit kvacit kāle vipākaniyataṃ mahat| kiñcittvakālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate” (ca.vi.a.3) iti| atra trividho niyamaḥ ekavidhaścāniyamaḥ, evaṃ pakṣacatuṣṭayamapi bhavati| yathā-“idaṃ karma yadi pacyeta tadā asminneva kāle pacyeta, nānyatreti kālaniyamaḥ| tathā-idaṃ karma yatra kvacit kāle pacyetaiva, na pacyeteti na, iti vipākaniyamaḥ| etau pakṣau puruṣakārabādhyatayā śāstraviṣayau, pākṣikasya niyamasyāsattvāt| tathā-idaṃ karmāsminneva kāle pacyetaiveti kālavipākaniyamaḥ| ayamaviṣayaḥ śāstrasya, puruṣakārānapekṣatvāt| tathā-idaṃ karma kutracit kāle pratyayaṃ dṛṣṭamāsādya pacyeta, yadi vā na pacyeta, tadapi ca prāyaścittādiparābhūtatvādeveti kālavipākāniyamaḥ sarvathā śāstraviṣayaḥ| atra pakṣacatuṣṭaye kecid vadanti-“kiñcinna kālaniyataṃ” (ca.vi.a.3) iti vadatā carakeṇa kālāniyamo darśitaḥ, vipākāniyamastu na darśitaḥ| karmaṇāṃ vipākāniyamo nāsti| yaducyate-“nābhuktaṃ kṣīyate karma kalpakoṭiśatairapi| avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham” iti| kintu prāyaścittānāmapi adattaphalakarmakṣayopadeśāt, tathā “jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute'rjuna” (bha.gī.a.4) iti jñānāgninā ca karmakṣayopadeśād vipākāniyamapakṣo'pi sambhavatyeva| tathā ca-“na hi karma mahat kiñcit phalaṃ yasya na bhujyate (śā.a.1)” iti vadatā carakeṇāpi mahataḥ karmaṇaḥ prāyaścittābādhanīyasya vipākaniyamo'pi darśito bhavati| alamatisūkṣmagatikarmavicāreṇa| śāstrasyārogyasādhanāhārācārarūpapuruṣakāropadeśakatvena prayojanavattvamastyeva” iti su.ṭī.bhā. (sū.a.1) cakraḥ</note> vacanāttu kālaniyatamapi||33-35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">tasmādubhayadṛṣṭatvādekāntagrahaṇamasādhu| nidarśanamapi cātrodāhariṣyamaḥ- yadi hi niyatakālapramāṇamāyuḥ sarvaṃ syāt, tadā''yuṣkāmāṇāṃ na mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādyāḥ kriyā iṣṭayaśca prayojyeran; nodbhrāntacaṇḍacapalagojoṣṭrakharaturagamahiṣādayaḥ pavanādayaśca duṣṭāḥ parihāryāḥ syuḥ, na prapātagiriviṣamadurgāmbuvegāḥ, tathā na pramattonmattodbhāntacaṇḍacapalamohalobhākulamatayaḥ, nārayaḥ, na pravṛddho'gniḥ, ca vividhaviṣāśrayāḥ sarīsṛporagādayaḥ, na sāhasaṃ, nādeśakālacaryā, na narendraprakopa iti; evamādayo hi bhāvā nābhāvakarāḥ syuḥ, āyuṣaḥ sarvasya niyatakālapramāṇatvāt| na cānabhyastākālamaraṇabhayanivārakāṇāmakālamaraṇabhayamāgacchet praṇināṃ, vyarthāścārambhakathāprayogabuddhayaḥ syurmaharṣīṇāṃ rasāyanādhikāre, nāpīndro niyatāyuṣaṃ śatruṃ vajreṇābhihanyāt, nāśvināvārtaṃ bheṣajenopapādayetāṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘bheṣajenopacaretām’ iti pā.</note>, na maharṣayo yatheṣṭamāyustapasā prāpnuyuḥ, na ca viditaveditavyā maharṣayaḥ sasureśāḥ samyak paśyeyurupadiśeyurācareyurvā| api ca sarvacakṣuṣāmetat paraṃ yadaindraṃ cakṣuḥ <note place="foot" type="variant" n="19">sarvacakṣuṣāṃ sarvapramāṇānāmityarthaḥ, etatparamabhrāntatvena śreṣṭhaṃ, yadaindraṃ cakṣuḥ pratyakṣapramāṇamityarthaḥ| ‘yaddivyaṃ’ iti pā.</note>, idaṃ cāpyasmākaṃ tena pratyakṣaṃ; yathā- puruṣasahasrāṇāmutthāyotthāyāhavaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘āhāraṃ’ iti pā.</note> kurvatāmakurvatāṃ cātulyāyuṣṭvaṃ, tathā jātamātrāṇāmapratīkārāt pratīkārācca, aviṣaviṣaprāśināṃ cāpyatulyāyuṣṭvameva, na ca tulyo yogakṣema udapānaghaṭānāṃ citraghaṭānāṃ cotsīdatāṃ; tasmāddhitopacāramūlaṃ jīvitam, ato viparyayānmṛtyuḥ| api ca deśakālātmaguṇaviparītānāṃ karmaṇāmāhāravikārāṇāṃ ca kramopayogaḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘kriyopayogaḥ’ iti pā.</note> samyak, tyāgaḥ sarvasya <note place="foot" type="variant" n="22">sarvasyeti kālasya karmaṇa indriyārthasya ca</note> cātiyogāyogamithyāyogānāṃ, sarvātiyogasandhāraṇam <note place="foot" type="variant" n="23">‘sandhāraṇamanudīrṇānāṃ’ iti pā.</note>, asandhāraṇamudīrṇānāṃ ca gatimatāṃ, sāhasānāṃ ca varjanam, ārogyānuvṛttau hetumupalabhāmahe samyagupadiśāmaḥ samyak paśyāmaśceti||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36">ataḥ paramuttaramupasaṃharati <note place="foot" type="variant" n="24">‘ataḥ paramuktamupasaṃharati’ iti pā.</note> - tasmādityādi| ubhayadṛṣṭatvāditi daivasya puruṣakāreṇa, tathā puruṣakārasya daivena bādhadarśanāt| ekāntagrahaṇamiti niyatamevāyuriti tathā aniyatamevāyuḥ sarvamiti cetyarthaḥ| nidṛśyate'bhimataḥ pakṣaḥ sādhyate'neneti nidarśanaṃ yuktarityarthaḥ| atreti anaikāntikapakṣe| yadītyādinā prakaraṇenāyurjanakasya dṛṣṭasya hetoḥ sevā tathā āyurvighātakasya hetorasevā sarvaprāmāṇikajanāvivādasiddhā darśyate| sā ca sarvā yadi niyatamāyuḥ syāttadā akiñcitkarī syāt, aniyate cāyuṣi kiñcitkarī syāt; tasmādaniyatamapyāyurbhavatīti bhāvaḥ| na ca sarvatraivādṛṣṭameva kāraṇaṃ dṛṣṭamakiñcitkarameveti vadato dṛṣṭasyāpi trivṛtādervirekādikartṛtvaṃ vyaktameva; adṛṣṭasyaiva tu kāraṇatvaṃ dṛṣṭekāryānupapatteḥ kalpanīyaṃ; tenādṛṣṭasya kāraṇatvaṃ dṛṣṭakāraṇamūlamityarthaḥ; na ca dṛṣṭakāraṇocchedaḥ kalpayitumapi pāryate| iṣṭayaḥ yajñāḥ| atyarthasarpaṇaśīlā uragāḥ sarīsṛporagāḥ| ācareyurvā ‘bheṣajam <note place="foot" type="variant" n="25">‘bheṣajaṃ tāvadāhārācārarūpaṃ yasya doṣasya vikārasya vā viparītaṃ, tadasati virodhake taṃ śamayatīti dṛṣṭaṃ, yathā-kaṭukena śleṣmakṣayaḥ, agninā śītapraśamanam, āhāreṇa kṣudupaśamaḥ, pānīyapānena pipāsāpagamaḥ| evamādi sāmānyena vṛddhiḥ, viparītena ca hrāsa iti dṛśyate| na cātrāpi dṛṣṭenaivopapadyamāne'dṛṣṭameva kāraṇamiti kalpanā yuktā| yato dṛṣṭenānupapadyamāne kārye kāraṇamadṛṣṭaṃ kalpyate, dṛṣṭaparābhavena tu sarvatrādṛṣṭakalpanaṃ prāmāṇikameva| yato yadevādṛṣṭaṃ kāraṇatvenābhimataṃ taddṛṣṭayāgādijanyaṃ, tadvadeva bheṣajaṃ dṛṣṭarūpaṃ tāvatkvacidastyevaṃ svīkartavyam’ iti suśrutaṭīkāyāṃ bhānumatyāṃ(su.a.1) cakraḥ</note> ’ iti śeṣaḥ| cakṣuṣāṃ paramiti atyarthābhrāntatvena| atulyāyuṣṭvamiti ye āhavaṃ kurvate te śastreṇa mriyante, ye tu na kurvate te śastreṇa na prāyo mriyante| pratīkārādapratīkārāccātulyāyuṣṭvamiti yojanā| na ca tulya ityādau citraghaṭo yaścitrita iva sthāpyate, sa hi pānīyavahanādipratyavāyahetvabhāvācciraṃ tiṣṭhati; udapānaghaṭastu jalasambandhāt tathā vahanasamaye patanādinā ca śīghramutsīdati| hitopacāramūlamiti hitopacāramūlamapi| kramopayogaḥ samyagiti yojanā| sarvātiyogasandhāraṇaṃ sarvātiyogānāṃ varjanam||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">ataḥ paramagniveśa uvāca- evaṃ satyaniyatakālapramāṇāyuṣāṃ bhagavan! kathaṃ kālamṛtyurakālamṛtyurvābhavatīti||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37">evaṃ satītyādi| yattāvat kālaniyataṃ tasyākāle maraṇābhāvādeva nākālamṛtyurasti, yattvakālaniyataṃ tasyāpyaniyatatvāt kathaṃ kālamṛtyurakālamṛtyurvā bhavati? aniyate hyāyuṣi kālaniyamo nāsti, niyatakālāccārvāgakālamṛtyurucyata iti pṛcchārthaḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- śrūyatāmagniveśa! yathā yānasamāyukto'kṣaḥ prakṛtyaivākṣaguṇairupetaḥ sa ca sarvaguṇopapanno vāhyamāno yathākālaṃ svapramāṇakṣayādevāvasānaṃ gacchet, tathā''yuḥ śarīropagataṃ balavatprakṛtyā yathāvadupacaryamāṇaṃ svapramāṇakṣayādevāvasānaṃ gacchati; sa mṛtyuḥ kāle| yathā ca sa evākṣo'tibhārādhiṣṭhitatvādviṣamapathādapathādakṣacakrabhaṅgādvāhyavāhakadoṣādaṇimokṣādanupāṅgāt paryasanāccāntarā'vasānamāpadyate, tathā''yurapyayathābalamārambhādayathāgnyabhyavaharaṇādviṣamābhyāvaharaṇādviṣamaśarīranyāsādatimaithunādasatsaṃśrayādudīrṇa- vegavinigrahādvidhāryavegāvidhāraṇādbhūtaviṣavāyvagnyupatāpādabhighātādāhārapratīkāravivarjanāccāntarā'vasānamāpadyate, sa mṛtyurakāle; tathā jvarādīnapyātaṅkānmithyopacaritānakālamṛtyūn paśyāma iti||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38">yathākālamiti yāvatā kālena pratyavāyaśūnyasyākṣasya kṣayo bhavati tasminnevetyarthaḥ| svapramāṇakṣayādeveti yugānurūpavarṣaśatādipramāṇakṣayādityarthaḥ| apathāditi sarvathā amārgagamanāt| aṇimokṣāditi kīlamokṣāt| anupāṅgāditi snehādānāt| paryasanāt parikṣepāt| mithyopacaritāniti asamyakcikitsatān| akālamṛtyūniti akālamṛtyukarān||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">athāgniveśaḥ papraccha- kinnu khalu bhagavan! jvaritebhyaḥ pānīyamuṣṇaṃ prayacchanti bhiṣajo bhūyiṣṭhaṃ na tathā śītam, asti ca śītasādhyo'pi dhāturjvarakara iti||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39">samprati mithyopacāraśrutyā uṣṇatoyaṃ jvare'pyāgneye mithyopacāraḥ syādityāśaṅkyāha- kinnvityādi| śītasādhyo'pidhātuḥ pittamuṣṇarūpamityarthaḥ| pānīyaṃ yasmāt sarvajvaritebhyo dīyate, tasmāt pānīyamevātra pṛcchati||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- jvaritasya kāyasamutthānadeśakālānabhisamīkṣya pācanārthaṃ pānīyamuṣṇaṃ prayacchanti bhiṣajaḥ| jvaro hyāmāśayasamutthaḥ, prāyo bheṣajāni cāmāśayasamutthānāṃ vikārāṇāṃ pācanavamanāpatarpaṇasamarthāni <note place="foot" type="variant" n="26">‘virecanavamanāpatarpaṇasaṃśamanānyeva’ iti pā.</note> bhavanti; pācanārthaṃ ca pānīyamuṣṇaṃ, tasmādetajjvaritebhyaḥ prayacchanti bhiṣajo bhūyiṣṭham| taddhi teṣāṃ pītaṃ vātamanulomayati, agniṃ codaryamudīrayati, kṣipraṃ jarāṃ gacchati, śleṣmāṇaṃ pariśoṣayati, svalpamapi ca pītaṃ tṛṣṇāpraśamanāyopakalpate; tathāyuktamapi caitannātyarthotsannapitte jvare sadāhabhramapralāpātisāre vā pradeyam, uṣṇena hi dāhabhramapralāpātisārā bhūyo'bhivardhante, śītena copaśāmyantīti||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="40">utsannapitte pravṛddhapitte||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">bhavati cātra- śītenoṣṇakṛtān rogāñchamayanti bhiṣagvidaḥ| ye tu śītakṛtā rogāsteṣāmuṣṇaṃ bhiṣagjitam||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41">na kevalaṃ jvare eva śītoṣṇasamutthatvabhedena uṣṇaśītopacāraḥ, kintu sarvatraiva vyādhāvevamityāha- śītenetyādi| bhiṣajaśca te jñānavantaśceti bhiṣagvidaḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">evamitareṣāmapi vyādhīnāṃ nidānaviparītaṃ bheṣajaṃ bhavati; yathā- apatarpaṇanimittānāṃ vyādhīnāṃ nāntareṇa pūraṇamasti śāntiḥ, tathā pūraṇanimittānāṃ vyādhīnāṃ nāntareṇāpatarpaṇam||42||</seg> <seg type="unit" n="43">apatarpaṇamapi ca trividhaṃ- laṅghanaṃ, laṅghanapācanaṃ, doṣāvasecanaṃ ceti||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tatra laṅghanamalpabaladoṣāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘alpadoṣāṇām’ iti pā.</note>, laṅghanena hyagnimārutavṛddhyā vātātapaparītamivālpamudakamalpo doṣaḥ praśoṣamāpadyate; laṅghanapācane <note place="foot" type="variant" n="28">‘laṅghanapācanaṃ’ iti pā.</note> tu madhyabaladoṣāṇāṃ, laṅghanapācanābhyāṃ hi sūryasantāpamārutābhyāṃ pāṃśubhasmāvakiraṇairiva cānatibahūdakaṃ madhyabalo doṣaḥ praśoṣamāpadyate; bahudoṣāṇāṃ punardoṣāvasecanameva kāryaṃ, na hyabhinne kedārasetau palvalāpraseko'sti, tadvaddoṣāvasecanam||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42-44">na kevalaṃ śītoṣṇasamutthayoreva paraṃ hetuviparyayeṇa cikitsā, kintvapatarpaṇādije'pi hetuviparītenetyāha- evamityādi| apatarpaṇasantarpaṇābhyāṃ ca sarvaṃ cikitsitaṃ gṛhītaṃ, na hyapatarpaṇasantarpaṇābhyāṃ vinā'nyadvidhānāntaramasti cikitsāyāḥ; yena sarva evopakramāḥ santarpaṇāpatarpaṇabhedā eva| ata <note place="foot" type="variant" n="29">‘ata eva’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> eva viśeṣajñānārthamapatarpaṇabhedānāha- apatarpaṇamityādi| laṅghanapācanamitivacanena yatra pācanaṃ kriyate tatrāvaśyaṃ stokamātrayā laṅghanamapikriyata iti darśayati, pācanakāle hi yadi bṛṃhaṇaṃ kriyate tadā bṛṃhaṇenāgneḥ pratikūlena pācanaṃ na syādityarthaḥ| avakiraṇairivetyatra ivaśabdo'natibahūdakamivetyevaṃrūpo jñeyaḥ| anyadveti laṅghanādi bṛṃhaṇādi ca||42-44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">doṣāvasecanamanyadvā bheṣajaṃ prāptakālamapyāturasya naivaṃvidhasya kuryāt| tadyathā- anapavādapratīkārasyādhanasyāparicārakasya <note place="foot" type="variant" n="30">‘alpavādapratīkārasya’ iti pā.</note> vaidyamāninaścaṇḍasyāsūyakasya tīvrādharmāruceratikṣīṇabalamāṃsaśoṇitasyāsādhyarogopahatasya mumūrṣuliṅgānvitasya ceti| evaṃvidhaṃ hyāturamupacaran bhiṣak pāpīyasā'yaśasā yogamṛcchatīti||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45">anapavādapratīkāro vācyapratīkāraḥ| adhanasyānupakaraṇatvena na cikitsā pāryate kartumityarthaḥ| vaidyamānī durabhimānādvaidyopadeśaṃ na karoti| tīvrādharmaruceḥ pratikriyāyāmadharmo bhavati, na ca cikitsā sidhyatyadharmapratibandhāt| mumūrṣuliṅgānvitasyeti riṣṭayuktasya| pāpīyaseti pāpahetunā pāpajanakenāyaśasā||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">bhavati cātra- tadātve cānubandhe vā yasya syādaśubhaṃ phalam| karmaṇastanna kartavyametadbuddhimatāṃ matam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">(alpodakadrumo yastu pravātaḥ pracurātapaḥ| jñeyaḥ sa jāṅgalo deśaḥ svalparogatamo'pi ca||47||</seg> <seg type="unit" n="48">pracurodakavṛkṣo yo nivāto durlabhātapaḥ| anūpo bahudoṣaśca, samaḥ sādhāraṇo mataḥ)||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46-48">anubandhe veti uttarakālam| kecidalpodakadrumo yastvityādigranthaṃ jāṅgalādideśalakṣaṇamatra paṭhanti||46-48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">tatra ślokāḥ- pūrvarūpāṇi sāmānyā hetavaḥ sasvalakṣaṇāḥ| deśoddhvaṃsasya bhaiṣajyaṃ hetūnāṃ mūlameva ca||49||</seg> <seg type="unit" n="50">prāgvikārasamutpattirāyuṣaśca kṣayakramaḥ| maraṇaṃ prati bhūtānāṃ kālākālaviniścayaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">yathā cākālamaraṇaṃ yathāyuktaṃ ca bheṣajam| siddhiṃ yātyauṣadhaṃ yeṣāṃ na kuryādyena hetunā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">tadātreyo'gniveśāya nikhilaṃ sarvamuktavān| deśoddhvaṃsanimittīye vimāne munisattamaḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49-52">saṅgrahe pūrvarūpāṇīti nakṣatrādivikārāḥ| sasvalakṣaṇāḥ sasvavikṛtilakṣaṇāḥ, tacca lakṣaṇaṃ tatra vātamevaṃvidhamityādinā proktam| yathāyuktaṃ ca bheṣajaṃ siddhiṃ yātīti anenoṣṇapānīyadānopapattyā sarvaṃ saṅgṛhītam||49-52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne janapadoddhvaṃsanīyavimānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ vimānasthāne janapadoddhvaṃsanīyavimānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ca.3.4">
          <head>trividharogaviśeṣavijñānīyavimānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātastrividharogaviśeṣavijñānīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">janapadoddhvaṃsanīye'viśeṣeṇa sarve'pi rogā uktāḥ, teṣāṃ viśeṣo yathā jñātavyastadupadeṣṭuṃ trividharogaviśeṣavijñānīyo'bhidhīyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">trividhaṃ khalu rogaviśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā āptopadeśaḥ, pratyakṣam, anumānaṃ ceti||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">rogāṇāṃ viśeṣo yathā vakṣyamāṇo vijñāyate yena tadrogaviśeṣavijñānam, upadeśapratyakṣānumānarūpaṃ pramāṇatrayam| atra tu yukteranumānāntargatatvādeva na pṛthakkaraṇam| etacca pramāṇatrayaṃ kvacidroge militaṃ, kvaciddvayaṃ, kvacidekaṃ parīkṣāyāṃ vartate; yena, nāntare vahnimāndyādau pratyakṣamavaśyaṃ vyāpriyate||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatrāptopadeśo nāmāptavacanam| āptā hyavitarkasmṛtivibhāgavido niṣprītyupatāpadarśinaśca| teṣāmevaṅguṇayogādyadvacanaṃ tat pramāṇam| apramāṇaṃ punarmattonmattamūrkharaktaduṣṭāduṣṭavacanamiti <note place="foot" type="variant" n="1">‘mattonmattamūrkhavaktṛdṛṣṭādṛṣṭavacanam’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note>; pratyakṣaṃ tu khalu tadyat svayamindriyairmanasā <note place="foot" type="variant" n="2">‘ātmanā’ iti pā.</note> copalabhyate| anumānaṃ khalu tarko yuktyapekṣaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">tisraiṣaṇīye prathamamanumānādilakṣaṇānyuktāni, punariha ‘tatropadeśo nāma’ ityādinā''ptopadeśādilakṣaṇābhidhānaṃ prakaraṇāgatatvāt kriyate, prākaraṇiko hyartho'nucyamāno nyūno bhavati| avitarketyādi|- vitarkaḥ kathantā aniścitajñānamiti yāvat, smṛtiḥ smaraṇajñānaṃ, vibhāga ekadeśaḥ; etadviparyayānniścayenānubhavena ca kārtsnyena ca ye bhāvān jānate, te'vitarkasmṛtivibhāgavidaḥ| vitarkādivedī tu nāptaḥ, pratipādyavastvaśeṣaviśeṣāvijñānāt| smṛtijñānaṃ ca yadyapi pramāṇamūlameva, tathā'pi vartamānakṣaṇe smṛtijñānaviṣayārthasya nāvaśyavidyamānateti na tat pramāṇamiti bhāvaḥ; kiṃvā, smṛtijñānaṃ smṛtiśāstrajaṃ jñānaṃ gaṇitajñānaṃ ca; etacca jñānadvayaṃ sākṣādarthādarśakaṃ duravabodhena mithyājñānatvasambhavādapramāṇamapīti nopādeyam| atha samyagjñānavanto'pi rāgādivaśādanyathā vyāharantītyāha- niṣprītyupatāpadarśina iti|- niṣprītyā nirupatāpena <note place="foot" type="variant" n="3">‘nirupatāpena bhāvān draṣṭuṃ’ iti pā.</note> ca draṣṭuṃ śīlaṃ yeṣāṃ te tathā| etena yathārthadarśī nirdoṣaścāpto bhavatītyuktaṃ bhavati| evambhūtaṃ cāptatvaṃ kasyacidbrahmādeḥ sarvatraiva bhavati, laukikasya tu yasminneva viṣaye vitarkādi na bhavati tatraivopadeśaḥ pramāṇamiti jñeyam| apramāṇamiti nāvaśyaṃ pramāṇatayā'vadhāryate, rāgādiduṣṭatvādityarthaḥ| duṣṭaścāsāvaduṣṭaśceti duṣṭāduṣṭaḥ, tena pitā hi putrasya duṣṭo'pyaduṣṭatvādāpta eva bhavati; kiṃvā duṣṭo vañcakaḥ| svayamindriyairmanasā cetyanena yadātmanendriyaiścakṣurādibhiravyavadhānena gṛhyate rūpādi tat pratyakṣamiti bāhyaṃ pratyakṣaṃ gṛhṇāti; manasā cetyanena ca manasā'vyavadhānena yadupalabhyate sukhādi, tacca mānasaṃ pratyakṣaṃ gṛhṇāti| tarko'trāpratyakṣaṃ jñānam| yuktiḥ sambandho'vinābhāva ityarthaḥ; tenāvinābhāvajaṃ parokṣajñānamanumānamityarthaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">trividhena khalvanena jñānasamudāyena pūrvaṃ parīkṣya rogaṃ sarvathā sarvamathottarakālamadhyavasānamadoṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘sarvamevottarakālaṃ’ iti pā.</note> bhavati, na hi jñānāvayavena kṛtsne jñeye jñānamutpadyate| trividhe tvasmin jñānasamudaye pūrvamāptopadeśājjñānaṃ, tataḥ pratyakṣānumānābhyāṃ parīkṣopapadyate| kiṃ hyanupadiṣṭaṃ pūrvaṃ yattat pratyakṣānumānābhyāṃ parīkṣamāṇo vidyāt| tasmāddvividhā parīkṣā jñānavatāṃ pratyakṣam, anumānaṃ ca; trividhā vā sahopadeśena||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">jñānasamudāyeneti jñānasamudāyaḥ pramāṇasaṅghātaḥ; tena samudāyena ‘ayamevaṃ rogaḥ’ ityevambhūtaniścayo'dhyavasānam| trividhe tvityādi| jñāyate'neneti jñānaṃ pramāṇam| prathamāptopadeśo vyādhiṃ bodhayati, tataścāptopadiṣṭaṃ vyādhiṃ pratyakṣānumānābhyāṃ yathoktaliṅgādiparīkṣayā niścinoti; āgamānupadiṣṭe ca vyādhau avaidya iva na pratyakṣeṇānumānena ca vyādhimupalabhata ityāha- kiṃ hyanupadiṣṭamityādi| evaṃ manyate- vyādhiviśeṣāstāvadduradhigamanīyāḥ, nopadeśamantareṇa śakyā vijñātuṃ, ye'dhigatavaidyakaśāstrāste pratipādayantyeva vyādhiviśeṣān; tasmādāgamena ye vyādhīnāṃ hetvādiviśeṣāḥ pratipāditāstān pratyakṣānumānābhyāmupalabhamāno vyādhiṃ niścinoti; anupadeśavāṃstānupalabhamāno'pi hetvādiviśeṣānaśikṣitaratnaparīkṣo yathā ratnānāṃ viśeṣaṃ paśyannapi nāvadhārayati ratnaviśeṣaṃ, tathā nāvadhārayati vyādhiviśeṣamiti bhāvaḥ| jñānavatāmiti āptopadeśavatām| trividhā vetyanena vyādhiparīkṣāsamaye hyāptopadeśo'pi vyāpriyate grahaṇīmārdavasvapnadarśanādipratipattau, tathā duradhigamasthānasaṃśrayādipratipattau, tathā koṣṭhamṛdudāruṇatvādiparīkṣāyāṃ cāturavacanarūpāptopadeśo'pi vyāpriyata iti darśayati||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatredamupadiśanti buddhimantaḥ- rogamekaikamevamprakopaṇamevaṃyonimevamutthānamevamātmānamevamadhiṣṭhānamevaṃvedanamevaṃ saṃsthānamevaṃśabdasparśarūparasagandhamevamupadravamevaṃvṛddhisthānakṣayasamanvitamevamudarka mevannāmānamevaṃyogaṃ vidyāt; tasminniyaṃ pratīkārārthā pravṛttirathavā nivṛttirityupadeśājjñāyate||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">tatretyādinā''ptopadeśagamyamāha| prakopaṇaṃ vāyo rūkṣatvādihetuḥ| yoniḥ vātādayaḥ| ātmā svabhāvaḥ; yathā- rohiṇyā dāruṇatvaṃ, sannyāsasya śīghropakramaṇīyatvādi| adhiṣṭhānaṃ śarīramavayavā manaśca| iyaṃ pratīkārārthā pravṛttiḥ, yathā- jvare laṅghanapācanādyarthā <note place="foot" type="variant" n="5">‘laṅghanasvedanādyarthā’ iti pā.</note> pravṛttiḥ| nivṛttiśca pratīkārārthā yathā- navajvare divāsvapnasnānādau nivṛttirityādi mantavyam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pratyakṣatastu khalu rogatattvaṃ bubhutsuḥ sarvairindriyaiḥ sarvānindriyārthānāturaśarīragatān parīkṣeta, anyatra rasajñānāt; tadyathā- antrakūjanaṃ, sandhisphuṭanamaṅgulīparvaṇāṃ ca, svaraviśeṣāṃśca, ye cānye'pi keciccharīropagatāḥ śabdāḥ syustāñchrotreṇa parīkṣeta; varṇasaṃsthānapramāṇacchāyāḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘varṇasaṃsthānapramāṇacchāyāśarīraprakṛtivikārau’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note>, śarīraprakṛtivikārau, cakṣurvaiṣayikāṇi yāni cānyānyanuktāni tāni cakṣuṣā parīkṣeta; rasaṃ tu khalvāturaśarīragatamindriyavaiṣayikamapyanumānādavagacchet, na hyasya pratyakṣeṇa grahaṇamupapadyate, tasmādāturaparipraśnenaivāturamukharasaṃ vidyāt, yūkāpasarpaṇena tvasya śarīravairasyaṃ, makṣikopasarpaṇena śarīramādhuryaṃ, lohitapittasandehe tu kiṃ dhārilohitaṃ lohitapittaṃ veti śvakākabhakṣaṇāddhārilohitamabhakṣaṇāllohitapittamityanumātavyam, evamanyānapyāturaśarīragatān rasānanumimīta; gandhāṃstu khalu sarvaśarīragatānāturasya prakṛtivaikārikān ghrāṇena parīkṣeta; sparśaṃ ca pāṇinā prakṛtivikṛtiyuktam| iti pratyakṣato'numānādupadeśataśca <note place="foot" type="variant" n="7">‘anumānaikadeśataśca’ iti pā.</note> parīkṣaṇamuktam||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">aṅgulīparvaṇāṃ ca sphuṭanamiti sambandhaḥ| anye'pi ceti kāsahikkāśabdādayaḥ| yāni cānyānītyanena lakṣaṇaprabhādīni gṛhyante| yūkāpasarpaṇena śarīravairasyamiti virasāddhi śarīrādyūkā apasarpanti; evaṃ yūkādyanapasarpaṇena prākṛtarasayuktaṃ śarīramanumātavyam| dhārilohitamiti jīvaśoṇitamityarthaḥ; śvakākabhakṣaṇādijñeyaṃ yaddhāri raktaṃ tat pittāduṣṭatvenāvirasaṃ śvādayo bhakṣayanti, natu pittaduṣṭaṃ raktapittamiti bhāvaḥ| atra evaṃśabdasparśarūparasagandhamityupadeśaṃ kṛtvā śabdānantaraṃ cakṣurgrāhyaṃ rūpaṃ darśayañ śabdādiparīkṣāyāśca kramaniyamābhāvaṃ sūcayati||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ime tu khalvanye'pyevameva <note place="foot" type="variant" n="8">‘khalvanyatamā ye bhūyaścānumānajñeyāḥ’ iti pā.</note> bhūyo'numānajñeyā bhavanti bhāvāḥ| tadyathā- agniṃ jaraṇaśaktyā parīkṣeta, balaṃ vyāyāmaśaktyā, śrotrādīni śabdādyarthagrahaṇena, mano'rthāvyabhicaraṇena, vijñānaṃ vyavasāyena, rajaḥsaṅgena, mohamavijñānena, krodhamabhidroheṇa, śokaṃ dainyena, harṣamāmodena, prītiṃ toṣeṇa, bhayaṃ viṣādena, dhairyamaviṣādena, vīryamutthānena <note place="foot" type="variant" n="9">‘vīryamutsāhena’ iti pā.</note>, avasthānamavibhrameṇa, śraddhāmabhiprāyeṇa, medhāṃ grahaṇena, sañjñāṃ nāmagrahaṇena, smṛtiṃ smaraṇena, hriyamapatrapaṇena, śīlamanuśīlanena, dveṣaṃ pratiṣedhena, upadhimanubandhena <note place="foot" type="variant" n="10">‘upādhimanubandhena’ iti pā.</note>, dhṛtimalaulyena, vaśyatāṃ vidheyatayā, vayobhaktisātmyavyādhisamutthānāni kāladeśopaśayavedanāviśeṣeṇa, gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ, doṣapramāṇaviśeṣamapacāraviśeṣeṇa, āyuṣaḥ kṣayamariṣṭaiḥ, upasthitaśreyastvaṃ kalyāṇābhiniveśena, amalaṃ sattvamavikāreṇa, grahaṇyāstu mṛdudāruṇatvaṃ svapnadarśanamabhiprāyaṃ dviṣṭeṣṭasukhaduḥkhāni <note place="foot" type="variant" n="11">‘dviṣṭeṣṭeṣu sukhāsukhāni’ iti pā.</note> cāturaparipraśnenaiva vidyāditi||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">bhūyo'numānajñeyā ityanenānumānagamyatayā vakṣyamāṇā kecidagnibalādaya āturopadeśagamyā api bhavantīti sūcayati| mano'rthāvyabhicaraṇeneti satīndriyāṇāmarthasambandhe yadidaṃ kadācicchabdaṃ pratyeti, kadācidrasamityādyayaugapadyena sarvārthān pratyeti, tenāsti kāraṇānantaramindriyārthagrāhakaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘indriyādigrāhakaṃ’ iti pā.</note> mana ityanumīyate| jñānaṃ vyavasāyeneti vyavasāyaḥ pravṛttiḥ, yathā- peyajale pānārthā pravṛttiḥ; tenānumīyate jalajñānamasya jātaṃ, kathamanyathā jñānakāryārthakriyāyāṃ pravartata iti| rajaḥ saṅgeneti nāryādisaṅgena tatkāraṇaṃ rajo'numīyate| abhidrohaḥ parapīḍārthā pravṛttiḥ| dainyaṃ rodanādi| āmodaḥ nṛtyagītavāditrādyutsavakaraṇam| toṣaḥ mukhanayanaprasādādiḥ; etena prītistoṣamātraṃ, harṣastu prītiviśeṣo mana-udrekakāraka ityuktaṃ bhavati| dhairyaṃ vipadyapi manaso'dainyam| vīryam ārabdhaduṣkarakāryeṣvavyāvṛttirmanasaḥ| utthāneneti kriyārambheṇa| avasthānaṃ sthiramatitvam| avibhrameṇeti abhrāntyā| śraddhām icchām| abhiprāyeṇeti abhyarthanena| grahaṇeneti granthādidhāraṇena| smṛtimiti smṛtijanakaṃ saṃskāraṃ; smaraṇena hi tatkāraṇaṃ saṃskāro'numīyate| hriyamiti lajjām| apatrapeṇeti lajjitākāreṇa| śīlamiti sahajaṃ vastuṣu rāgam| anuśīlaneneti anuśīlanaṃ santataśīlanaṃ tena; satataṃ yamarthaṃ sevate tacchīlo'yamityanumīyate| pratiṣedheneti vyāvṛttyā| upetya dhīyate iti upadhiḥ chadma ityarthaḥ, tamanubandhenetyuttarakālīnaphalena; uttarakālaṃ hi bhrātrādivadhena phalena jñāyate- yadayamunmattacchadmapracārī candragupta iti| vidheyatayeti vidheyapracāreṇa| vayaḥprabhṛtīni vyādhisamutthānāntāni catvāri yathāsaṅkhyaṃ kālādiviśeṣeṇa jñāyante| tatra kālaviśeṣeṇa ṣoḍaśavarṣādinā vayo bālyādi jñāyate; deśena tu bhaktiricchā jñāyate, yathā hi- ayaṃ madhyadeśīyastenāsya godhūmamāṣādiṣvicchā'numīyate; yasmāccedamasyopaśete tenedamasya sātmyamiti jñāyate; vedanāviśeṣeṇa vyādhisamutthānaṃ jñāyate, yathā- yasmādayaṃ santāpavedanāvān tasmādasya jvaravyādhisamutthānaṃ bhūtamityādi jñeyam| gūḍhaliṅgamitiviśeṣaṇenāgūḍhaliṅge vyādhau liṅgairevāvadhārite nopaśayānupaśayābhyāṃ parīkṣā karaṇīyeti darśayati| apacāraviśeṣeṇeti mahatā'pacāreṇa bhūridoṣo bhavati, svalpeṇa svalpa iti| kalyāṇābhiniveśeneti śreyaskaramārgānuṣṭhānena; etaddhi acirabhāviśreyasāmeva bhavati| sattvamiti sattvaguṇodrekam| avikāreṇeti rāgadveṣavikārābhāvena| paripraśnenaivetivacanena yadyapi grahaṇīmārdavādyanumānādapi pāryate jñātuṃ, tathā'pyanumānasya buddhiprayāsabahutvenāturapṛcchayaiva sukhopacārarūpayā vidyād grahaṇīmārdavādīnīti darśayati| abhiprāyaḥ bhojanādīcchā| dviṣṭeṣṭaśabdena tu dviṣṭepsitapreṣyādigrahaṇam||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">bhavanti cātra- āptataścopadeśena pratyakṣakaraṇena ca| anumānena ca vyādhīn samyagvidyādvicakṣaṇaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sarvathā sarvamālocya yathāsambhavamarthavit| athādhyavasyettattve ca kārye ca tadanantaram||10||</seg> <seg type="unit" n="11">kāryatattvaviśeṣajñaḥ pratipattau na muhyati| amūḍhaḥ phalamāpnoti yadamohanimittajam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">jñānabuddhipradīpena yo nāviśati tattvavit <note place="foot" type="variant" n="13">‘yogavit’ iti pā.</note>| āturasyāntarātmānaṃ na sa rogāṃścikitsati||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tatra ślokau- sarvarogaviśeṣāṇāṃ trividhaṃ jñānasaṅgraham| yathā copadiśantyāptāḥ pratyakṣaṃ gṛhyate yathā||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ye yathā cānumānena jñeyāstāṃścāpyudāradhīḥ| bhāvāṃstrirogavijñāne vimāne muniruktavān||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-14">yathāsambhavamityanena sarvatra parīkṣaṇīye sarvapramāṇāsambhava iti darśayati| athetyādi atha pratyekaśabdādiviṣayaparīkṣānantaram| tattve vyādhitattve, tathā kārye ca tatra sādhye vyādhau kartavyalakṣaṇe, tadanantaramadhyavasyet; yadyuktaṃ tattvaṃ bhavati, yacca kāryamuktaṃ, tatrādhyavasāyaṃ niścayaṃ kuryādityarthaḥ| anantaramiti avidyamānāntarayogyamityarthaḥ| kāryatattvaviśeṣādhyavasāyaphalamāha- kāryetyādi| pratipattiḥ karmaṇāṃ yathārhatayā'nuṣṭhānam| amūḍha iti pratipattāvamūḍha ityarthaḥ| jñānaṃ śāstraṃ, tatkṛtā buddhiḥ jñānabuddhiḥ| āviśati buddhyā'vagāhata ityarthaḥ| antarātmānamiti vaidyapakṣe antaḥśarīram||9-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne trividharogaviśeṣavijñānīyaṃ vimānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ vimānasthāne trividharogaviśeṣavijñānīyaṃ vimānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ca.3.5">
          <head>srotovimānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ srotasāṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvasminnadhyāye parīkṣāmabhidhāya tatparīkṣaṇīyaṃ śarīraṃ duṣṭāduṣṭasrotovibhāgena <note place="foot" type="variant" n="1">‘dṛṣṭādṛṣṭasrotovibhāgena’ iti pā.</note> vaktuṃ srotasāṃ vimānamucyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yāvantaḥ puruṣe mūrtimanto bhāvaviśeṣāstāvanta evāsmin srotasāṃ prakāraviśeṣāḥ| sarve hi bhāvā puruṣe nāntareṇa srotāṃsyabhinirvartante, kṣayaṃ vā'pyabhigacchanti| srotāṃsi khalu pariṇāmamāpadyamānānāṃ dhātūnāmabhivāhīni bhavantyayanārthena||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">mūrtimanta iti asarvagatadravyaparimāṇavantaḥ, asarvagatadravyaparimāṇaṃ hi mūrtirucyate| bhāvaviśeṣā iti utpattimanto viśeṣāḥ| atra hetumāha- sarva ityādi| abhinirvartanta iti santānanyāyena| srotāṃsītyādi| khaluśabdo hetau| pariṇāmamāpadyamānānāmiti pūrvapūrvarasādirūpatāparityāgenottarottararaktādirūpatāmāpadyamānānām| ayanārthenetivacanānna sthirāṇāṃ dhātūnāmabhivāhīni bhavanti srotāṃsi, kintu deśāntaraprāpaṇenābhivāhīni bhavanti| evaṃ manyate- raktasya vṛddhiḥ śoṇitarūpatayā pariṇamatā rasena militena kartavyā, sa ca sthānāntarasthasya rasasya rudhireṇa samaṃ melako na gamanamārgaṃ srotaḥsañjñakamantarā bhavati| ayaṃ tāvadabhisandhiḥ- srotaḥkāraṇiko hi dhātūnāṃ prāyo raktādīnāmuttaradhātupoṣakabhāgapariṇāmo bhavati, taccāpyuttaradhātupoṣaṇaṃ nāntareṇa sroto bhavati; yaśca rakte nyāyaḥ, sa sarvatra śārīre bhāve; na cānyasrotasā'nyadhātupuṣṭiḥ sambhavati, sarvapoṣyāṇāṃ bhinnadeśatvāt; na hyabhinnena srotasā bhinnadeśavṛkṣayoḥ secanamasti| manastu yadyapi nityatvena na poṣyaṃ, tathā'pi tasyendriyapradeśagamanārthaṃ sroto'styeva| tacca manaḥprabhṛtīnāmatīndriyāṇāṃ kṛtsnameva śarīraṃ srotorūpaṃ vakṣyati| doṣāṇāṃ tu sarvaśarīracaratvena yathāsthūlasroto'nabhidhāne'pi sarvasrotāṃsyeva gamanārthaṃ vakṣyante, sūkṣmajijñāsāyāṃ tu vātādīnāmapi pradhānabhūtā dhamanyaḥ santyeva; yaduktaṃ suśrute- “tāsāṃ vātavāhinyo daśa” (su.śā.a.7) ityādi| naca carake suśrute iva dhamanīsirāsrotasāṃ bhedo vivakṣitaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">api caike srotasāmeva samudayaṃ puruṣamicchanti, sarvagatatvāt sarvasaratvācca doṣaprakopaṇapraśamanānām| na tvetadevaṃ, yasya hi srotāṃsi, yacca <note place="foot" type="variant" n="2">‘yacca vahanti yathā vahanti’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> vahanti, yaccāvahanti, yatra cāvasthitāni, sarvaṃ tadanyattebhyaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">atibahutvāt khalu kecidaparisaṅkhyeyānyācakṣate srotāṃsi, parisaṅkhyeyāni punaranye||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-5">sarvagatatvāditi srotasāṃ sarvaśarīrāvayavagatatvādityarthaḥ| sarvasaratvādityuttareṇa sambadhyate| doṣaprakopaṇamapathyaṃ doṣapraśamanaṃ vā pathyaṃ sarvasmiñ śarīrapradeśe doṣarūpaṃ sat tathā bheṣajarūpaṃ sadgacchati; tena sarvatra sroto vidyate; tena srotomayaḥ puruṣa iti pūrvapakṣaḥ| taṃ niṣedhati- na tvityādi| yasya hi srotāṃsi yadghaṭitānītyarthaḥ, yacca vahantīti yadrasādi vahantītyarthaḥ, yaccāvahantīti yacca puṣyantītyarthaḥ, yatra cāvasthitānīti yatra māṃsādau sambaddhānītyarthaḥ, tat sarvaṃ dhamanībhyo'nyat; tasmānna srotorūpa eva puruṣa ityarthaḥ||4-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">teṣāṃ tu khalu srotasāṃ yathāsthūlaṃ katicitprakārānmūlataśca prakopavijñānataścānuvyākhyāsyāmaḥ; ye bhaviṣyantyalamanuktārthajñānāya jñānavatāṃ, vijñānāya cājñānavatām||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tadyathā- prāṇodakānnarasarudhiramāṃsamedosthimajjaśukramūtrapurīṣasvedavahānīti; vātapittaśleṣmaṇāṃ punaḥ sarvaśarīracarāṇāṃ sarvāṇi srotāṃsyayanabhūtāni, tadvadatīndriyāṇāṃ punaḥ sattvādīnāṃ kevalaṃ cetanāvaccharīramayanabhūtamadhiṣṭhānabhūtaṃ ca| tadetat srotasāṃ prakṛtibhūtatvānna vikārairupasṛjyate śarīram||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-7">prakopavijñānataśceti yathā srotasāṃ prakopo vijñāyate tathā vyākhyāsyāma iti yojanā| anuktārthajñānāyeti anuktasrotojñānāya| jñānavatāmiti anuktārthajñānasamarthānām| jñānavanto hyanena liṅgenānuktamapi sroto'numimate| vijñānāya cājñānavatāmiti yathoktamātrajñānāya ca mandabuddhīnāmityarthaḥ| tadvaditi sarvaśarīracarāṇām| cetanāvaccharīramityanenācetanakeśanakhādipradeśaṃ sattvādigamane niṣedhati, doṣāstu tatrāpi yāntīti| ayanabhūtamiti mārgabhūtam| adhiṣṭhānabhūtamiti sthānarūpam||6-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra prāṇavahānāṃ srotasāṃ hṛdayaṃ mūlaṃ mahāsrotaśca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- atisṛṣṭamatibaddhaṃ kupitamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā saśabdaśūlamucchvasantaṃ dṛṣṭvā prāṇavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| udakavahānāṃ srotasāṃ tālumūlaṃ kloma ca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- jihvātālvoṣṭhakaṇṭhaklomaśoṣaṃ pipāsāṃ cātipravṛddhāṃ dṛṣṭvodakavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| annavahānāṃ srotasāmāmāśayo mūlaṃ vāmaṃ ca pārśvaṃ, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- anannābhilaṣaṇamarocakavipākau chardiṃ ca dṛṣṭvā'nnavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| rasavahānāṃ srotasāṃ hṛdayaṃ mūlaṃ daśa ca dhamanyaḥ| śoṇitavahānāṃ srotasāṃ yakṛnmūlaṃ plīhā ca| māṃsavahānāṃ ca srotasāṃ snāyurmūlaṃ tvak ca| medovahānāṃ srotasāṃ vṛkkau <note place="foot" type="variant" n="3">‘bukkau’ iti pā.</note> mūlaṃ vapāvahanaṃ ca| asthivahānāṃ srotasāṃ medo mūlaṃ jaghanaṃ ca| majjavahānāṃ srotasāmasthīni mūlaṃ sandhayaśca| śukravahānāṃ srotasāṃ vṛṣaṇau mūlaṃ śephaśca| praduṣṭānāṃ tu khalveṣāṃ rasādivahasrotasāṃ vijñānānyuktāni vividhāśitapītīye; yānyeva hi dhātūnāṃ pradoṣavijñānāni tānyeva yathāsvaṃ praduṣṭānāṃ dhātusrotasām| mūtravahānāṃ srotasāṃ bastirmūlaṃ vaṅkṣaṇau <note place="foot" type="variant" n="4">‘vṛkkau ca’ iti pāṭhaścet sādhu</note> ca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- atisṛṣṭamatibaddhaṃ prakupitamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā bahalaṃ saśūlaṃ mūtrayantaṃ dṛṣṭvā mūtravahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| purīṣavahānāṃ srotasāṃ pakvāśayo mūlaṃ sthūlagudaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘sthūlāntraṃ gudaṃ ca’ iti pā.</note> ca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- kṛcchreṇālpālpaṃ saśabdaśūlamatidravamatigrathitamatibahu copaviśantaṃ dṛṣṭvā purīṣavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| svedavahānāṃ srotasāṃ medo mūlaṃ lomakūpāśca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- asvedanamatisvedanaṃ pāruṣyamatiślakṣṇatāmaṅgasya paridāhaṃ lomaharṣaṃ ca dṛṣṭvā svedavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">prāṇavahānāmiti prāṇasañjñakavātavahānām| etacca prāṇākhyaviśiṣṭasya vāyorviśiṣṭasrotaḥ, sāmānyena tu vāyoḥ sarvā eva dhamanya iti na virodhaḥ| mūlamiti prabhavasthānam| atisṛṣṭaṃ vā atibaddhaṃ veti vikalpena boddhavyam, atisṛṣṭātibaddhayorekatrāsambhavāt| alpālpaṃ vā tathā'bhīkṣṇaṃ veti ca vikalpaḥ| kloma hṛdayasthapipāsāsthānam| vapāvahanaṃ vapā udarasthā snigdhavartikā yāmāhurjanāstailavartiketi| suśrute tu “medovahānāṃ mūlaṃ vṛkkau kaṭī ca” (su.śā.a.) ityuktaṃ; tadatrātīndriyārthadarśigamye nāsmadvidhānāṃ buddhayaḥ prabhavanti <note place="foot" type="variant" n="6">‘prasaranti’ iti pā.</note>| asthyapi dravarūpamastyeva srotovāhyamiti kṛtvā asthivahānāmityuktam| yadyapi vividhāśitapītīye rasādīnāṃ duṣṭilakṣaṇamuktaṃ na rasādisrotasāṃ, tathā'pi rasādiduṣṭyā rasādivahadhamanīnāmapi duṣṭeḥ sādhāraṇatvenoktaṃ- rasādivahasrotasāṃ vijñānānyuktānīti| ye tu bruvate- rasādiduṣṭerabhinnaiva tadvahadhamanīduṣṭiriti, teṣāṃ mate pṛthagdhamanīduṣṭyabhidhānamanupapannaṃ, tathā dhamanīduṣṭyā yaddhātuduṣṭiṃ vakṣyati “teṣāṃ prakopāt sthānasthāścaiva” ityādinā tadanupapannam| dhamanīduṣṭyā tu tadvāhyaduṣṭiravaśyaṃ bhavatīti kṛtvā dhātuduṣṭilakṣaṇaireveha dhamanīduṣṭiruktā, raktādidhātuduṣṭyatiriktaṃ tu dhamanīduṣṭilakṣaṇam “atipravṛttiḥ” ityādinā'traiva vakṣyati| asvedanādikaṃ svedavahaduṣṭilakṣaṇaṃ kuṣṭhapūrvarūpe'pyasti; tena yatrānyatkuṣṭhapūrvarūpadarśanaṃ bhavati tatra kuṣṭhapūrvarūpatā niścetavyā, etāvanmātralakṣaṇodaye tu svedavahadhamanīduṣṭiriti| dhamanīnāmiha mūlajñāne yadyapi sākṣāt prayojanaṃ noktaṃ, tathā'pi mūlopaghātādvṛkṣāṇāmiva dhamanīnāṃ mahānupaghāto bhavatīti jñeyam, ata eva suśrute srotomūlaviddhalakṣaṇānyuktāni||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">srotāṃsi, sirāḥ, dhamanyaḥ, rasāyanyaḥ, rasavāhinyaḥ, nāḍyaḥ, panthānaḥ, mārgāḥ, śarīracchidrāṇi, saṃvṛtāsaṃvṛtāni, sthānāni, āśayāḥ, niketāśceti śarīradhātvavakāśānāṃ lakṣyālakṣyāṇāṃ nāmāni bhavanti| teṣāṃ prakopāt sthānasthāścaiva mārgagāśca śarīradhātavaḥ prakopamāpadyante, itareṣāṃ prakopāditarāṇi ca| srotāṃsi srotāṃsyeva, dhātavaśca dhātūneva pradūṣayanti praduṣṭāḥ| teṣāṃ sarveṣāmeva vātapittaśleṣmāṇaḥ praduṣṭā dūṣayitāro bhavanti, doṣasvabhāvāditi||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">srotasāṃ vyavahārārthaṃ paryāyānāha- srotāṃsītyādi| saṃvṛtāsaṃvṛtānītyekā sañjñā, tatrāgre saṃvṛtāni mūle'saṃvṛtāni| sthānādiparyāyān keciddhamanīmūlasya paryāyānācakṣate; anye tvetānapi dhamanīparyāyānāhuḥ, dhamanyo'pi hi rasādisthānaṃ bhavantyeveti kṛtvā| sthānasthā iti āśayasthāḥ| mārgagāścaiveti dhamanībhirgacchantaḥ| itareṣāṃ cetyādinoktamarthaṃ srotāṃsi cetyādinā vivṛṇoti| srotāṃsi dhātavaśca duṣṭāḥ pratyāsannāni srotāṃsi dhātvantarāṇi ca svadoṣasaṅkrāntyā dūṣayantītyarthaḥ| doṣasvabhāvāditi doṣāṇāmevāyaṃ svabhāvo yaddūṣakatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘yaddūṣakatvaṃ dhātvantarāṇām’ iti pā.</note>, na dhātvantarāṇāṃ; tena dhātunā duṣṭirdhātuduṣṭiḥ dhātugatadoṣakṛtaiva jñeyā||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">bhavanti cātra- kṣayāt sandhāraṇādraukṣyādvyāyāmāt kṣudhitasya ca| prāṇavāhīni duṣyanti srotāṃsyanyaiśca dāruṇaiḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">auṣṇyādāmādbhayāt pānādatiśuṣkānnasevanāt| ambuvāhīni duṣyanti tṛṣṇāyāścātipīḍanāt||11||</seg> <seg type="unit" n="12">atimātrasya cākāle cāhitasya ca bhojanāt| annavāhīni duṣyanti vaiguṇyāt pāvakasya ca||12||</seg> <seg type="unit" n="13">guruśītamatisnigdhamatimātraṃ samaśnatām| rasavāhīni duṣyanti cintyānāṃ cāticintanāt||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vidāhīnyannapānāni snigdhoṣṇāni dravāṇi ca| raktavāhīni duṣyanti bhajatāṃ cātapānalau||14||</seg> <seg type="unit" n="15">abhiṣyandīni bhojyāni sthūlāni ca gurūṇi ca| māṃsavāhīni duṣyanti bhuktvā ca svapatāṃ divā||15||</seg> <seg type="unit" n="16">avyāyāmāddivāsvapnānmedyānāṃ cātibhakṣaṇāt| medovāhīni duṣyanti vāruṇyāścātisevanāt||16||</seg> <seg type="unit" n="17">vyāyāmādatisaṅkṣobhādasthnāmativighaṭṭanāt| asthivāhīni duṣyanti vātalānāṃ ca sevanāt||17||</seg> <seg type="unit" n="18">utpeṣādatyabhiṣyandādabhighātāt prapīḍanāt| majjavāhīni duṣyanti viruddhānāṃ ca sevanāt||18||</seg> <seg type="unit" n="19">akālayonigamanānnigrahādatimaithunāt| śukravāhīni duṣyanti śastrakṣārāgnibhistathā||19||</seg> <seg type="unit" n="20">mūtritodakabhakṣyastrīsevanānmūtranigrahāt| mūtravāhīni duṣyanti kṣīṇasyābhikṣatasya <note place="foot" type="variant" n="8">‘kṣīṇasyātikṛśasya ca’ iti pā.</note> ca||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sandhāraṇādatyaśanādajīrṇādhyaśanāttathā| varcovāhīni duṣyanti durbalāgneḥ kṛśasya ca||21||</seg> <seg type="unit" n="22">vyāyāmādatisantāpācchītoṣṇākramasevanāt <note place="foot" type="variant" n="9">‘vyāyāmādatisaṅkṣobhāt’ iti pā.</note>| svedavāhīni duṣyanti krodhaśokabhayaistathā||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-22">yathākramaṃ srotasāṃ duṣṭikāraṇamāha- kṣayādityādi| dāruṇairityatra ‘karmabhiḥ’ iti śeṣaḥ| gurūṇi ca bhajatāmiti pūrvoktena sambandhaḥ| medyānāṃ medurāṇām| akālayonigamanāditi aharṣakālagamanāt, tathā'nucitayonau gamanāt| nigrahāditi śukraveganigrahāt| mūtritetyādau mūtravegayuktasya udakādisevanāditi jñeyam||10-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddoṣaguṇaiḥ samaḥ| dhātubhirviguṇaścāpi srotasāṃ sa pradūṣakaḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">āhāraścetyādinā sāmānyena sarvasrotoduṣṭimāha| doṣaguṇaiḥ sama ityanena doṣātivardhakatvaṃ darśayati| kṣīṇāśca doṣā nānyaduṣṭiṃ kurvanti, kiṃ tu svayameva kṣīṇasvaliṅgā bhavantītyādi veditavyam| dhātubhirviguṇa iti dhātuvirodhakasvabhāva ityarthaḥ, natu dhātuviparītaguṇe viguṇaḥ; divāsvapnamedyādayo hi medasā samānaguṇā eva medodūṣakā uktāḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">atipravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṃ granthayo'pi vā| vimārgagamanaṃ cāpi srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24">atipravṛttirityādinā sāmānyena srotoduṣṭilakṣaṇamāha| atipravṛttiriha srotovāhyasya rasāderboddhavyā; evaṃ saṅgo'pi rasādereva| vimārgagamanaṃ ca yathā- malasya mūtramārgagamanamityādi||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">svadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca| srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā pratānasadṛśāni ca||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25">svadhātusamavarṇānīti vāhyadhātutulyavarṇāni| pratānaḥ latāprapañcaḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">prāṇodakānnavāhānāṃ duṣṭānāṃ śvāsikī kriyā| kāryā tṛṣṇopaśamanī tathaivāmapradoṣikī||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vividhāśitapītīye rasādīnāṃ yadauṣadham| rasādisrotasāṃ kuryāttadyathāsvamupakramam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">mūtraviṭsvedavāhānāṃ cikitsā mautrakṛcchrikī| tathā'tisārikī kāryā tathā jvaracikitsikī||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26-28">prāṇodaketyādinā cikitsāmāha| prāṇavahānāṃ śvāsikī, udakavahānāṃ tṛṣṇopaśamanī, annavahānāmāmapradoṣikīti boddhavyam| mūtrādivahānāmapi trayāṇāṃ mautrakṛcchrikyādayo yathāsaṅkhyaṃ tisraścikitsā jñeyāḥ||26-28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tatra ślokāḥ- trayodaśānāṃ mūlāni srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam| sāmānyaṃ nāmaparyāyāḥ kopanāni parasparam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">doṣahetuḥ pṛthaktvena bheṣajoddeśa eva ca| srotovimāne nirdiṣṭastathā cādau viniścayaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">kevalaṃ viditaṃ yasya śarīraṃ sarvabhāvataḥ| śārīrāḥ sarvarogāśca sa karmasu na muhyati||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-31">saṅgrahe duṣṭilakṣaṇaṃ sāmānyaṃ vātādyaviśeṣitaṃ duṣṭilakṣaṇamityarthaḥ, srotoduṣṭilakṣaṇānīha vātādidoṣabhedena noktānītyarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘nopayuktānītyarthaḥ’ iti pā.</note>; vātādiviśeṣeṇa ceha vistarabhayādduṣṭirnoktā; tena vātādiviśeṣaliṅgādhikyādduṣṭirnirṇetavyā| ādau viniścaya iti adhyāyādau puruṣasya dhamanīmayatvādivādaniścaya ityarthaḥ| kevalamityādinā atroktadhamanyādibhedena śarīrajñānasyopādeyatāmāha||29-31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne srotovimānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ vimānasthāne srotovimānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ca.3.6">
          <head>rogānīkavimānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto rogānīkaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvādhyāye srotorūpādhiṣṭhānabhedena rogānabhidhāya prabhāvādibhedena rogānabhidhātuṃ rogānīkaṃ vimānamucyate| rogānīkamiti rogasamūhaḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dve rogānīke bhavataḥ prabhāvabhedena- sādhyam, asādhyaṃ ca; dve rogānīke balabhedena- mṛdu, dāruṇaṃ ca; dve rogānīke adhiṣṭhānabhedena- mano'dhiṣṭhānaṃ, śarīrādhiṣṭhānaṃ ca; dve rogānīke nimittabhedena- svadhātuvaiṣamyanimittam, āgantunimittaṃ ca; dve rogānīke āśayabhedena- āmāśayasamutthaṃ, pakvāśayasamutthaṃ ceti| evametat prabhāvabalādhiṣṭhānanimittāśayabhedāddvaidhaṃ sadbhedaprakṛtyantareṇa bhidyamānamathavā'pi sandhīyamānaṃ syādekatvaṃ bahutvaṃ vā| ekatvaṃ tāvadekameva rogānīkaṃ, duḥkhasāmānyāt <note place="foot" type="variant" n="1">‘ruksāmānyāt’ iti pā.</note>; bahutvaṃ tu daśa rogānīkāni prabhāvabhedādinā bhavanti; bahutvamapi saṅkhyeyaṃ syādasaṅkhyeyaṃ vā| tatra saṅkhyeyaṃ tāvadyathoktamaṣṭodarīye, aparisaṅkhyeyaṃ punaryathā- mahārogādhyāye rugvarṇasamutthānādīnāmasaṅkhyeyatvāt||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">balabhedenetyatra mṛdu alpabalaṃ, dāruṇaṃ tu mahābalaṃ jñeyam| dāruṇaṃ kiñcitkālātipātādeva balavattvānmārayati| yaduktaṃ- “santi hyevaṃvidhā rogāḥ sādhyā dāruṇasammatāḥ| ye hanyuranupakrāntā mithyārambheṇa vā punaḥ” (sū.a.18) iti| āmāśayasamutthatvena āmāśayāśrayāḥ kaphapittajāḥ sarve gadā gṛhyante, pakvāśayasamutthagrahaṇena sarve vātajāḥ; evaṃ sarvavikārāvarodhaḥ| dvaidhaṃ saditi dvaividhyaṃ sat| bhedaprakṛtyantareṇeti bhedakāraṇāntareṇa| athavā'pi sandhīyamānamiti ekīkriyamāṇam, ekabuddhikārakānugatadharmāntareṇeti boddhavyam| duḥkhasāmānyāditi duḥkhakartṛtvena sarvarogānugatena sādhāraṇena rūpeṇa sarva eva rogā ekarūpā bhavanti| bahutvamapīti uktaprabhāvabhedādikṛtatvādapi bahutvamityarthaḥ| saṅkhyeyatvamaṣṭodarīye “aṣṭacatvāriṃśadrogādhikaraṇānyasmin saṅgrahe” (sū.a.19) ityādinoktam| asaṅkhyeyatvaṃ mahārogādhyāye tathā triśophīye ca “ta evāparisaṅkhyeyā bhidyamānā bhavanti hi| rujāvarṇasamutthānasthānasaṃsthānanāmabhiḥ” (sū.a.18) ityanenoktam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">na ca saṅkhyeyāgreṣu bhedaprakṛtyantarīyeṣu vigītirityato doṣavatī syādatra kācit pratijñā, na cāvigītirityataḥ syādadoṣavatī| bhettā hi bhedyamanyathābhinatti, anyathā purastādbhinnaṃ bhedaprakṛtyantareṇa bhindan bhedasaṅkhyāviśeṣamāpādayatyanekadhā, na ca pūrvaṃ bhedāgramupahanti| samānāyāmapi khalu bhedaprakṛtau prakṛtānuprayogāntaramapekṣyam <note place="foot" type="variant" n="2">‘prakṛtyanuprayogāntaraṃ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note>| santi hyarthāntarāṇi samānaśabdābhihitāni, santi cānarthāntarāṇi paryāyaśabdābhihitāni| samāno hi rogaśabdo doṣeṣu ca vyādhiṣu ca; doṣā hyapi rogaśabdamātaṅkaśabdaṃ yakṣmaśabdaṃ doṣaprakṛtiśabdaṃ vikāraśabdaṃ ca labhante, vyādhayaśca rogaśabdamātaṅkaśabdaṃ yakṣmaśabdaṃ doṣaprakṛtiśabdaṃ vikāraśabdaṃ ca labhante| tatra doṣeṣu caiva vyādhiṣu ca rogaśabdaḥ samānaḥ, śeṣeṣu tu viśeṣavān||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">nanu saṅkhyeyatvamasaṅkhyeyatvaṃ ca viruddhāvetau dharmau, tathaikatvamanekatvaṃ ceti viruddhau, tat kathaṃ viruddhatvena khyātau dharmāvekasmin roge ghaṭetāmityāha- na cetyādi| saṅkhyeyāgreṣviti saṅkhyeyarogaparimāṇeṣu, agraśabdaḥ parimāṇe vartate; yathā- ekaikasya bhedāgramaparisaṅkhyeyaṃ bhavati, bhedasaṅkhyārūpaṃ parimāṇamityarthaḥ| bhedaprakṛtyantarīyeṣviti bhedakāraṇāntarabhaveṣu| viruddhā gītiḥ vigītiḥ kathanaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">vigītiḥ viruddhabhāṣaṇamityarthaḥ</note>; yathā- ‘ekaṃ cānekaṃ ca tat’ ityādikā <note place="foot" type="variant" n="4">‘ekaṃ tadanekaṃ ca tadityādikā’ iti pā.</note> viruddhā gītiḥ| ata iti yathoktavigītiyogāt, na doṣavatī kācit pratijñā; yathā- ekānekarūpāntaragamanarūpā atroktā syāditi yojanā| vigītau doṣābhāvaṃ darśayitvā bhedakāraṇāntarakṛtāyāmavigītāvapi doṣo bhavatīti darśayannāha- na cāvigītirityādi| yadi hi ‘ekaṃ rogānīkaṃ rujāsāmānyāt’ ityabhidhāya punaḥ ‘ekaṃ rogānīkaṃ prabhāvabhedāt’ ityaviruddhā ekatākhyāyikā'vigītiḥ kriyate, sā viruddhaiva syāt; yato na prabhāvabhedena rogāṇāmekatvamupapannaṃ, kintu dvaidhameveti bhāvaḥ| vigītau doṣābhāve hetumāha- bhettā hītyādi|- bhettā puruṣaḥ, bhedyaṃ rogam, anyathā dvitvādinā bhinatti, anyathā ekatvena purastādbheditaṃ cānyathā bhinattīti| asyārthaṃ vyākaroti- bhedaprakṛtyantareṇetyādinā| anekadheti dve rogānīke, tathā daśa rogānīkānītyādi| na ca pūrvaṃ bhedāgraṃ bhedapramāṇamupahanti| evaṃ manyate- yaddharmayogavivakṣayaikatvamuktaṃ, taddharmayogavivakṣayaiva yadi bahutvamapyucyate rogāṇāṃ tato virodho bhavati, na hi tadevaikaṃ cānekaṃ cetyupapannaṃ; yadā tu dharmāntarayogavivakṣayā bahutvamucyate, na tadā virodhaḥ; bahutvābhidhānakāle bahūnāmeva rogadharmāṇāṃ vivakṣitatvāt; tena rogāṇāmekatvamekadharmaviṣayaṃ, bahutvaṃ ca bahudharmaviṣayamiti nāsti virodhaḥ| nanu yatrāsamānaṃ bhedakāraṇaṃ tatra kāraṇāntarakṛtatvāduktanyāyena vigītiḥ sādhvī bhavatu, yatra tu daśa rogānīkāni prabhāvādidvaividhyāducyante, tatra kathaṃ dve rogānīke iti dvitvakṛtaṃ dvaividhyamabhidhāya punardvitvādibhedenaiva daśatvamucyate? samāno <note place="foot" type="variant" n="5">‘sāmānyo hyayaṃ’ iti pā.</note> hyayaṃ dviśabdo dvitve daśatve ca rogāṇāṃ heturityāha- samānāyāmapīti; samānaśabdābhidheyatvenāpātataḥ samānatvena pratibhāsamānāyāmityarthaḥ| prakṛtānuprayogāntaramapekṣyamiti prakṛtasya samānaśabdenābhihitasya yadbhedakhyāpakaṃ paścātprayogāntaraṃ, tadapekṣaṇīyaṃ vigītisamādhānārthamityarthaḥ| etenaitaddarśayati- yadyapi dviśabdo rogaprabhāve tathā rogabalādau ca samānaḥ, tathā'pyekatra <note place="foot" type="variant" n="6">‘tathā'pyekā’ iti pā.</note> ‘prabhāvabhedāt’ ityanuprayogāntaramapekṣya prabhāvadvaividhye vartate, tathā ‘balabhedāt’ ityanuprayogāntaramapekṣya ca dviśabdo baladvaividhye vartata ityādi| tenārthāntarābhidhāyibhirdviśabdairbhidyamānasya daśatvamapyupapannaṃ tathā dvitvaṃ ceti bhāvaḥ| dṛṣṭāntārthamekena <note place="foot" type="variant" n="7">‘tadevopapādayati- santītyādi’ iti pā.</note> śabdenānekārthābhidhānamāha- santi hītyādi| arthāntarāṇi paryāyaśabdānabhihitā arthāḥ| tatrodāharaṇamāha- samāno hītyādi|- doṣeṣu <note place="foot" type="variant" n="8">‘rogasya śabdo rogaśabdaḥ’ iti pā.</note> vyādhiṣu ca samāna ubhayavācakatvena tulyo rogaśabdaḥ; tena rogadoṣasamānatvenābhidheyasamānānāṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘rogadoṣasamānatvenābhidheyānāṃ’ iti pā.</note> rogātaṅkayakṣmādiśabdānāṃ sarveṣāmeva vakṣyamāṇānāṃ grahaṇam| śeṣeṣviti hetvādiṣu| viśeṣavāniti abhidhānarūpaviśeṣavānityarthaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra vyādhayo'parisaṅkhyeyā bhavanti, atibahutvāt| doṣāstu khalu parisaṅkhyeyā bhavanti, anatibahutvāt| tasmādyathācitraṃ vikārānudāharaṇārtham, anavaśeṣeṇa ca doṣān vyākhyāsyāmaḥ| rajastamaśca mānasau doṣau| tayorvikārāḥ kāmakrodhalobhamoherṣyāmānamadaśokacitto(nto)dvegabhayaharṣādayaḥ| vātapittaśleṣmāṇastu khalu śārīrā doṣāḥ| teṣāmapi ca vikārā jvarātīsāraśophaśoṣaśvāsamehakuṣṭhādayaḥ| iti doṣāḥ kevalā vyākhyātā vikāraikadeśaśca||5||</seg> <seg type="unit" n="6">tatra khalveṣāṃ dvayānāmapi doṣāṇāṃ trividhaṃ prakopaṇaṃ; tadyathā- asātmyendriyārthasaṃyogaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaśceti||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-6">tatrāpi rogaśabdābhidheyatayā samāne'pi doṣe tathā vikāre ca parisaṅkhyeyāparisaṅkhyeya(tva)rūpā vigītirastyatha cādoṣa ityabhiprāyeṇāha- tatretyādi| ekaikasmin doṣe bahavo vikārā bhavantītyabhiprāyeṇa vikārāpekṣayā doṣāṇāmanatibahutvaṃ jñeyam| yathācitramiti yathāvinyāsaṃ, tena yāneva pūrvācāryā vikārānadhikatamatvenoktavantastāneva <note place="foot" type="variant" n="10">‘vikārānāviṣkṛtavantastāneva’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ; natu sarvān, aśakyatvāt| kiṃvā, ‘yathocitam <note place="foot" type="variant" n="11">‘yathopacitaṃ’ iti pā.</note> ’ iti pāṭhaḥ| anavaśeṣeṇa ca doṣānityanena doṣā anatibahutvenānavaśeṣeṇāpyabhidhātuṃ śakyanta iti prakāśayati| tatra mānasadoṣavikārayoranalpavaktavyatvenāgre'bhidhānam||5-6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">prakupitāstu khalu te prakopaṇaviśeṣāddūṣyaviśeṣācca vikāraviśeṣānabhinirvartayantyaparisaṅkhyeyān||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">nanu parimitāddoṣarūpāt kāraṇāt kathamaparimitā vikārā bhavantītyāha- prakupitāstvityādi| hetuviśeṣaduṣṭo hi sa eva doṣo dūṣyāntaragataśca vibhinnaśaktiyogādbahūn vikārān karotīti yuktameva| uktaṃ ca- “sa eva kupito doṣaḥ samutthānaviśeṣataḥ| sthānāntaragataścaiva vikārān kurute bahūn” (sū.a.18) iti||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">te ca vikārāḥ parasparamanuvartamānāḥ kadācidanubadhnanti kāmādayo jvarādayaśca||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">vikārāṇāṃ śārīramānasānāṃ parasparaṃ saṃsargamāha- te ca vikārā ityādi| anuvartamānā ityanena yadaiva jvarādayaḥ kāmādayo vā balavattvena <note place="foot" type="variant" n="12">‘vā'balavattvena’ iti pā.</note> cirakālamanuvartante, tadaivānubadhnanti prāyaḥ; yadā tu stokakālāvasthāyino bhavanti, na tadā prāyo'nubadhnantītyarthaḥ| kiṃvā, anuvartamānāḥ parasparabalamabhivardhayantaḥ| atra ca parasparaśabdena śārīrāṇāṃ śārīreṇa, mānasānāṃ mānasena, śārīrāṇāṃ mānasena, mānasānāṃ śārīreṇa cānubandho jñeyaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">niyatastvanubandho rajastamasoḥ parasparaṃ, na hyarajaskaṃ tamaḥ pravartate <note place="foot" type="variant" n="13">‘prāyaḥ’ iti pā.</note>||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">vikārānubandhaṃ darśayitvā doṣānubandhamāha- niyatastvityādi||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">(prāyaḥ) śārīradoṣāṇāmekādhiṣṭhānīyānāṃ sannipātaḥ saṃsargo vā samānaguṇatvāt; doṣā hi dūṣaṇaiḥ samānāḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">śārīradoṣānubandhamāha- śārīretyādi| ekādhiṣṭhānīyānāmityanenaikaśarīrādhiṣṭhānapratyāsattyā ca saṃsargā doṣāṇāṃ bhavantīti darśayati| samānaguṇatvāditi hetuṃ vivṛṇoti- doṣā hītyādi| dūṣaṇairiti hetubhiḥ; prāyo hi śārīrāṇāṃ vātādīnāṃ samāna eva heturbhavati; yathā- hyamlaṃ lavaṇaṃ kaṭu ca pittakaraṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘pittaṃ kaphaṃ vātaṃ ca karoti’ iti pā.</note>; tatrāmlaṃ sakaphaṃ pittaṃ karoti, lavaṇaṃ ca sapittaṃ kaphaṃ karoti, kaṭu tu savātaṃ pittaṃ karoti| tathā vasantaḥ śleṣmakārako'pyādānatvena vātapitte ca karoti, tathā varṣāsvapi pittaṃ cīyamānaṃ śaradi prakupya kaphānugatameva kupyati, tathā grīṣmo vātacayaṃ rūkṣatvena kurvan uṣṇatvena manāk pittacayamapi karotītyanusaraṇīyam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tatrānubandhyānubandhakṛto viśeṣaḥ- svatantro vyaktaliṅgo yathoktasamutthānapraśamo bhavatyanubandhyaḥ, tadviparītalakṣaṇastvanubandhaḥ| anubandhyalakṣaṇasamanvitāstatra <note place="foot" type="variant" n="15">‘anubandhyānubandhalakṣaṇasamanvitāḥ’ iti pā.</note> yadi doṣā bhavanti tattrikaṃ sannipātamācakṣate, dvayaṃ vā saṃsargam| anubandhyānubandhaviśeṣakṛtastu bahuvidho doṣabhedaḥ| evameṣa sañjñāprakṛto bhiṣajāṃ doṣeṣu vyādhiṣu ca nānāprakṛtiviśeṣavyūhaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘nānāprakṛtiviśeṣād vyūhaḥ’ iti gaṅgādharaḥ</note>||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">enameva doṣānubandhamanubandhyānubandhabhedena darśayitumanubandhyānubandhalakṣaṇamevāha- tatretyādi| anubandhyasya anubandhasya ca viśeṣo'nubandhyānubandhaviśeṣaḥ ‘svatantra’ ityādigranthalakṣaṇīyaḥ| svatantra ityasyaiva vivaraṇaṃ- vyaktaliṅga ityādi| yathoktasamutthānapraśama iti svahetusamutthitaḥ svacikitsayaiva praśamanīyaḥ| kiṃvā, svatantra ityenāpi svavikārakaraṇe prādhānyamucyate <note place="foot" type="variant" n="17">‘apāratantryamucyate’ iti pā.</note>; svatantro hi doṣaḥ prakopakāle vikārān karoti, asvatantrastu svatantraprakopakāla eva vikāraṃ pradhānadoṣeritaḥ <note place="foot" type="variant" n="18">‘vikāraṃ jvarātisārādirūpaṃ tathā'nubandhyānubandharūpaṃ pradhānadoṣeritaḥ’ iti pā.</note> san karoti| tadviparītalakṣaṇa iti anenāvyaktaliṅgo'svahetuprakupitaḥ paracikitsāpraśamanīyaścānubandha iti labhyate; anubandho hyabalavattvena na liṅgaṃ vyaktaṃ karoti, tathā parahetunā kiñcidanuguṇena kṛtaḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘prakupitaḥ’ iti pā.</note> paracikitsayaiva kiñcidanuguṇayā śāmyati| yathā- śaradi śleṣmā pittahetunā jalādyamlavipākena janyate, sa ca pittacikitsayaiva tiktasarpirādikayā kaphe'pyanuguṇayā śāmyati| dvayaṃ vā'nubandhyalakṣaṇaṃ prāptaṃ saṃsargamācakṣata iti yojanā| anubandhyaśabdaścāyaṃ vyaktaliṅgatādidharmayukte doṣe vartate| tenāpradhānānugamanīye sannipāte anubandhābhāve'pyanubandha iti vyapadeśo bhavatyeva anubandhyānubandharūpasaṃsargaviśeṣeṇa kṛtaḥ| sañjñāprakṛta iti anubandhyānubandhasannipātasaṃsargajvarātisārādisañjñākṛta ityarthaḥ| nānāprakṛtiviśeṣavyūha iti yathoktanānākāraṇaviśeṣakṛto jvarātisārādirūpo vyadhīnāṃ doṣāṇāṃ ca samūha ityarthaḥ| bhiṣajāmitipadena ca vaidyānāmeveyaṃ samayasiddhā'nubandhyādisañjñeti darśayati||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">agniṣu tu śārīreṣu caturvidho viśeṣo balabhedena bhavati| tadyathā- tīkṣṇo, mandaḥ, samo, viṣamaśceti| tatra tīkṣṇo'gniḥ sarvāpacārasahaḥ, tadviparītalakṣaṇastu mandaḥ, samastu khalvapacārato vikṛtimāpadyate'napacāratastu prakṛtāvavatiṣṭhate, samalakṣaṇaviparītalakṣaṇastu viṣama iti| ete caturvidhā bhavantyagnayaścaturvidhānāmeva puruṣāṇām| tatra samavātapittaśleṣmaṇāṃ prakṛtisthānāṃ samā bhavantyagnayaḥ, vātalānāṃ tu vātābhibhūte'gnyadhiṣṭhāne viṣamā bhavantyagnayaḥ, pittalānāṃ tu pittābhibhūte hyagnyadhiṣṭhāne tīkṣṇā bhavantyagnayaḥ, śleṣmalānāṃ tu śleṣmābhibhūte'gnyadhiṣṭhāne mandā bhavantyagnayaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">doṣabhedavikārabhedamabhidhāya śarīrasthiteḥ pradhānakāraṇasyāgnerbhedamāha- agniṣvityādi| śārīreṣviti sāmānyavacanena sarvaśarīragatānagnīn grāhayati, vivaraṇe tu jaṭharāgnereva ‘tīkṣṇo'gniḥ sarvāpacārasahaḥ’ ityādinā yaccāturvidhyamuktaṃ, tajjaṭharāgnitīkṣṇatādimūlakameva tvagagnyāditīkṣṇatvādikamiti jñāpayati| vacanaṃ hi- “tanmūlāste hi tadvṛddhikṣayavṛddhikṣayātmakāḥ” (ci.a.15) iti| yadyapi samo'gniḥ śastatvenāgre'bhidhātuṃ yujyate, tathā'pi samataśca tīkṣṇasyaiva prādhānyopadarśanārthamihāgre'bhidhānaṃ; samasya hi prādhānyaṃ nirvikāratvenaiva susthitaṃ, tīkṣṇasya tu sarvāpacārasahatvena prādhānyam| tadviparītalakṣaṇa iti svalpāpacāramapi yo na sahate, sa manda ityarthaḥ| samalakṣaṇaviparītalakṣaṇa iti kadācidviṣamo'pacārādapi na vikriyate, kadācidvikriyate| samavātapittaśleṣmaṇāmityukte'pi prakṛtisthānāmiti padaṃ vṛddhānāṃ samavātapittaśleṣmaṇāṃ pratiṣedhārtham| prakṛtiśabdasya kāraṇādyanekārthatāvyudāsārthaṃ samavātapittaśleṣmaṇāmiti kṛtam| vātābhibhūte'gnyadhiṣṭhāne iti vacanena vātalānāmapi yadaivāgnyadhiṣṭhānopaghāto vātena kriyate, tadaiva vaiṣamyaṃ bhavati| evaṃ pittābhibhūta ityādāvapi vyākhyeyam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tatra kecidāhuḥ- na samavātapittaśleṣmāṇo jantavaḥ santi, viṣamāhāropayogitvānmanuṣyāṇāṃ; tasmācca vātaprakṛtayaḥ kecit, kecit pittaprakṛtayaḥ, kecit punaḥ śleṣmaprakṛtayo bhavantīti| taccānupapannaṃ, kasmāt kāraṇāt? samavātapittaśleṣmāṇaṃ hyarogamicchanti bhiṣajaḥ, yataḥ <note place="foot" type="variant" n="20">‘yataḥ’ iti ha. pu. na paṭhyate</note> prakṛtiścārogyam, ārogyārthā ca bheṣajapravṛttiḥ, sā ceṣṭarūpā, tasmāt santi samavātapittaśleṣmāṇaḥ; na khalu santi vātaprakṛtayaḥ pittaprakṛtayaḥ śleṣmaprakṛtayo vā| tasya tasya kila <note place="foot" type="variant" n="21">‘hi’ iti pā.</note> doṣasyādhikyāt sā sā doṣaprakṛtirucyate manuṣyāṇāṃ, na ca vikṛteṣu doṣeṣu prakṛtisthatvamupapadyate, tasmānnaitāḥ prakṛtayaḥ santi; santi tu khalu vātalāḥ pittalāḥ śleṣmalāśca, aprakṛtisthāstu te jñeyāḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">viṣamāhāropayogitvāditi nāyaṃ puruṣastulādhāradhṛtamivāhāramupayuṅkte, tenāvaśyamatra vātādiṣvanyatamo'pi doṣo vikṛto bhavatīti bhāvaḥ| samavātapittaśleṣmāṇamityādinā asti tāvadārogyaṃ puruṣeṣu vaidyavyavahārasiddhamiti darśayati| tena, yādṛgidaṃ doṣāṇāṃ kalākāṣṭhādivaiṣamyaṃ parityajyāvirbhūtavikārākāritvenādūrāntaraṃ sāmyamiṣyate, tādṛgeva prakṛtāvapi sāmyamastyeveti bhāvaḥ| anye tu vaiṣamyaṃ nādriyanta eva, vyapadeśyarogājanakatvāt| doṣaprakṛtiriti duṣṭadoṣabhāvitā prakṛtirityarthaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">teṣāṃ tu khalu caturvidhānāṃ puruṣāṇāṃ catvāryanupraṇidhānāni <note place="foot" type="variant" n="22">‘catvāryannapraṇidhānāni’ iti pā.</note> śreyaskarāṇi bhavanti| tatra samasarvadhātūnāṃ sarvākārasamam, adhikadoṣāṇāṃ tu trayāṇāṃ yathāsvaṃ doṣādhikyamabhisamīkṣya doṣapratikūlayogīni trīṇyanu(nna)praṇidhānāni śreyaskarāṇi bhavanti yāvadagneḥ samībhāvāt, same tu samameva kāryam; evaṃ ceṣṭā bheṣajaprayogāścāpare| tān <note place="foot" type="variant" n="23">‘tāni’ iti pā.</note> vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">doṣe pravṛddhe pratikūlatayā yogīni doṣapratikūlayogīni| trīṇi vātapittaśleṣmapratikūlāni| same tviti samatāṃ gate vahnau, yathocitavidhānena (vātaprakṛtyādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="24">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate</note> ) samamevānupraṇidhānaṃ kartavyam| evamityanena prakāreṇa ceṣṭābheṣajayorapi prayogā vātādīnāṃ bhavanti; ye tu, evamityanena caturvidhenoktena prakāreṇeti vadanti, te samaprakṛtīnāṃ ca samavyāyāmādiceṣṭā bheṣajaṃ ca ṛtucaryāvidheyaṃ vamanādikārakaṃ sūcyate'neneti vyākhyānayanti||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">trayastu puruṣā bhavantyāturāḥ, te tvanāturāstantrāntarīyāṇāṃ bhiṣajām| tadyathā- vātalaḥ, pittalaḥ, śleṣmalaśceti| teṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ- vātalasya vātanimittāḥ, pittalasya pittanimittāḥ, śleṣmalasya śleṣmanimittā vyādhayaḥ prāyeṇa balavantaśca bhavanti||15||</seg> <seg type="unit" n="16">tatra vātalasya vātaprakopaṇānyāsevamānasya <note place="foot" type="variant" n="25">‘vātaprakopaṇoktāni’ iti pā.</note> kṣipraṃ vātaḥ prakopamāpadyate, na tathetarau doṣau; sa tasya prakopamāpanno yathoktairvikāraiḥ śarīramupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya| tasyāvajayanaṃ- snehasvedau vidhiyuktau, mṛdūni ca saṃśodhanāni snehoṣṇamadhurāmlalavaṇayuktāni, tadvadabhyavahāryāṇi, abhyaṅgopanāhanodveṣṭanonmardanapariṣekāvagāhanasaṃvāhanāvapīḍanavitrāsanavismāpanavismāraṇāni, surāsavavidhānaṃ, snehāścānekayonayo dīpanīyapācanīyavātaharavirecanīyopahitāstathā śatapākāḥ sahasrapākāḥ sarvaśaśca prayogārthāḥ, bastayaḥ, bastiniyamaḥ sukhaśīlatā ceti||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-16">na tathetarau doṣāviti satyā'pi hetusevayetyarthaḥ; anyathā vātaprakopaṇasevayā pittaśleṣmaṇorvṛddhireva nāsti| vitrāsanādayo yadyapi vātakārakāstathā'pi vātajanitonmādavināśakatvena coktā iti jñeyam| unmāde hi vitrāsanādi bheṣajamabhidhāyoktaṃ- “tena yāti śamaṃ tasya sarvato viplutaṃ manaḥ” (ci.a.9) iti| sarvaśaḥ prayogārthā iti pānābhyaṅgabastyādibhiḥ prayojanīyā ityarthaḥ| bastiniyama iti bastau yathoktaniyamasevetyarthaḥ; kiṃvā bastiniyamaśabdena siddhau vakṣyamāṇakarma-kāla-yogarūpaṃ bastisaṅkhyāniyamaṃ kartavyatayā darśayati| vakṣyati hi- “triṃśanmatāḥ karmasu bastiyogāḥ kālastato'rdhena tataśca yogaḥ” (si.a.1) iti| sukhaśīlatā satatasukhasevitvam||15-16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">pittalasyāpi pittaprakopaṇānyāsevamānasya <note place="foot" type="variant" n="26">‘pittaprakopaṇoktāni’ iti pā.</note> kṣipraṃ pittaṃ prakopamāpadyate, na tathetarau doṣau; tadasya prakopamāpannaṃ yathoktairvikāraiḥ śarīramupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya| tasyāvajayanaṃ- sarpiṣpānaṃ, sarpiṣā ca snehanam, adhaśca doṣaharaṇaṃ, madhuratiktakaṣāyaśītānāṃ cauṣadhābhyavahāryāṇāmupayogaḥ, mṛdumadhurasurabhiśītahṛdyānāṃ gandhānāṃ copasevā, muktāmaṇihārāvalīnāṃ ca paramaśiśiravārisaṃsthitānāṃ dhāraṇamurasā, kṣaṇe kṣaṇe'gryacandanapriyaṅgukālīyamṛṇālaśītavātavāribhirutpalakumudakokanadasaugandhikapadmānugataiśca vāribhirabhiprokṣaṇaṃ, śrutisukhamṛdumadhuramano'nugānāṃ ca gītavāditrāṇāṃ śravaṇaṃ, śravaṇaṃ cābhyudayānāṃ, suhṛdbhiḥ saṃyogaḥ, saṃyogaśceṣṭābhiḥ strībhiḥ śītopahitāṃśukasragdhāriṇībhiḥ, niśākarāṃśuśītalapravātaharmyavāsaḥ, śailāntarapulinaśiśirasadanavasanavyajanapavanasevanaṃ, ramyāṇāṃ copavanānāṃ sukhaśiśirasurabhimārutopahitānāmupasevanaṃ, sevanaṃ ca padmotpalanalinakumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatrahastānāṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘śatapatrahṛdānāṃ’ iti pā.</note>, saumyānāṃ ca sarvabhāvānāmiti||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">yathoktairiti mahārogādhyāyoktaiḥ| adhaśca doṣaharaṇamiti virecanādityarthaḥ| agryacandanaṃ dhavalacandam| hastānāmiti kalāpānām||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">śleṣmalasyāpi śleṣmaprakopaṇānyāsevamānasya <note place="foot" type="variant" n="28">‘śleṣmaprakopaṇoktānyāsevamānasya’ iti pā.</note> kṣipraṃ śleṣmā prakopamāpadyate, na tathetarau doṣau; sa tasya prakopamāpanno yathoktairvikāraiḥ śarīramupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya| tasyāvajayanaṃ- vidhiyuktāni tīkṣṇoṣṇāni saṃśodhanāni, rūkṣaprāyāṇi cābhyavahāryāṇi kaṭukatiktakaṣāyopahitāni, tathaiva dhāvanalaṅghanaplavanaparisaraṇajāgaraṇaniyuddhavyavāyavyāyāmonmardanasnānotsādanāni, viśeṣatastīkṣṇānāṃ dīrghakālasthitānāṃ ca madyānāmupayogaḥ, sadhūmapānaḥ sarvaśaścopavāsaḥ, tathoṣṇaṃ vāsaḥ, sukhapratiṣedhaśca sukhārthameveti||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">śleṣmavijayārthaṃ rūkṣasyaiva hitatvena rūkṣāṇīti vaktavye yadrūkṣaprāyāṇīti karoti, tenātyartharūkṣānnasya vātānuguṇatvena tathā dhātvapoṣakatvena cāsevyatvaṃ darśayati; uktaṃ hi rasavimāne- “snigdhamaśnīyāt; snigdhaṃ hi bhuktaṃ svadate, bhuktamaudaryamagnimudīrayati” (vi.a.1) ityādi| laṅghanam utplutya gamanaṃ, parisaraṇaṃ kuṇḍalarūpabhramaṇam| sarvaśaścopavāsa iti sarvalaṅghanāni| yaduktaṃ- “catuṣprakārā saṃśuddhiḥ pipāsā mārutātapau| pācanānyupavāsaśca vyāyāmaśceti laṅghanam” (sū.a.22) iti| upavāsaśabdo hyatra laṅghane vartate| sukhārthamiti āyatisukhārthaṃ; sukhapratiṣedhāddhi śleṣmakṣaye bhūte śleṣmavikārābhāvalakṣaṇaṃ sukhaṃ bhavati||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">bhavati cātra- sarvarogaviśeṣajñaḥ sarvakāryaviśeṣavit| sarvabheṣajatattvajño rājñaḥ prāṇapatirbhavediti||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">yathoktādhyāyajñānādeva sarvarogābhijñaṃ stauti- sarvetyādinā| prāṇān pāti rakṣatīti prāṇapatiḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tatra ślokāḥ- prakṛtyantarabhedena rogānīkavikalpanam| parasparāvirodhaśca sāmānyaṃ rogadoṣayoḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">doṣasaṅkhyā vikārāṇāmekadeśaḥ prakopaṇam| jaraṇaṃ prati cintā ca kāyāgnerdhukṣaṇāni <note place="foot" type="variant" n="29">‘dehāgne rakṣaṇāni ca’ iti pā.</note> ca||21||</seg> <seg type="unit" n="22">narāṇāṃ vātalādīnāṃ prakṛtisthāpanāni ca| rogānīke vimāne'smin vyāhṛtāni maharṣiṇā||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-22">saṅgrahe jarayatīti jaraṇo vahniḥ, taṃ prati cintā ‘agniṣu’ ityādinā kṛtā| prakṛtisthāpanānīti bheṣajāni||20-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne rogānīkavimānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ vimānasthāne rogānīkavimānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ca.3.7">
          <head>vyādhitarūpīyavimānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vyādhitarūpīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvādhyāye vyādhiṃ pratipādya vyādhitasya puruṣasya bhedaṃ cikitsopayogitayā pratipādayituṃ tathā tatprasaṅgācca krimīn pratipādayituṃ vyādhitarūpīyo'bhidhīyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu dvau puruṣau vyādhitarūpau bhavataḥ- guruvyādhitaḥ, laghuvyādhitaśca| tatra- guruvyādhita ekaḥ sattvabalaśarīrasampadupetatvāllaghuvyādhita iva dṛśyate, laghuvyādhito'paraḥ sattvādīnāmadhamatvādguruvyādhita <note place="foot" type="variant" n="1">‘alpatvāt’ iti pā.</note> iva dṛśyate| tayorakuśalāḥ kevalaṃ cakṣuṣaiva rūpaṃ dṛṣṭvā'dhyavasyanto vyādhigurulāghave vipratipadyante||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">dvāvityādau vyādhiḥ jāto yasya sa vyādhitaḥ, tasyeva rūpaṃ yayostau vyādhitarūpau; vyādhitasadṛśāvityarthaḥ| tena, vyādhitarūpāvityanena gurulaghuvyādhiyuktasadṛśau boddhavyau| yo hi guruvyādhiḥ sampannasattvādinā laghuvyādhirdṛśyate, nāsāvapi laghunā vyādhinā vyādhitaḥ, kiṃ tu guruvyādhita evāsau| sa tu guruṇaiva vyādhinā vyādhito guruvyādhiradūradarśinā laghuvyādhiriva dṛśyate, evaṃ viparyāsāllaghuvyādhito'para ityādāvapi vyākhyeyam| adhamatvāditi hyavaratvādityarthaḥ| cakṣuṣaiveti itarajñānasādhanopalakṣaṇaṃ; tena sparśādinā'pi viśeṣānavagāhakeneti boddhavyam| rūpamiti virūpam| adhyavasyanta iti niścayaṃ kurvantaḥ| gurulāghave vipratipadyanta <note place="foot" type="variant" n="2">‘vipratipadyante pramādyanti’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> iti gurulaghutve na pratipadyante||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">nahi jñānāvayavena kṛtsne jñeye vijñānamutpadyate| vipratipannāstu khalu rogajñāne upakramayuktijñāne cāpi vipratipadyante| te yadā guruvyādhitaṃ laghuvyādhitarūpamāsādayanti, tadā tamalpadoṣaṃ matvā saṃśodhanakāle'smai mṛdu saṃśodhanaṃ prayacchanto bhūya evāsya doṣānudīrayanti| yadā tu laghuvyādhitaṃ guruvyādhitarūpamāsādayanti, tadā taṃ mahādoṣaṃ matvā saṃśodhanakāle'smai tīkṣṇaṃ saṃśodhanaṃ prayacchanto doṣānatinirhṛtya śarīramasya kṣiṇvanti| evamavayavena jñānasya kṛtsne jñeye jñānamabhimanyamānāḥ pariskhalanti| viditaveditavyāstu bhiṣajaḥ sarvaṃ sarvathā yathāsambhavaṃ parīkṣyaṃ parīkṣyādhyavasyanto na kvacidapi vipratipadyante, yatheṣṭamarthamabhinirvartayanti ceti||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">atraiva viruddhapratipattau hetumāha- nahītyādi| jñānāvayaveneti ekadeśajñānena| vipratipattiphalamāha- vipratipannāstvityādi| upakramasya bheṣajaprayogasya vikāreṇa samaṃ yojanā upakramayuktiḥ, tasyā jñāne viruddhapratipattimanto bhavanti| etadeva vyākaroti- te yadetyādi| āsādayantīti budhyante| udīrayantīti prakopayantyeva paraṃ, natvalpabalatvāddharantītyarthaḥ| atinirhṛtyeti atiyogena hṛtvetyarthaḥ| jñānasyeti jñānasādhanasya| yathāsambhavamiti yāni yatra jñānasādhanāni bhavanti, taistatra| parīkṣyaṃ sattvādi| na kvacidapīti gauravalāghavādau||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">bhavanti cātra- sattvādīnāṃ vikalpena vyādhirūpamathāture <note place="foot" type="variant" n="3">‘vyādhīnāṃ rūpamāture’ iti pā.</note>| dṛṣṭvā vipratipadyante bālā vyādhibalābale||5||</seg> <seg type="unit" n="6">te bheṣajamayogena kurvantyajñānamohitāḥ| vyādhitānāṃ vināśāya kleśāya mahate'pi vā||6||</seg> <seg type="unit" n="7">prājñāstu sarvamājñāya parīkṣyamiha sarvathā| na skhalanti prayogeṣu bheṣajānāṃ kadācana||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-7">etadeva sukhagrahaṇārthaṃ ślokenāha- sattvetyādi| vyādhirūpamiti vyādhergatirūpamityarthaḥ| ‘vyādhitarūpam’ iti tu pāṭhaḥ sugamaḥ| bālā iti alpajñāḥ| atiyogeneti asamyagyogena; tenātiyogamithyāyogayorgrahaṇaṃ bhavati||5-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">iti vyādhitarūpādhikāre vyādhitarūpasaṅkhyāgrasambhavaṃ vyādhitarūpahetuvipratipattau kāraṇaṃ sāpavādaṃ sampratipattikāraṇaṃ cānapavādaṃ niśamya, bhagavantamātreyamagniveśo'taḥ paraṃ sarvakrimīṇāṃ purīṣasaṃśrayāṇāṃ samutthānasthānasaṃsthānavarṇanāmaprabhāvacikitsitaviśeṣān papracchopasaṅgṛhya pādau||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">samprati vyādhigurulāghavasya durjñeyatāprasaṅgena durjñeyakrimikhyāpakamapi prakaraṇamārabhate- iti vyādhitetyādi| saṅkhyāgrasambhavamiti saṅkhyāpramāṇasambhavamityarthaḥ; agraśabdo hi parimāṇavācī| vyādhitarūpasya hetuḥ sattvādibalavattvābalavattve, tatkṛto vipratipattirvyādhitarūpahetuvipratipattiḥ, tatra| kāraṇam ekadeśena jñānam| sāpavādamiti sadoṣam| samyak pratipattiḥ sampratipattiḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">athāsmai provāca bhagavānātreyaḥ- iha khalvagniveśa! viṃśatividhāḥ krimayaḥ pūrvamuddiṣṭā nānāvidhena pravibhāgenānyatra sahajebhyaḥ; te punaḥ prakṛtibhirvibhajyamānāścaturvidhā bhavanti; tadyathā- purīṣajāḥ, śleṣmajāḥ, śoṇitajā, malajāśceti||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">pūrvamuddiṣṭā iti aṣṭodarīye sañjñāmātrakathitāḥ| anyatra sahajebhya ityanena śarīrasahajāstvavaikārikāḥ krimayo viṃśaterapyadhikā bhavantīti darśayati| prakṛtibhiriti kāraṇaiḥ| malajā iti bāhyamalajāḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tatra malo bāhyaścābhyantaraśca| tatra bāhyamalajātān malajān sañcakṣmahe <note place="foot" type="variant" n="4">‘vyācakṣmahe’ iti pā.</note>| teṣāṃ samutthānaṃ- mṛjāvarjanaṃ; sthānaṃ- keśaśmaśrulomapakṣmavāsāṃsi; saṃsthānam- aṇavastilākṛtayo bahupādāśca; varṇaḥ- kṛṣṇaḥ, śuklaśca; nāmāni- yūkāḥ, pipīlikāśca; prabhāvaḥ- kaṇḍūjananaṃ, koṭhapiḍakābhinirvartanaṃ ca; cikitsitaṃ tu khalveṣāmapakarṣaṇaṃ, malopaghātaḥ, malakarāṇāṃ ca bhāvānāmanupasevanamiti||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">pipīlikāṃ likṣāṃ kecidāhuḥ| krimīṇāṃ sañjñā svaśāstravyavahārasiddhā deśāntaraprasiddhā ca boddhavyā| prabhāva iti svaśaktisampādyamityarthaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">śoṇitajānāṃ tu khalu kuṣṭhaiḥ samānaṃ samutthānaṃ; sthānaṃ- raktavāhinyo dhamanyaḥ; saṃsthānam- aṇavo vṛttāścāpādāśca, sūkṣmatvāccaike bhavantyadṛśyāḥ; varṇaḥ- tāmraḥ; nāmāni- keśādā, lomādā, lomadvīpāḥ, saurasā, auḍumbarā, jantumātaraśceti; prabhāvaḥ- keśaśmaśrunakhalomapakṣmāpadhvaṃsaḥ, vraṇagatānāṃ ca harṣakaṇḍūtodasaṃsarpaṇāni, ativṛddhānāṃ ca tvaksirāsnāyumāṃsataruṇāsthibhakṣaṇamiti; cikitsitamapyeṣāṃ kuṣṭhaiḥ samānaṃ, taduttarakālamupadekṣyāmaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">harṣakaṇḍvādayo vraṇadeśa eva jñeyāḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">śleṣmajāḥ kṣīraguḍatilamatsyānūpamāṃsapiṣṭānnaparamānnakusumbhasnehājīrṇapūtiklinnasaṅkīrṇaviruddhāsātmyabhojanasamutthānāḥ; teṣāmāmāśayaḥ sthānaṃ, te pravardhamānāstūrdhvamadho vā visarpantyubhayato vā; saṃsthānavarṇaviśeṣāstu- śvetāḥ pṛthubradhnasaṃsthānāḥ kecit, kecidvṛttapariṇāhā gaṇḍūpadākṛtayaḥ śvetāstāmrāvabhāsāśca, kecidaṇavo dīrghāstantvākṛtayaḥ śvetāḥ; teṣāṃ trividhānāṃ śleṣmanimittānāṃ krimīṇāṃ nāmāni- antrādāḥ, udarādāḥ, hṛdayacarāḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘hṛdayādāḥ’ iti pā.</note>, curavaḥ, darbhapuṣpāḥ, saugandhikāḥ, mahāgudāśceti; prabhāvo- hṛllāsaḥ, āsyasaṃsravaṇam, arocakāvipākau, jvaraḥ, mūrcchā, jṛmbhā, kṣavathuḥ, ānāhaḥ, aṅgamardaḥ, chardiḥ kārśyaṃ, pāruṣyaṃ, ceti||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">paramānnaṃ pāyasam| saṅkīrṇabhojanaṃ ghṛṇāviṣayamalādimiśritavyañjanādibhojanam| bradhnaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘bradhnaḥ māṃsapeśī’ iti pā.</note> carmalatā||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">purīṣajāstulyasamutthānāḥ śleṣmajaiḥ; teṣāṃ sthānaṃ pakvāśayaḥ, te pravardhamānāstvadho visarpanti, yasya punarāmāśayābhimukhāḥ syuryadantaraṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘syustasyodgāraniḥśvāsāḥ’ iti pā.</note> tadantaraṃ tasyodgāraniḥśvāsāḥ purīṣagandhinaḥ syuḥ; saṃsthānavarṇaviśeṣāstu- sūkṣmavṛttaparīṇāhāḥ śvetā dīrghā <note place="foot" type="variant" n="8">‘dīrghorṇāṃśusaṅkāśāḥ’ iti pā.</note> ūrṇāṃśusaṅkāśāḥ kecit, kecit punaḥ sthūlavṛttaparīṇāhāḥ śyāvanīlaharitapītāḥ; teṣāṃ nāmāni kakerukāḥ, makerukāḥ, lelihāḥ; saśūlakāḥ, sausurādāśceti; prabhāvaḥ- purīṣabhedaḥ, kārśyaṃ, pāruṣyaṃ, lomaharṣābhinirvartanaṃ ca, ta eva cāsya gudamukhaṃ paritudantaḥ kaṇḍūṃ copajanayanto gudamukhaṃ paryāsate, ta eva jātaharṣā gudaniṣkramaṇamativelaṃ kurvanti; ityeṣa śleṣmajānāṃ purīṣajānāṃ ca krimīṇāṃ samutthānādiviśeṣaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">yadantaramiti yasmin kāle, tadantaraṃ tatkālameva| ūrṇāṃśusaṅkāśā iti meṣalomatulyāḥ| paryāsata iti kṣipanti, kiṃvā gudaṃ parivāryāsate| ativelamiti punaḥ punaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">cikitsitaṃ tu khalveṣāṃ samāsenopadiśya paścādvistareṇopadekṣyāmaḥ| tatra sarvakrimīṇāmapakarṣaṇamevāditaḥ kāryaṃ, tataḥ prakṛtivighātaḥ, anantaraṃ nidānoktānāṃ bhāvānāmanupasevanamiti||14||</seg> <seg type="unit" n="15">tatrāpakarṣaṇaṃ- hastenābhigṛhya vimṛśyopakaraṇavatā'panayanamanupakaraṇena vā; sthānagatānāṃ tu krimīṇāṃ bheṣajenāpakarṣaṇaṃ nyāyataḥ, taccaturvidhaṃ; tadyathā- śirovirecanaṃ, vamanaṃ, virecanam, āsthāpanaṃ ca; ityapakarṣaṇavidhiḥ| prakṛtivighātastveṣāṃ kaṭutiktakaṣāyakṣāroṣṇānāṃ dravyāṇāmupayogaḥ, yaccānyadapi kiñcicchleṣmapurīṣapratyanīkabhūtaṃ tat syāt; hati prakṛtivighātaḥ| anantaraṃ nidānoktānāṃ bhāvānāmanupasevanaṃ- yaduktaṃ nidānavidhau tasya vivarjanaṃ tathāprāyāṇāṃ cāpareṣāṃ dravyāṇām| iti lakṣaṇataścikitsitamanuvyākhyātam| etadeva punarvistareṇopadekṣyate||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14-15">apakarṣaṇaṃ hastādi saṃśodhanāni ca| prakṛteḥ kāraṇasya śleṣmādirūpasya vighātaḥ prakṛtivighāta ityarthaḥ| upakaraṇavateti sandaṃśādyupakaraṇayuktena| tat syāditi vighātaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘tayorvighātāya syāditi’ iti pā.</note> syāditi yojanā| nidānoktānāṃ bhāvānāmanupasevanamiti vivaraṇānuvādaḥ| asya vivaraṇaṃ- yaduktamityādi| tathāprāyāṇāmiti śleṣmajapurīṣajakriminidānasadṛśānāmityarthaḥ| lakṣaṇata iti saṅkṣepataḥ; saṅkṣepo hi vistarasya grāhakaṃ lakṣaṇaṃ bhavati||14-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">athainaṃ krimikoṣṭhamāturamagre ṣaḍrātraṃ saptarātraṃ vā snehasvedābhyāmupapādya śvobhūte enaṃ saṃśodhanaṃ pāyayitā'smīti kṣīraguḍadadhitilamatsyānūpamāṃsapiṣṭānnaparamānnakusumbhasnehasamprayuktairbhojyaiḥ sāyaṃ prātaścopapādayet samudīraṇārthaṃ krimīṇāṃ koṣṭhābhisaraṇārthaṃ ca bhiṣak| atha vyuṣṭāyāṃ rātryāṃ sukhoṣitaṃ suprajīrṇabhaktaṃ ca vijñāyāsthāpanavamanavirecanaistadaharevopapādayedupapādanīyaścet syāt sarvān parīkṣyaviśeṣān parīkṣya samyak||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">koṣṭhābhisaraṇārthamiti kṣīraguḍādilobhena deśāntaraṃ parityajya koṣṭhagamanārtham| tadahareveti ekasmin dine; etaccaikadina eva bhūrikarmakaraṇaṃ vyādhiprabhāvādboddhavyam| etaccaikāhena sarvakaraṇaṃ yadi śarīrabalādisampadyuktaḥ puruṣo bhavati tadaiva paraṃ kartavyaṃ, nānyathetyāha- upapādanīyaścet syādityādinā||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">athāhareti brūyāt- mūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrumadhuśigrukharapuṣpābhūstṛṇasumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakāni sarvāṇyathavā yathālābhaṃ; tānyāhṛtānyabhisamīkṣya khaṇḍaśaśchedayitvā prakṣālya pānīyena suprakṣālitāyāṃ sthālyāṃ samāvāpya gomūtreṇārdhodakenābhiṣicya sādhayet satatamavaghaṭṭayan darvyā, tamupayuktabhūyiṣṭhe'mbhasi <note place="foot" type="variant" n="10">‘tasmiñchītībhūte tūpayuktabhūyiṣṭhe’ iti pā.</note> gataraseṣvauṣadheṣu sthālīmavatārya suparipūtaṃ kaṣāyaṃ sukhoṣṇaṃ madanaphalapippalīviḍaṅgakalkatailopahitaṃ svarjikālavaṇitamabhyāsicya bastau vidhivadāsthāpayedenaṃ; tathā'rkālarkakuṭajāḍhakīkuṣṭhakaiḍaryakaṣāyeṇa vā, tathā śigrupīlukustumburukaṭukāsarṣapakaṣāyeṇa, tathā''malakaśṛṅgaveradāruharidrāpicumardakaṣāyeṇa madanaphalādisaṃyogasampāditena, trivāraṃ saptarātraṃ vā''sthāpayet||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">madhuśigruḥ śobhāñjanaḥ| atra kvāthyadravyajalādimānaṃ kvāthaparibhāṣayā kartavyam| upayuktabhūyiṣṭhe prakṣīṇabhūyiṣṭha ityarthaḥ| gataraseṣvauṣadheṣviti jale saṅkrāntaraseṣu| anena kaṣāyasiddhilakṣaṇena yāvatā jalena pākena cauṣadhāni gatarasāni bhavanti, tāvadeva jalaṃ deyaṃ, tāvāṃśca pākaḥ kartavyaḥ, nāvaśyaṃ paribhāṣayā sarvatreti kramaṃ darśayati| suparipūtamiti vastragālitam| bastau kaṣāyādimānaṃ siddhau vakṣyamāṇena jñeyam| alarkaḥ mandāraḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">pratyāgate ca paścime bastau pratyāśvastaṃ tadaharevobhayatobhāgaharaṃ saṃśodhanaṃ pāyayedyuktyā; tasya vidhirupadekṣyate- madanaphalapippalīkaṣāyasyārdhāñjalimātreṇa trivṛtkalkākṣamātramāloḍya pātumasmai prayacchet, tadasya doṣamubhayato nirharati sādhu; evameva kalpoktāni vamanavirecanāni pratisaṃsṛjya pāyayedenaṃ buddhyā sarvaviśeṣānavekṣamāṇo bhiṣak||18||</seg> <seg type="unit" n="19">athainaṃ samyagviriktaṃ vijñāyāparāhṇe śaikharikakaṣāyeṇa sukhoṣṇena pariṣecayet| tenaiva ca kaṣāyeṇa bāhyābhyantarān sarvodakārthān kārayecchaśvat; tadabhāve kaṭutiktakaṣāyāṇāmauṣadhānāṃ kvāthairmūtrakṣārairvā pariṣecayet| pariṣiktaṃ cainaṃ nivātamāgāramanupraveśya pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverasiddhena yavāgvādinā krameṇopācaret, vilepīkramāgataṃ cainamanuvāsayedviḍaṅgatailenaikāntaraṃ dvistrirvā||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-19">paścime tṛtīyapuṭake| saṃsṛjyeti miśrīkṛtya| śaikharikakaṣāyeṇeti <note place="foot" type="variant" n="11">‘śaikharikaḥ apāmārgaḥ’ iti gaṅgādharaḥ</note> viḍaṅgakaṣāyeṇa, viḍaṅgakaṣāyo hi vaidyakavyavahārāt śaikharikakaṣāya ucyate| vilepyāḥ kramāgatamiti kṛtayavāgvādikramamityarthaḥ||18-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">yadi punarasyātipravṛddhāñchīrṣādān krimīn manyeta śirasyaivābhisarpataḥ kadācit, tataḥ snehasvedābhyāmasya śira upapādya virecayedapāmārgataṇḍulādinā śirovirecanena||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">apāmārgataṇḍulādineti apāmārgataṇḍulīyoktena||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">yastvabhyavahāryavidhiḥ prakṛtivighātāyoktaḥ krimīṇāmatha tamanuvyākhyāsyāmaḥ- mūlakaparṇīṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘mūṣikaparṇī’ iti pā.</note> samūlāgrapratānāmāhṛtya khaṇḍaśaśchedayitvolū(dū)khale kṣodayitvā pāṇibhyāṃ pīḍayitvā rasaṃ gṛhṇīyāt, tena rasena lohitaśālitaṇḍulapiṣṭaṃ samāloḍya pūpalikāṃ kṛtvā vidhūmeṣvaṅgāreṣūpakuḍya <note place="foot" type="variant" n="13">‘vipācya’ iti pā.</note> viḍaṅgatailalavaṇopahitāṃ krimikoṣṭhāya bhakṣayituṃ prayacchet, anantaraṃ cāmlakāñjikamudaśvidvā pippalyādipañcavargasaṃsṛṣṭaṃ salavaṇamanupāyayet| anena kalpena mārkavārkasahacaranīpanirguṇḍīsumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhaka- bakulakuṭajasuvarṇakṣīrīsvarasānāmanyatamasmin kārayet pūpalikāḥ; tathā kiṇihīkirātatiktakasuvahāmalakaharītakībibhītakasvaraseṣu kārayet pūpalikāḥ; svarasāṃścaiteṣāmekaikaśo dvandvaśaḥ sarvaśo vā madhuvilulitān prātaranannāya pātuṃ prayacchet||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">mūlakaparṇī śobhāñjanaḥ| upakuḍyeti pācayitvā, ‘kuḍa dāhe’, iti dhātuḥ paṭhyate| pippalyādipañcavargo'traiva peyādikramoktapañcakolam| sahacaraḥ jhiṇṭikā| madhuvilulitāniti madhunā''loḍitān||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">athāśvaśakṛdāhṛtya mahati kiliñjake prastīryātape śoṣayitvodūkhale kṣodayitvā dṛṣadi punaḥ sūkṣmacūrṇāni kārayitvā viḍaṅgakaṣāyeṇa triphalākaṣāyeṇa vā'ṣṭakṛtvo daśakṛtvo vā''tape <note place="foot" type="variant" n="14">‘vā''tape bhāvitāni dṛṣadi’ iti pā.</note> suparibhāvitāni bhāvayitvā dṛṣadi punaḥ sūkṣmāṇi cūrṇāni kārayitvā nave kalaśe samāvāpyānuguptaṃ nidhāpayet| teṣāṃ tu khalu cūrṇānāṃ pāṇitalaṃ yāvadvā sādhu manyeta tat kṣaudreṇa saṃsṛjya krimikoṣṭhine leḍhuṃ prayacchet||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">suparītyādi yathā suparibhāvitāni bhavanti tathā bhāvayitvetyarthaḥ| anuguptamiti vātādyananugamanīyaṃ kṛtarakṣaṃ ca yathā bhavati||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tathā bhallātakāsthīnyāhṛtya kalaśapramāṇena cāpothya snehabhāvite dṛḍhe kalaśe sūkṣmānekacchidrabradhne śarīramupaveṣṭya <note place="foot" type="variant" n="15">‘śarīramupaveṣṭya’ iti gaṅgādharo na paṭhati</note> mṛdāvalipte samāvāpyoḍupena pidhāya bhūmāvākaṇṭhaṃ nikhātasya snehabhāvitasyaivānyasya dṛḍhasya kumbhasyopari samāropya samantādgomayairupacitya dāhayet, sa yadā jānīyāt sādhu dagdhāni gomayāni vigatasnehāni ca bhallātakāsthīnīti tatastaṃ kumbhamuddharet| atha tasmāddvitīyāt kumbhāt snehamādāya viḍaṅgataṇḍulacūrṇaiḥ snehārdhamātraiḥ pratisaṃsṛjyātape sarvamahaḥ sthāpayitvā tato'smai mātrāṃ prayacchet pānāya; tena sādhu viricyate, viriktasya cānupūrvī yathoktā| evameva bhadradārusaralakāṣṭhasnehānupakalpya pātuṃ prayacchet||23||</seg> <seg type="unit" n="24">anuvāsayeccainamanuvāsanakāle <note place="foot" type="variant" n="16">‘cainamata evānuvāsanakāle’ iti pā.</note>||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-24">bradhnaḥ gudaḥ, iha tu kalaśādhobhāgaḥ| śarīramupaveṣṭyeti veṣṭayitvā| uḍupaḥ pidhānam| sa iti bhallātakasnehasādhakaḥ| dvitīyāditi adhaḥsthādghaṭāt||23-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">athāhareti brūyāt- śāradānnavāṃstilān sampadupetān; tānāhṛtya suniṣpūtānniṣpūya, suśuddhān śodhayitvā <note place="foot" type="variant" n="17">‘suniṣpūtāñchodhayitvā’ iti yogīndranāthasenaḥ</note>, viḍaṅgakaṣāye sukhoṣṇe prakṣipya nirvāpayedādoṣagamanāt, gatadoṣānabhisamīkṣya, supralūnān <note place="foot" type="variant" n="18">‘supraśūnān’ iti gaṅgādharaḥ</note> praluñcya, punareva suniṣpūtān <note place="foot" type="variant" n="19">‘niṣpūtāñchodhayitvā’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> niṣpūya, suśuddhān śodhayitvā, viḍaṅgakaṣāyeṇa triḥsaptakṛtvaḥ suparibhāvitān <note place="foot" type="variant" n="20">‘subhāvitānātape’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> bhāvayitvā, ātape śoṣayitvā, ulū(dū)khale saṅkṣudya, dṛṣadi punaḥ ślakṣṇapiṣṭān kārayitvā, droṇyāmabhyavadhāya, viḍaṅgakaṣāyeṇa muhurmuhuravasiñcan pāṇimardameva mardayet; tasmiṃstu khalu prapīḍyamāne yattailamudiyāttat pāṇibhyāṃ paryādāya, śucau dṛḍhe kalaśe nyasyānuguptaṃ nidhāpayet||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25">niṣpūyeti mṛttikādyavakarānnicitya| śodhayitveti prakṣālya| ādoṣagamanādityatra tiladoṣagamanaṃ tilatvaglagnamalādigamanaṃ jñeyam| praluñcya nistuṣīkṛtya| abhyavadhāyeti āropya| pāṇibhyāṃ paryādāyeti pāṇilagnaṃ punaḥ punaḥ punargṛhītvā||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">athāhareti brūyāt- tilvakoddālakayordvau bilvamātrau piṇḍau ślakṣṇapiṣṭau viḍaṅgakaṣāyeṇa, tadardhamātrau śyāmātrivṛtayoḥ, ato'rdhamātrau dantīdravantyoḥ, ato'rdhamātrau ca cavyacitrakayoriti| etaṃ sambhāraṃ viḍaṅgakaṣāyasyārdhāḍhakamātreṇa pratisaṃsṛjya, tattailaprasthaṃ samāvāpya, sarvamāloḍya, mahati paryoge samāsicyāgnāvadhiśrityāsane sukhopaviṣṭaḥ sarvataḥ snehamavalokayannajasraṃ mṛdvagninā sādhayeddarvyā satatamavaghaṭṭayan| sa yadā jānīyādviramati śabdaḥ, praśāmyati ca phenaḥ, prasādamāpadyate snehaḥ, yathāsvaṃ ca gandhavarṇarasotpattiḥ, saṃvartate ca bhaiṣajyamaṅgulibhyāṃ mṛdyamānamanatimṛdvanatidāruṇamanaṅguligrāhi ceti, sa kālastasyāvatāraṇāya| tatastamavatārya śītībhūtamahatena vāsasā paripūya, śucau dṛḍhe kalaśe samāsicya, pidhānena pidhāya, śuklena vastrapaṭṭenāvacchādya, sūtreṇa subaddhaṃ suniguptaṃ nidhāpayet| tato'smai mātrāṃ prayacchet pānāya, tena sādhu viricyate; samyagapahṛtadoṣasya cānupūrvī yathoktā| tataścainamanuvāsayedanuvāsanakāle| etenaiva ca pākavidhinā sarṣapātasīkarañjakoṣātakīsnehānupakalpya pāyayet sarvaviśeṣānavekṣamāṇaḥ| tenāgado bhavati||26||</seg> <seg type="unit" n="27">evaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘ityetaddvayānāṃ’ iti pā.</note> dvayānāṃ śleṣmapurīṣasambhavānāṃ krimīṇāṃ samutthānasaṃsthānavarṇanāmaprabhāvacikitsitaviśeṣā vyākhyātāḥ sāmānyataḥ| viśeṣatastu svalpamātramāsthāpanānuvāsanānulomaharaṇabhūyiṣṭhaṃ teṣvevauṣadheṣu purīṣajānāṃ krimīṇāṃ cikitsitaṃ kartavyaṃ, mātrādhikaṃ punaḥ śirovirecanavamanopaśamanabhūyiṣṭhaṃ teṣvevauṣadheṣu śleṣmajānāṃ krimīṇāṃ cikitsitaṃ kāryam; ityeṣa krimighno bheṣajavidhiranuvyākhyāto bhavati| tamanutiṣṭhatā yathāsvaṃ hetuvarjane prayatitavyam| yathoddeśamevamidaṃ krimikoṣṭhacikitsitaṃ yathāvadanuvyākhyātaṃ bhavati||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26-27">uddālakaḥ bahuvāraḥ| bilvamātrau palapramāṇau| paryogaḥ kaṭāhaḥ| yathāsvamiti yāvanmātraṃ yaddravyaṃ tailasaṃskārakaṃ, tadānurūpyeṇa varṇādisampattirityarthaḥ| saṃvartate iti vartivadbhavati| alpamātramiti āsthāpanānulomaharaṇadravyātiriktaṃ bheṣajamalpamātraṃ kartavyamityarthaḥ||26-27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">bhavanti cātra- apakarṣaṇamevādau krimīṇāṃ bheṣajaṃ smṛtam| tato vighātaḥ prakṛternidānasya ca varjanam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">ayameva <note place="foot" type="variant" n="22">‘eṣa eva’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> vikārāṇāṃ sarveṣāmapi nigrahe| vidhirdṛṣṭastridhā yo'yaṃ krimīnuddiśya kīrtitaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">saṃśodhanaṃ saṃśamanaṃ nidānasya ca varjanam| etāvadbhiṣajā kāryaṃ roge roge yathāvidhi||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tatra ślokau- vyādhitau puruṣau jñājñau bhiṣajau saprayojanau| viṃśatiḥ krimayasteṣāṃ hetvādiḥ saptako gaṇaḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">ukto vyādhitarūpīye vimāne paramarṣiṇā| śiṣyasambodhanārthāya vyādhipraśamanāya ca||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28-32">etadevāpakarṣaṇāditrayaṃ rogāntare śabdāntareṇocyata ityāha- ayamevetyādi| atra saṃśodhanamapaharaṇaṃ, saṃśamanaṃ vighātaḥ, nidānavarjanaṃ tu śabdenāpi samānam||28-32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne vyādhitarūpīyavimānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ vimānasthāne vyādhitarūpīyaṃ vimānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ca.3.8">
          <head>rogabhiṣagjitīyavimānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto rogabhiṣagjitīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvādhyāye vyādhitarūpabhrāntijñānamuktaṃ, tacca buddhidoṣādbhavati, tena viśuddhabuddhyutpādahetūnāmadhyayanādhyāpanatadvidyasambhāṣāṇāṃ kathanāya rogabhiṣagjitīyo'bhidhīyate| rogabhiṣagjitaṃ cikitsitamadhikṛtya kṛto'dhyāyo rogabhiṣagjitīyaḥ| rogacikitsākāritvaṃ cāsya cikitsopayuktasya samyagjñānasādhanasyādhyayanavidhyādestathā karaṇakāraṇādeścābhidhānājjñeyam||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">buddhimānātmanaḥ kāryagurulāghavaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘kāryagurulāghave’ iti pā.</note> karmaphalamanubandhaṃ deśakālau ca viditvā yuktidarśanādbhiṣagbubhūṣuḥ śāstramevāditaḥ parīkṣeta| vividhāni hi śāstrāṇi bhiṣajāṃ pracaranti loke; tatra yanmanyeta sumahadyaśasvidhīrapuruṣāsevitamarthabahulamāptajanapūjitaṃ trividhaśiṣyabuddhihitamapagatapunaruktadoṣamārṣaṃ supraṇītasūtrabhāṣyasaṅgrahakramaṃ svādhāramanavapatitaśabdamakaṣṭaśabdaṃ puṣkalābhidhānaṃ kramāgatārthamarthatattvaviniścayapradhānaṃ saṅgatārthamasaṅkulaprakaraṇamāśuprabodhakaṃ lakṣaṇavaccodāharaṇavacca, tadabhiprapadyeta śāstram| śāstraṃ hyevaṃvidhamamala ivādityastamo vidhūya prakāśayati sarvam||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">ihādhyayanavidhyādiṣu kartavyeṣu yādṛk śāstramadhyeyaṃ, tadevāyurvedārthipuruṣamupadarśya darśayannāha- buddhimānityādi| kāryaṃ kartavyaṃ, tasya gauravaṃ bahuprayāsasādhyatvena, lāghavaṃ vā svalpaprayāsasādhyatveneti kāryagurulāghavam| karmaphalamiti kāryaphalam, etacca tādātvikaṃ phalamīpsitam| anubandhamiti kāryasyaivāyatīyaṃ phalam| deśakālāviti kartavyakāryānuguṇau deśakālāvityarthaḥ| etat sarvaṃ viditvā, yuktidarśanādupapattidarśanādyadi bhiṣagbhavitumicchuḥ syāt, tadā śāstraṃ tāvadāditaḥ parīkṣeta| evaṃ manyate- ya āyurvedādhyayanalakṣaṇe kārye svaśaktyapekṣayā gauravaṃ manyate sa na vartate, yaścāyurvedaphalenārogyādinā arthī na bhavati sa ca tathā, yaścānupādeyāyurvedajñāne deśe sthitaḥ sa ca tathā, yasya ca vapuṣo vārdhakyalakṣaṇaḥ kālaḥ sa cāyurvedādhyayanāntagamanāśaktatvādeva yathoktānupapattidarśanādbhiṣagbhavituṃ necchati, ato na tān pratyāyurvedaśāstraparīkṣāmapyupadiśāmaḥ; yastu yathoktaviparītadharmayogī sa cāyurvedādhyayanopādānādbhiṣagbubhūṣuḥ śāstraṃ parīkṣeta| vividhānīti agaṇitāni| sumahadyaśasvi ca dhīrapuruṣāsevitaṃ ca; kiṃvā sumahadyaśasvidhīrapuruṣairāsevitamiti vigrahaḥ| āptajanapūjitamiti bahuvidhairāptairyathārhamanumatam| utkṛṣṭamadhyālpabuddhayastrividhāḥ śiṣyāḥ| apagatapunaruktamiti kartavye <note place="foot" type="variant" n="2">‘vaktavye’ iti pā.</note> yaddoṣapāṭhaṃ karoti, tenādhikaraṇavaśaprāptaṃ yat karoti tat punaruktamadoṣaṃ bhavati| vacanaṃ hi- “adhikaraṇavaśāddurgādguṇadoṣaprāptito'rthasambandhāt <note place="foot" type="variant" n="3">‘…ddīghā...’ iti pā.</note>| stutyarthaṃ saṃśayataḥ śiṣyadhiyāṃ cābhivṛddhyartham|| alpato'ntaritatvādviśeṣaṇeṣvapi ca tantrakṛdbhistu| yattantre syāt punaruktaṃ neṣyate tadvibhāvya vivaraṇam” iti| svādhāramiti śobhanābhidheyam| anavapatitamiti agrāmyaśabdam| akaṣṭaśabdamiti akṛcchroccāryaśabdaṃ, kiṃvā prasiddhābhidheyaśabdam| puṣkalābhidhānamiti samyagarthasamarpakavākyam| kramāgatārthamiti paripāṭyāgatārtham| saṅgatārthamiti pratipāditārtham| asaṅkulaprakaraṇamiti amiśrībhūtaprakaraṇam <note place="foot" type="variant" n="4">‘miśrīkṛtaprakaraṇam’ iti pā.</note>| lakṣaṇavaditi āyurvedapradhānārthahetuliṅgauṣadhākhyāsādhāraṇadharmakathanavat; kiṃvā praśastaśāstralakṣaṇavat| udāharaṇavaditi dṛṣṭāntavat||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tato'nantaramācāryaṃ parīkṣeta; tadyathā- paryavadātaśrutaṃ paridṛṣṭakarmāṇaṃ dakṣaṃ dakṣiṇaṃ śuciṃ jitahastamupakaraṇavantaṃ sarvendriyopapannaṃ prakṛtijñaṃ pratipattijñamanupaskṛtavidyamanahaṅkṛtamanasūyakamakopanaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘upaskṛtividyaṃ’ iti pā.</note> kleśakṣamaṃ śiṣyavatsalamadhyāpakaṃ jñāpanasamarthaṃ ceti| evaṅguṇo hyācāryaḥ sukṣetramārtavo megha iva śasyaguṇaiḥ suśiṣyamāśu vaidyaguṇaiḥ sampādayati||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">adhyetavyaṃ śāstraṃ parīkṣya yasmāttacchāstramadhyetavyaṃ tasyācāryasya parīkṣāmāha- tata ityādi| dakṣamiti avāmabuddhim| upakaraṇavantamiti anenānupakaraṇe gurau cikitsāvṛttyabhāvāt karmadarśanaṃ na bhavati| anupaskṛtavidyamiti śāstrāntarajñānena nāstyevopaskṛtā vidyā yasya sa tathā; ya āyurvedajñaḥ sañśāstrāntareṇāpi saṃskṛto bhavati, sa tu nitarāmupādeyaḥ| ārtava iti yathocitakālabhavaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tamupasṛtyārirādhayiṣurupacaredagnivacca devavacca rājavacca pitṛvacca bhartṛvaccāpramattaḥ| tatastatprasādāt kṛtsnaṃ śāstramadhigamya śāstrasya dṛḍhatāyāmabhidhānasya sauṣṭhave'rthasya vijñāne vacanaśaktau ca bhūyo bhūyaḥ prayateta samyak||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">agnyādibahudṛṣṭāntadarśanena yena yena bhāvenāgnyādayaḥ sevyante, tathā tathā guruḥ sevyata iti darśayati| dṛḍhatāyāmiti śāstragrahaṇasya sthairye| abhidhānasyeti śāstrābhidhānasya| vacanaśaktau arthakīrtanasāmarthye||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatropāyānanuvyākhyāsyāmaḥ- adhyayanam, adhyāpanaṃ, tadvidyasambhāṣā cetyupāyāḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tatrāyamadhyayanavidhiḥ- kalyaḥ kṛtakṣaṇaḥ prātarutthāyopavyūṣaṃ vā kṛtvā''vaśyakamupaspṛśyodakaṃ devarṣigobrāhmaṇaguruvṛddhasiddhācāryebhyo namaskṛtya same śucau deśe sukhopaviṣṭo manaḥpuraḥsarābhirvāgbhiḥsūtramanukrāman punaḥ punarāvartayed buddhvā <note place="foot" type="variant" n="6">‘buddhyā’ iti pā.</note> samyaganupraviśyārthatattvaṃ svadoṣaparihārārthaṃ paradoṣapramāṇārthaṃ ca; evaṃ madhyandine'parāhṇe rātrau ca śaśvadaparihāpayannadhyayanamabhyasyet| ityadhyayanavidhiḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-7">tatreti śāstradṛḍhatādau| tadvidyasambhāṣā tacchāstrādhyāyinā saha sambhāṣaṇam <note place="foot" type="variant" n="7">‘udgrāhikā’ iti pā.</note>| kalyaḥ nīrogaḥ| kṛtakṣaṇa iti ananyavyāpāratvenādhyayanāya kṛtakālaparigrahaḥ| prātarvā utthāya, upavyūṣaṃ vā utthāyeti yojanā| upavyūṣamiti kiñciccheṣāyāṃ rātrau| manapuraḥsarābhiriti ekāgramanaḥpraṇītābhiḥ| svadoṣaparihāraparadoṣapramāṇārthamiti svakīyādhyayanadoṣaparihārārthaṃ, parakīyādhyayanadoṣapramāṇārthaṃ parakīyādhyayanadoṣajñānārthamityarthaḥ| pramīyate'neneti pramāṇaṃ jñānamātramīpsitam| samyag buddhvā'rthatattvaṃ, buddhvā cādhīyāno nirdoṣādhyayano bhavati, samyagadhyayanajñānācca parasya sadoṣamadhyayanaṃ pratipadyate| ityadhyayanavidhiriti pūrvapratijñātādhyayanavidherupasaṃharaṇam| yathoktena vidhinā'dhyayanaṃ kriyamāṇaṃ susaṅgṛhītaṃ bhavati| dṛṣṭādṛṣṭasampattyā'dhyayanakālavarjanaṃ vedādhyayane niṣiddhamevātrāpi tajjñeyamiti na viśeṣeṇoktam||6-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">athādhyāpanavidhiḥ- adhyāpane kṛtabuddhirācāryaḥ śiṣyamevāditaḥ parīkṣeta; tadyathā- praśāntamāryaprakṛtikamakṣudrakarmāṇamṛjucakṣurmukhanāsāvaṃśaṃ tanuraktaviśadajihvamavikṛtadantauṣṭhamaminminaṃ dhṛtimantamanahaṅkṛtaṃ medhāvinaṃ vitarkasmṛtisampannamudārasattvaṃ tadvidyakulajamathavā tadvidyavṛttaṃ tattvābhiniveśinamavyaṅgamavyāpannendriyaṃ nibhṛtamanuddhatamarthatattvabhāvakamakopanamavyasaninaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘anuddhataveśaṃ’ iti pā.</note> śīlaśaucācārānurāgadākṣyaprādakṣiṇyopapannamadhyayanābhikāmamarthavijñāne karmadarśane cānanyakāryamalubdhamanalasaṃ sarvabhūtahitaiṣiṇamācāryasarvānuśiṣṭipratikaramanuraktaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘…sarvānuśiṣṭipratipattikaram’ iti pā.</note> ca, evaṅguṇasamuditamadhyāpyamāhuḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">iha śiṣyaguṇeṣu ṛjucakṣurmukhanāsāvaṃśatvādayo guṇāḥ sahajalakṣaṇatvenopādeyāḥ; ato viparītalakṣaṇo hi jaḍo bhavati| tadvidyavṛttamiti <note place="foot" type="variant" n="10">‘tadvidyavṛttamiti tadvidyavṛttyā vartayantaṃ vaidyavṛttikamityarthaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> āyurvedajñācāram| nibhṛtamiti vinītam| anuddhatamiti anahaṅkṛtam| anurāgaśabdenādhyāyanānurāga ucyate, anuraktamityanena ca gurāvanuraktatvamucyate| dākṣyaṃ darśayitvā'pyanalasamiti yat karoti tena dākṣyādārabdhe'pi kārye bahuprayāsasādhye'nalasamityāha| anuśiṣṭipratikaramiti ājñākaram||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">evaṃvidhamadhyayanārthinamupasthitamārirādhayiṣumācāryo'nubhāṣeta <note place="foot" type="variant" n="11">‘evaṃ sarvaguṇasamuditaṃ’ iti pā.</note> - udagayane śuklapakṣe praśaste'hani tiṣyahastaśravaṇāśvayujāmanyatamena nakṣatreṇa yogamupagate bhagavati śaśini kalyāṇe kalyāṇe ca karaṇe maitre muhūrte muṇḍaḥ kṛtopavāsaḥ snātaḥ kāṣāyavastrasaṃvītaḥ sagandhahastaḥ samidho'gnimājyamupalepanamudakumbhān mālyadāmadīpahiraṇyahemarajatamaṇimuktāvidrumakṣaumaparidhīn kuśalājasarṣapākṣatāṃśca śuklāni sumanāṃsi grathitāgrathitāni medhyān bhakṣyān gandhāṃśca ghṛṣṭānādāyopatiṣṭhasveti||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sa <note place="foot" type="variant" n="12">‘atha so'pi tathā kuryāt’ iti pā.</note> tathā kuryāt||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-10">tiṣyaḥ puṣyanakṣatram, aśvayug aśvinī| śaśini kalyāṇe iti uktanakṣatreṣvadhyayanārthino yataḥ śaśī kalyāṇakaro bhavati, udita eva śaśinyadhyayanaṃ kartavyam| maitre muhūrta iti anukūle muhūrte; muhūrtāśca śivabhujagādayaḥ| muṇḍaḥ kṛtavāpanaḥ| gandhena yukto hastaḥ pañcāṅgulo gandhahastaḥ| hiraṇyaśabdenāghaṭitaṃ hema gṛhyate, hemaśabdena ca ghaṭitam| paridhayo hastapramāṇā homakuṇḍacatuḥpārśve sthāpyāḥ pālāśādidaṇḍā ucyante| atra copārjitavastusānnidhyameva phalapradamiti ṛṣivacanādunnīyate, (tena <note place="foot" type="variant" n="13">ayaṃ pāṭhaḥ kvacinnopalabhyate</note> anyopāhṛtamapīṣṭagandhādi nodbhāvanīyam)||9-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tamupasthitamājñāya same śucau deśe prākpravaṇe <note place="foot" type="variant" n="14">pravaṇaṃ nimnam</note> udakpravaṇe vā catuṣkiṣkumātraṃ caturasraṃ sthaṇḍilaṃ gomayodakenopaliptaṃ kuśāstīrṇaṃ suparihitaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘sūpavihitaṃ’ iti gaṅgādharaḥ</note> paridhibhiścaturdiśaṃ yathoktacandanodakumbhakṣaumahemahiraṇyarajatamaṇimuktāvidrumālaṅkṛtaṃ medhyabhakṣyagandhaśuklapuṣpalājasarṣapākṣatopaśobhitaṃ kṛtvā, tatra pālāśībhiraiṅgudībhiraudumbarībhirmādhukībhirvā samidbhiragnimupasamādhāya prāṅmukhaḥ śuciradhyayanavidhimanuvidhāya madhusarpirbhyāṃ tristrirjuhuyādagnimāśīḥsamprayuktairmantrairbrahmāṇamagniṃ dhanvantariṃ prajāpatimaśvināvindramṛṣīṃśca sūtrakārānabhimantrayamāṇaḥ pūrvaṃ svāheti||11||</seg> <seg type="unit" n="12">śiṣyaścainamanvālabheta| hutvā ca pradakṣiṇamagnimanuparikrāmet| parikramya brāhmaṇān svasti vācayet; bhiṣajaścābhipūjayet||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-12">kiṣkuriha hastapramāṇam| suparihitamiti suveṣṭitam| upadhāyeti āropya| juhuyāditi adhyāpaka ityabhiprāyaḥ| brahmādīn svāheti mantreṇa mantrayamāṇa ācāryaḥ pūrvamagniṃ juhuyāditi yojanā| tena brahmādyṛgbhirāśīḥprayuktābhiḥ ‘brahmaṇe svāhā’ ityādibhirhomaḥ kartavyaḥ| śiṣyaścainamanvālameteti śiṣyo'pi guruhomānantarameva juhuyādityarthaḥ||11-12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">athainamagnisakāśe brāhmaṇasakāśe bhiṣaksakāśe cānuśiṣyāt- brahmacāriṇā śmaśrudhāriṇa satyavādinā'māṃsādena medhyasevinā nirmatsareṇāśastradhāriṇā ca bhavitavyaṃ, na ca te madvacanāt kiñcidakāryaṃ syādanyatra rājadviṣṭāt prāṇaharādvipulādadharmyādanarthasamprayuktādvā'pyarthāt; madarpaṇena matpradhānena madadhīnena matpriyahitānuvartinā ca śaśvadbhavitavyaṃ, putravaddāsavadarthivaccopacaratā'nuvastavyo'ham <note place="foot" type="variant" n="16">‘anusartavyo'ham’ iti pā.</note>, anutsekenāvahitenānanyamanasā vinītenāvekṣyāvekṣyakāriṇā'nasūyakena cābhyanujñātena pravicaritavyam, anujñātena (cānanujñātena ca) pravicaratā pūrvaṃ gurvarthopāharaṇe yathāśakti prayatitavyaṃ, karmasiddhimarthasiddhaṃ yaśolābhaṃ pretya ca svargamicchatā bhiṣajā tvayā gobrāhmaṇamādau kṛtvā sarvaprāṇabhṛtāṃ śarmāśāsitavyamaharaharuttiṣṭhatā copaviśatā ca, sarvātmanā cāturāṇāmārogyāya prayatitavyaṃ, jīvitahetorapi cāturebhyo nābhidrogdhavyaṃ, manasā'pi ca parastriyo nābhigamanīyāstathā sarvameva parasvaṃ, nibhṛtaveśaparicchadena bhavitavyam, aśauṇḍenāpāpenāpāpasahāyena ca, ślakṣṇaśukladharmyaśarmyadhanyasatyahitamitavacasā deśakālavicāriṇā smṛtimatā jñānotthānopakaraṇasampatsu nityaṃ yatnavatā ca; na ca kadācidrājadviṣṭānāṃ rājadveṣiṇāṃ vā mahājanadviṣṭānāṃ mahājanadveṣiṇāṃ vā'pyauṣadhamanuvidhātavyaṃ, tathā sarveṣāmatyarthavikṛtaduṣṭaduḥkhaśīlācāropacārāṇāmanapavādapratikāraṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘alpavādapratīkārāṇāṃ’ iti pā.</note> mumūrṣūṇāṃ ca, tathaivāsannihiteśvarāṇāṃ strīṇāmanadhyakṣāṇāṃ vā; na ca kadācit strīdattamāmiṣamādātavyamananujñātaṃ bhartrā'thavā'dhyakṣeṇa, āturakulaṃ cānupraviśatā viditenānumatapraveśinā sārdhaṃ puruṣeṇa susaṃvītenāvākśirasā smṛtimatā stimitenāvekṣyāvekṣya manasā sarvamācaratā samyaganupraveṣṭavyam, anupraviśya ca vāṅmanobuddhīndriyāṇi na kvacit praṇidhātavyānyanyatrāturādāturopakārārthādāturagateṣvanyeṣu vā bhāveṣu, na cāturakulapravṛttayo bahirniścārayitavyāḥ, hrasitaṃ cāyuṣaḥ pramāṇamāturasya jānatā'pi tvayā na varṇayitavyaṃ tatra yatrocyamānamāturasyānyasya vā'pyupaghātāya sampadyate; jñānavatā'pi ca nātyarthamātmano jñāne vikatthitavyam, āptādapi hi vikatthamānādatyarthamudvijantyaneke||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">te bhavitavyamiti tvayā bhavitavyam| pravicaritavyamiti cikitsārthaṃ vyavahartavyam| gobrāhmaṇamādau kṛtveti prathamaṃ gobrāhmaṇānāṃ śarma āśāsitavyaṃ, tataścetareṣāṃ prāṇinām| upaviśatā ceti cchedaḥ| śuṇḍā madyaśālā, tatpracārī śauṇḍaḥ; aśauṇḍastu tadapracārī| śuklamiva śuklaṃ, nirdoṣatvādetadvacanam| yatnavatā bhavitavyamiti sambandhaḥ| rājño dviṣṭo rājadviṣṭaḥ, yastu rājānaṃ dveṣṭi sa rājadveṣī| ācārasyopacaraṇamācāropacāraḥ| anadhyakṣāṇāṃ vā na pratikartavyamiti yojanā| pravṛttaya iti vārtāḥ| tatreti na varṇayitavyamityanena sambadhyate| anyasya āturaputrapitrādeḥ; anyatra udāsīne jīvitahrāsakathanaṃ yaśaskarameva| na vikatthitavyaṃ na ślāghā kartavyā| āptādapi hīti atrāptaḥ satyavāgucyate, anyatrāpi satyamevāptaṃ vakṣyati; yathākālaprāptameva brūyādityarthaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">na caiva hyasti sutaramāyurvedasya pāraṃ, tasmādapramattaḥ śaśvadabhiyogamasmin gacchet, etacca <note place="foot" type="variant" n="18">‘etaccaivaṃ kāryam| evaṃ bhūyaḥ pravṛttasya sauṣṭhavaṃ’ iti pā.</note> kāryam, evambhūyaśca vṛttasauṣṭhavamanasūyatā parebhyo'pyāgamayitavyaṃ, kṛtsno hi loko buddhimatāmācāryaḥ śatruścābuddhimatām, ataścābhisamīkṣya buddhimatā'mitrasyāpi dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ laukyamabhyupadiśato <note place="foot" type="variant" n="19">‘laukikaṃ’ iti pā.</note> vacaḥ śrotavyamanuvidhātavyaṃ ceti| ataḥ paramidaṃ brūyāt- devatāgnidvijaguruvṛddhasiddhācāryeṣu te nityaṃ samyagvartitavyaṃ, teṣu te samyagvartamānasyāyamagniḥ sarvagandharasaratnabījāni yatheritāśca devatāḥ śivāya syuḥ, ato'nyathā vartamānasyāśivāyeti| evaṃ bruvati cācārye śiṣyaḥ ‘tathā’ iti brūyāt| yathopadeśaṃ ca kurvannadhyāpyaḥ, ato'nyathā tvanadhyāpyaḥ| adhyāpyamadhyāpayan hyācāryo yathoktaiścādhyāpanaphalairyogamāpnotyanyaiścānuktaiḥ śreyaskarairguṇaiḥ śiṣyamātmānaṃ ca yunakti| ityadhyāpanavidhiruktaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">na caiva hītyādi| yasmādāyurvedo'pi jñātuṃ na śakyate prāyastenāyurvedajñānārthamudyamaṃ gacchet| asminniti dustare āyurvede| anuktasadvṛttakaraṇārthamāha- etaccetyādi|- etacceti ‘athainamagnisakāśe’ ityādigranthoktamanuṣṭheyam| evambhūyaśca vṛttasauṣṭhavamiti uktasadṛśaṃ ca sādhuvṛttamityarthaḥ| laukyaṃ lokānumatam| itiśabdo'vadhāraṇe, tena yadevāmitrasya dhanyādiguṇayuktaṃ vacastadevānuvidhātavyaṃ śrotavyaṃ ca| yathoktairiti śāstrāntare; na hyasmin śāstre'dhyayanaphalaṃ sākṣāt kvaciduktam||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">sambhāṣāvidhimata ūrdhvaṃ vyākhyāsyāmaḥ- bhiṣak bhiṣajā saha sambhāṣeta| tadvidyasambhāṣā hi jñānābhiyogasaṃharṣakarī bhavati, vaiśāradyamapi cābhinirvartayati, vacanaśaktimapi cādhatte, yaśaścābhidīpayati, pūrvaśrute ca sandehavataḥ punaḥ śravaṇācchrutasaṃśayamapakarṣati, śrute cāsandehavato bhūyo'dhyavasāyamabhinirvartayati, aśrutamapi ca kañcidarthaṃ śrotraviṣayamāpādayati, yaccācāryaḥ śiṣyāya śuśrūṣave prasannaḥ krameṇopadiśati guhyābhimatamarthajātaṃ tat paraspareṇa saha jalpan piṇḍena <note place="foot" type="variant" n="20">‘paṇḍena’ iti pā.| ‘paṇḍena svapāṇḍityaprakāśanena’ iti gaṅgādharaḥ</note> vijigīṣurāha saṃharṣāt, tasmāttadvidyasambhāṣāmabhipraśaṃsanti kuśalāḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">dvividhā tu khalu tadvidyasambhāṣā bhavati- sandhāyasambhāṣā, vigṛhyasambhāṣā ca||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-16">saṃharṣaḥ spardhā, jñānārthamabhiyogasaṃharṣau karotīti jñānābhiyogasaṃharṣakarī| vaiśāradyamiti paravacanābhibhavapāṇḍityam; etacca sabhāyāmabhyāsādbhavati| bhūyo'dhyavasāyamiti dṛḍhaniścayam| atha kathaṃ śrutatvamapi kasyacidguhyasyārthasya syāttadāha- jalpan piṇḍeneti|- piṇḍeneti sāroddhāreṇa| nanu guhyaścet sāratastat kathamayaṃ vijigīṣustamāhetyāha- saṃharṣāditi| spardhayā tu guhyo'pyartho vijayārthamabhidhīyata iti bhāvaḥ| sandhāyasambhāṣā naye ‘saṃvāda’ ityucyate| vigṛhyasambhāṣā tu jalpavitaṇḍārūpā jñeyā||15-16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tatra jñānavijñānavacanaprativacanaśaktisampannenākopanenānupaskṛtavidyenānasūyakenānuneyenānunayakovidena kleśakṣameṇa priyasambhāṣaṇena ca saha sandhāyasambhāṣā vidhīyate| tathāvidhena saha kathayan visrabdhaḥ kathayet, pṛcchedapi ca visrabdhaḥ, pṛcchate cāsmai visrabdhāya viśadamarthaṃ brūyāt, na ca nigrahabhayādudvijeta, nigṛhya cainaṃ na hṛṣyet, na ca pareṣu vikattheta, na ca mohādekāntagrāhī syāt, na cāviditamarthamanuvarṇayet, samyak <note place="foot" type="variant" n="21">‘samyak cānunayenānunīyeta, anunayācca paraṃ tatrāvahitaḥ syāt’ iti pā.</note> cānunayenānunayet, tatra cāvahitaḥ syāt| ityanulomasambhāṣāvidhiḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">tatretyādinā sandhāyasambhāṣāvidhimāha| visrabdhaḥ kathayediti jalpavitaṇḍoktanigrahābhītaḥ| kathayediti brūyāt| nigṛhya cainaṃ na hṛṣyediti anulomasambhāṣārūpavāde ca yāni sambhavanti nigrahasthānāni tattvavighātīni hetvābhāsāpasiddhāntanyūnādhikarūpāṇi, tairapi nigṛhya na hṛṣyet| jalpoktanigrahasthānāni tvatrāgrāhyāṇyeva| aviditamiti prativādino'viditam| anunayecca samyaganunayeneti sambandhaḥ; tena cātra chalajātiprayogo na kartavya iti śikṣayati| tatra cāvahitaḥ syāditi samyaganunaye'vadhānaṃ kuryāt||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ata ūrdhvamitareṇa saha vigṛhya sambhāṣāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘sambhāṣeta’ iti pā.</note> jalpecchreyasā yogamātmanaḥ paśyan| prāgeva ca jalpājjalpāntaraṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘jalpāntaraṃ jalpakasya vaiśeṣyaṃ guṇadoṣau’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> parāvarāntaraṃ pariṣadviśeṣāṃśca samyak parīkṣeta| samyakparīkṣā hi buddhimatāṃ kāryapravṛttinivṛttikālau śaṃsati, tasmāt parīkṣāmabhipraśaṃsanti kuśalāḥ| parīkṣamāṇastu khalu parāvarāntaramimān jalpakaguṇāñ śreyaskarāndoṣavataśca parīkṣeta samyak; tadyathā- śrutaṃ vijñānaṃ dhāraṇaṃ pratibhānaṃ vacanaśaktiriti, etān guṇān śreyaskarānāhuḥ; imān punardoṣavataḥ, tadyathā- kopanatvamavaiśāradyaṃ bhīrutvamadhāraṇatvamanavahitatvamiti| etān guṇān gurulāghavataḥ parasya caivātmanaśca tulayet||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">itareṇeti aviśiṣṭena| vāde tu viśiṣṭo gururbrahmacārī vā'dhikṛtaḥ; uktaṃ hi nyāye- “taṃ śiṣyagurusabrahmacāriviśiṣṭaśreyorthibhiranasūyubhirabhyupeyāt” (nyā. da. 4/2/40) iti| sambhāṣāyāmiti pravṛttakathopalakṣaṇaṃ, tena jalpe vitaṇḍāyāṃ ceti jñeyam| parāvarāntaramiti prativādina ātmanaśca pratibhādiviśeṣamityarthaḥ| jalpāntaramiti sāmayikasarvārthādiviśeṣitaṃ jalpakaviśeṣamityarthaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tatra trividhaḥ paraḥ sampadyate- pravaraḥ, pratyavaraḥ, samo vā, guṇavinikṣepataḥ; natveva kārtsnyena||19||</seg> <seg type="unit" n="20">pariṣattu khalu dvividhā- jñānavatī, mūḍhapariṣacca| saiva dvividhā satī trividhā punaranena kāraṇavibhāgena- suhṛtpariṣat, udāsīnapariṣat, pratiniviṣṭapariṣacceti <note place="foot" type="variant" n="24">‘pratikūlatvena niviṣṭāḥ sabhyā yatra sā pratiniviṣṭapariṣat, śatrupariṣadityarthaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ</note>| tatra pratiniviṣṭāyāṃ pariṣadi jñānavijñānavacanaprativacanaśaktisampannāyāṃ mūḍhāyāṃ vā na kathaṃ cit kenacit saha jalpo vidhīyate; mūḍhāyāṃ tu suhṛtpariṣadyudāsīnāyāṃ vā jñānavijñānavacanaprativacanaśaktīrantareṇāpyadīptayaśasā <note place="foot" type="variant" n="25">‘dīptayaśasā’ iti pā.</note> mahājanavidviṣṭenāpi saha jalpo vidhīyate| tadvidhena ca saha kathayatā āviddhadīrghasūtrasaṅkulairvākyadaṇḍakaiḥ kathayitavyam, atihṛṣṭaṃ muhurmuhurupahasatā paraṃ nirūpayatā ca parṣadamākārairbruvataścāsya vākyāvakāśo na deyaḥ; kaṣṭaśabdaṃ ca bruvatā <note place="foot" type="variant" n="26">‘bruvan’ iti pā.</note> vaktavyo nocyate, athavā punarhīnā te pratijñā, iti| punaścāhū(hva)yamānaḥ prativaktavyaḥ- parisaṃvatsaro <note place="foot" type="variant" n="27">‘parisaṃvatsaraḥ saṃvatsaraṃ pariprāptaḥ’ iti gaṅgādharaḥ| ‘śikṣasva tāvadgurumupāsito nūnam’ iti pā.</note> bhavān śikṣasva tāvat; na tvayā gururupāsito nūnam, athavā paryāptametāvatte; sakṛdapi hi parikṣepikaṃ nihataṃ nihatamāhuriti nāsya yogaḥ kartavyaḥ kathañcit| apyevaṃ śreyasā saha vigṛhya vaktavyamityāhureke; natvevaṃ jyāyasā saha vigrahaṃ praśaṃsanti kuśalāḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19-20">guṇavinikṣepata iti guṇaparimāṇādutkṛṣṭaguṇatvena pravara ityarthaḥ; pratyavaraḥ hīnaguṇaḥ, samaguṇaḥ samo vādyapekṣayetyarthaḥ| natveva kārtsnyeneti na kulaśīladharmādinā'pi pravarādirihābhipreta <note place="foot" type="variant" n="28">‘prativādirihābhipretaḥ’ iti pā.</note> ityarthaḥ| mūḍhapariṣadityatra mūḍheva mūḍhā kiñcitkṛtye, sarvathā mūḍhāyāṃ tu na kaścidbrūte| na kenaciditi nādhamenāpītyarthaḥ| āviddhaṃ vakram| kathayitavyamiti vaktavyam| upahasatā paraṃ prativādinam| tathā pariṣadaṃ nirūpayatā ākārairiti sambandhaḥ| kaṣṭaśabdamiti nātiprasiddhārtham| nocyata iti tvayā nocyata iti vaktavyaṃ; kaṣṭaśabdasya hyarthaṃ mūḍhā pariṣanna jānātyeva, tataśca kaṣṭaśabdasyānarthakatāyāḥ pariṣadaṃ prāpya sukhasādhyatvamiti bhāvaḥ <note place="foot" type="variant" n="29">‘kaṣṭaṃ śabdaṃ durbodhārthavākyaṃ bruvatā sa vaktavyo nocyate tvayeti niruttaratvānnigṛhīto'si’ iti yogīndranāthasenaḥ</note>| tathā kaṣṭaśabdaṃ vadaṃstvevaṃ vācyaṃ- hīnā te pratijñeti| parisaṃvatsaro'dhyayanaṃ gurumupāsthāya punaradhīṣva| paryāptametāvatta iti ‘pakṣāvasādāya’ iti śeṣaḥ| parikṣepikamiti <note place="foot" type="variant" n="30">‘parikṣepikaṃ prativādinaṃ, sakṛt ekavāramapi, nihataṃ nigṛhītaṃ nihatamāhuḥ paṇḍitāḥ, ato hetorasya nigṛhītapakṣasya yogo na punaḥ kartavyaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> pratikṣepikaśabdam| nāsya yogaḥ kartavya iti na sakṛtparābhūtasya pakṣasya punaḥ pratikṣepakahetunā yogaḥ kartavya ityarthaḥ| kathañcidityādinā śreyasā samaṃ vigṛhyasambhāṣāyāmekīyamatamāha; natvevetyādinā ātmamatamāha||19-20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">pratyavareṇa tu saha samānābhimatena vā vigṛhya jalpatā suhṛtpariṣadi kathayitavyam, athavā'pyudāsīnapariṣadyavadhānaśravaṇajñānavijñānopadhāraṇavacanaprativacanaśaktisampannāyāṃ kathayatā cāvahitena parasya sādguṇyadoṣabalamavekṣitavyaṃ, samavekṣya ca yatrainaṃ śreṣṭhaṃ manyeta nāsya tatra jalpaṃ yojayedanāviṣkṛtamayogaṃ kurvan; yatra tvenamavaraṃ manyeta tatraivainamāśu nigṛhṇīyāt| tatra khalvime pratyavarāṇāmāśu nigrahe bhavantyupāyāḥ; tadyathā- śrutahīnaṃ mahatā sūtrapāṭhenābhibhavet, vijñānahīnaṃ punaḥ kaṣṭaśabdena vākyena, vākyadhāraṇāhīnamāviddhadīrghasūtrasaṅkulairvākyadaṇḍakaiḥ, pratibhāhīnaṃ punarvacanenaikavidhenānekārthavācinā <note place="foot" type="variant" n="31">‘anekavidhena’ iti pā.</note>, vacanaśaktihīnamardhoktasya vākyasyākṣepeṇa <note place="foot" type="variant" n="32">‘vākyasya kṣepaṇena’ iti pā.</note>, aviśāradamapatrapaṇena, kopanamāyāsanena, bhīruṃ vitrāsanena, anavahitaṃ niyamaneneti| evametairupāyaiḥ paramavaramabhibhavecchīghram||21||</seg> <seg type="unit" n="22">tatra ślokau- vigṛhya kathayedyuktyā yuktaṃ ca na nivārayet| vigṛhyabhāṣā tīvraṃ hi keṣāñciddrohamāvahet||22||</seg> <seg type="unit" n="23">nākāryamasti kruddhasya nāvācyamapi vidyate| kuśalā nābhinandanti kalahaṃ samitau satām||23||</seg> <seg type="unit" n="24">evaṃ pravṛtte vāde kuryāt||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-24">sādguṇyasya vidyamānaguṇatāyāstathā doṣasya balaṃ sādguṇyadoṣabalam| śreṣṭhaṃ manyeteti yatra vādaviṣaye prativādinamadhikaṃ paśyedityarthaḥ| tatra parasya puraḥsaravādaviṣaye tathā vādo nivartanīyaḥ, yathā āviṣkṛtaḥ prakaṭīkṛtaḥ sabhāyāṃ nāyogaḥ syāt; anabhīṣṭaviṣaye tathā vādanivṛttiḥ kartavyā yathā ko'pi na jānātyevaṃ tatra vaktumakṣama <note place="foot" type="variant" n="33">‘na jānātyayaṃ tatra vaktumakṣama iti’ iti pā.| ‘ātmanaḥ ayogamayogyatvamanāviṣkṛtaṃ kurvan na prakāśayan, tatra tena saha jalpāttathā viramedyathā''tmano'sāmarthyaṃ nāvabudhyeta’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> ityarthaḥ| tatraiveti tatraiva hīnapakṣe pravṛttaṃ nigṛhṇīyāditi yojanā| mahatā sūtrapāṭheneti śrutahīno hyaparicayāddīrghasūtrapāṭhaṃ kartumakṣamaḥ <note place="foot" type="variant" n="34">‘jñātumakṣamaḥ’ iti pā.</note>| vijñānahīnamiti ajñātārtham| nānārthavācineti anekārthavācinā, ekavidheneti ekavidhena śabdena; pratibhāhīno hyanekārthaṃ nāvadhārayati yat kenābhiprāyeṇāyaṃ prayukto'nena śabda iti| vacanaśaktihīno'rdhoktavākyākṣepānna punarvaktaṃ kṣamo bhavatīti dṛṣṭam| aviśāradamiti adṛṣṭasabham; adṛṣṭasabho hyapatrapaṇenātīva lajjitaḥ sanna kiñcit pratipadyate| evamiti ‘tadyathā śrutahīnam’ ityādigranthoktam| pravṛtte vāde kuryāditi cchedaḥ||21-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">prāgeva <note place="foot" type="variant" n="35">‘evampravṛtte vāde prāgeva tāvadidaṃ kartuṃ yateta’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note> tāvadidaṃ kartuṃ yateta- sandhāya parṣadā'yanabhūtamātmanaḥ prakaraṇamādeśayitavyaṃ, yadvā parasya bhṛśadurgaṃ syāt, pakṣamathavā parasya bhṛśaṃ vimukhamānayet; pariṣadi copasaṃhitāyāmaśakyamasmābhirvaktum, eṣaiva te pariṣadyatheṣṭaṃ yathāyogaṃ yathābhiprāyaṃ vādaṃ vādamaryādāṃ ca sthāpayiṣyatītyuktvā tūṣṇīmāsīta||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25">tathā'pravṛtte vāde kiṃ kuryādityāha- prāgevetyādi| ayanabhūtamiti abhyāsānmārgībhūtamiva abhyastamityarthaḥ| parasya bhṛśadurgamiti prativādino'viditatvena durgamiva durgaṃ; tat pūrvaṃ sandhitayā pariṣadā''deśayet| pakṣāntaramāha- pakṣamathavetyādi| parasya prativādinaḥ pakṣaṃ bhṛśamatyarthaṃ sabhāyāṃ yathā vimukhaṃ bhavati, tathā vādaṃ pravartayet; etena nāsti paraloko nāsti karmaphalamityādi yadi parasya pakṣo bhavati, tadaitasya pakṣasya svābhāvikadviṣṭatvena yatkiñcit svapakṣasādhanamucyate, tadeva pariṣadapi gṛhṇātītyuktaṃ bhavati| upasaṃhitāyāmiti <note place="foot" type="variant" n="36">‘upasaṃhitāyāṃ sandhinā svapakṣamānītāyāṃ’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> sandhinā yuktāyāṃ tūṣṇīmāsīteti yojanā| upasaṃhitā hi pariṣat parokṣoṇābhimatatvenopadarśitameva sarvaṃ kariṣyati, tadalamihātyarthavacanena māhātmyakhaṇḍakeneti bhāvaḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tatredaṃ vādamaryādālakṣaṇaṃ bhavati- idaṃ vācyam, idamavācyam, evaṃ parājito bhavatīti||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26">vādamaryādālakṣaṇamāha- tatredamityādi| vādaśabdena ceha vigṛhya pakṣapratipakṣavacanamātramucyate; sandhāyasambhāṣayā tu tattvabubhutsorvāda uktaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">imāni tu khalu padāni bhiṣagvādamārgajñānārthamadhigamyāni <note place="foot" type="variant" n="37">‘bhiṣagbhirvādamārgajñānārthaṃ’ iti pā.</note> bhavanti; tadyathā- vādaḥ, dravyaṃ, guṇāḥ, karma, sāmānyaṃ, viśeṣaḥ, samavāyaḥ, pratijñā, sthāpanā, pratiṣṭhāpanā, hetuḥ, dṛṣṭāntaḥ, upanayaḥ, nigamanam, uttaraṃ, siddhāntaḥ, śabdaḥ, pratyakṣam, anumānam, aitihyam, aupamyaṃ, saṃśayaḥ, prayojanaṃ, savyabhicāraṃ, jijñāsā, vyavasāyaḥ, arthaprāptiḥ, sambhavaḥ, anuyojyam, ananuyojyam, anuyogaḥ, pratyanuyogaḥ, vākyadoṣaḥ, vākyapraśaṃsā, chalam, ahetuḥ, atītakālam, upālambhaḥ, parihāraḥ, pratijñāhāniḥ, abhyanujñā, hetvantaram, arthāntaraṃ, nigrahasthānamiti||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">samprati vādamārgajñānārthaṃ vādābhijñeyāni dravyaguṇādīnyupadarśayannāha- imānītyādi| bhiṣajāṃ vādamārgo bhiṣagvādamārgaḥ| vādādayaḥ svayamevācāryeṇāgre vivriyanta iti neha sañjñākathane vivriyante||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tatra vādo nāma sa yat pareṇa saha śāstrapūrvakaṃ vigṛhya kathayati| sa ca dvividhaḥ saṅgraheṇa- jalpaḥ, vitaṇḍā ca| tatra pakṣāśritayorvacanaṃ jalpaḥ, jalpaviparyayo vitaṇḍā| yathā- ekasya pakṣaḥ punarbhavo'stīti, nāstītyaparasya; tau ca svasvapakṣahetubhiḥ svasvapakṣaṃ sthāpayataḥ, parapakṣamudbhāvayataḥ, eṣa jalpaḥ| jalpaviparyayo vitaṇḍā| vitaṇḍā nāma parapakṣe doṣavacanamātrameva||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28">tatretyādinā vādalakṣaṇam| iha vādaśabdena vigṛhyavādo'bhipretaḥ, tattvabubhutsuvādastu sandhāyasambhāṣayaivoktaḥ| śāstrapūrvakamityanenārthādikalahavādaṃ niṣedhati| tatra vāde vigṛhyasambhāṣārūpatvādeva chalajātinigrahasthānānaṃ vijigīṣāpravṛttānāṃ prayogo labhyate| pakṣāśritayoriti pakṣaṃ sādhayatorityarthaḥ; tena, vitaṇḍāyāmapyuttaravādinaḥ parapakṣadūṣaṇalakṣaṇaḥ pakṣo'styeva, paraṃ svamataṃ na sādhayatīti bhedaḥ| yathaikasyetyādi jalpodāharaṇam| parapakṣe doṣavacanamātramityanena na svapakṣasādhanavacanaṃ vaitaṇḍikasyeti darśayati||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">dravya-guṇa-karma-sāmānya-viśeṣa-samavāyāḥ svalakṣaṇaiḥ ślokasthāne pūrvamuktāḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">atha pratijñā- pratijñā nāma sādhyavacanaṃ; yathā- nityaḥ puruṣa iti||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-30">pūrvamuktā dīrghañjīvitīye||29-30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">atha sthāpanā- sthāpanā nāma tasyā eva pratijñāyā hetudṛṣṭāntopanayanigamanaiḥ sthāpanā| pūrvaṃ <note place="foot" type="variant" n="38">‘pūrvaṃ hi loke pratijñā’ iti pā.</note> hi pratijñā, paścāt sthāpanā, kiṃ hyapratijñātaṃ sthāpayiṣyati; yathā- nityaḥ puruṣa iti pratijñā; hetuḥ- akṛtakatvāditi; dṛṣṭāntaḥ <note place="foot" type="variant" n="39">‘dṛṣṭānto'kṛtakamākāśaṃ, tacca nityaṃ, upanayo-yathā cākṛtakamāśaṃ tathā puruṣaḥ’ iti pā.</note> - yathā''kāśamiti; upanayaḥ- yathā cākṛtakamākāśaṃ, tacca nityaṃ, tathā puruṣa iti; nigamanaṃ- tasmānnitya iti||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31">sthāpayati siddhamarthaṃ paraṃ prati sādhayatīti sthāpanā| sā ca sādhyaṃ paraṃ prati hetvādibhiścaturbhiḥ sādhayati| pratijñā'pi paraṃ prati sthāpanā bhavati, yataḥ pañcāvayavamevānumānaṃ bhavati, sā tviha sthāpyatvenaiva labdheti na sthāpanāyāmihodāhṛtā||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">atha pratiṣṭhāpanā- pratiṣṭhāpanā nāma yā tasyā eva parapratijñāyā <note place="foot" type="variant" n="40">‘tasyā eva pratijñāyaḥ prati viparītārthasthāpanā’ iti pā.</note> viparītārthasthāpanā| yathā- anityaḥ puruṣa iti pratijñā <note place="foot" type="variant" n="41">‘viparītārthapratijñā’ iti pā.</note>; hetuḥ- aindriyakatvāditi; dṛṣṭāntaḥ- yathā ghaṭa <note place="foot" type="variant" n="42">‘ghaṭa aindriyakaḥ, sa cānityaḥ| upanayo yathā ghaṭastathā puruṣaḥ’ iti pā.</note> iti, upanayo- yathā ghaṭa aindriyakaḥ sa cānityaḥ, tathā cāyamiti; nigamanaṃ- tasmādanitya iti||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32">pratiṣṭhāpanāpadaṃ prathamaṃ sampratyavasaraprāptā pratiṣṭhāpaneti darśayati; dvitīyaṃ tu pratiṣṭhāpanā nāmeti tasyā evetyādinā vakṣyamāṇasya lakṣaṇasyopadarśanārtham| evaṃ ‘sthāpanā nāma’ ityādāvapi punaruktasya prayojanaṃ vācyam| pratiṣṭhāpanāpadagatasya pratiśabdasyārthaṃ vyākaroti- viparītārthasthāpaneti; pratiśabdo'yaṃ viparītārtha ityarthaḥ| iyaṃ ca pratiṣṭhāpanā ānvīkṣikyāṃ prakaraṇasamākhyaṃ hetudūṣaṇam||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">atha hetuḥ- heturnāmopalabdhikāraṇaṃ; tat pratyakṣam, anumānam, aitihyam, aupamyamiti; ebhirhetubhiryadupalabhyate tat tattvam||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33">hetuścāvinābhāvaliṅgavacanaṃ yadyapi, tathā'pīha liṅgapragrāhakāṇi pratyakṣādipramāṇānyeva yathoktahetumūlatvena hetuśabdenāheti boddhavyam; anyathā punaḥ pratyakṣādyabhidhānaṃ punaruktaṃ syāt| upalabdhikāraṇamiti vyāpakasya sādhyasyopalabdhikāraṇam| tattattvamiti talliṅgamityarthaḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">atha dṛṣṭāntaḥ- dṛṣṭānto nāma yatra mūrkhaviduṣāṃ buddhisāmyaṃ, yo varṇyaṃ varṇayati <note place="foot" type="variant" n="43">‘tenaiva yadvarṇyaṃ varṇayati’ iti pā.</note>| yathā- agniruṣṇaḥ, dravamudakaṃ, sthirā pṛthivī, ādityaḥ prakāśaka iti; yathā ādityaḥ <note place="foot" type="variant" n="44">‘vā''dityaḥ’ iti pā.</note> prakāśakastathā sāṅkhyajñānaṃ <note place="foot" type="variant" n="45">‘sāṅkhyavacanaṃ’ iti pā.</note> prakāśakamiti||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34">mūrkhaviduṣāṃ buddhisāmyamityanena laukikānāṃ paṇḍitānāṃ ca yo'rtho'vivādasiddhaḥ sa dṛṣṭānto bhavati, na paṇḍitamātrasiddhaḥ| yo'pi lokaprasiddho dṛṣṭānta ucyate, sa yāvanna pratipādyapuruṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="46">‘prativādipuruṣam’ ityarthaḥ</note> prati sādhyate, na tāvaddṛṣṭāntatāmāsādayatīti bhāvaḥ| atha buddhisāmyamātreṇa sādhyasādharmyabhāvādiṣṭatvād dṛṣṭānto bhavatītyāha- yo varṇyaṃ varṇayati; yaḥ sādhyaṃ sādhayatītyarthaḥ| prasiddhasādhyasādhanasambandhaśca dṛṣṭāntaḥ sādhyaṃ sādhayatīti bhāvaḥ| agnyādayaśca lokaprasiddhatvenodāhṛtāḥ; tenaiteṣāmapi sādhyasādhanodāharaṇamādityādivat kvaciddvandve'yamayamiveti darśayati||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">upanayo nigamanaṃ coktaṃ sthāpanāpratiṣṭhāpanāvyākhyāyām||35||</seg> <seg type="unit" n="36">athottaram- uttaraṃ nāma sādharmyopadiṣṭe hetau vaidharmyavacanaṃ, vaidharmyopadiṣṭe vā hetau sādharmyavacanam| yathā- ‘hetusadharmāṇo vikārāḥ, śītakasya hi vyādherhetubhiḥ sādharmyaṃ himaśiśiravātasaṃsparśāḥ’, iti bruvataḥ paro brūyāt- hetuvidharmāṇo vikārāḥ, yathā śarīrāvayavānāṃ dāhauṣṇyakothaprapacane hetuvaidharmyaṃ <note place="foot" type="variant" n="47">‘hetubhirvaidharmyaṃ’ iti pā.</note> himaśiśiravātasaṃsparśā iti| etat saviparyayamuttaram||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35-36">uttaramityādi| uttaraśabdeneha jātyuttaramuttarābhāsamīpsitaṃ; yato'sādhakasādharmyamātrapratyavasthānamevottaravikaraṇe darśayiṣyati| uktaṃ ca nyāye- “sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānaṃ jātiḥ” (nyā. da. 1/2/18) iti| etacca sādharmyavaidharmyodāharaṇārtham| tena nyāyoktā jātyuttarā utkarṣāpakarṣasamādayo'pyanuktā ihaivānuboddhavyāḥ| hetusadharmāṇa iti hetusadṛśāḥ| śītakaḥ śītaṃ, himaśiśiravātagatāḥ saṃsparśāḥ śītasya hetubhiḥ sādharmyamiti kṛtvā yojanā| tena himādīnāṃ hetūnāṃ ye śītasparśāste śītake'pīti sādharmyaṃ hetuvikārayoriti| paro brūyāditi prativādī vadet| dāhauṣṇyakothaprapacane ‘vikāre’ iti śeṣaḥ| hetuvaidharmyaṃ hetuvaisādṛśyam| himādisaṃsparśāḥ himādijanyasparśāḥ, śarīrāvayavadāhādivikāre uṣṇe visadṛśā iti vākyārthaḥ| evaṃ tāvad vaidharmyokte hetau viparyayādyadā hetusāmyamuttaraṃ kriyate, tadā viparyayo bhavati| evamevodāharaṇadvayaṃ saviparyayaṃ sampūrṇamuttaraṃ bhavatītyarthaḥ||35-36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">atha siddhāntaḥ- siddhānto nāma sa yaḥ parīkṣakairbahuvidhaṃ parīkṣya hetubhiśca sādhayitvā sthāpyate nirṇayaḥ| sa caturvidhaḥ- sarvatantrasiddhāntaḥ, pratitantrasiddhāntaḥ, adhikaraṇasiddhāntaḥ, abhyupagamasiddhāntaśceti| tatra sarvatantrasiddhānto nāma tasmiṃstasmin sarvasmiṃstantre tattat prasiddhaṃ; yathā santi nidānāni, santi vyādhayaḥ, santi siddhyupāyāḥ sādhyānāmiti| pratitantrasiddhānto nāma tasmiṃstasminnekaikasmiṃstantre tattat prasiddhaṃ; yathā- anyatrāṣṭau rasāḥ ṣaḍatra, pañcendriyāṇyatra ṣaḍindriyāṇyanyatra tantre, vātādikṛtāḥ sarve vikārā yathā'nyatra, atra vātādikṛtā bhūtakṛtāśca prasiddhāḥ| adhikaraṇasiddhānto nāma sa yasminnadhikaraṇe prastūyamāne siddhānyanyānyapyadhikaraṇāni bhavanti, yathā- ‘na muktaḥ karmānubandhikaṃ kurute, nispṛhatvāt iti prastute siddhāḥ karmaphala-mokṣa-puruṣa-pretyabhāvā bhavanti| abhyupagamasiddhānto nāma sa yamarthamasiddhamaparīkṣitamanupadiṣṭamahetukaṃ vā vādakāle'bhyupagacchanti bhiṣajaḥ; tadyathā- dravyaṃ pradhānamiti kṛtvā vakṣyāmaḥ, guṇāḥ pradhānamiti kṛtvā vakṣyāmaḥ, vīryaṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘karma’ iti pā.</note> pradhānamiti kṛtvā vakṣyāmaḥ, ityevamādiḥ| iti caturvidhaḥ siddhāntaḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37">bahuvidhaṃ parīkṣya hetubhiḥ sādhayitvā sthāpyata ityasya vivaraṇaṃ- nirṇaya iti; nirṇīyata iti nirṇayaḥ| etacca siddhāntalakṣaṇamabhyupagamasiddhānte nāsti, tena tatra buddhivyavasthitatvena coktaṃ siddhāntatvaṃ jñeyam| siddhāntaṃ vibhajate- sa ityādi| pratitantrasiddhānte ṣaḍrasā aṣṭau rasā iti parasparaviruddhe'pi vāde svayuktivyavasthāpanabalāttu siddhāntatvaṃ jñeyam| yasminnityādau adhikaraṇe iti abhidheyapradhānatve <note place="foot" type="variant" n="49">pradhānābhidheye ityarthaḥ</note>| anyānyapīti sākṣādanabhidhīyamānānyapi| anubadhnātīti ānubandhikaṃ janmāntare'pyanugāmītyarthaḥ| mukta iti pratyāsannamuktiḥ, sarvathāmuktastvaśarīratvāt karma na karoti; kiṃvā ānubandhikaṃ viśeṣeṇa na karoti| siddhā ityādi| yadīha karmaphalaṃ na syāttadā mumukṣuṇā'pi kriyate karma, phalodvigno hyayaṃ na tat karma karoti; yadi ca mokṣo na syāttadā mukta iti vacanaṃ na syāt; tathā yadi ca puruṣo na syāttadā kasya vā bandhaḥ, kasya vā mokṣaḥ syāt; yadā janmāntaraṃ na syāttadā karmaṇo janmāntarānubandhitvamanupapannaṃ syāditi; na mukta ityādivadatā adhikaraṇabalādeva siddhāḥ siddhāntatvena karmaphalādayaḥ svīkṛtā bhavanti| asiddhamityasya vivaraṇam- aparīkṣitamityādi||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">atha śabdaḥ- śabdo nāma varṇasamāmnāyaḥ; sa caturvidhaḥ- dṛṣṭārthaśca, adṛṣṭārthaśca, satyaśca, anṛtaśceti| tatra dṛṣṭārtho nāma- tribhirhetubhirdoṣāḥ prakupyanti, ṣaḍbhirupakramaiśca praśāmyanti, sati śrotrādisadbhāve śabdādigrahaṇamiti| adṛṣṭārthaḥ punaḥ- asti pretyabhāvaḥ, asti mokṣa iti| satyo nāma- yathārthabhūtaḥ; santyāyurvedopadeśāḥ, santi siddhyupāyāḥ sādhyānāṃ vyādhīnāṃ, santyārambhaphalānīti| satyaviparyayaścānṛtaḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38">śabdaśabdeneha saṅketabalādarthaprakāśikā varṇamālocyate| āptopadeśaśabdastu dvividhaḥ- paramāptabrahmādipraṇītaḥ, tathā laukikāptapraṇītaśca; aitihyaśabdena paramāptapraṇīto'varuddhaḥ, laukikāptapraṇītaśca śabdaikadeśarūpaḥ satyaprakāravihito jñeyaḥ| varṇasamāmnāya iti varṇamelaka ityarthaḥ| varṇānāṃ yadyapyatra sahasthāyināṃ melako nāsti, tathā'pyekasmṛtisamānarūpitvena kiṃvā pūrvapūrvānubhavajanitasaṃskārasahitāntyavarṇānubhavāroheṇa melako jñeyaḥ| dṛṣṭārtha iti pramāṇāntaropalabdhiyogyārthaḥ| tribhirhetubhiriti prajñāparādhādibhiḥ| ṣaḍupakramā laṅghanādayo laṅghanabṛṃhaṇīyoktāḥ| eteṣāṃ vākyānāmihaiva dṛśyate'rtha iti dṛṣṭārthatvam| satyaviparyayaḥ- ‘na santyāyurvedopadeśāḥ’ ityādirjñeyaḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">atha pratyakṣaṃ- pratyakṣaṃ nāma tadyadātmanā cendriyaiśca svayamupalabhyate; tatrātmapratyakṣāḥ sukhaduḥkhecchādveṣādayaḥ, śabdādayastvindriyapratyakṣāḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39">ātmaneti manasā, tena mānasapratyakṣaṃ sukhādyamavarudhyate| indriyaiścetyanena bāhyaṃ pratyakṣaṃ gṛhyate| svayamupalabhyata iti sākṣādupalabhyate; anena cendriyavyāpāre satyapi yadanumānavijñānaṃ tadasākṣātkāritvānna pratyakṣamiti darśayati||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">athānumānam- anumānaṃ nāma tarko yuktyapekṣaḥ; yathā- agniṃ jaraṇaśaktyā, balaṃ vyāyāmaśaktyā, śrotrādīni śabdādigrahaṇenetyevamādi||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="40">tarko yuktyapekṣa ityanumānalakṣaṇaṃ vividharogavijñānīya eva vyākṛtam| anumānodāharaṇamāha- agniṃ jaraṇaśaktyetyādinā||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">athaitihyam- aitihyaṃ nāmāptopadeśo vedādiḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41">alaukikāptopadeśa aitihyapadenocyata ityāha- vedādiriti||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">athaupamyam- aupamyaṃ nāma yadanyenānyasya sādṛśyamadhikṛtya prakāśanaṃ; yathā- daṇḍena daṇḍakasya, dhanuṣā dhanuḥstambhasya, iṣvāsenā''rogyadasyeti||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42">yadanyenetyādau anyeneti prasiddhena, anyasyeti aprasiddhasya| sādṛśyamadhikṛtyeti sādṛyaṃ pratipādyaṃ sañjñāsañjñisambandhaṃ prati kāraṇatayā adhikṛtya; yadā tu bhaṭṭanayenopamānaṃ vyākhyeyaṃ tadā sādṛśyaṃ pratipādyatayā adhikṛtyeti yojanīyaṃ, teṣāṃ sādṛśyapratipattirupamānārthaḥ| nyāye ca sañjñāsañjñisambandhapratītirupamānaphalaṃ, tacca prathamavyākhyānādbhavati; uktaṃ hi tatra- “prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanamupamānam” (nyā. da. 1/1/6) iti| daṇḍena daṇḍakasyeti daṇḍena prasiddhenāprasiddhasya daṇḍakasya sādharmyamāptācchrutavān kumbhakāradaṇḍavadvikāradarśane satyayamasau daṇḍakasañjño vikāra iti pratyeti, kiṃvā bhaṭṭanayena prasiddhaṃ daṇḍagataṃ sādharmyamaprasiddhadaṇḍakākhyavikārasambandhitayā pratyeti; evamanyatrāpyudāharaṇe jñeyam| iṣvāseneti iṣumokṣakeṇa, yathā iṣumokṣakeṇa lakṣye'nativiprakṛṣṭe nāparādhyate, tathā''rogyadena vaidyaina vaidyaguṇairāturaṃ sādhayatā||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">atha saṃśayaḥ- saṃśayo nāma sandehalakṣaṇānusandigdheṣvartheṣvaniścayaḥ <note place="foot" type="variant" n="50">‘sandigdheṣvartheṣu iti pā.</note>; yathā- dṛṣṭā hyāyuṣmallakṣaṇairupetāścānupetāśca tathā sakriyāścākriyāśca puruṣāḥ śīghrabhaṅgāścirajīvinaśca, etadubhayadṛṣṭatvāt saṃśayaḥ- kimasti khalvakālamṛtyuruta nāstīti||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43">sandehalakṣaṇānusandigdheṣvartheṣvityanena sandehayogyaṃ viṣayaṃ darśayati; anena ca nyāyokta “samānānekadharmopapatteḥ” (nyā. da. 1/1/23) ityādivacanād viṣayaṃ saṃśayasya darśayati| saṃśayalakṣaṇam “aniścayaḥ” iti jñeyam; aniścayaḥ pākṣikaviruddhadharmāvamarśakaraṃ jñānaṃ, yathā- sthāṇurvā puruṣo veti| dṛṣṭā hītyādinā saṃśayotpattisāmagrīmāha| tatrāyuṣyalakṣaṇopetānāmakriyāṇāṃ śīghrabhaṅge tathā sakriyāṇāṃ ca cirajīvane dṛṣṭe akālamṛtyurastīti buddhiḥ| etadviparyaye cākālamṛtyurnāstīti buddhiḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">atha prayojanaṃ- prayojanaṃ nāma yadarthamārabhyanta ārambhāḥ; yathā- yadyakālamṛtyurasti tato'hamātmānamāyuṣyairupacariṣyāmyanāyuṣyāṇi ca parihariṣyāmi, kathaṃ māmakālamṛtyuḥ prasaheteti||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="44">yadarthamiti yannimittam| prasaheteti mārayedityarthaḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">atha savyabhicāraṃ- savyabhicāraṃ nāma yadvyabhicaraṇaṃ; yathā- bhavedidamauṣadhamasmin vyādhau yaugikamathavā neti||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45">savyabhicāramiti anaikāntikamityarthaḥ| athavā neti na bhavediti| anaikāntikaṃ cātrauṣadhaṃ yaugikatvāyaugikatvābhyāṃ saṃśayajanakameva; tena saṃśayena samabhekatā na śaṅkanīyā'naikāntikasya||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">atha jijñāsā- jijñāsā nāma parīkṣā; yathā bheṣajaparīkṣottarakālamupadekṣyate||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46">uttarakālamiti ihaiva parīkṣāprakaraṇe; kiṃvā rasāyane “bheṣajaṃ dvividhaṃ ca tat” (ci.a.1pā.1) ityādinā||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">atha vyavasāyaḥ- vyavasāyo nāma niścayaḥ; yathā- vātika evāyaṃ vyādhiḥ, idamevāsya <note place="foot" type="variant" n="51">‘idamevātra’ iti pā.</note> bheṣajaṃ ceti||47||</seg> <seg type="unit" n="48">athārthaprāptiḥ- arthaprāptirnāma yatraikenārthenoktenāparasyārthasyānuktasyāpi siddhiḥ; yathā- nāyaṃ santarpaṇasādhyo vyādhirityukte bhavatyarthaprāptiḥ- apatarpaṇasādhyo'yamiti, nānena divā bhoktavyamityukte bhavatyarthaprāptiḥ- niśi bhoktavyamiti||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="47-48">arthaprāptiriti arthāpattirityarthaḥ| iha ukteneti vacanācchrutārthāpattireva vivakṣitā, dṛṣṭārthāpattirapi tvetatsāmānyatvenaiva jñeyā| iyaṃ cārthāpattiranyathopapattyā na pramāṇamiti na pramāṇaprakaraṇe paṭhitā, yā tu doṣarahitā sā'numānāntargataiveti bhāvaḥ| yo hyapatarpaṇasādhyo'pi na syāttaṃ prati ‘nāyaṃ santarpaṇasādhyaḥ’ itivacanamevāsamarthaviśeṣaṇatayā <note place="foot" type="variant" n="52">‘asambandhaviśeṣaṇatayā’ iti pā.</note> na syādityarthāpattirnetyabhiprāyaḥ, ubhayathā'pyasādhye hi ‘asādhyaḥ’ ityetāvadeva vaktavyaṃ syāt| evamanyatrāpyudāharaṇe jñeyam||47-48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">atha sambhavaḥ- yo yataḥ sambhavati sa tasya sambhavaḥ; yathā- ṣaḍdhātavo garbhasya, vyādherahitaṃ, hitamārogyasyeti||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49">sambhavati vidyate asmāditi <note place="foot" type="variant" n="53">‘asmin’ iti pā.</note> sambhavaḥ, kāraṇaṃ hi avyaktasvajanmakāryamuktam, yataḥ kāraṇaṃ satkāryavādimate kāryayuktameva| tena ṣaḍdhātau garbho'styeva, evamahite'pi vyādhirastyeva, sa uttarakālaṃ vyajyate iti sāṅkhyamatenoktam| tataśca yadanyatra sambhavodāharaṇamuktaṃ yathā- ‘sambhavati khāryāṃ droṇa’ ityādi, tatsamānametadapyudāharaṇaṃ bhavati||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">athānuyojyam- anuyojyaṃ nāma yadvākyaṃ vākyadoṣayuktaṃ tat| sāmānyato <note place="foot" type="variant" n="54">‘sāmānyodāhṛteṣvartheṣu’ iti pā.</note> vyāhṛteṣvartheṣu vā viśeṣagrahaṇārthaṃ yadvākyaṃ tadapyanuyojyaṃ; yathā- ‘saṃśodhanasādhyo'yaṃ vyādhiḥ’ ityukte ‘kiṃ vamanasādhyo'yaṃ, kiṃvā virecanasādhyaḥ’ ityanuyujyate||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50">anuyojyāntaramāha- sāmānyata ityādi||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">athānanuyojyam- ananuyojyaṃ nāmāto viparyayeṇa; yathā- ayamasādhyaḥ||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51">ananuyojyamāha- ato viparyayeṇeti| yathoktānuyojyadvayodāharaṇaviparyayeṇa jñeyam||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">athānuyogaḥ- anuyogo nāma sa yat tadvidyānāṃ tadvidyaireva sārdhaṃ tantre tantraikadeśe vā praśnaḥpraśnaikadeśo vā jñānavijñānavacanaprativacanaparīkṣārthamādiśyate| yathā- ‘nityaḥ puruṣaḥ’ iti pratijñāte yat paraḥ ‘ko hetuḥ’ ityāha, so'nuyogaḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">atha pratyanuyogaḥ- pratyanuyogo nāmānuyogasyānuyogaḥ; yathā- asyānuyogasya punaḥ ko heturiti||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52-53">anuyogamāha- athetyādi| praśna itiśabdena yathoktaśāstre sampūrṇapraśno gṛhyate, yathā'traiva ‘tatra cedbhiṣak bhiṣajaṃ pṛcched’ ityādinā yāvaduktaṃ tat sampūrṇaṃ jñeyam; atraiva caikadeśo'pi praśnasya jñeyaḥ||52-53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">atha vākyadoṣaḥ- vākyadoṣo nāma yathā khalvasminnarthe nyūnam, adhikam, anarthakam, apārthakaṃ, viruddhaṃ ceti; etāni hyantareṇa na prakṛto'rthaḥ praṇaśayet| tatra nyūnaṃ- pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanānāmanyatamenāpi nyūnaṃ nyūnaṃ bhavati; yadvā bahūpadiṣṭahetukamekena hetunā sādhyate tacca nyūnam| athādhikam- adhikaṃ nāma yannyūnaviparītaṃ, yadvā''yurvede bhāṣyamāṇe bārhaspatyamauśanasamanyadvā yatkiñcidapratisambaddhārthamucyate, yadvā sambaddhārthamapi dvirabhidhīyate tat punaruktadoṣatvādadhikaṃ; tacca punaruktaṃ dvividham- arthapunaruktaṃ, śabdapunaruktaṃ ca; tatrārthapunaruktaṃ yathā- bheṣajamauṣadhaṃ sādhanamiti, śabdapunaruktaṃ punarbheṣajaṃ bheṣajamiti| athānarthakam- anarthakaṃ nāma yadvacanamakṣaragrāmamātrameva syāt pañcavargavanna cārthato gṛhyate| athāpārthakam- apārthakaṃ nāma yadarthavacca paraspareṇāsaṃyujyamānārthakaṃ; yathā- cakra-na(ta)kra-vaṃśa-vajra-niśākarā iti| atha viruddhaṃ- viruddhaṃ nāma yaddṛṣṭāntasiddhāntasamayairviruddhaṃ; tatra pūrvaṃ dṛṣṭāntasiddhāntāvuktauḥ samayaḥ punastridhā bhavati; yathā- āyurvaidikasamayaḥ, yājñikasamayaḥ, mokṣaśāstrikasamayaśceti; tatrāyurvaidikasamayaḥ- catuṣpādaṃ bheṣajamiti, yājñikasamayaḥ- ālabhyā yajamānaiḥ paśava iti, mokṣaśāstrikasamayaḥ- sarvabhūteṣvahiṃseti; tatra svasamayaviparītamucyamānaṃ viruddhaṃ bhavati| iti vākyadoṣāḥ||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="54">vākyadoṣānudāharati- athetyādi| asminnartha itivacanena chalahetvābhāsādipadagṛhītānapi vākyadoṣatvena darśayati; chalādayo hi vākyadoṣā eva, paraṃ pṛthaggṛhītatvādiha nocyante; tathā śāstrāntaroktāścāsiddhādayo'nayā <note place="foot" type="variant" n="55">‘apasiddhāntādayaḥ’ iti pā.</note> bhāṣayā sūcyante vākyadoṣāḥ| yadvetyādau yadā <note place="foot" type="variant" n="56">‘yadvā’ iti pā.</note> puruṣanityatve ye hetava uktā ‘anāditvāt, akṛtakatvāt, nirvikāratvāt’ iti, teṣu yadi sakalahetvabhidhānaṃ pratijñāya ekaṃ hetuṃ brūte, tadā pratijñātārthasya nyūnārthatvānnyūnaṃ bhavatīti jñeyaṃ; yadā heturvaktavyastadā eka eva vaktavyo yujyate, ekasyāpi hetoḥ sādhyasādhanasamarthatvāt; tena tatra bahuhetukathanamevādhikatvāddoṣa eva bhavatīti jñeyam| prakṛta iti sādhyatvena pratijñātaḥ| bārhaspatyamauśanasaṃ ca nītiśāstram| apratisambaddhārthamityanena bārhaspatyādyapi yadi dhanaiṣaṇābhidhānaprasaṅgena prasaṅgāgataṃ bhavati, tadā stokakrameṇocyamānamāyurvedopakārakatvena nādhikamiti darśayati| punaraktadoṣāditi doṣavataḥ punaruktādityarthaḥ| doṣavattvaṃ ca yathā punaruktasya, tathoktameva| pañcavargavaditi ka-kha-ga-gha-ṅādivargasamudāyavat, tatra tvabhidheyo'rtho na pratibhāti| arthavaditi pratyekaṃ padarūpatayā prasiddhārtham| paraspareṇāyujyamānamiti vākyarūpatayā'rthāpratyāyakaṃ; cakrādayo hi śabdāḥ kriyāṃ vinā na vākyarūpārthābhidhāyakā ityarthaḥ| viruddhe dṛṣṭāntaviruddhaṃ yathā- yathā śītaṃ jalaṃ tāpakaṃ tathā jvaro'pīti| siddhāntaviruddhaṃ yathā- vaidyo brūte- na bheṣajaṃ rogaharamiti; āyurvede catuṣpādameva bheṣajamiti siddhānta eva, tathā catuṣpādasañjñā samayakṛtā jñeyā| evaṃ yājñikānāmālabhyasañjñā samayakṛtā| tatra yadi svasamayaviparītamabhidadhāti tadā samayaviruddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="57">‘samayavirodho bhavati’ iti pā.</note> bhavati||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">atha vākyapraśaṃsā- vākyapraśaṃsā nāma yathā khalvasminnarthe tvanyūnam, anadhikam, arthavat, anapārthakam, aviruddham, adhigatapadārthaṃ ceti yattadvākyamananuyojyamiti praśasyate||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="55">ananuyojyamiti nānuyogārham||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">atha cchalaṃ- chalaṃ nāma pariśaṭhamarthābhāsamanarthakaṃ vāgvastumātrameva| taddvividhaṃ- vākchalaṃ, sāmānyacchalaṃ ca| tatra vākchalaṃ nāma yathā- kaścidbrūyāt- navatantro'yaṃ bhiṣagiti, atha bhiṣag brūyāt- nāhaṃ navatantra ekatantro'hamiti; paro brūyāt- nāhaṃ bravīmi nava tantrāṇi taveti, api tu navābhyastaṃ te tantramiti; bhiṣak brūyāt- na mayā navābhyastaṃ tantram, anekadhā'bhyastaṃ mayā tantramiti; etadvākchalam| sāmānyacchalaṃ nāma yathā- vyādhipraśamanāyauṣadhamityukte, paro brūyāt- sat satpraśamanāyeti kiṃ nu bhavānāha; san hi rogaḥ, sadauṣadhaṃ; yadi ca sat satpraśamanāya bhavati, tatra sat kāsaḥ, sat kṣayaḥ, satsāmānyāt kāsaste kṣayapraśamanāya bhaviṣyatīti| etat sāmānyacchalam||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="56">chalamityādi| pariśaṭhamiti vañcanāpravṛttam| arthavadivābhāsata ityarthābhāsaḥ| etadeva vivṛṇoti- apārthakamityādi| apagatasamīcīnārthatvena vāgvastumātramityarthaḥ| chalaṃ hyabhipretārthādarthāntaraṃ parikalpya paravacanopaghātāya pratikalpyate| yaduktaṃ nyāye “vacanavighāto'rthavikalpopapattyā cchalam” (nyā. da. 1/2/10) iti| atra vākchale <note place="foot" type="variant" n="58">‘vākchalameva’ iti pā.</note> evopacāracchalaṃ nyāyoktaṃ sambhavati| sāmānyaśabdokte hyarthe vakturabhiprāyādarthāntarakalpanā vākchalaṃ; tena ‘mañcāḥ krośanti’ ityatrāpi mañcaśabdo mukhyaḥ san mañce vartate, upacārāttu mañcastheṣu puruṣeṣu mañcaśabdaprayoge sati ‘kathamacetanā mañcāḥ krośanti’?, ityākṣepo vākchala eva praviśatīti bhāvaḥ| navatantro'yamityādi vyaktam| sāmānyacchalalakṣaṇamatrānuktaṃ, tatra nyāyoktalakṣaṇameva jñeyaṃ; yathā- ‘sambhavato'rthasyātisāmānyayogādasambhūtārthakalpanā sāmānyacchalam’ (nyā. da. 1/2/13) iti| sat satpraśamāyeti satā sataḥ praśamaḥ kriyate iti tava matamiti kṛtvā cchalavādī pūrvapakṣaṃ karoti, tenāvivakṣitena sattvasāmānyena pratyavasthānāt <note place="foot" type="variant" n="59">‘pratyavasthānamupālambhaḥ pratiṣedhaḥ’ iti vātsyāyanaḥ</note> sāmānyacchalaṃ bhavati||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">athāhetuḥ- aheturnāmaprakaraṇasamaḥ, saṃśayasamaḥ, varṇyasamaśceti| tatra prakaraṇasamo nāmāheturyathā- anyaḥ śarīrādātmā nitya iti; paro brūyāt- yasmādanyaḥ śarīrādātmā, tasmānnityaḥ; śarīraṃ hyanityamato vidharmiṇā cātmanā <note place="foot" type="variant" n="60">‘cānena’ iti pā.</note> bhavitavyamityeṣa cāhetuḥ; nahi ya eva pakṣaḥ sa eva heturiti| saṃśayasamo nāmāheturya eva saṃśayahetuḥ sa eva saṃśayacchedahetuḥ; yathā- ayamāyurvedaikadeśamāha, kinnvayaṃ cikitsakaḥ syānna veti saṃśaye paro brūyāt- yasmādayamāyurvedaikadeśamāha tasmāccikitsako'yamiti, na ca saṃśayacchedahetuṃ viśeṣayati, eṣa cāhetuḥ; na hi ya eva saṃśayahetuḥ, sa eva saṃśayacchedaheturbhavati| varṇyasamo nāmāhetuḥ- yo heturvarṇyāviśiṣṭaḥ; yathā- kaścidbūyāt- asparśatvādbuddhiranityā śabdavaditi; atra varṇyaḥ śabdo buddhirapi varṇyā, tadubhayavarṇyāviśiṣṭatvādvarṇyasamo'pyahetuḥ||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="57">ahetuḥ <note place="foot" type="variant" n="61">‘aheturna sādhakaheturityarthaḥ’ iti pā.</note> asādhakaheturityarthaḥ| prakriyate sādhyatvenādhikriyata iti vyutpattyā prakaraṇaṃ pakṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="62">‘prakriyate sādhyate iti prakaraṇaṃ pakṣaḥ’ iti pā.</note>, tena samaḥ prakaraṇasamaḥ| anyaḥ śarīrādātmā nitya iti pratijñāyāṃ śarīrādanyatvaṃ nityatvaṃ cātmanaḥ sādhyam| ato vidharmiṇeti śarīrādanityādvidharmiṇā nityenetyarthaḥ| ya eva pakṣa ityanenānyatvaṃ ca śarīrādātmano na siddhamiti darśayati, sati hi nityatve cetanādhārasya śarīrādanyatvamapi sidhyati; cārvākapakṣe tu śarīrameva cetanamanityaṃ ceti taṃ pratyubhayamapi sādhyaṃ; na ca sādhyaṃ sādhanaṃ bhavati, asiddhatvāditi bhāvaḥ| ayamāyurvedaikadeśamāheti āyurvedaikadeśābhidhānaṃ cikitsakācikitsakagamakatvena saṃśayahetuḥ, ekadeśakathanaṃ hi śāstrānabhyāse'pi kutaścicchravaṇādapi bhavatīti bhāvaḥ| na saṃśayacchedahetuṃ viśeṣayatīti na saṃśayacchedahetuṃ viśiṣṭaṃ darśayatītyarthaḥ| eṣa cāheturiti yathokto heturahetuḥ saṃśayocchede ityarthaḥ| varṇyena sādhyena dṛṣṭānto'pyasiddhatvena sama iti varṇyasamaḥ| varṇyaḥ śabda iti asparśatvayogādanityatvena śabdo'pi sādhyaḥ, na ca sādhyo dṛṣṭānto bhavati| ubhayavarṇyāviśiṣṭatvāditi ubhayatra varṇye <note place="foot" type="variant" n="63">‘sādhye dṛṣṭānte ca’ iti pā.</note> dṛṣṭānte ca varṇyasya sādhyasya sādhyatvenāviśiṣṭatvādityarthaḥ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">athātītakālam- atītakālaṃ nāma yat pūrvaṃ vācyaṃ tat paścāducyate, tat kālātītatvādagrāhyaṃ bhavatīti; pūrvaṃ <note place="foot" type="variant" n="64">‘paraṃ’ iti pā.</note> vā nigrahaprāptamanigṛhya parigṛhya pakṣāntaritaṃ paścānnigṛhīte, tattasyātītakālatvānnigrahavacanamasamarthaṃ bhavatīti||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="58">yat pūrvaṃ vācyaṃ tat paścāducyate iti yathā nigamanamabhidhāya paścāt pratijñocyate| nigrahaprāptamiti nigrahaṇīyaṃ jñātam||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">athopālambhaḥ- upālambho nāma hetordoṣavacanaṃ; yathā- pūrvamahetavo hetvābhāsā vyākhyātāḥ||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="59">hetordoṣavacanamityanena kālātyayāpadiṣṭāsiddhayordvayorapīhānuktayorgrahaṇaṃ kartavyam; udāharaṇārthaṃ tvahetava uktāḥ| hetuvadābhāsanta iti hetvābhāsāḥ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">atha parihāraḥ- parihāro nāma tasyaiva doṣavacanasya pariharaṇaṃ; yathā- nityamātmani śarīrasthe jīvaliṅgānyupalabhyante, tasya cāpagamānnopalabhyante, tasmādanyaḥ śarīrādātmā nityaśceti||60||</seg> <seg type="unit" n="61">atha pratijñāhāniḥ- pratijñāhānirnāma sā pūrvaparigṛhītāṃ pratijñāṃ paryanuyukto yat parityajati, yathā prāk pratijñāṃ kṛtvā nityaḥ puruṣa iti, paryanuyuktastvāha- anitya iti||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="60-61">yathā nityamātmanītyādinā prakaraṇasamatvenoktahetau doṣamuddharati| nityamiti sarvadā| jīvaliṅgāni pratisandhānasmaraṇādīni| tasyāpagamānnopalabhyanta ityanena mṛtaśarīre cetanādyabhāvādanyadeva tatkāraṇamunnīyate, yadapagamānna cetayate mṛtaśarīraṃ, tasmādanyatvamātmanaḥ siddhaṃ, tataśca śarīrādanyatvāccharīravidharmitvena pūrvavyutpāditena nityatvamapi sidhyatītyāha- nityaśceti||60-61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">athābhyanujñā- abhyanujñā nāma sā ya iṣṭāniṣṭābhyupagamaḥ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">atha hetvantaraṃ- hetvantaraṃ nāma prakṛtahetau vācye yadvikṛtahetumāha||63||</seg> <seg type="unit" n="64">athārthāntaram- arthāntaraṃ nāmaikasmin vaktavye'paraṃ yadāha| yathā- jvaralakṣaṇe vācye pramehalakṣaṇamāha||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="62-64">iṣṭāniṣṭābhyupagamo yathā- “bhavān caura” ityukte svadoṣamaparihṛtya vacanaṃ- bhavānapi caura iti| etaddhi vacanaṃ svīyamaniṣṭaṃ cauratvaṃ parasya ceṣṭaṃ cauratvamabhyanujānāti| tadevaṃ vacanaṃ nyāye “matānujñā” śabdenocyate||62-64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">atha nigrahasthānaṃ- nigrahasthānaṃ nāma parājayaprāptiḥ; tacca trirabhihitasya vākyasyāparijñānaṃ pariṣadi vijñānavatyāṃ, yadvā ananuyojyasyānuyogo'nuyojyasya cānanuyogaḥ| pratijñāhāniḥ, abhyanujñā, kālātītavacanam, ahetuḥ, nyūnam, adhikaṃ, vyartham, anarthakaṃ, punaruktaṃ, viruddhaṃ, hetvantaram, arthāntaraṃ ca nigrahasthānam||65||</seg> <seg type="unit" n="66">iti vādamārgapadāni yathoddeśamabhinirdiṣṭāni bhavanti||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="65-66">nigrahasya parājayasya sthānamiva sthānaṃ kāraṇamiti nigrahasthānam| pariṣadi vijñānavatyāmityanena yadi pariṣattasya trirabhihitasyārthaṃ vijānāti, prativādī ca na jānāti, tadā tasya nigrahasthānaṃ bhavati| anyānapyuktāneva nigrahasthānatvenāha <note place="foot" type="variant" n="65">‘nigrahasthānatvena dharmeṇāha’ iti pā.</note> - ananuyojyasyānuyoga ityādi| ete ca vyākṛtā eva| atra cāpratibhādayo'pi nyāyoktā antarbhāvanīyā buddhimadbhiḥ, āyuvede tathāvidhopakārakatvābhāvādetat prapañcaviṣayamapi na prapañcitaṃ; nyāyavidāṃ tvetadanuktamapi sugamameva <note place="foot" type="variant" n="66">‘kṣamameva’ iti pā.</note>, tadavedināṃ ca manākprapañcoktamapi nālaṃ jñānāyetyalaṃ prapañcena||65-66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">vādastu khalu bhiṣajāṃ pravartamāno pravartetāyurveda eva, nānyatra| atra hi vākyaprativākyavistarāḥ kevalāścopapattayaḥ sarvādhikaraṇeṣu| tāḥ sarvāḥ samavekṣyāvekṣya sarvaṃ vākyaṃ brūyāt, nāprakṛtakamaśāstramaparīkṣitamasādhakamākulamavyāpakaṃ vā| sarvaṃ ca hetumadbrūyāt| hetumanto hyakaluṣāḥ sarva eva vādavigrahāścikitsite kāraṇabhūtāḥ, praśastabuddhivardhakatvāt; sarvārambhasiddhiṃ hyāvahatyanupahatā buddhiḥ||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="67">idānīṃ yathoktavāda evāyurvede āyurvedādhyāyibhiḥ kartavyaḥ, evambhūtasyaiva vādasya vivakṣitatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="67">‘vivakṣitasamyakjñānajanakatvāt’ iti pā.</note> samyagjñānajanakatvādityāha- vāda ityādi| atha kimarthaṃ vādaviṣayāḥ santītyāha- atra hītyādi| sarvādhikaraṇeṣu ‘santi’ iti śeṣaḥ| avyāpakaṃ <note place="foot" type="variant" n="68">‘ajñāpakaṃ ca’ iti pā.</note> veti brūyāditi pūrveṇa sambandhaḥ| vādo vigrahaḥ śarīramiva yeṣāṃ te vādavigrahā jalpabhedā vitaṇḍābhedāśca| praśastabuddhikartṛtvena kathaṃ vādaścikitsāyāṃ kāraṇaṃ bhavatītyāha- sarvetyādinā| na kevalaṃ cikitsāsiddhiṃ karotyanupahatā buddhiḥ, kintu sarvārambhasiddhiṃ karotītyarthaḥ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">imāni khalu tāvadiha kānicit prakaraṇāni bhiṣajāṃ jñānārthamupadekṣyāmaḥ| jñānapūrvakaṃ hi karmaṇāṃ samārambhaṃ praśaṃsanti kuśalāḥ| jñātvā hi kāraṇa-karaṇa-kāryayoni-kārya-kāryaphalānubandha-deśa-kāla-pravṛttyupāyān samyagabhinirvartamānaḥ kāryābhinirvṛttāviṣṭaphalānubandhaṃ kāryamabhinirvartayatyanatimahatā yatnena kartā||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="68">samprati buddhervardhanakāraṇatadvidyasambhāṣāvidhyabhidhānaprasaṅgeṇāyurvedopayuktakāraṇādyabhidhāyakānyapi prakaraṇāni buddhivardhanānyabhidhātuṃ pratijānīte- imānītyādi| jñānapūrvakamiti kartavyakāryānuguṇapadārthajñānapūrvakamityarthaḥ| yāni jñātvā kriyamāṇaṃ kāryaṃ sādhu bhavati tānyāha- jñātvā hītyādi| abhinirvartamāna iti ābhimukhyena vartamānaḥ| iṣṭaṃ tādātvikaṃ phalamanubandhaścāyatīyaphalaṃ yasya tadiṣṭaphalānubandham||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">tatra kāraṇaṃ nāma tad yat <note place="foot" type="variant" n="69">‘yaḥ’ iti pā.</note> karoti, sa eva hetuḥ, sa kartā||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="69">uktāni kāraṇādīni vyākaroti- tatretyādinā| yaditi kāraṇapratyavamarśānnapuṃsakam| karotīti svātantryeṇa karoti| teneha kāraṇaśabdena svatantrakāraṇaṃ kartṛlakṣaṇamucyate||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">karaṇaṃ punastad yadupakaraṇāyopakalpate kartuḥ kāryābhinirvṛttau prayatamānasya||70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="70">karaṇaṃ vivṛṇoti- karaṇaṃ punarityādi| upakaraṇāyeti kartuḥ sampādye kārye sannihitaṃ sahakāritayā vyāpriyate| kāryābhinirvṛttāviti kāryābhinirvṛttimuddiśya| yatamānasyeti yatnaṃ kurvataḥ| etena yaḥ kārye kāraṇāntaraprerakaḥ, sa <note place="foot" type="variant" n="70">‘svatantra iha kartā kāraṇaprerako bhavati, acetane tu kartṛvyapadeśaḥ svātantryāvivakṣayā bhāktaḥ’ iti pā.</note> cātra kartā kāraṇaśabdenocyate; yattu kartradhīnavyāpāre sādhakatamaṃ, tat karaṇam| kartṛtvaṃ ca tasyaiva mukhyaṃ yo hi buddhiprayatnayuktatvāditarakāraṇaprerako bhavati, acetane tu kartṛtvavyapadeśaḥ svātantryavivakṣayā bhāktaḥ||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">kāryayonistu sā yā vikriyamāṇā kāryatvamāpadyate||71||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="71">kāryasya yoniḥ samavāyikāraṇaṃ kāryayoniḥ| yetyādi yā yoniḥ kāraṇarūpā vikriyamāṇā rūpāntaramāpadyamānā kāryatvamāpadyate kāryarūpā bhavatītyarthaḥ| tatra ghaṭasya mṛttikā kāryayoniḥ; mṛdeva hyavasthāntaraprāptyā ghaṭo bhavati||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">kāryaṃ tu tadyasyābhinirvṛttimabhisandhāya kartā pravartate||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="72">abhinirvṛttimabhisandhāyeti kartavyatābuddhiṃ <note place="foot" type="variant" n="71">‘kartavyatāṃ buddhisthīkṛtya’ iti pā.</note> sthirīkṛtya||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">kāryaphalaṃ punastad yatprayojanā kāryābhinirvṛttiriṣyate||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="73">kāryaphalaśabdeneha tādātvikaṃ kāryaphalaṃ jñeyaṃ, yathā- kumbhakārasya ghaṭakaraṇe tanmūlyaprāptiḥ; anubandhastvāyatīyaṃ phalaṃ, yathā- ghaṭamūlyaviniyogaḥ kuṭumbapoṣaṇādau||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">anubandhaḥ khalu sa yaḥ kartāramavaśyamanubadhnāti kāryāduttarakālaṃ kāryanimittaḥ śubho vā'pyaśubho bhāvaḥ||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="74">anubadhnātīti uttarakālaṃ kartāramupatiṣṭhate| śubho vā'pyaśubho veti śubhasya kāryasya śubhaḥ, aśubhasya cāśubhaḥ||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">deśastvadhiṣṭhānam||75||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="75">deśastvadhiṣṭhānamiti kāryānuguṇo'nanuguṇo vā ādhārarūpo deśaḥ||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">kālaḥ punaḥ pariṇāmaḥ||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="76">pariṇāma iti pariṇāmī ṛtvayanādirūpaḥ kālaḥ| tena nityagaṃ kālaṃ nirasyati, tasya sarvasādhāraṇatvena kāryaṃ pratyanapekṣaṇīyatvāt||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">pravṛttistu khalu ceṣṭā kāryārthā; saiva kriyā, karma, yatnaḥ, kāryasamārambhaśca||77||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="77">pravṛtteśceṣṭādiśabdāḥ paryāyā eva lakṣaṇam||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">upāyaḥ punastrayāṇāṃ kāraṇādīnāṃ sauṣṭhavamabhividhānaṃ <note place="foot" type="variant" n="72">‘abhisandhānaṃ’ iti pā.</note> ca samyak kāryakāryaphalānubandhavarjyānāṃ, kāryāṇāmabhinirvartaka ityatastūpāyaḥ <note place="foot" type="variant" n="73">‘kāryakāryaphalānubandhopāyavarjyānāṃ teṣāṃ, taddhi kāryāṇāmabhinivartakamityatastūpāyaḥ’ iti pā.</note>; kṛte nopāyārtho'sti, na ca vidyate tadātve, kṛtāccottarakālaṃ phalaṃ, phalāccānubandha iti||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="78">upāyamāha- upāyaḥ punarityādi| sauṣṭhavamiti suṣṭhutvaṃ kartrādīnāṃ kāryānuguṇayogitvamityarthaḥ| abhividhānaṃ ca samyagiti kāraṇādīnāṃ kāryānuguṇyenāvasthānaṃ, yathā- bheṣajasya śirovirecanakārakasya tāpanapicudānamityādi; yathā vā paṭakāraṇānāṃ tantvādīnāṃ paṭavāpanayogyatayā'vasthānam| etaccopāyarūpaṃ sauṣṭhavamabhividhānaṃ ca kāryāditrikarahitānāṃ kāraṇādīnāṃ jñeyamityāha- kāryetyādi| upāyasya svarūpāntaramāha <note place="foot" type="variant" n="74">‘svarūpāntaramupādeyamāha’ iti pā.</note> - kāryāṇāmabhinirvartaka ityatastūpāya iti| asatyupāye kāraṇādīni kāryaṃ na kurvantītyarthaḥ| atha kathaṃ kāryādiṣūpāyatvaṃ na sambhavatītyāha- kṛta ityādi| upāyo hi kāryakārakaḥ, tatra kṛte utpanne kārye nopāyārtho'sti, na hi kṛtaṃ punaḥ kriyate; tena kāryagatamapyupāyatvaṃ na punaḥ kāryotpāde svīkurmaḥ| athānutpanne kārye upāyarūpatā bhaviṣyatītyāha- na ca vidyate tadātve; ‘kāryam’ iti śeṣaḥ; tadātve kāryotpatteḥ pūrvaṃ kāryameva nāsti, tena tadātve'pyupāyatvaṃ kāryasya nāstīti| yadā ca kārya evopāyatvamupāyottarakālīnatvena nāsti tadā kāryottarakālajayoḥ phalānubandhayorapi upāyārtho nāstītyāha- kṛtāccottarakālamityādi||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">etaddaśavidhamagre parīkṣyaṃ, tato'nantaraṃ kāryārthā pravṛttiriṣṭā| tasmādbhiṣak kāryaṃ cikīrṣuḥ prāk kāryasamārambhāt parīkṣayā kevalaṃ parīkṣyaṃ parīkṣya karma samārabheta kartum||79||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="79">upasaṃharati- etadityādi||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">tatra cedbhiṣagabhiṣagvā bhiṣajaṃ kaścidevaṃ khalu pṛcched- vamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanāni prayoktukāmena bhiṣajā katividhayā parīkṣayā katividhameva parīkṣyaṃ, kaścātra parīkṣyaviśeṣaḥ, kathaṃ ca parīkṣitavyaḥ, kimprayojanā ca parīkṣā, kva ca vamanādīnāṃ pravṛttiḥ, kva ca nivṛttiḥ, pravṛttinivṛttilakṣaṇasaṃyoge ca kiṃ naiṣṭhikaṃ, kāni ca vamanādīnāṃ bheṣajadravyāṇyupayogaṃ gacchantīti||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="80">sampratyuktaṃ kāraṇādidaśakaṃ vaidyopayuktabhiṣagādidṛṣṭāntena darśayituṃ tatra cedityādiprakaraṇamārabhate| abhiṣagveti kiñcidbhiṣagityarthaḥ| katividhaṃ parīkṣyamiti katiprakāraṃ parīkṣaṇīyam| pravṛttinivṛttilakṣaṇasaṃyoga iti pravṛttyanuguṇanivṛttyanuguṇayorlakṣaṇayorekatra melake| kiṃ naiṣṭhikamiti niṣṭhā niścayastadbhavaṃ naiṣṭhikaṃ; kiṃ niścayena kartavyamityarthaḥ||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">sa evaṃ pṛṣṭo yadi mohayitumicchet, brūyādenaṃ- bahuvidhā hi parīkṣā tathā parīkṣyavidhibhedaḥ, katamena vidhibhedaprakṛtyantareṇa bhinnayā parīkṣayā kena vā vidhibhedaprakṛtyantareṇa parīkṣyasya bhinnasya bhedāgraṃ bhavān pṛcchatyākhyāyamānaṃ <note place="foot" type="variant" n="75">‘icchatyākhyāyamānaṃ’ iti pā.</note>; nedānīṃ bhavato'nyena vidhibhedaprakṛtyantareṇa bhinnayā parīkṣayā'nyena vā vidhibhedaprakṛtyantareṇa parīkṣyasya bhinnasyābhilaṣitamarthaṃ śrotumahamanyena parīkṣāvidhibhedenānyena vā vidhibhedaprakṛtyantareṇa parīkṣyaṃ bhittvā'nyathā''cakṣāṇa <note place="foot" type="variant" n="76">‘bhittvā'rthamācakṣāṇa’ iti pā.</note> icchāṃ pūrayeyamiti||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="81">yadi mohayitumicchediti yadi vigṛhyasambhāṣāpravṛttatvena mohayitumicchedityarthaḥ| tatheti bahuvidha ityarthaḥ| vidhirūpo bhedo vidhibhedaḥ, tasya prakṛtyantaramiti kāraṇāntaram| bhedāgramiti bhedaparimāṇaṃ, bhedaparimāṇaṃ ceha bhedasaṅkhyāpariccheda eva jñeyaḥ| ākhyāyamānamiti cchedaḥ| kimarthamevaṃ punaḥ pṛcchasītyākāṅkṣāyāmāha- nedānīmityādi| bhavato'nyathā śrotumabhilaṣitamarthamahamanyathā''cakṣāṇo na bhavata icchāṃ pūrayeyaṃ; tena tvameva tāvadviśeṣayitvā pṛccheti vākyārthaḥ| yadā tu, ‘vedānīṃ na pūrayeyam <note place="foot" type="variant" n="77">‘nedānīṃ pūrayeyaṃ’ iti pā.</note> ’ itipāṭhaḥ, tadā vedānīmityagre ācakṣāṇa icchāṃ na pūrayeyamiti yojyaṃ; kiṃvā, neti pūrveṇa yujyate| tena, katamena <note place="foot" type="variant" n="78">‘kena vidhibhedādinā''khyāyamānaṃ’ iti pā.</note> vidhibhedaprakṛtyantareṇākhyāyamānaṃ bhavānicchati, kena vā vidhibhedaprakṛtyantareṇākhyāyamānamicchati <note place="foot" type="variant" n="79">‘vidhibhedādinā''khyāyamānaṃ’ iti pā.</note> na, iti yojyam| idānīmityādi tu pūrvavadāśaṅkāyāṃ vacanam| etadviśeṣapṛcchayā pṛcchako vyākulo bhavatīti bhāvaḥ| parīkṣyasyārthaṃ bhavataḥ śrotumabhilaṣitamanyathā ācakṣāṇa iti yojanā||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">sa yaduttaraṃ brūyāttat samīkṣyottaraṃ vācyaṃ syādyathoktaṃ ca prativacanavidhimavekṣya; samyak <note place="foot" type="variant" n="80">‘avekṣya samyak| yadi tu na cainaṃ mohayitumicchet’ iti pā.</note> yadi tu brūyānna cainaṃ mohayitumicchet, prāptaṃ tu vacanakālaṃ manyeta, kāmamasmai brūyādāptameva nikhilena||82||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="82">tat samīkṣyeti tadvacanaṃ samīkṣya yadaupayikaṃ bhavati| yathoktaṃ prativacanavidhimityatraivādhyāye vigṛhyasambhāṣāvidhāvuktamavekṣyottaraṃ vācyam| pakṣāntaramāha- samyagityādi| samyagyadi tu brūyāditi yadi sandhāyasambhāṣāyāṃ brūyāt| prāptamiti ucitam, ucite <note place="foot" type="variant" n="81">‘anucite tu vacanakāle sandhyādau na vaktavyameva’ iti pā.</note> hi vacanakāle vaktavyameva; āptameveti yathārthamevetyarthaḥ||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">dvividhā tu khalu parīkṣā jñānavatāṃ- pratyakṣam, anumānaṃ ca| etaddhi dvayamupadeśaśca parīkṣā syāt| evameṣā dvividhā parīkṣā, trividhā vā sahopadeśena||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="83">tadeva yathārthamuttaraṃ pūrvapraśneṣu yathākrameṇāha- dvividhātvityādi| jñānavatāmityāptopadeśarūpaśāstrajanitajñānavatām| pakṣāntare parīkṣātraividhyamāha- etaddhītyādi| etacca parīkṣāyā dvaividhyaṃ traividhyaṃ vā trividharogaviśeṣavijñānīya eva vyākhyātam||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">daśavidhaṃ tu parīkṣyaṃ kāraṇādi yaduktamagre, tadiha bhiṣagādiṣu saṃsārya sandarśayiṣyāmaḥ- iha kāryaprāptau kāraṇaṃ bhiṣak, karaṇaṃ punarbheṣajaṃ, kāryayonirdhātuvaiṣamyaṃ, kāryaṃ dhātusāmyaṃ, kāryaphalaṃ sukhāvāptiḥ, anubandhaḥ khalvāyuḥ, deśo bhūmirāturaśca, kālaḥ punaḥ saṃvatsaraścāturāvasthā ca, pravṛttiḥ pratikarmasamārambhaḥ, upāyastu bhiṣagādīnāṃ sauṣṭhavamabhividhānaṃ <note place="foot" type="variant" n="82">‘abhisandhānaṃ’ iti pā.</note> ca samyak| ihāpyasyopāyasya viṣayaḥ pūrveṇaivopāyaviśeṣeṇa vyākhyātaḥ| iti kāraṇādīni daśa daśasu bhiṣagādiṣu saṃsārya sandarśitāni, tathaivānupūrvyaitaddaśavidhaṃ parīkṣyamuktaṃ ca||84||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="84">bhiṣagādiṣu saṃsāryeti bhiṣagādīni copayuktānyudāharaṇāni kṛtvā| dhātuvaiṣamyamiti viṣamatāṃ gatā dhātavaḥ; dhātava eva hi viṣamāmavasthāṃ parityajya samāvasthāmāpadyamānā ārogyākhyasya dhātusāmyasya samavāyikāraṇatayā kāryayonitāmāpadyante| sukhāvāptiriti arogyāvāptiḥ| uktaṃ ca- “sukhasañjñakamārogyaṃ” (sū.a.9) iti| āyuścānubandhaphalarūpaṃ yadyapyatra rogigataṃ na vaidyagataṃ, tathā'pi vaidyena kāṅkṣitatvādvaidyagatameva tadvijñeyam| tenānubandhalakṣaṇe kartāramabhipraitīti yaduktaṃ tadupapannam| kartā hyatra bhiṣak, tenāturagatamapyāyurbhiṣagapekṣitatvena bhiṣaja eva phalamiti jñeyam| pratikarma cikitsā| ihāpyasyetyādi| atrāpi kāryaphalānubandhavyatiriktānāṃ kāraṇādīnāṃ sauṣṭhavamabhividhānaṃ ca yathoktanyāyenopāya iti darśayati||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">tasya yo yo viśeṣo <note place="foot" type="variant" n="83">‘parīkṣyaviśeṣaḥ’ iti pā.</note> yathā yathā ca parīkṣitavyaḥ, sa tathā tathā vyākhyāsyate||85||</seg> <seg type="unit" n="86">kāraṇaṃ bhiṣagityuktamagre, tasya parīkṣā- bhiṣaṅnāma yo bhiṣajyati, yaḥ sūtrārthaprayogakuśalaḥ, yasya cāyuḥ sarvathā viditaṃ yathāvat| sa ca sarvadhātusāmyaṃ cikīrṣannātmānamevāditaḥ parīkṣeta guṇiṣu guṇataḥ kāryābhinirvṛttiṃ paśyan, kaccidahamasya kāryasyābhinirvartane samartho na veti; tatreme bhiṣagguṇā yairupapanno bhiṣagdhātusāmyābhinirvartane samartho bhavati; tadyathā- paryavadātaśrutatā, paridṛṣṭakarmatā, dākṣyaṃ, śaucaṃ, jitahastatā, upakaraṇavattā, sarvendriyopapannatā, prakṛtijñatā, pratipattijñātā ceti||86||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="85-86">kaśca parīkṣyaviśeṣaḥ? kathaṃ ca parīkṣitavyaḥ? iti praśnadvayottaraṃ dātumāha- tasyetyādi| yo yo viśeṣa iti kāraṇādīnāṃ yo yo dṛṣṭakarmatvādiḥ sajātīyādvaidyāturādestathā vijātīyācca bheṣajāderviśeṣa ityarthaḥ| yathā parīkṣitavya ityasyodāharaṇaṃ ‘kaccidahamasya’ ityevaṃ(prakāra)granthe vakṣyamāṇaṃ jñeyam| bhiṣajyati cikitsati| sarvatheti hitāhitasukhaduḥkhatvādinā| sa ceti kāraṇaṃ bhiṣaṅna pareṇa parīkṣaṇīyaḥ, kiṃ tvātmanā'pyātmānaṃ parīkṣeteti darśayati <note place="foot" type="variant" n="84">‘yathāvatsarvadhātusāmyamityādinā dhātusāmyasya cātra kāraṇaṃ bhiṣak na kevalaṃ pareṇa parīkṣaṇīyaḥ kiṃ tvātmanā'pyātmānaṃ parīkṣayediti darśayati’ iti pā.</note>| atha kathamātmānaṃ parīkṣetetyāha- guṇiṣvityādi| ātmānaṃ guṇayogatayā parīkṣetetyarthaḥ| guṇata iti hetau pañcamī| kacciditi icchāprakāśane| pratipattiḥ utpannāyāmāpadi jhaṭiti kartavyakaraṇam||85-86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">karaṇaṃ punarbheṣajam| bheṣajaṃ nāma tadyadupakaraṇāyopakalpate bhiṣajo dhātusāmyābhinirvṛttau prayatamānasya viśeṣataścopāyāntebhyaḥ| taddvividhaṃ vyapāśrayabhedāt- daivavyapāśrayaṃ, yuktivyapāśrayaṃ ceti| tatra daivavyapāśrayaṃ- mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi, yuktivyapāśrayaṃ- saṃśodhanopaśamane ceṣṭāśca dṛṣṭaphalāḥ| etaccaiva bheṣajamaṅgabhedādapi dvividhaṃ- dravyabhūtamḥ, adravyabhūtaṃ ca| tatra yadadravyabhūtaṃ tadupāyābhiplutam| upāyo nāma bhayadarśanavismāpanavismāraṇakṣobhaṇaharṣaṇabhartsanavadhabandhasvapnasaṃvāhanādiramūrto bhāvaviśeṣo yathoktāḥ siddhyupāyāścopāyābhiplutā <note place="foot" type="variant" n="85">gaṅgādharastu ‘upāyābhiplutāḥ’ iti na paṭhati</note> iti| yattu dravyabhūtaṃ tadvamanādiṣu yogamupaiti| tasyāpīyaṃ parīkṣā- idamevamprakṛtyaivaṅguṇamevamprabhāvamasmin deśe jātamasminnṛtāvevaṃ gṛhītamevaṃ nihitamevamupaskṛtamanayā ca mātrayā yuktamasmin vyādhāvevaṃvidhasya puruṣasyaivatāvantaṃ doṣamapakarṣatyupaśamayati vā, yadanyadapi caivaṃvidhaṃ bheṣajaṃ bhavettaccānena <note place="foot" type="variant" n="86">‘anenānyena vā’ iti pā.</note> viśeṣeṇa yuktamiti||87||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="87">viśeṣataścopāyāntebhya ityanena kāryayonipravṛttideśakālopāyebhyo'nyadyadyat karturupakaraṇaṃ bhavati tat karaṇamiti <note place="foot" type="variant" n="87">‘karaṇarūpaṃ’ iti pā.</note> darśayati| kāryayonirhi loke vikāryakarmatayā sādhakatamāt karaṇāt pṛthagucyate, pravṛttyupāyayostu kartṛkaraṇādidharmatvena na karaṇasañjñā, deśakālau tu na sādhakatamau; tenopāyāntebhyo yathoktaviśeṣeṇa yat karturupakaraṇaṃ bhavati, tat karaṇam| atra daivavyapāśrayayuktivyapāśrayadvaividhye tu sattvāvajayo'pi bheṣajamavaruddhaṃ jñeyaṃ; sattvāvajayo hi dṛṣṭadvāropakārī yuktivyapāśraye, tathā'dṛṣṭadvāropakārī tu daivavyapāśraye praviśati| ata evoktaṃ yuktivyapāśrayavyākaraṇe- ceṣṭāśca dṛṣṭaphalā iti| ceṣṭāśabdena manaśceṣṭā'pi sattvāvajayalakṣaṇā gṛhyate| punarauṣadhasya prakārāntareṇa dvaividhyamāha- aṅgabhedādityādi| aṅgaṃ śarīraṃ svarūpamiti yāvat; tena svarūpabhedādityarthaḥ| dravyabhūtaṃ dravyarūpam evamadravyarūpam| upāyābhiplutamiti upāyavyāptam, upāyagrahaṇagṛhītamiti yāvat| evaṃ manyate- bhayādayo'mūrtā bhāvā na sākṣādārogyakāraṇāni bhavanti, kiṃ tarhi śarīrasthitāneva vātādīn tathā kurvanti samatvenotpādyamānān yenārogyaṃ bhavati, na hyamūrtāni mūrtānāṃ śarīradhātūnāmutpattau samavāyikāraṇāni bhavanti; bheṣajaṃ tu dravyabhūtaṃ samaśarīrotpāde samavāyikāraṇaṃ bhavatyeva, tena dravyasyārogyaṃ prati sādhakatamatvaṃ sādhuḥ amūrtānāṃ tu bhayādīnāṃ na bheṣajavat sādhakatamatvamiti kṛtvā dravyajanya eva dhātusāmye teṣāmupāyatvaṃ yuktam| evaṃ sūkṣmayā buddhyā bhayādīnāmupāyatvaṃ, sthūlayā tu buddhyā bheṣajatvamapīti kṛtvā bhayādiṣu bheṣajavyavahāraścācāryābhimato dvividhabheṣaje'rthe'dravyabhūtabhayādigrahaṇādunnīyate <note place="foot" type="variant" n="88">‘dvividhameṣajatantre’ iti pā.</note>| na kevalamadravyabhūtaṃ bheṣajamupāyavyāptaṃ, kiṃ tvanye'pi paricārakādaya upāyagrahaṇagṛhītā evetyāha- yathoktāḥ siddhyupāyāśceti| yathoktāḥ siddhyupāyāḥ paricārakādayo'tra daśavidhaparīkṣye sākṣādanuktāste'pi upāyābhiplutā evetyarthaḥ| kiṃvā upāyābhiplutamiti upāyamiśritam| tatra bhayādyamūrtabheṣaja eva yathoktā upāyāḥ kāraṇādisauṣṭhavasamyagabhividhānarūpā adravyabhūtabheṣajapakṣagṛhītā ityarthaḥ| tena, bhayādiṣu tathopāyaśabdābhidheyeṣu ca adravyabhūtabheṣajaśabdaprayogo bhavatīti darśayati| ye tu ‘upāyāntābhiplutam’ iti paṭhanti, te deśakālāveva adravyabhūtabheṣajamiti vadanti; vadanti ca dravyaśabdena kvāthakalkādyupayojanīyaṃ dravyamucyate iti| etacca nātimanohāri| anena ceti sādhanabhūtena ca ‘evamprakṛtyā’ ityādinoktena tathā sādhyena ca ‘evaṃvidhasya puruṣasya’ ityādinoktena viśeṣeṇa <note place="foot" type="variant" n="89">‘viśeṣaṇena’ iti pā.</note> yuktamabhūdityarthaḥ||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">kāryayonirdhātuvaiṣamyaṃ, tasya lakṣaṇaṃ vikārāgamaḥ| parīkṣā tvasya vikāraprakṛteścaivonātiriktaliṅgaviśeṣāvekṣaṇaṃ vikārasya ca sādhyāsādhyamṛdudāruṇaliṅgaviśeṣāvekṣaṇamiti||88||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="88">tasya lakṣaṇaṃ dhātuvaiṣamyasya pratyātmarūpamityarthaḥ| vikāraprakṛteriti vikārakāraṇasya doṣasyetyarthaḥ||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">kāryaṃ dhātusāmyaṃ, tasya lakṣaṇaṃ vikāropaśamaḥ| parīkṣā tvasya- rugupaśamanaṃ, svaravarṇayogaḥ, śarīropacayaḥ, balavṛddhiḥ, abhyavahāryābhilāṣaḥ, rucirāhārakāle, abhyavahṛtasya cāhārasya kāle samyagjaraṇaṃ, nidrālābho yathākālaṃ, vaikāriṇāṃ ca svapnānāmadarśanaṃ, sukhena ca pratibodhanaṃ, vātamūtrapurīṣaretasāṃ muktiḥ, sarvākārairmanobuddhīndriyāṇāṃ cāvyāpattiriti||89||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="89">sarvākārairiti sarvaśubhalakṣaṇaiḥ||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">kāryaphalaṃ sukhāvāptiḥ, tasya lakṣaṇaṃ- manobuddhīndriyaśarīratuṣṭiḥ||90||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="90">sukhāvāptiriti ātmaguṇasukhaprāptiḥ||90||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">anubandhastu khalvāyuḥ, tasya lakṣaṇaṃ- prāṇaiḥ saha saṃyogaḥ||91||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="91">prāṇaiḥ saha saṃyoga iti prāṇalakṣaṇena vāyunā <note place="foot" type="variant" n="90">‘cātmanā’ iti pā.</note> yoga ityarthaḥ| tena prāṇaśabdasyāyuṣo bhinnārthatvāllakṣyalakṣaṇayorabhedaḥ <note place="foot" type="variant" n="91">‘bhinnatvāt’ iti pā.</note>||91||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">deśastu bhūmirāturaśca||92||</seg> <seg type="unit" n="93">tatra bhūmiparīkṣā āturaparijñānahetorvā syādauṣadhaparijñānahetorvā| tatra tāvadiyamāturaparijñānahetoḥ| tadyathā- ayaṃ kasmin bhūmideśe jātaḥ saṃvṛddho vyādhito vā; tasmiṃśca bhūmideśe manuṣyāṇāmidamāhārajātam, idaṃ vihārajātam, idamācārajātam, etāvacca balam, evaṃvidhaṃ sattvam, evaṃvidhaṃ sātmyam, evaṃvidho doṣaḥ, bhaktiriyam, ime vyādhayaḥ, hitamidam, ahitamidamiti prāyograhaṇena <note place="foot" type="variant" n="92">yogīndranāthasenastu ‘prāyograhaṇena’ iti na paṭhati</note>| auṣadhaparijñānahetostu kalpeṣu bhūmiparīkṣā vakṣyate||93||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="92-93">kramaprāptaṃ deśamāha- deśa ityādi| āturaśabdeneha śaṅkyamānāturyatayā svasthavṛttopapādanīyaḥ svastho'pi gṛhyate| so'pi parīkṣyata eva svasthavṛttaprayogārtham| pariśabdo viśeṣārthaḥ, tenāturasya sakaladeśakṛtaviśeṣeṇa jñānamāturaparijñānam| evaṃ bheṣajaparijñāne'pi deśakṛtaviśeṣajñānaṃ parijñānaṃ boddhavyam| saṃvṛddha iti vardhitaḥ| evaṃvidhaṃ sātmyamiti okasātmyamityarthaḥ| idaṃ hitamityanena ca deśāpekṣayā viparītaguṇasātmyaṃ brūte| prāyograhaṇeneti cchedaḥ, prāyograhaṇena naikāntataḥ <note place="foot" type="variant" n="93">‘naikāntena’ iti pā.</note> parīkṣeteti yojanā| prāyaḥśabdena ca deśenāhārādyanumānaṃ na niścitaṃ kiṃ tu prāyobhāvīti darśayati| kalpeṣviti madanādikalpeṣu| tatra ca yadyapi prathama eva kalpe bhūmiparīkṣā vaktavyā, tathā'pyantarakalpeṣvapi tadarthasyātideśena kathanādbahuvacanaṃ kṛtam, uttarakalpavaktavyānyapi hi dravyāṇi yathokta eva deśe grāhyāṇīti darśanārtham||92-93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">āturastu khalu kāryadeśaḥ| tasya parīkṣā āyuṣaḥ pramāṇajñānahetorvā syād, baladoṣapramāṇajñānahetorvā| tatra tāvadiyaṃ baladoṣapramāṇajñānahetoḥ; doṣapramāṇānurūpo hi bheṣajapramāṇavikalpo <note place="foot" type="variant" n="94">‘bheṣajapramāṇaviśeṣaḥ’ iti pā.</note> balapramāṇaviśeṣāpekṣo bhavati| sahasā hyatibalamauṣadhamaparīkṣakaprayuktamalpabalamāturamatipātayet; na hyatibalānyāgneyavāyavīyānyauṣadhānyagnikṣāraśastrakarmāṇi vā śakyante'lpabalaiḥ soḍhum; asahyātitīkṣṇavegatvāddhitāni sadyaḥprāṇaharāṇi syuḥ| etaccaiva kāraṇamapekṣamāṇā hīnabalamāturamaviṣādakarairmṛdusukumāraprāyairuttarottaragurubhiravibhramairanātyayikaiścopacarantyauṣadhaiḥ; viśeṣataśca nārīḥ, tā hyanavasthitamṛduvivṛtaviklavahṛdayāḥ prāyaḥ sukumāryo'balāḥ parasaṃstabhyāśca| tathā balavati balavadvyādhiparigate svalpabalamauṣadhamaparīkṣakaprayuktamasādhakameva bhavati| tasmādāturaṃ parīkṣeta prakṛtitaśca, vikṛtitaśca, sārataśca, saṃhananataśca, pramāṇataśca, sātmyataśca, sattvataśca, āhāraśaktitaśca, vyāyāmaśaktitaśca, vayastaśceti, balapramāṇaviśeṣagrahaṇahetoḥ||94||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="94">bhūmirūpaṃ deśamabhidhāyāturarūpamāha- āturastu khalvityādi| kāryadeśa iti kartavyadhātusāmyādhāra ityarthaḥ| balasya doṣasya ca pramāṇaṃ baladoṣapramāṇam| iyamiti agre ‘tasmādāturaṃ parīkṣeta’ ityādigranthavakṣyamāṇā| atha kimarthaṃ baladoṣapramāṇaparīkṣā kartavyetyāha- doṣapramāṇetyādi| doṣapramāṇāpekṣayā bheṣajapramāṇaṃ kriyate, tenaiva samyak sādhyasiddhiryasmādbhavati tasmādbalapramāṇaparīkṣā śarīrasya kartavyeti prakaraṇārthaḥ| balapramāṇaviśeṣāpekṣa iti yadi balavaccharīraṃ bhavati tadaiva doṣapramāṇāpekṣayā mahauṣadhapramāṇaṃ bhavati, viparyaye tu na bhavati| etadeva viparyayeṇa vyākaroti- sahasetyādi| alpabale rogiṇyaparīkṣakaprayuktamevātimātraṃ bheṣajaṃ bhavatītyuktaṃ, na tu parīkṣakaprayuktamiti| sadyaḥprāṇaharāṇi syuriti ‘alpabale’ ityarthādgṛhyate| aviṣādakaraṃ śarīramanasoraglānikaram| uttarottaraṃ pramāṇalakṣaṇagurutvaṃ <note place="foot" type="variant" n="95">‘prayojanatvabahutvalakṣaṇaṃ gurutvaṃ yeṣāṃ’ iti pā.</note> yeṣāṃ, taiḥ| tena yadi durbale mahādoṣaḥ, sa ca bhūrimātrabheṣajasādhyastathā'pi tadātvavyāpattibhayānna sahasā bheṣajabhūyastvaṃ kartavyaṃ, kintūttarottaramabhyāsavaśādbalamapekṣya bheṣajabhūyastvaṃ kartavyamiti darśayati| avibhramairiti pākakāle'pyavaikārikaiḥ| anātyayikairiti na mahāvipattikaraiḥ| yathoktaguṇaṃ bheṣajaṃ viśeṣeṇa strīṇāṃ kartavyamityāha- viśeṣata ityādi| hṛdayaśabdena hṛdayasthaṃ mana iti jñeyam| mṛduvivṛtam agambhīram| viklavaṃ stokakleśābhibhavanīyam, anena ca durbalacetastvamuktam| parasaṃstabhyāḥ na svayamātmānaṃ sattvabalāt stambhayanti| tathetyādinā svalpapramāṇabheṣajadoṣamāha| balavadyādhiparigate iti vacanena ya eva balavān vyādhirbalavataḥ sa evānalpabheṣajāsādhyaḥ; yastu balavato'pyalpabalaḥ so'lpabheṣajasādhya eva| parīkṣāhetumabhidhāya yathā śarīraṃ parīkṣaṇīyaṃ tadāha- tasmādityādi| balapramāṇaviśeṣagrahaṇahetorityatra dehabalaṃ doṣabalaṃ ca sāmānyena gṛhyate| yena vikṛtitaḥ śarīrajñānaṃ doṣabalajñānahetorbhavati, tadeva ‘prakṛtyādīnāṃ vikṛtivarjyānāṃ’ ityādinā vakṣyati| kiṃvā balaṃ śarīrabalamevocyate; tatra ca vikṛtibalenāpi śarīrabalaṃ budhyata iti kṛtvā iha sāmānyenoktam, uttaratra tu vikṛtyā doṣapramāṇaṃ prāyo vijñāyata iti kṛtvā ‘vikṛtibalatraividhyena doṣabalatraividhyamanumīyate <note place="foot" type="variant" n="96">‘doṣabalaṃ trividhamanumīyate’ iti pā.</note> ’ ityuktam||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">tatra prakṛtyādīn bhāvānanuvyākhyāsyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="97">‘tatreme prakṛtyādayo bhāvāḥ’ iti pā.</note>| tadyathā- śukraśoṇitaprakṛtiṃ, kālagarbhāśayaprakṛtiṃ, āturāhāravihāraprakṛtiṃ, mahābhūtavikāraprakṛtiṃ ca garbhaśarīramapekṣate| etāni <note place="foot" type="variant" n="98">‘etā hi’ iti pā.</note> hi yena yena doṣeṇādhikenaikenānekena <note place="foot" type="variant" n="99">‘doṣeṇaikenādhikena samena vā'nubadhyante’ iti pā.</note> vā samanubadhyante, tena tena doṣeṇa garbho'nubadhyate; tataḥ sā sā doṣaprakṛtirucyate manuṣyāṇāṃ garbhādipravṛttā| tasmācchleṣmalāḥ prakṛtyā kecit, pittalāḥ kecit, vātalāḥ kecit, saṃsṛṣṭāḥ kecit, samadhātavaḥ kecidbhavanti| teṣāṃ hi lakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ||95||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="95">prakṛtimiti svabhāvam| etānīti śukrādīni| atra śukre śoṇite vā yādṛgavastho doṣastādṛggarbhe prakṛtirbhavati; tathā śukraśoṇitamelakakāle ṛturūpe yo doṣa utkaṭo bhavati, sa prakṛtimārabhate; evaṃ garbhāśayasthaśca doṣaḥ; māturāhāravihārau tatkālīnau yaddoṣakaraṇasvabhāvau, sā ca prakṛtirgarbhaśarīre bhavati| eṣu ca prakṛtyārambhakeṣu kāraṇeṣu yadbalavadbhavati kāraṇāntarabṛṃhitaṃ ca, tadeva prakṛtyārambhakaṃ bhavati| kālādayaśca śukraśoṇitameva kurvantaḥ prakṛtijanakā bhavantīti tantrāntare śukraśoṇitagatadoṣeṇaiva prakṛtyutpādo darśitaḥ| garbhādipravṛtteti garbhasyādimelake pravṛttā| atra ca samairdoṣairvṛddhairgarbhajanmaiva na bhavatīti vikṛtadoṣatrayaprakṛteranabhidhānāditi jñeyam| prakṛtivikāraśca sūtrasthāna eva vyākṛtaḥ <note place="foot" type="variant" n="100">‘prakṛtaḥ’ iti pā.</note>||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">śleṣmā hi snigdhaślakṣṇamṛdumadhurasārasāndramandastimitaguruśītavijjalācchaḥ| tasya snehācchleṣmalāḥ snigdhāṅgāḥ, ślakṣṇatvācchlakṣṇāṅgāḥ, mṛdutvāddṛṣṭisukhasukumārāvadātagātrāḥ, mādhuryāt prabhūtaśukravyavāyāpatyāḥ, sāratvāt sārasaṃhatasthiraśarīrāḥ, sāndratvādupacitaparipūrṇasarvāṅgāḥ, mandatvānmandaceṣṭāhāravyāhārāḥ, staimityādaśīghrārambhakṣobhavikārāḥ, gurutvāt sārādhiṣṭhitāvasthitagatayaḥ, śaityādalpakṣuttṛṣṇāsantāpasvedadoṣāḥ, vijjalatvāt suśliṣṭasārasandhibandhanāḥ, tathā'cchatvāt prasannadarśanānanāḥ prasannasnigdhavarṇasvarāśca bhavanti| ta evaṅguṇayogācchleṣmalā balavanto vasumanto vidyāvanta ojasvinaḥ śāntā āyuṣmantaśca bhavanti||96||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="96">mṛdutvaṃ jalakṛtam| avadātagātrā iti mṛdutvādevāvadātatvam| aśīghraśabda ārambhādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate| sāragatayo na skhalanti, adhiṣṭhitagatayaḥ sarveṇa padena mahīmākrāmanti, avasthitagataya iti avasthitatvena na capalā gatirbhavati| prasanne darśanānane yasya sa tathā| vasumattvādi prakṛtirūpaṃ yadbhavati, tat prakṛtiprabhāvājjñeyam||96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">pittamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ dravaṃ visramamlaṃ kaṭukañca| tasyauṣṇyāt pittalā bhavantyuṣṇāsahā, uṣṇamukhāḥ, sukumārāvadātagātrāḥ <note place="foot" type="variant" n="101">‘śuṣkasukumārāvadātagātrāḥ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ| ‘śuṣkāsukumārāvadātagātrāḥ’ iti yogīndrasenasammataḥ pāṭhaḥ</note>, prabhūtavipluvyaṅgatilapiḍakāḥ, kṣutpipāsāvantaḥ, kṣipravalīpalitakhālityadoṣāḥ, prāyomṛdvalpakapilaśmaśrulomakeśāśca; taikṣṇyāttīkṣṇaparākramāḥ, tīkṣṇāgnayaḥ, prabhūtāśanapānāḥ, kleśāsahiṣṇavo, dandaśūkāḥ; dravatvācchithilamṛdusandhimāṃsāḥ, prabhūtasṛṣṭasvedamūtrapurīṣāśca; visratvāt prabhūtapūtikakṣāsyaśiraḥśarīragandhāḥ; kaṭvamlatvādalpaśukravyavāyāpatyāḥ; ta evaṅguṇayogāt pittalā madhyabalā madhyāyuṣo madhyajñānavijñānavittopakaraṇavantaśca bhavanti||97||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="97">dandaśūkāḥ punaḥ punarbhakṣaṇaśīlāḥ| prabhūtāśanatvaṃ tu bahubhakṣaṇatvena| prabhūtaḥ pūtiḥ kakṣāprabhṛtiṣu gandho yeṣāṃ te tathā||97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">vātastu rūkṣalaghucalabahuśīghraśītaparuṣaviśadaḥ| tasya raukṣyādvātalā rūkṣāpacitālpaśarīrāḥ pratatarūkṣakṣāmasannasaktajarjarasvarā <note place="foot" type="variant" n="102">‘bhinna’ iti pā.</note> jāgarūkāśca bhavanti, laghutvāllaghucapalagaticeṣṭāhāravyāhārāḥ, calatvādanavasthitasandhyakṣibhrūhanvoṣṭhajihvāśiraḥskandhapāṇipādāḥ, bahutvādbahupralāpakaṇḍarāsirāpratānāḥ, śīghratvācchrīghrasamārambhakṣobhavikārāḥ śīghratrāsarāgavirāgāḥ śrutagrāhiṇo'lpasmṛtayaśca, śaityācchītāsahiṣṇavaḥ pratataśītakodvepakastambhāḥ, pāruṣyāt paruṣakeśaśmaśruromanakhadaśanavadanapāṇipādāḥ, vaiśadyāt sphuṭitāṅgāvayavāḥ satatasandhiśabdagāminaśca bhavanti; ta evaṅguṇayogādvātalāḥ prāyeṇālpabalāścālpāyuṣaścālpāpatyāścālpasādhanāścālpadhanāśca bhavanti||98||</seg> <seg type="unit" n="99">saṃsargāt saṃsṛṣṭalakṣaṇāḥ||99||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="98-99">pratataḥ <note place="foot" type="variant" n="103">‘pratataḥ prabhūtaḥ’ iti pā.</note> prasṛtaḥ| sannaḥ hīnaḥ, saktaḥ baddhaḥ, jarjaraḥ bhagnapātradhvanisamaḥ| satatasandhiśabdagāmina iti sandhisphuṭanaśabdavantaḥ||98-99||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">sarvaguṇasamuditāstu samadhātavaḥ| ityevaṃ prakṛtitaḥ parīkṣeta||100||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="100">sarvaguṇasamuditā iti sarvaprakṛtiṣūktapraśastaguṇayuktāḥ; yaduktaṃ vāgbhaṭe- ‘samadhātuḥ samastāsu śreṣṭhā’ (vā.sū.a.1) iti| yadi ca praśastaguṇavān na syāt, na tadā śreṣṭhatvaṃ syāt| sāmyasthitāśca doṣāḥ sāmyaprabhāvādeva guṇān paraṃ kurvate, na doṣāniti jñeyam||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">vikṛtitaśceti vikṛtirucyate vikāraḥ| tatra vikāraṃ hetu-doṣa-dūṣya-prakṛti-deśa-kāla-balaviśeṣairliṅgataśca parīkṣeta, na hyantareṇa hetvādīnāṃ balaviśeṣaṃ vyādhibalaviśeṣopalabdhiḥ| yasya hi vyādherdoṣa-dūṣya-prakṛti-deśa-kāla-balasāmyaṃ bhavati, mahacca hetuliṅgabalaṃ, sa vyādhirbalavān bhavati; tadviparyayāccālpabalaḥ; madhyabalastu doṣadūṣyādīnāmanyatamasāmānyāddhetuliṅgamadhyabalatvāccopalabhyate||101||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="101">sāmyaṃ bhavatīti parasparatulyaguṇatā bhavati| mahacca hetuliṅgabalamiti hetavo liṅgāni ca balavanti bhūyāṃsi ca| anyatamasāmānyāditi doṣādīnāṃ yena kenacit sāmānye satītyarthaḥ||101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">sārataśceti sārāṇyaṣṭau puruṣāṇāṃ balamānaviśeṣajñānārthamupadiśyante; tadyathā- tvagraktamāṃsamedo'sthimajjaśukrasattvānīti||102||</seg> <seg type="unit" n="103">tatra snigdhaślakṣṇamṛduprasannasūkṣmālpagambhīrasukumāralomā saprabheva ca tvak tvaksārāṇām| sā sāratā sukhasaubhāgyaiśvaryopabhogabuddhividyārogyapraharṣaṇānyāyuṣyatvaṃ cācaṣṭe||103||</seg> <seg type="unit" n="104">karṇākṣimukhajihvānāsauṣṭhapāṇipādatalanakhalalāṭamehanaṃ snigdharaktavarṇaṃ śrīmadbhrājiṣṇu raktasārāṇām| sā sāratā sukhamuddhatāṃ medhāṃ manasvitvaṃ saukumāryamanatibalamakleśasahiṣṇutvamuṣṇāsahiṣṇutvaṃ cācaṣṭe||104||</seg> <seg type="unit" n="105">śaṅkhalalāṭakṛkāṭikākṣigaṇḍahanugrīvāskandhodarakakṣavakṣaḥpāṇipādasandhayaḥ sthiraguruśubhamāṃsopacitā māṃsasārāṇām| sā sāratā kṣamāṃ dhṛtimalaulyaṃ vittaṃ vidyāṃ sukhamārjavamārogyaṃ balamāyuśca dīrghamācaṣṭe||105||</seg> <seg type="unit" n="106">varṇasvaranetrakeśalomanakhadantauṣṭhamūtrapurīṣeṣu viśeṣataḥ sneho medaḥsārāṇām| sā sāratā vittaiśvaryasukhopabhogapradānānyārjavaṃ sukumāropacāratāṃ cā caṣṭe||106||</seg> <seg type="unit" n="107">pārṣṇigulphajānvaratnijatrucibukaśiraḥparvasthūlāḥ sthūlāsthinakhadantāścāsthisārāḥ| te mahotsāhāḥ kriyāvantaḥ kleśasahāḥ sārasthiraśarīrā bhavantyāyuṣmantaśca||107||</seg> <seg type="unit" n="108">mṛdvaṅgā balavantaḥ snigdhavarṇasvarāḥ sthūladīrghavṛttasandhayaśca majjasārāḥ| te dīrghāyuṣo balavantaḥ śrutavittavijñānāpatyasammānabhājaśca bhavanti||108||</seg> <seg type="unit" n="109">saumyāḥ saumyaprekṣiṇaḥ kṣīrapūrṇalocanā iva praharṣabahulāḥ snigdhavṛttasārasamasaṃhataśikharadaśanāḥ prasannasnigdhavarṇasvarā bhrājiṣṇavo mahāsphicaśca śukrasārāḥ| te strīpriyopabhogā <note place="foot" type="variant" n="104">‘strīpriyāḥ priyopabhogāḥ’ iti pā.</note> balavantaḥ sukhaiśvaryārogyavittasammānāpatyabhājaśca bhavanti||109||</seg> <seg type="unit" n="110">smṛtimanto bhaktimantaḥ kṛtajñāḥ prājñāḥ śucayo mahotsāhā dakṣā dhīrāḥ samaravikrāntayodhinastyaktaviṣādāḥ suvyavasthitagatigambhīrabuddhiceṣṭāḥ kalyāṇābhiniveśinaśca sattvasārāḥ| teṣāṃ svalakṣaṇaireva guṇā vyākhyātāḥ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">tatra sarvaiḥ sārairupetāḥ puruṣā bhavantyatibalāḥ paramasukhayuktāḥ <note place="foot" type="variant" n="105">‘paramagauravayuktāḥ’ iti pā.</note> kleśasahāḥ sarvārambheṣvātmani jātapratyayāḥ kalyāṇābhiniveśinaḥ sthirasamāhitaśarīrāḥ susamāhitagatayaḥ sānunādasnigdhagambhīramahāsvarāḥ sukhaiśvaryavittopabhogasammānabhājo mandajaraso mandavikārāḥ prāyastulyaguṇavistīrṇāpatyāścirajīvinaśca||111||</seg> <seg type="unit" n="112">ato viparītāstvasārāḥ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">madhyānāṃ madhyaiḥsāraviśeṣairguṇaviśeṣā vyākhyātā bhavanti||113||</seg> <seg type="unit" n="114">iti sārāṇyaṣṭau puruṣāṇāṃ balapramāṇaviśeṣajñānārthamupadiṣṭāni bhavanti||114||</seg> <seg type="unit" n="115">kathaṃ nu śarīramātradarśanādeva bhiṣaṅmuhyedayamupacitatvādbalavān, ayamalpabalaḥ kṛśatvāt, mahābalo'yaṃ mahāśarīratvāt, ayamalpaśarīratvādalpabala iti; dṛśyante hyalpaśarīrāḥ kṛśāścaike balavantaḥ; tatra pipīlikābhāraharaṇavat siddhiḥ| ataśca sārataḥ parīkṣetetyuktam <note place="foot" type="variant" n="106">‘parīkṣetyuktaṃ’ iti pā.</note>||115||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="102-115">sārataścetyādau sāraśabdena viśuddhataro dhāturucyate| saprabheveti prabhāyuktā tvak| tvaksārāṇāmiti cchedaḥ| atheyaṃ sāratā kiṃ karotītyāha- sā sāratetyādi| evamanyatrāpi sā sāratetyādi vyākhyātavyam| śrīmaditi śobhāyuktam| aratniḥ kaphoṇikā| śikharadaśanā iti śobhanadaśanāḥ| strīpriya upabhogaḥ sambhogo yeṣāṃ te tathā| samare vikramya yudhyantīti samaravikrāntayodhinaḥ| svasthitā iti na parasthitāḥ| tulyaguṇavistīrṇāpatyā iti janitātmasadṛśāpatyāḥ| prāyaḥśabdo niyamena niṣedhayati| madhyānāmiti stokasārāṇām| madhyaiḥ sāraviśeṣairiti ye tatra sambhavanti sārāstadyuktaiḥ sāraguṇairityarthaḥ| upacitatvāditi sthūlatvāt| mahāśarīratvāditi atipramāṇaśarīratvāt| pipīlikābhāraharaṇavaditi svalpāḥ pipīlikā yathā sāraśarīratvena mahāntaṃ bhāraṃ nayanti, tathā'lpakṛśaśarīrā ityarthaḥ||102-115||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">saṃhananataśceti saṃhananaṃ, saṃhatiḥ <note place="foot" type="variant" n="107">‘saṅghātaḥ’ iti pā.</note>, saṃyojanamityeko'rthaḥ| tatra samasuvibhaktāsthi, subaddhasandhi, suniviṣṭamāṃsaśoṇitaṃ, susaṃhataṃ śarīramityucyate| tatra susaṃhataśarīrāḥ puruṣā balavantaḥ, viparyayeṇālpabalāḥ, madhyatvāt saṃhananasya madhyabalā bhavanti||116||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="116">saṃhatiriti nibiḍasandhānatetyarthaḥ||116||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">pramāṇataśceti śarīrapramāṇaṃ punaryathāsvenāṅgulipramāṇenopadekṣyate utsedhavistārāyāmairyathākramam| tatra pādau <note place="foot" type="variant" n="108">‘pādau caturdaśāṅgulau’ iti pā.</note> catvāri ṣaṭ caturdaśāṅgulāni, jaṅghe tvaṣṭādaśāṅgule ṣoḍaśāṅgulaparikṣepe ca, jānunī caturaṅgule ṣoḍaśāṅgulaparikṣepe, triṃśadaṅgulaparikṣepāvaṣṭādaśāṅgulāvūru, ṣaḍaṅguladīrghau vṛṣaṇāvaṣṭāṅgulapariṇāhau, śephaḥ ṣaḍaṅguladīrghaṃ pañcāṅgulapariṇāhaṃ, dvādaśāṅgulipariṇāho bhagaḥ, ṣoḍaśāṅgulavistārā kaṭī, daśāṅgulaṃ bastiśiraḥ, daśāṅgulavistāraṃ dvādaśāṅgulamudaraṃ, daśāṅgulavistīrṇe dvādaśāṅgulāyāme pārśve, dvādaśāṅgulaṃ stanāntaraṃ, dvyaṅgulaṃ stanaparyantaṃ, caturviśatyaṅgulaviśālaṃ dvādaśāṅgulotsedhamuraḥ, dvyaṅgulaṃ <note place="foot" type="variant" n="109">‘tryaṅgulaṃ’ iti pā.</note> hṛdayam, aṣṭāṅgulau skandhau, ṣaḍaṅgulāvaṃsau, ṣoḍaśāṅgulau prabāhū, pañcadaśāṅgulau prapāṇī, hastau dvādaśāṅgulau <note place="foot" type="variant" n="110">‘daśāṅgulau’ iti pā.</note>, kakṣāvaṣṭāṅgulau, trikaṃ dvādaśāṅgulotsedham, aṣṭādaśāṅgulotsedhaṃ pṛṣṭhaṃ, caturaṅgulotsedhā dvāviṃśatyaṅgulapariṇāhā śirodharā, dvādaśāṅgulotsedhaṃ caturviṃśatyaṅgulapariṇāhamānanaṃ, pañcāṅgulamāsyaṃ, cibukauṣṭhakarṇākṣimadhyanāsikālalāṭaṃ caturaṅgulaṃ, ṣoḍaśāṅgulotsedhaṃ dvātriṃśadaṅgulapariṇāhaṃ śiraḥ; iti pṛthaktvenāṅgāvayavānāṃ mānamuktam| kevalaṃ punaḥśarīramaṅguliparvāṇi caturaśītiḥ| tadāyāmavistārasamaṃ samucyate| tatrāyurbalamojaḥ sukhamaiśvaryaṃ vittamiṣṭāścāpare bhāvā bhavantyāyattāḥ pramāṇavati śarīre; viparyayastvato hīne'dhike vā||117||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="117">pramāṇataścetyādinā praśastaṃ pramāṇamaṅgāvayavānāmāha| pādau utsedhena catvāri, vistāreṇa ṣaṭ, dairghyeṇa caturdaśāṅgulānīti yathākramaṃ bhavataḥ| jaṅghā jānvadhastāducyate| parikṣepaḥ pariṇāhaḥ| jānuḥ jaṅghorusandhiḥ| pariṇāhaparimāṇaṃ ca yaducyate tanmadhyasthānasya, tenāsamapariṇāhamāneṣu jaṅghādiṣu madhyasthānametajjñeyam| kaṭhyā utsedhaparimāṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="111">‘hyūrdhvamparimāṇaṃ’ iti pā.</note> noktaṃ, tasyā utsedhasyorvantarādhisandhitvena pṛthagutsedhapramāṇasyāvidyamānatvāt| prabāhuraṃsādarvāk kaphoṇiparyantam| prapāṇiḥ kaphoṇyadhastāt| trikamiti gudāsthnaḥ prabhṛti kaṭīkapālordhvaparyantam| cibukaṃ ca oṣṭhaśca karṇau ca akṣimadhyaṃ ca nāsikā ca lalāṭaṃ ca prati prati caturaṅgulam| ṣaḍaṅgulotsedhaṃ śira iti pṛṣṭhamanu grīvāyā upari jñeyam| kevalamiti pādatalāt prabhṛti śiraḥparyantaṃ caturaśītyaṅgulaṃ bhavati, evaṃ sārdhatrihastapramāṇatvaṃ śarīrasya svahastena bhavati| atra ca pratyavayavotsedhena caturaśītyaṅgulādadhikaṃ yaccharīraṃ bhavati, tadavayavānāmavayavāntaradairdhyānupraviṣṭānāṃ grahaṇāt; tena pratyavayavadairdhyamānena na caturaśītyaṅgulaṃ gaṇanīyaṃ kiṃ tu samuditameva śarīram| tatra pādasyāṅgulāni catvāri, jaṅghāyā aṣṭādaśa, jānunaścatvāri, ūrvoraṣṭādaśa, pṛṣṭhasyāṣṭādaśa, grīvāyāścatvāri, śirasaḥ ṣaṭ, evaṃ caturaśītyaṅgulāni ghaṭante| suśrutena samaṃ yo'tra mānavirodhaḥ so'trāṅgulimānabhedācchamayitavyaḥ| tatra hi saviṃśamaṅguliśataṃ <note place="foot" type="variant" n="112">‘viṃśatyadhikaśatāṅgulaṃ’ iti pā.</note> puruṣamānamuktam| tena tatrāṅguli(la)mānamevālpaṃ jñeyam| āyāmavistārasamamiti yathoktapratyavayavāyāmavistārayuktaṃ; kiṃvā, yāvatā''yāmena caturaśītyaṅgulaṃ, tāvadyadi vistṛtabāhudvayapramāṇena ca vistāreṇa śarīraṃ bhavati, tadā āyāmavistārasamaṃ bhavati| tatreti yathoktapramāṇavati śarīre iti yojanīyam| hīne iti hīnapramāṇe| adhike iti adhikapramāṇe||117||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">sātmyataśceti sātmyaṃ nāma tadyat sātatyenopasevyamānamupaśete| tatra ye ghṛtakṣīratailamāṃsarasasātmyāḥ sarvarasasātmyāśca te balavantaḥ kleśasahāścirajīvinaśca bhavanti, rūkṣasātmyāḥ punarekarasasātmyāśca ye te prāyeṇālpabalā alpakleśasahā alpāyuṣo'lpasādhanāśca bhavanti, vyāmiśrasātmyāstu ye te madhyabalāḥ sātmyanimittato bhavanti||118||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="118">sātmyataścetyatra sātmyaśabdena okasātmyamucyate, prakṛtisātmyādīnāṃ bheṣajādiparīkṣayaiva parīkṣitatvāditi jñeyam| alpasādhanā iti alpabheṣajāḥ, ekarasasātmyānāṃ pañcarasā asātmyatvenāpathyā iti bhāvaḥ||118||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">sattvataśceti sattvamucyate manaḥ| taccharīrasya tantrakamātmasaṃyogāt| tat trividhaṃ balabhedena- pravaraṃ, madhyam, avaraṃ ceti; ataśca pravaramadhyāvarasattvāḥ puruṣā bhavanti| tatra pravarasattvāḥ sattvasārāste sāreṣūpadiṣṭāḥ, svalpaśarīrā hyapi te nijāgantunimittāsu mahatīṣvapi pīḍāsvavyathā <note place="foot" type="variant" n="113">‘pīḍāsvavyagrā’ iti pā.</note> dṛśyante sattvaguṇavaiśeṣyāt; madhyasattvāstvaparānātmanyupanidhāya <note place="foot" type="variant" n="114">‘paraṃ’ iti pā.</note> saṃstambhayantyātmanā''tmānaṃ parairvā'pi saṃstabhyante; hīnasattvāstu nātmanā nāpi paraiḥ sattvabalaṃ prati śakyante upastambhayituṃ, mahāśarīrā hyapi te svalpānāmapi vedanānāmasahā dṛśyante, sannihitabhayaśokalobhamohamānā raudrabhairavadviṣṭabībhatsavikṛtasaṅkathāsvapi ca paśupuruṣamāṃsaśoṇitāni cāvekṣya viṣādavaivarṇyamūrcchonmādabhramaprapatanānāmanyatamamāpnuvantyathavā maraṇamiti||119||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="119">tantrakamiti preraka dhārakaṃ ca| te sāreṣūpadiṣṭā iti ya eva sattvasārāsta eva pravarasattvā iti jñeyā ityarthaḥ| sattvaguṇavaiśeṣyāditi sattvaguṇena saṃstambhitavedanāvikāratvādavyathā iva dṛśyanta ityarthaḥ| parānātmanyupanidhāyeti paraṃ vedanāsahaṃ dṛṣṭvā, ‘cedayaṃ vedanāsahastadahamapi vedanāsaho bhavāmi’ iti kṛtvā vedanāṃ sahata ityarthaḥ||119||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">āhāraśaktitaśceti āhāraśaktirabhyavaharaṇaśaktyā jaraṇaśaktayā ca parīkṣyā; balāyuṣī hyāhārāyatte||120||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="120">jaraṇaśaktyā cetivacanādyo bahu bhuṅkte pariṇamayati ca, asāvāhāraśaktimānihocyate, na tu vastugapariṇatigṛhītaḥ||120||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">vyāyāmaśaktitaśceti vyāyāmaśaktirapi karmaśaktyā parīkṣyā| karmaśaktyā hyanumīyate balatraividhyam <note place="foot" type="variant" n="115">‘balaṃ trividham’</note>||121||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="121">karma bhāravahanādi, tatra śaktiḥ karmaśaktiḥ||121||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">vayastaśceti kālapramāṇaviśeṣāpekṣiṇī hi śarīrāvasthā vayo'bhidhīyate| tadvayo yathāsthūlabhedena <note place="foot" type="variant" n="116">‘yathāvasthābhedena’ iti pā.</note> trividhaṃ- bālaṃ, madhyaṃ, jīrṇamiti| tatra bālamaparipakvadhātumajātavyañjanaṃ sukumāramakleśasahamasampūrṇabalaṃ śleṣmadhātuprāyamāṣoḍaśavarṣaṃ, vivardhamānadhātuguṇaṃ punaḥ prāyeṇānavasthitasattvamātriṃśadvarṣamupadiṣṭaṃ; madhyaṃ punaḥ samatvāgatabalavīryapauruṣaparākramagrahaṇadhāraṇasmaraṇavacanavijñānasarvadhātuguṇaṃ balasthitamavasthitasattvamaviśīryamāṇadhātuguṇaṃ pittadhātuprāyamāṣaṣṭivarṣamupadiṣṭam; ataḥ paraṃ hīyamānadhātvindriyabalavīryapauruṣaparākramagrahaṇadhāraṇasmaraṇavacanavijñānaṃ bhraśyamānadhātuguṇaṃ vāyudhātuprāyaṃ krameṇa jīrṇamucyate āvarṣaśatam| varṣaśataṃ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle; santi ca punaradhikonavarṣaśatajīvino'pi manuṣyāḥ; teṣāṃ vikṛtivarjyaiḥ prakṛtyādibalaviśeṣairāyuṣo lakṣaṇataśca pramāṇamupalabhya vayasastritvaṃ vibhajet||122||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="122">vayaḥsvarūpamāha- kāletyādi| kālapramāṇaviśeṣāpekṣiṇīti kālasya pramāṇaviśeṣeṇa yogādbhavatītyarthaḥ| yathāsthūlabhedenetivacanād bālabālatarādyavasthābhedādadhikamapi vayo bhavatīti darśayati| bālo dvividhaḥ- aparipakvadhāturāṣoḍaśavarṣāt, tathā vardhamānadhāturātriśattamāt <note place="foot" type="variant" n="117">‘ātriṃśataṃ’ iti pā.</note>| tadetayorbālabhedayorupayuktatvena bhedamāha- tatretyādi| ṣoḍaśavarṣīyo hi bālo'lpamṛdubheṣajopacaryatvādinā śāstre vaktavyaḥ, tadūrdhvaṃ bālo'pi nālpabheṣajatvādinā tathopacaryate| krameṇeti naikadaiva, ṣaṣṭivarṣādūrdhvaṃ dhātvādihāniriti darśayati| asmin kāla iti kalau| athādhikavarṣaśatajīvināṃ kathaṃ vayastritvaṃ vibhaktavyamityāha- teṣāmityādi| prakṛtyādayo daśa parīkṣyā atraiva prakṛtivikṛtisāretyādinoktāḥ; atra vikṛtivarjyānāmityanena vikṛteḥ parityāgaḥ kṛtaḥ| tena prakṛtisārādīnāṃ balaviśeṣaiḥ pravarāvaramadhyabhedabhinnaprakṛtyādibhedena kṛtaiḥ pravarāvaramadhyarūpairāyuṣaḥ pramāṇaṃ pravarāvarādyupalabhya vayastritvaṃ vibhajanīyam| etena yasya prakṛtibalamuttamaṃ śleṣmaprakṛteḥ samaprakṛtervā tasyāyudīrghaṃ bhavati, hīne tu prakṛtibale hīnam; evaṃ sārādāvapi jñeyam| evaṃ vayaḥprakṛtyādīnāṃ sarveṣāmevottamena balena yuktaḥ sa śatādhikaṃ jīvati| tena, tasya viṃśativarṣādhikaśataṃ yadyāyurupalabhyate, tadā pūrvoktavayovibhāgānumānādāṣaṭtriṃśadvarṣāṇi sa bālo bhavati, dvisaptativarṣaśca <note place="foot" type="variant" n="118">‘dvisaptatiśca varṣāṇi’ iti pā.</note> sa madhyaḥ, śeṣe tu vṛddhaḥ; yastu prakṛtyādīnāṃ madhyamatvenālpāyuraśītivarṣo'vadhāryate, sa pañcaviṃśativarṣāṇi bālaḥ, pañcāśataṃ madhyaḥ, tato vṛddha ityādi vibhajanīyam| na kevalaṃ prakṛtyādinā''yuravadhāryaṃ, kintvāyurlakṣaṇairapi śarīrapratibaddhaiḥ śārīre vaktavyairityāha <note place="foot" type="variant" n="119">‘vaktavyam’ iti pāṭhaḥ</note> - āyuṣo lakṣaṇataśceti| āyurlakṣaṇenāpi vayo'vadhārya bālyādivayovibhāgaḥ kartavya ityarthaḥ| ayaṃ ca stokanyūnādhikaśatāyuṣāṃ bālyādivibhāgaḥ kartavyaḥ; yeṣāṃ tu viṃśativarṣādi paramāyuṣo mānaṃ na teṣāṃ tadanumānena vayobhedaḥ, te hyaprāptamadhyāvasthā eva mriyante||122||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">evaṃ prakṛtyādīnāṃ vikṛtivarjyānāṃ bhāvānāṃ pravaramadhyāvaravibhāgena balaviśeṣaṃ vibhajet| vikṛtibalatraividhyena tu doṣabalaṃ trividhamanumīyate| tato bhaiṣajyasya tīkṣṇamṛdumadhyavibhāgena traividhyaṃ vibhajya yathādoṣaṃ bhaiṣajyamavacārayediti||123||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="123">prakṛtyādivibhāgena śarīrabalaparīkṣāmuktāmupasaṃharati- evamityādi| doṣabalaṃ tu yathā śarīrarūpadeśaparīkṣayā parīkṣyaṃ tadāha- vikṛtibaletyādi||123||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">āyuṣaḥ pramāṇajñānahetoḥ punarindriyeṣu <note place="foot" type="variant" n="120">‘indriyasthāne’ iti pā.</note> jātisūtrīye ca lakṣaṇānyupadekṣyante||124||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="124">śarīrabaladoṣabalaparīkṣārthaṃ śarīraparīkṣāṃ pratijñātāmabhidhāya punarāyuḥ pramāṇajñānārthaṃ śarīraparīkṣāmatidiśati- āyuṣa ityādi| indriyeṣviti indriyasthānādhyāyeṣu| tatrendriye varṇādivikṛtyā riṣṭarūpayā hrasitamāyurjñātavyaṃ, jātisūtrīye śārīre ca janmapratibaddhairlakṣaṇairdīrghāyuṣṭvamalpāyuṣṭvaṃ ca jñātavyam <note place="foot" type="variant" n="121">‘vaktavyam’ iti pā.</note>||124||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">kālaḥ punaḥ saṃvatsaraścāturāvasthā ca| tatra saṃvatsaro dvidhā tridhā ṣoḍhā dvādaśadhā bhūyaścāpyataḥ pravibhajyate tattatkāryamabhisamīkṣya| atra khalu tāvat ṣoḍhā pravibhajya kāryamupadekṣyate- hemanto grīṣmo varṣāśceti śītoṣṇavarṣalakṣaṇāstraya ṛtavo bhavanti, teṣāmantareṣvitare sādhāraṇalakṣaṇāstraya ṛtavaḥ- prāvṛṭśaradvasantā iti| prāvṛḍiti prathamaḥ pravṛṣṭaḥ <note place="foot" type="variant" n="122">‘pravṛṣṭeḥ’ iti pā.</note> kālaḥ, tasyānubandho hi varṣāḥ| evamete saṃśodhanamadhikṛtya ṣaṭ vibhajyante ṛtavaḥ||125||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="125">deśaparīkṣāṃ samāpya kālaparīkṣāmāha- kāla ityādi| saṃvatsaro'yanabhedena dvividhaḥ, śītoṣṇavarṣabhedena trividhaḥ, ṛtubhedena ṣoḍhā, māsabhedena dvādaśadhā, pakṣabhedāccaturviṃśatidhā <note place="foot" type="variant" n="123">‘pakṣādibhedāttu bhūya iti jñeyam’ iti pā.</note>, praharādinā'nekadheti jñeyam| tattat kāryamiti ayanādijñeyabhedena sampādyaṃ kāryamityarthaḥ| sādhāraṇa iti anatiśītoṣṇavarṣaḥ| prāvṛṣaṃ vibhajate- prāvṛḍityādi| prathamapravṛṣṭaśabdenā''ṣāḍhaśrāvaṇāvucyete| etacca dvimāsamṛtubhedabhāgamādiṃ <note place="foot" type="variant" n="124">‘dvimāsabhāgartubhedamādiṃ’ iti pā.</note> kṛtvā śeṣamāsadvikena varṣādayo yathākramaṃ jñeyāḥ| ayaṃ ca ṛtukramo na rasotpattyādau, kintu śarīraśodhanapravṛttāveveti darśayatā ‘saṃśodhanamadhikṛtya’ ityuktam, evameva ca kramaṃ siddhau vakṣyati- “prāvṛṭ śukranabhau <note place="foot" type="variant" n="125">‘śucinabhau’ iti pā.</note> jñeyau śaradūrjasahau punaḥ| tapasyaśca madhuścaiva vasantaḥ śodhanaṃ prati” (si.a.6) iti| asminnṛtukrame śiśiro nāsti| ye tu bruvate- gaṅgāyā dakṣiṇakūle varṣā bahu bhavati tena tatra prāvṛḍādikramaḥ, gaṅgottarakūle śītaṃ bahu bhavati tena tatra hemantaśiśirau bhavataḥ; uktaṃ hi kāśyapena- yat- “bhūyo varṣati parjanyo gaṅgāyā dakṣiṇe jalam| tena prāvṛḍavarṣākhyau ṛtū teṣāṃ prakalpitau|| gaṅgāyā uttare kūle himavadambusaṅkule <note place="foot" type="variant" n="126">‘himavadaṅghrisaṅkule’ iti ‘himavaddhimasaṅkule’ iti ca pā.</note>| bhūyaḥ śītamatasteṣāṃ hemantaśiśirāvṛtū” iti| ettacca na, atra <note place="foot" type="variant" n="127">‘śabdabhedakṛto'yaṃ’ iti pā.</note> ‘saṃśodhanamadhikṛtya’ iti vacanāt| yadi deśakṛto'yaṃ <note place="foot" type="variant" n="128">‘toyānugatamārutasaṃsargopahateṣu gurupravṛttīni’ pā.</note> bhedaḥ syāttadā tameva bhedakaṃ brūyāt, na saṃśodhanam| tena, kāśyapoktadeśabhedena prāvṛḍādikramo na tāvadihābhimataḥ| avikalpakāśca śarīrauṣadhānāmiti na śarīrasya kṛtrimatāpāditaguṇena bhedakāḥ, tathauṣadhasya ca na pramāṇotkarṣāpakarṣabhedakārakā ityarthaḥ| vikalpakāśca śarīrauṣadhānāmiti yadā''tyayikatvenāvaśyakartavyā bhavanti vamanādayaḥ, tadauṣadhasya kṛtrimaguṇopadhānena yathāvakṣyamāṇena, tathā śarīrasya ca vikalpakā bhavanti||125||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">tatra sādhāraṇalakṣaṇeṣvṛtuṣu vamanādīnāṃ pravṛttirvidhīyate, nivṛttiritareṣu| sādhāraṇalakṣaṇā hi mandaśītoṣṇavarṣatvāt sukhatamāśca bhavantyavikalpakāśca śarīrauṣadhānām, itare punaratyarthaśītoṣṇavarṣatvādduḥkhatamāśca bhavanti vikalpakāśca śarīrauṣadhānām||126||</seg> <seg type="unit" n="127">tatra hemante hyatimātraśītopahatatvāccharīramasukhopapannaṃ bhavatyatiśītavātādhmātamatidāruṇībhūtamavabaddhadoṣaṃ ca, bheṣajaṃ punaḥ saṃśodhanārthamuṣṇasvabhāvamatiśītopahatatvānmandavīryatvamāpadyate, tasmāttayoḥ saṃyoge saṃśodhanamayogāyopapadyate śarīramapi ca vātopadravāya| grīṣme punarbhṛśoṣṇopahatatvāccharīramasukhopapannaṃ bhavatyuṣṇavātātapādhmātamatiśithilamatyarthapravilīnadoṣaṃ, bheṣajaṃ punaḥ saṃśodhanārthamuṣṇasvabhāvamuṣṇānugamanāttīkṣṇataratvamāpadyate, tasmāttayoḥ saṃyoge saṃśodhanamatiyogāyopapadyate śarīramapi pipāsopadravāya| varṣāsu tu meghajalāvatate gūḍhārkacandratāre dhārākule viyati bhūmau paṅkajalapaṭalasaṃvṛtāyāmatyarthopaklinnaśarīreṣu bhūteṣu vihatasvabhāveṣu ca kevaleṣvauṣadhagrāmeṣu toyatoyadānugatamārutasaṃsargād gurupravṛttīni vamanādīni bhavanti, gurusamutthānāni ca śarīrāṇi| tasmādvamanādīnāṃ nivṛttirvidhīyate varṣānteṣvṛtuṣu <note place="foot" type="variant" n="129">‘varṣābhāgānteṣu’ pā.</note>, na cedātyayikaṃ karma| ātyayike punaḥ karmaṇi kāmamṛtuṃ vikalpya kṛtrimaguṇopadhānena yathartuguṇaviparītena bheṣajaṃ saṃyogasaṃskārapramāṇavikalpenopapādya pramāṇavīryasamaṃ kṛtvā tataḥ prayojayeduttamena yatnenāvahitaḥ||127||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="126-127">yathā hemantādiṣu duḥkhatamatvaṃ bhavati tadāha- tatra hemanta ityādi| avabaddhadoṣamiti atibaddhadoṣam| tayoriti yathoktaśarīrabheṣajayoḥ| toyasya toyadānugatamārutasya ca saṃsargastasmāt| gurupravṛttīnīti guroryathā na sukhakāriṇī pravṛttirbhavati, tathā'syāpītyarthaḥ; kiṃvā bahupratividheyapravṛttīni gurupravṛttīni| gurusamutthānānīti <note place="foot" type="variant" n="130">‘gurusamutthānatamāni’ iti pā.</note> saṃśodhanakliṣṭāni śarīrāṇi tadā mahatā prayatnena cireṇa ca kālena prakṛtiṃ prāpnuvantītyarthaḥ| varṣānteṣviti hemantagrīṣmavarṣāsu| hemantādiṣvapyātyayike vyādhau saṃśodhanaṃ darśayannāha- na cedityādi| vikalpyeti alpaguṇayuktaṃ kṛtvā| kṛtrimaguṇopadhānaṃ yathā- śīte śītapratīkārārthamuṣṇasadanādikaraṇam; uktaṃ cānyatra- “śīte śītapratīkāramuṣṇe coṣṇanivāraṇam| kṛtvā kuryāt kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet”- (su.sū.a.35) iti| ṛtau pratīkāraṃ darśayitvā bheṣajapratīkāramāha- bheṣajamityādi| saṃyogavikalpo yathā- śīte trivṛtāyā uṣṇena gomūtreṇāloḍanaṃ; pramāṇavikalpo yathā- ayogapratīkārārthamatimātratrivṛddānamityādi| atra ca pramāṇavikalpastathā kartavyo yathā prāṇāvirodhaḥ syāt, tathā saṃyogavikalpaśca tathā kartavyo yathā viruddhavīryabheṣajamelako <note place="foot" type="variant" n="131">‘viruddhapramāṇabheṣajamelakaḥ kālaḥ syāt’ iti pā.</note> na syāditi darśayannāha- pramāṇavīryasamaṃ kṛtveti||126-127||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">āturāvasthāsvapi tu kāryākāryaṃ prati kālākālasañjñā; tadyathā- asyāmavasthāyāmasya bheṣajasyākālaḥ <note place="foot" type="variant" n="132">‘asya bheṣajasya kālaḥ, akālaḥ punarasya’ iti pā.</note>, kālaḥ punaranyasyeti; etadapi hi bhavatyavasthāviśeṣeṇa; tasmādāturāvasthāsvapi hi kālākālasañjñā| tasya parīkṣā- muhurmuhurāturasya sarvāvasthāviśeṣāvekṣaṇaṃ yathāvadbheṣajaprayogārtham| na hyatipatitakālamaprāptakālaṃ vā bheṣajamupayujyamānaṃ yaugikaṃ bhavati; kālo hi bhaiṣajyaprayogaparyāptimabhinirvartayati||128||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="128">āturāvasthālakṣaṇaṃ kālamāha- āturāvasthāsvityādi| tatrodāharaṇaṃ yathā- navajvare na kaṣāyakālaḥ, atikrāntaṣaḍahe <note place="foot" type="variant" n="133">‘atikrāntāṣṭāhe’ iti pā.</note> jvare kaṣāyakāla ityādi| bhaiṣajyaprayogaparyāptimiti bheṣajaprayogasādhyasiddhimityarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="134">‘bheṣajapravṛttisādhyasiddhimityarthaḥ’ iti pā.</note>||128||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">pravṛttistu pratikarmasamārambhaḥ| tasya lakṣaṇaṃ bhiṣagauṣadhāturaparicārakāṇāṃ kriyāsamāyogaḥ||129||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="129">kālamabhidhāya kramaprāptāṃ pravṛttimāha- pravṛttistvityādi| pratikarma cikitsā||129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">upāyaḥ punarbhiṣagādīnāṃ sauṣṭhavamabhividhānaṃ <note place="foot" type="variant" n="135">‘abhisandhānaṃ’ iti pā.</note> ca samyak| tasya lakṣaṇaṃ- bhiṣagādīnāṃ yathoktaguṇasampat deśakālapramāṇasātmyakriyādibhiśca siddhikāraṇaiḥ samyagupapāditasyauṣadhasyāvacāraṇamiti||130||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="130">pariśiṣṭamupāyamāha- upāya ityādi| yathoktaguṇasampadityanena sauṣṭhavamuktam||130||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">evamete daśa parīkṣyaviśeṣāḥ pṛthak pṛthak parīkṣitavyā bhavanti||131||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="131">evamityādinā tu samyagabhividhānaṃ brūte||131||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">parīkṣāyāstu khalu prayojanaṃ pratipattijñānam| pratipattirnāma yo vikāro yathā pratipattavyastasya tathā'nuṣṭhānajñānam||132||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="132">kiṃprayojanā parīkṣetyasyottaraṃ- parīkṣāyāstvityādi| pratipattiśabdārthaṃ vibhajate- ya ityādi| pratipattavya iti anuṣṭhānena yojayitavyaḥ||132||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">yatra tu khalu vamanādīnāṃ pravṛttiḥ, yatra ca nivṛttiḥ, tadvyāsataḥ siddhiṣūttaramupadekṣyāmaḥ||133||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="133">‘kva ca vamanādīnāṃ pravṛttiḥ, kva ca nivṛttiḥ’ ityasyottaramatideśenāha- yatra tvityādi||133||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">pravṛttinivṛttilakṣaṇasaṃyoge tu gurulāghavaṃ sampradhārya samyagadhyavasyedanyataraniṣṭhāyām| santi hi vyādhayaḥ śāstreṣūtsargāpavādairupakramaṃ prati nirdiṣṭāḥ| tasmādgurulāghavaṃ sampradhārya samyagadhyavasyedityuktam||134||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="134">‘pravṛttinivṛttilakṣaṇasaṃyoge kiṃ naiṣṭhikam’ ityasyottaraṃ- pravṛttītyādi| adhyavasyediti adhyavasāyaṃ kuryādityarthaḥ| anyataraniṣṭhāyāmiti anyatarapakṣavyavasthāyām| atra gurulāghave jñāte gurupratikriyāniścayo'nukto'pi jñāyate; tena śāstrakāreṇa guruvyādhipratīkāraniṣṭhāyāmadhyavasāyaṃ kuryāditi sākṣānna kṛtam| etadeva guruvyādhipratīkāraṃ laghuvyādhyupapādakena vacanabhaṅgyantareṇāha- santi hītyādi| samyagadhyavasyediti utsargalaghuṃ parityajyāpavādagurumupakramyatayā'dhyavasyet; balavantamupadravaṃ vetyādinā hi durbalaṃ parityajya balavaccikitsāmabhidhāsyati||134||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">yāni tu khalu vamanādiṣu bheṣajadravyāṇyupayogaṃ gacchanti tānyanuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavakuṭajakṛtavedhanaphalāni, phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavapatrapuṣpāṇi āragvadhavṛkṣakamadanasvādukaṇṭakapāṭhāpāṭalāśārṅgeṣṭāmūrvāsaptaparṇanaktamālapicumardapaṭolasuṣavīguḍūcī- citrakasomavalkaśatāvarīdvīpīśigrumūlakaṣāyaiḥ, madhukamadhūkakovidārakarvudāranīpavidulabimbīśaṇapuṣpīsadāpuṣpāpratyakpuṣpākaṣāyaiśca, elāhareṇupriyaṅgupṛthvīkākustumburutagaranaladahrīveratālīśośīrakaṣāyaiśca <note place="foot" type="variant" n="136">‘…tālīśagopīkaṣāyaiśca’ iti pā.</note>, ikṣukāṇḍekṣvikṣuvālikādarbhapoṭagalakālaṅkṛ(ṅka)takaṣāyaiśca, sumanāsaumanasyāyanīharidrādāruharidrāvṛścīrapunarnavāmahāsahākṣudrasahākaṣāyaiśca, śālmaliśālmalikabhadraparṇyelāparṇyupodikoddālakadhanvanarājādanopacitrāgopīśṛṅgāṭikākaṣāyaiśca, pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverasarṣapaphāṇitakṣīrakṣāralavaṇodakaiśca, yathālābhaṃ yatheṣṭaṃ vā'pyupasaṃskṛtya vartikriyācūrṇāvalehasnehakaṣāyamāṃsarasayavāgūyūṣakāmbalikakṣīropadheyānmodakānanyāṃśca bhakṣyaprakārān vividhānanuvidhāya yathārhaṃ vamanārhāya dadyādvidhivadvamanam| iti kalpasaṅgraho vamanadravyāṇām| kalpameṣāṃ vistāreṇottarakālamupadekṣyāmaḥ||135||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="135">samprati ‘kāni ca vamanādiṣu bheṣajadravyāṇi yogaṃ gacchanti’ ityasyottaraṃ- yānītyādī| śārṅgeṣṭā guñjā, somavalkaḥ khadiraḥ; suṣavī kāravellakaḥ| dvīpī kaṇṭakārī, dvīpiśatruriti pāṭhe śatāvarī jñeyā| vidulo vetasaḥ, śatapuṣpā ghaṇṭāravā, sadāpuṣpā raktārkaḥ <note place="foot" type="variant" n="137">‘arkapuṣpī kundo vā’ iti pā.</note>| kālaṅkṛto kāsamardaḥ <note place="foot" type="variant" n="138">‘ahiṃsrā’ iti pā.</note>, poṭagalo hoggalaḥ| sumanā jātī, saumanasyāyanī jātikalikā jātikoṣo vā| śālmaliko rohitakaḥ, svalpaśālmalirvā, bhadraparṇī bhādālī, elāparṇī rāsnā, uddālaḥ bahuvāraḥ, gopī sārivā| vartikriyā vartirūpadīrghabhakṣyakaraṇam| atra ‘āragvadhādi’ ‘madhvādi’ iti pṛthagvargakaraṇaṃ prāyaḥ samānaguṇatāṃ vicchedapāṭhena darśayituṃ kṛtam| kalpanaṃ kalpaḥ prayoga ityarthaḥ| uttarakālamiti kalpasthāne||135||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">virecanadravyāṇi tu śyāmātrivṛccaturaṅgulatilvakamahāvṛkṣasaptalāśaṅkhinīdantīdravantīnāṃ kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalāni yathāyogaṃ taistaiḥ kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalairvikliptāvikliptaiḥ , ajagandhāśvagandhājaśṛṅgīkṣīriṇīnīlinīklītakakaṣāyaiśca, prakīryodakīryāmasūravidalākampillakaviḍaṅgagavākṣīkaṣāyaiśca, pīlupriyālamṛdvīkākāśmaryaparūṣakabadaradāḍimāmalakaharītakībibhītakavṛścīrapunarnavāvidārigandhādikaṣāyaiśca, sīdhusurāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakamadirāmadhumadhūlakadhānyāmlakuvalabadarakharjūrakarkandhubhiśca, dadhidadhimaṇḍodaśvidbhiśca, gomahiṣyajāvīnāṃ ca kṣīramūtrairyathālābhaṃ yatheṣṭaṃ vā'pyupasaṃskṛtya vartikriyācūrṇāsavalehasnehakaṣāyamāṃsarasayūṣakāmbalikayavāgūkṣīropadheyān modakānanyāṃśca bhakṣyapra(vi)kārān vividhāṃśca <note place="foot" type="variant" n="139">‘bhakṣyaprakārān yathoktānanuvidhāya’ iti pā.</note> yogānanuvidhāya yathārhaṃ virecanārhāya dadyādvirecanam| iti kalpasaṅgraho virecanadravyāṇām| kalpameṣāṃ vistareṇa yathāvaduttarakālamupadekṣyāmaḥ||136||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="136">vikliptiḥ dravyāntarasaṃyogaḥ, avikliptiḥ kevalaprayogaḥ; tena vikliptāvikliptairiti saṃyuktāyuktairityarthaḥ| kṣīriṇī dugdhikā, klītakaṃ yaṣṭīmadhu| masūravidalā śyāmalatā| prathamaṃ tu śyāmā śyāmamūlā trivṛdevoktā||136||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">āsthāpaneṣu tu bhūyiṣṭhakalpāni dravyāṇi yāni yogamupayānti teṣu teṣvavasthāntareṣvāturāṇāṃ, tāni dravyāṇi nāmato vistareṇopadiśyamānānyaparisaṅkhyeyāni syuratibahutvāt; iṣṭaścānatisaṅkṣepavistaropadeśastantre, iṣṭaṃ ca kevalaṃ jñānaṃ, tasmādrasata eva tānyatra vyākhyāsyāmaḥ| rasasaṃsargavikalpavistaro <note place="foot" type="variant" n="140">‘rasasamavāyavikalpavistaraḥ’ iti pā.</note> hyeṣāmaparisaṅkhyeyaḥ, samavetānāṃ rasānāmaṃśāṃśabalavikalpātibahutvāt| tasmāddravyāṇāṃ caikadeśamudāharaṇārthaṃ raseṣvanuvibhajya rasaikaikaśyena ca nāmalakṣaṇārthaṃ ṣaḍāsthāpanaskandhā rasato'nuvibhajya vyākhyāstante||137||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="137">bhūyiṣṭhakalpānīti bahuprayogāṇi prāyaḥprayojyāni <note place="foot" type="variant" n="141">‘abhiprāyayojyāni’ iti pā.</note> ca| iṣṭaścānatisaṅkṣepavistaropadeśa iti anatisaṅkṣepavistareṇa śāstre kathanamiṣṭam| iṣṭaṃ ca kevalaṃ jñānamiti anatisaṅkṣepavistarābhidhānena yadanuktaṃ tasyāpi yathāsāmānyadvārā jñānaṃ bhavati tadapīṣṭaṃ granthakartuḥ śrotuścetyarthaḥ| tasmādrasata eveti rasaṃ prādhānyenoddiśya rasāśrayadravyasyānatisaṅkṣepavistāropadeśenetyarthaḥ| tānīti āsthāpanopayogīni dravyāṇi| atra ca rasadvārā nirdeśe'pi rasasaṃsargasyātibahutvena kṛtsnadravyanirdeśavadasaṅkhyeyatā syāditi kṛtvā ṣaḍbhireva rasairnirdeśaḥ kartavya āsthāpanopayogidravyāṇāmiti darśayannāha- rasetyādi| udāharaṇārthamiti madhurādirasasyādhārabhūtasya dravyasyodāharaṇārtham| raseṣvanuvibhajyeti raseṣu madhurādiṣu dravyāṇāmekadeśamādhāratayopadiśyetyarthaḥ| rasaikaikaśyeneti <note place="foot" type="variant" n="142">‘rasakaivalyeneti’ iti pā.</note> na rasasaṃsargeṇa| nāmalakṣaṇārthaṃ ṣaḍāsthāpanaskandhā iti sākṣāduktānāṃ jīvakādīnāṃ nāmārthaṃ, tathā anuktānāṃ madhurādidravyāṇāṃ tajjātīyatvena lakṣaṇārthamāsthāpanayogidravyasamūhā <note place="foot" type="variant" n="143">‘āsthāpanayogasamūhā’ iti pā.</note> vyākhyāsyanta iti; kiṃvā, nāmalakṣaṇārthamiti nāmajñānārtham| āsthāpyate'neneti āsthāpanaṃ jīvakādidravyaṃ; skandhaḥ samūhaḥ| rasato'nuvibhajyeti madhurādirasatayā nirdiśyetyarthaḥ||137||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">yattu ṣaḍvidhamāsthāpanamekarasamityācakṣate bhiṣajaḥ, taddurlabhatamaṃ saṃsṛṣṭarasabhūyiṣṭhatvāddravyāṇām| tasmānmadhurāṇi madhuraprāyāṇi madhuravipākāni madhuraprabhāvāṇi ca madhuraskandhe madhurāṇyeva kṛtvopadekṣyante, tathetarāṇi dravyāṇyapi||138||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="138">ayaṃ ca madhurādirasena dravyagaṇanirdeśo na madhurādyekarasasyaiva dravyasya saṅgraheṇa yathā parairākhyāyate tathā'smābhirapīṣyate, kintu yatra satyapi rasāntare madhurādayaḥ pradhānaṃ, yadvā dravyaṃ madhurādikāryakāri vipākaprabhāvāt <note place="foot" type="variant" n="144">‘vipākaprabhāvabalāt’ iti pā.</note>, tadapi madhurādigaṇa evāsmābhiḥ paṭhanīyamiti darśayannāha- yattvityādi| ekarasamiti śuddhaikarasam| madhuraprāyāṇīti utkṛṣṭamadhurarasāni| tathetarāṇīti amlādīni amlaprāyāṇi amlapākāni ca amlameva kṛtvopadekṣyāmaḥ; tathā lavaṇādiṣvapyevameva tathetarāṇītipadena darśayati||138||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="139">tadyathā- jīvakarṣabhakau jīvantī vīrā tāmalakī kākolī kṣīrakākolī mudgaparṇī māṣaparṇī śālaparṇī pṛśniparṇyasanaparṇī <note place="foot" type="variant" n="145">‘śaṇaparṇī’ iti gaṅgādharaḥ</note> madhuparṇī medā mahāmedā karkaṭaśṛṅgī śṛṅgāṭikā chinnaruhā cchatrā'ticchatrā śrāvaṇī mahāśrāvaṇī sahadevā viśvadevā śuklā kṣīraśuklā balā'tibalā vidārī kṣīravidārī kṣudrasahā mahāsahā ṛṣyagandhā'śvagandhā vṛścīraḥ punarnavā bṛhatī kaṇṭakārikorubūko moraṭaḥ śvadaṃṣṭrā saṃharṣā śatāvarī śatapuṣpā madhūkapuṣpī yaṣṭīmadhu madhūlikā mṛdvīkā kharjūraṃ parūṣakamātmaguptā puṣkarabījaṃ kaśerukaṃ rājakaśerukaṃ rājādanaṃ katakaṃ kāśmaryaṃ śītapākyodanapākī tālakharjūramastakamikṣurikṣuvālikā darbhaḥ kuśaḥ kāśaḥ śālirgundretkaṭakaḥ śaramūlaṃ rājakṣavakaḥ ṛṣyaproktā dvāradā bhāradvājī vanatrapuṣyabhīrupatrī haṃsapādī kākanāsikā kuliṅgākṣī kṣīravallī kapolavallī kapotavallī somavallī gopavallī madhuvallī ceti; eṣāmevaṃvidhānāmanyeṣāṃ ca madhuravargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā prakṣālya pānīyena suprakṣālitāyāṃ sthālyāṃ samāvāpya payasā'rdhodakenābhyāsicya sādhayeddarvyā satatamavaghaṭṭayan; tadupayuktabhūyiṣṭhe'mbhasi gataraseṣvauṣadheṣu payasi cānupadagdhe sthālīmupahṛtya suparipūtaṃ <note place="foot" type="variant" n="146">‘parisrutaṃ pūtaṃ’ iti pā.</note> payaḥ sukhoṣṇaṃ ghṛtatailavasāmajjalavaṇaphāṇitopahitaṃ bastiṃ vātavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt; śītaṃ tu madhusarpirbhyāmupasaṃsṛjya pittavikāriṇe vidhivaddadyāt| iti madhuraskandhaḥ||139||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="139">vīrā jālandharaṃ śākam| asa(śa)naparṇī aparājitā| madhuparṇī vikaṅkatam| chatrā <note place="foot" type="variant" n="147">‘indrā’ iti pā.</note> kokilākṣaḥ| aticchatrā aruṇakokilākṣaḥ| mahāśrāvaṇī alambuṣā| śuklā śarkarā| kṣīraśuklā bṛhacchṛṅgāṭikā <note place="foot" type="variant" n="148">‘trivṛt’ iti pā.</note>| kṣudrasahā kumārī| ṛṣyagandhā ṛṣyajāṅgalakaḥ, balābhedo vā| moraṭaḥ mūrvā| saṃharṣā bandākaḥ| madhukaparṇī madhukabhedaḥ| madhūlikā markaṭahastatṛṇam| rājādanaṃ veñculikīti <note place="foot" type="variant" n="149">‘ghalgulītikhyātā’ iti pā.</note> khyātam| kaśeruḥ ciñcoḍakaḥ| rājakaśeruḥ kaśerubhedaḥ| śītapākī śītalā| odanapākī nīlajhiṇṭī| ṛṣyaproktā balābhedaḥ| dvāradā śākataruḥ| bhāradvājī vanakārpāsī| vanatrapuṣī bṛhatphalā goḍumbā| abhīrupatrī śatāvarībhedaḥ| kuliṅgākṣī peṭikā, kuliṅgāpāṭhapakṣe uccaṭā| kṣīravallī kṣīralatā| kapolapallī ‘kavaḍaveṇḍuā’ iti khyātā| kapotavallī sūkṣmailā| somavallī somalatā| gopavallī anantamūlam| madhuvallī yaṣṭīmadhubhedaḥ||139||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">āmrāmrātakalakucakaramardavṛkṣāmlāmlavetasakuvalabadaradāḍimamātuluṅgagaṇḍīrāmalakanandītakaśītaka- tintiṇḍīkadantaśaṭhairāvatakakośāmradhanvanānāṃ phalāni, patrāṇi cāmrātakāśmantakacāṅgerīṇāṃ caturvidhānāṃ cāmlikānāṃ dvayośca kolayoścāmaśuṣkayordvayoścaiva śuṣkāmlikayorgrāmyāraṇyayoḥ, āsavadravyāṇi ca surāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakamadirāmadhuśuktaśīdhudadhidadhimaṇḍodaśviddhānyāmlādīni ca, eṣāmevaṃvidhānāmanyeṣāṃ cāmlavargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā dravaiḥ sthālyāmabhyāsicya sādhayitvopasaṃskṛtya yathāvattailavasāmajjalavaṇaphāṇitopahitaṃ sukhoṣṇaṃ bastiṃ vātavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt| ityamlaskandhaḥ||140||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="140">amlaskandhe nandītakaḥ karparanandī, śītakaḥ amlaloṭaḥ, airāvataḥ nāgaraṅgam| amlikā kandapradhānā kāmarūpe prasiddhā amlikābheda evetyāhuḥ| dravaiḥ sthirāṇīti dravamajjanāt sthirībhūtānītyarthaḥ(?)||140||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">saindhavasauvarcalakālaviḍapākyānūpakūpyavālukailamaulakasāmudraromakaudbhidauṣarapāṭeyakapāṃśujānyevamprakārāṇi cānyāni lavaṇavargaparisaṅkhyātāni, etānyamlopahitānyuṣṇodakopahitāni vā snehavanti sukhoṣṇaṃ bastiṃ vātavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt| iti lavaṇaskandhaḥ||141||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="141">kūpyādayo lavaṇabhedā deśāntaraprasiddhāḥ; tena deśāntarīyebhyo <note place="foot" type="variant" n="150">‘deśāntarīyāttadarthā jñātavyāḥ’ iti pā.</note> jñeyāḥ| romakaṃ rūmānadībhavam||141||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">pippalīpippalīmūlahastipippalīcavyacitrakaśṛṅgaveramaricājamodārdrakaviḍaṅgakustumburupīlutejovatyelākuṣṭha- bhallātakāsthihiṅguniryāsakilimamūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrukamadhuśigrukakharapuṣpabhūstṛṇasumukhasurasakuṭherakārjaka- gaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakakṣāramūtrapittānīti; eṣāmevaṃvidhānāṃ cānyeṣāṃ kaṭukavargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā gomūtreṇa saha sādhayitvopasaṃskṛtya yathāvanmadhutailalavaṇopahitaṃ sukhoṣṇaṃ bastiṃ śleṣmavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt| iti kaṭukaskandhaḥ||142||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="142">tejasvinī tejovatī| kilimaṃ devadāru||142||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="143">candananaladakṛtamālanaktamālanimbatumburukuṭajaharidrādāruharidrāmustamūrvākirātatiktakakaṭukarohiṇītrāyamāṇā- kāravellikākarīrakaravīrakebukakaṭhillakavṛṣamaṇḍūkaparṇīkarkoṭakavārtākukarkaśakākamācīkākodumbarikāsuṣavyativiṣā- paṭolakulakapāṭhāguḍūcīvetrāgravetasavikaṅkatabakulasomavalkasaptaparṇasumanārkāvalgujavacātagarāguruvālakośīrāṇīti <note place="foot" type="variant" n="151">‘…varā’ iti pā.</note>, eṣāmevaṃvidhānāṃ cānyeṣāṃ tiktavargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā prakṣālya pānīyenābhyāsicya sādhayitvopasaṃskṛtya yathāvanmadhutailalavaṇopahitaṃ sukhoṣṇaṃ bastiṃ śleṣmavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt, śītaṃ tu madhusarpirbhyāmapasaṃsṛjya pittavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt| iti tiktaskandhaḥ||143||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="143">tiktavarge karkaśaḥ paṭolabhedaḥ||143||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">priyaṅgvanantāmrāsthyambaṣṭhakīkaṭvaṅgalodhramocarasasamaṅgādhātakīpuṣpapadmāpadmakeśarajambvāmraplakṣavaṭa- kapītanodumbarāśvatthabhallātakāsthyaśmantakaśirīṣaśiṃśapāsomavalkatindukapriyālabadarakhadira- saptaparṇāśvakarṇasyandanārjunārimedailavālukaparipelavakadambaśallakījiṅginīkāśakaśerukarājakaśerukaṭphalavaṃśa- padmakāśokaśāladhavasarjabhūrjaśaṇakharapuṣpāpuraśamīmācīkavarakatuṅgājakarṇasphūrjakabibhītakakumbhīpuṣkarabīja- bisamṛṇālatālakharjūrataruṇānīti <note place="foot" type="variant" n="152">‘…taruṇyaḥ’ iti pā.</note>, eṣāmevaṃvidhānāṃ cānyeṣāṃ kaṣāyavargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā prakṣālya pānīyenābhyāsicya sādhayitvopasaṃskṛtya yathāvanmadhutailalavaṇopahitaṃ sukhoṣṇaṃ bastiṃ śleṣmavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt, śītaṃ tu madhusarpirbhyāmupasaṃsṛjya pittavikāriṇe dadyāt| iti kaṣāyaskandhaḥ||144||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="144">kaṣāyavarge aśvakarṇaḥ priyālaśālaḥ, paripelavaṃ kaivartamustakaṃ, jiṅginī svanāmakhyātā, mācīkaḥ devadāruḥ, ajakarṇaḥ śālabhedaḥ, kumbhī ‘kumbhīka’ iti khyātā, kiṃvā haṭhaḥ, mṛṇālaṃ mṛṇālanālikā, tālakharjūrataruṇānīti tālakharjūrāṅkurā ityarthaḥ| atra ca skandheṣu yaddravyaṃ skandhadvaye paṭhyate tadubhayaguṇayuktatvenobhayatrapi yogīti jñeyam||144||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">tatra ślokāḥ- ṣaḍvargāḥ parisaṅkhyātā ya ete rasabhedataḥ| āsthāpanamabhipretya tānvidyātsārvayaugikān||145||</seg> <seg type="unit" n="146">sarvaśo hi praṇihitāḥ sarvarogeṣu jānatā| sarvānrogānniyacchanti yebhya āsthāpanaṃ hitam||146||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="145-146">sārvayaugikāniti sarveṣvāsthāpanasādhyeṣu rogeṣu vātavyādhijvaragulmādiṣu yathoktadoṣasambandhe sati yaugikānityarthaḥ| etadeva vivṛṇoti- sarvaśo hītyādi| sarvaśa iti samastavargeṇa ardhavargeṇa yathālābhaṃ vā||145-146||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">yeṣāṃ yeṣāṃ praśāntyarthaṃ ye ye na parikīrtitāḥ| dravyavargā vikārāṇāṃ teṣāṃ te parikopakāḥ||147||</seg> <seg type="unit" n="148">ityete ṣaḍāsthāpanaskandhā rasato'nuvibhajya vyākhyātāḥ||148||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="147-148">idānīṃ sarvavargāṇāṃ sarveṣvāsthāpanasādhyarogeṣu yaugikatvaṃ yaduktaṃ tatra pittajvare kaṭuvargeṇāsthāpanaṃ pittakaratvājjvaravardhakaṃ bhavati, tena na doṣaviśeṣeṇa sarvagaṇānāṃ yaugikatvametaduktaṃ, kintu sāmānyena sarvāsthāpanasādhyarogahitatvaṃ, doṣaviśeṣeṣu tu tatra tatrānanuguṇavargasya prakopakasya niṣedha eveti darśayannāha- yeṣāmityādi| yeṣāṃ yeṣāmiti vātādivikārāṇāmuktānāmiha| tatra madhuraskandhaḥ kaphapraśāntyarthamanuktaḥ, tena kaphavardhakaḥ; evamamlādivargeṣvapi jñeyam| kiṃvā sārvayaugikānityanenoktānāṃ vargāṇāṃ samāsavyāsayogena sakalāsthāpanasādhyarogaharatvamucyate, na pratyekaṃ; pratyekaṃ tu vargāṇāṃ sādhyatvenānuktarogāhantṛtvamucyate yeṣāmityādinā||147-148||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">tebhyo bhiṣagbuddhimān parisaṅkhyātamapi yadyaddravyamayaugikaṃ manyeta, tattadapakarṣayet; yadyaccānuktamapi yaugikaṃ manyeta, tattadvidadhyāt; vargamapi vargeṇopasaṃsṛjedekamekenānekena vā yuktiṃ pramāṇīkṛtya| pracaraṇamiva bhikṣukasya bījamiva karṣakasya sūtraṃ buddhimatāmalpamapyanalpajñānāya bhavati; tasmādbuddhimatāmūhāpohavitarkāḥ, mandabuddhestu yathoktānugamanameva śreyaḥ| yathoktaṃ hi mārgamanugacchan bhiṣak saṃsādhayati kāryamanatimahattvādvā <note place="foot" type="variant" n="153">‘kāryam, anatimahattvādanatihrasvatvāccodāharaṇasya’ iti pā.</note> vinipātayatyanatihrasvatvādudāharaṇasyeti||149||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="149">sampratyuktavargeṣu vyādhyādiparyālocanayā yaugikatvamapekṣya yaugikaprakṣepamayaugikoddharaṇaṃ ca darśayannāha- tebhya ityādi| buddhimānitipadena buddhimataiva prakṣepoddhārau gaṇe kartavyau, nālpabuddhinohāpohakaraṇāsamartheneti darśayati| ekaṃ vargamekena vargeṇopasṛjedanekena vā vargeṇeti yojyam| yuktiṃ pramāṇīkṛtyeti idamatra yaugikamidamayaugikamiti ūhaṃ pramāṇīkṛtyetyarthaḥ| pracaraṇaṃ bhikṣāmūlaṃ taṇḍulādi pātrastham| nanu mandabuddheḥ kathaṃ yathoktānanugamanaṃ? yathoktamayaugikamūhena <note place="foot" type="variant" n="154">‘yathoktaṃ yaugikaṃ’ iti pā.</note> buddhimantaḥ pratipadyante tatraiva tanmandadhīḥ prayuñjāno na kathamanarthamāvahedityāha- yathoktaṃ hītyādi| anatimahattvādvā vinipātayatītyanena mandabuddheryathoktamācarata ūhaṃ vinā na mahatī vyāpadbhavatīti darśayati| yataḥ śāstre hi yo vidhiryathoktaḥ, sa prāyo yaugika eva bhavati tatra; yatrāpi śarīrādibhedenāyaugikaḥ, tatrāpi stokamātreṇa yaugika ityarthaḥ| anatihrasvatvādudāharaṇasyeti śāstre udāharaṇatvenoktasya vidheranatisaṅkṣepādityarthaḥ| etena yadi stokaṃ rogasādhanodāharaṇaṃ syāt, ūhyameva bahu, tadā mandabuddhiḥ sākṣādudāharaṇaviṣayājñānāt <note place="foot" type="variant" n="155">‘sākṣādudāhṛtaviṣayājñānāt’ iti pā.</note> tathā svayamuhākṣamatvācca na rogaśāntilakṣaṇaṃ kāryaṃ kartuṃ kṣamaḥ syāt; yatastūdāharaṇāni bahūni, tena tairevodāharaṇātmakaprayogaustatsādhyatvenoktavyādhīn <note place="foot" type="variant" n="156">‘udāharaṇārthaprayogaiḥ’ iti pā.</note> sādhayatīti yuktam| imau cāvāpoddhārau gaṇokta eva dravye prāyau jñeyau| yaduktaṃ suśrute- “gaṇoktamapi yaddravyaṃ bhavedvyādhāvayaugikam| taduddhareta, prakṣipettu yanmanyedyaugikaṃ tu tat” (su.ci.a.1) iti| ye tu saṃyogamahimnā kāryakarā agastyaharītakyādayaḥ, na teṣvāvāpoddhārau kartavyau| enameva cārthamabhipretyoktaṃ suśrute- “eṣa cāgamasiddhatvāttathaiva phaladarśanāt| mantravat samprayoktavyo na mīmāṃsyaḥ kathañcana” (su.ci.a.1) iti||149||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="150">ataḥ paramanuvāsanadravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ| anuvāsanaṃ tu sneha eva| snehastu dvividhaḥ- sthāvarātmakaḥ, jaṅgamātmakaśca| tatra sthāvarātmakaḥ snehastailamatailaṃ ca| taddvayaṃ tailameva kṛtvopadekṣyāmaḥ, sarvatastailaprādhānyāt| jaṅgamātmakastu vasā, majjā, sarpiriti| teṣāṃ tailavasāmajjasarpiṣāṃ yathāpūrvaṃ śreṣṭhaṃ vātaśleṣmavikāreṣvanuvāsanīyeṣu, yathottaraṃ tu pittavikāreṣu, sarva eva vā sarvavikāreṣvapi yogamupayānti saṃskāravidhiviśeṣāditi||150||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="150">kramaprāptamanuvāsanadravyamāha- ataḥ paramityādi| atra tailamiti tailabhūtaṃ <note place="foot" type="variant" n="157">‘tilānubhūtaṃ’ iti pā.</note> sarṣapasnehādi| tailaprādhānyāditi sthāvarasneheṣu tilatailasyaiva <note place="foot" type="variant" n="158">‘tilaprabhavasyaiva’ iti pā.</note> prādhānyādityarthaḥ| etena taile yo vidhiḥ sa sārṣapādau boddhavyaḥ, tailaśabdena tu sārṣapādīnāmiha grahaṇaṃ tilabhavasnehasya prādhānyaprakhyāpanārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="159">‘prādhānyapratyayārthaṃ’ iti pā.</note>; tailaśabdena sārṣapādīnāṃ grahaṇaṃ bhavatyeva| yaduktaṃ suśrute- “niṣpattestadguṇatvācca tailatvamitareṣvapi” (su.sū.a.15) iti||150||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">śirovirecanadravyāṇi punarapāmārgapippalīmaricaviḍaṅgaśigruśirīṣatumburupilvajājyamodāvārtākīpṛthvīkailāhareṇukāphalāni ca, sumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakaharidrāśṛṅgaveramūlakalaśunatarkārīsarṣapapatrāṇi ca, arkālarkakuṣṭhanāgadantīvacāpāmārgaśvetājyotiṣmatīgavākṣīgaṇḍīrapuṣpyavākpuṣpīvṛścikālīvayasthātiviṣāmūlāni ca, haridrāśṛṅgaveramūlakalaśunakandāśca, lodhramadanasaptaparṇanimbārkapuṣpāṇi ca, devadārvagurusaralaśallakījiṅginyasanahiṅguniryāsāśca, tejovatīvarāṅgeṅgudīśobhāñjanakabṛhatīkaṇṭakārikātvacaśceti| śirovirecanaṃ saptavidhaṃ, phala-patra-mūla-kanda-puṣpa-niryāsa-tvagāśrayabhedāt| lavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi cendriyopaśayāni tathā'parāṇyanuktānyapi dravyāṇi yathāyogavihitāni śirovirecanārthamupadiśyanta iti||151||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="151">pariśeṣyācchirovirecanānyāha- śirovirecanetyādi| phalāni ceti cakāreṇa tasmāduktadravyādaṅgāntaropayogaṃ ca darśayati| tena śigrorvakṣyamāṇatvagupayogaśca bhavati, evamanyatrāpyudāhāryam| sumukhādayaḥ parṇāsabhedāḥ, tarkārī jayantī| gaṇḍīrapuṣpī śamaṭhaḥ, vayasthā brāhmī| varāṅgaṃ guḍatvak| indriyopaśayānītyanena yāni lavaṇādīni indriyānupaghātakāni tānyeva śirovirecane yojyāni; tathā'parāṇīti madhurāmlakaṣāyāṇyapi yāni śirovirecane yaugikāni||151||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">tatra ślokāḥ- lakṣaṇācāryaśiṣyāṇāṃ parīkṣā kāraṇaṃ ca yat| adhyeyādhyāpanavidhī sambhāṣāvidhireva ca||152||</seg> <seg type="unit" n="153">ṣaḍbhirūnāni pañcāśadvādamārgapadāni ca| padāni daśa cānyāni kāraṇādīni tattvataḥ||153||</seg> <seg type="unit" n="154">sampraśnaśca parīkṣādernavako vamanādiṣu| bhiṣagjitīye rogāṇāṃ vimāne samprakāśitaḥ||154||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="152-154">saṅgrahe lakṣaṇācāryaśiṣyāṇāmiti śāstrācāryaśiṣyāṇāṃ parīkṣā, lakṣaṇaṃ hi śāstramucyate| kāraṇaṃ ca yaditi śāstrādiparīkṣākāraṇaṃ ca yadityarthaḥ, ‘evambhūtaṃ śāstramamala ivādityaḥ’ ityādiśāstraparīkṣākāraṇam| ācāryaparīkṣākāraṇaṃ tu ‘evaṃvidho hyācāryaḥ’ ityādi| śiṣyaparīkṣākāraṇaṃ tu ‘adhyāpyamadhyāpayan hyācāryaḥ’ ityādi| adhyeyam adhyetavyaṃ, tasya vidhiradhyayanavidhireva||152-154||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">bahuvidhamidamuktamarthajātaṃ bahuvidhavākyavicitramarthakāntam| bahuvidhaśubhaśabdasandhiyuktaṃ bahuvidhavādanisūdanaṃ pareṣām||155||</seg> <seg type="unit" n="156">imāṃ matiṃ bahuvidhahetusaṃśrayāṃ vijajñivān paramatavādasūdanīm| na <note place="foot" type="variant" n="160">‘nilīyate paravacanāvamardane’ iti pā.</note> sajjate paravacanāvamardanairna śakyate paravacanaiśca marditum||156||</seg> <seg type="unit" n="157">doṣādīnāṃ tu bhāvānāṃ sarveṣāmeva hetumat| mānāt samyagvimānāni niruktāni vibhāgaśaḥ||157||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="155-157">idamuktamarthajātamiti lakṣaṇācāryaśiṣyaparīkṣādirūpamabhidheyajātamuktam| arthakāntamiti yathā sambaddhārthatvādinā guṇena kamanīyārthaṃ bhavati tathoktamityarthaḥ| śabdasya vākye yojanaṃ śabdasandhiḥ| doṣādīnāmityādinā vimānasthānārthasaṅgrahaṃ karoti| hetumaditi upapattimadyathā bhavati tathā doṣādimānādityarthaḥ| niruktānīti niruktyoktāni| niruktiśca doṣādayo viśeṣeṇa mīyante jñāyante ebhiriti vimānāni||155-157||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne rogabhiṣagjitīyavimānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg> (agniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte| anenāvadhinā sthānaṃ vimānānāṃ samarthitam|)|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ vimānasthāne rogabhiṣagjitīyavimānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg></ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="4" xml:id="ca.4">
        <head>śārīrasthānam</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ca.4.1">
          <head>katidhāpuruṣīyaśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ katidhāpuruṣīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">nidānasthāne jñātahetvādinā tathā vimāne pratītarasadoṣādimānena kartavyacikitsāyā adhikaraṇaṃ śarīraṃ jñātavyaṃ bhavati; yato'pratipanne'śeṣaviśeṣataḥ śarīre na śarīravijñānādhīnā cikitsā sādhvī bhavati; ataḥ śarīraṃ kāraṇotpattisthitivṛddhyādiviśeṣaiḥ pratipādayituṃ śārīraṃ sthānamucyate| atrāpi cātyantaduḥkhoparamamokṣakāraṇacikitsopayuktapuruṣabhedādipratipādakatayā pradhānatvena katidhāpuruṣīyo'dhyāyo'bhidhīyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">katidhā puruṣo dhīman! dhātubhedena bhidyate| puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmāt, prabhavaḥ puruṣasya kaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">kimajño jñaḥ, sa nityaḥ kiṃ kimanityo nidarśitaḥ| prakṛtiḥ kā, vikārāḥ ke, kiṃ liṅgaṃ puruṣasya ca||4||</seg> <seg type="unit" n="5">niṣkriyaṃ ca svatantraṃ ca vaśinaṃ sarvagaṃ vibhum| vadantyātmānamātmajñāḥ kṣetrajñaṃ sākṣiṇaṃ tathā||5||</seg> <seg type="unit" n="6">niṣkriyasya kriyā tasya bhagavan! vidyate katham| svatantraścedaniṣṭāsu kathaṃ yoniṣu jāyate||6||</seg> <seg type="unit" n="7">vaśī yadyasukhaiḥ kasmādbhāvairākramyate balāt| sarvāḥ sarvagatatvācca vedanāḥ kiṃ na vetti saḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">na paśyati vibhuḥ kasmācchailakuḍyatiraskṛtam| kṣetrajñaḥ kṣetramathavā kiṃ pūrvamiti saṃśayaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">jñeyaṃ kṣetraṃ vinā pūrvaṃ kṣetrajño hi na yujyate| kṣetraṃ ca yadi pūrvaṃ syāt kṣetrajñaḥ syādaśāśvataḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sākṣibhūtaśca kasyāyaṃ kartā hyanyo na vidyate| syāt kathaṃ cāvikārasya viśeṣo vedanākṛtaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">atha cārtasya bhagavaṃstisṛṇāṃ kāṃ cikitsati| atītāṃ vedanāṃ vaidyo vartamānāṃ bhaviṣyatīm||11||</seg> <seg type="unit" n="12">bhaviṣyantyā asamprāptiratītāyā anāgamaḥ| sāmpratikyā api sthānaṃ nāstyarteḥ saṃśayo hyataḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kāraṇaṃ vedanānāṃ kiṃ, kimadhiṣṭhānamucyate| kva caitā vedanāḥ sarvā nivṛttiṃ yāntyaśeṣataḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">sarvavit sarvasannyāsī sarvasaṃyoganiḥsṛtaḥ| ekaḥ praśānto bhūtātmā kairliṅgairupalabhyate||14||</seg> <seg type="unit" n="15">ityagniveśasya <note place="foot" type="variant" n="1">‘vacastadagniveśasya’ iti pā.</note> vacaḥ śrutvā matimatāṃ varaḥ| sarvaṃ yathāvat provāca praśāntātmā punarvasuḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-15">katidheti katiprakāraḥ| puruṣa ityanena cāviśeṣeṇa puruṣaśabdābhidheyo'rthobhidhīyate; yataḥ ‘khādayaścetanāṣaṣṭhā’ ityādinā, tathā caturviṃśatikabhedabhinnaśca karmapuruṣa eva śarīrī vācyaḥ, tathā ‘cetanādhāturapyekaḥ smṛtaḥ puruṣasañjñakaḥ’ ityanenātmaiva śarīrarahitaḥ puruṣaśabdārthatvena vācyaḥ| puruṣadhāraṇāddhātuḥ; tena dhātubhedeneti puruṣadhāraṇārthabhedena| dhīmanniti viśeṣaṇena ya eva dhīmān sa eva puruṣabhedādikamimaṃ vakṣyamāṇaṃ susūkṣmaṃ vaktuṃ samartha iti darśayati| puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmāditi kasmāddhetoḥ puruṣaḥ saṃsāre pradhānaṃ sthāyikāraṇamityarthaḥ| prabhavatyasmāditi prabhavaḥ kāraṇam| yoniṣviti jātiṣu| sarvā iti parapuruṣagatā <note place="foot" type="variant" n="2">‘sarvapuruṣagatā api’ iti pā.</note> api| kṣetrajñaḥ ātmā| kṣetram avyaktavarjitaṃ sarvaṃ vakṣyamāṇam| jñeyamityādi| asati kṣetre kṣetrajñānābhāvānna kṣetrajñatvamupapadyate iti <note place="foot" type="variant" n="3">‘ityarthaḥ’ iti pā.</note> bhāvaḥ| sākṣibhūta iti sākṣisadṛśaḥ| viśeṣo vedanākṛta iti putrādijñānarūpavedanājanito harṣādiviśeṣa ityarthaḥ| tisṛṇāmiti atītānāgatavartamānānāṃ duḥkharūpāṇāṃ madhye kāṃ cikitsati| atītāmityādau kiṃśabdo'dhyāhāryaḥ, tena kimatītāṃ cikitsati, kiṃ vartamānāṃ, kiṃvā bhaviṣyatīmiti yojyam| sthānaṃ nāstīti kṣaṇikatvena cikitsāyāḥ pravṛttiyogyakālāvasthānaṃ nāsti| vedanānāṃ kāraṇamadhiṣṭhānaṃ ca yadyapi dīrghañjīvitīye'pyuktaṃ, tathā'pīha prakaraṇavaśādviśeṣapratītyākāṅkṣayā ca viśiṣṭāḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘śiṣyasya’ iti pā.</note> punaḥ praśnāḥ| praśnārthāścāmī uttaragranthe ācāryeṇa prapañcanīyā iti neha <note place="foot" type="variant" n="5">‘tatraiva’ iti pā.</note> vyākaraṇīyāḥ||3-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">khādayaścetanāṣaṣṭhā <note place="foot" type="variant" n="6">‘khādayaścetanādhātuṣaṣṭhāstu’ iti pā.</note> dhātavaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ| cetanādhāturapyekaḥ smṛtaḥ puruṣasañjñakaḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">khādaya ityādi| khādayaḥ “khaṃ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā” iti vakṣyamāṇāḥ; cetanāṣaṣṭhā ityatra cetanāśabdena cetanādhāraḥ samanaska ātmā gṛhyate; khādigrahaṇena cendriyāṇi khādimayānyavaruddhāni| ayaṃ ca vaiśeṣikadarśanaparigṛhītaścikitsāśāstraviṣayaḥ puruṣaḥ; ayameva “pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣaḥ” (su. sū. 1) ityanena suśrutenāpyuktaḥ| smṛta iti bhāṣayā pūrvācāryāṇāmapyayaṃ puruṣaśabdavācyo'bhipreto nāsmatkalpita iti darśayati| puri śarīre śete iti vyutpattyā ya ātmā puruṣaśabdenocyate tamāha- cetanetyādi| atra puruṣa iti kartavye <note place="foot" type="variant" n="7">‘vaktavye’ iti pā.</note> yat ‘puruṣasañjñaka’ iti karoti tena na cetanādhāturūpaḥ puruṣaścikitsāyamabhipretaḥ, kintu śāstrāntaravyavahārānurodhādihāpyayaṃ puruṣaśabdena sañjñita iti darśayati; cikitsāviṣayastu ṣaḍdhātuka eva puruṣaḥ, ata eva tatra sañjñitagrahaṇaṃ na kṛtam| ayaṃ ca puruṣaśabdo gavādāvapi ṣaḍdhātusamudāye yadyapi vartate, tathā'pi sarvapradhāne nara eva viśeṣeṇa vartate; tena nātiprasiddho gavādau puruṣaśabdaḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">punaśca dhātubhedena caturviṃśatikaḥ smṛtaḥ| mano daśendriyāṇyarthāḥ prakṛtiścāṣṭadhātukī||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">ṣaḍdhāturūpameva puruṣaṃ punaḥ sāṅkhyadarśanabhedāccaturviṃśatikabhedenāha- punaścetyādi| caturviṃśatikameva vibhajate- mana ityādi| yadyapi pañcaviṃśatitattvamayo'yaṃ puruṣaḥ sāṅkhyairucyate, yadāha- “mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta| ṣoḍaśakastu vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ” (sāṃ.kā.3) iti, tathā'pīha prakṛtivyatiriktaṃ codāsīnaṃ puruṣamavyaktatvasādharmyādavyaktāyāṃ prakṛtāveva prakṣipya avyaktaśabdenaiva gṛhṇāti; tena ‘caturviṃśatikaḥ puruṣaḥ’ ityaviruddham| udāsīnasya hi sūkṣmasya bhedapratipādanamihānatiprayojanamiti na kṛtam| daśendriyāṇīti pañca karmendriyāṇi, pañca buddhīndriyāṇi ca| aṣṭadhātukīti khādipañcakabuddhyavyaktāhaṅkārarūpā; vakṣyati hi- “khādīni buddhiravyaktamahaṅkārastathā'ṣṭamaḥ” iti||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">lakṣaṇaṃ manaso jñānasyābhāvo bhāva eva ca| sati hyātmendriyārthānāṃ sannikarṣe na vartate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vaivṛttyānmanaso jñānaṃ sānnidhyāttacca vartate| aṇutvamatha caikatvaṃ dvau guṇau manasaḥ smṛtau||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-19">atra caturviṃśatike prathamoddiṣṭaṃ mano lakṣayitumāha- lakṣaṇamityādi| yathā jñānasyābhāvo jñānasya bhāvaśca manogamako bhavati tadāha- satītyādi| vaivṛttyānmanasa iti indriyeṇāsaṃyogāt, sānnidhyāditi indriyeṇa manasaḥ sambandhāt| evaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘evaṃ manyate’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> manyate- yadā yugapadindriyārthā indriyaiḥ saṃyujyante tadā kvacidindriyārthe jñānaṃ bhavati kvacinna bhavatīti dṛṣṭaṃ, tenemau jñānabhāvābhāvau jñānakāraṇāntaraṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘jñānakāraṇāntarabhāvābhāvaṃ’ iti pā.</note> darśayataḥ; yacca tat kāraṇāntaraṃ tanmanaḥ| tacca kāraṇaṃ manorūpaṃ yadyātmavadyugapat sarvendriyavyāpakaṃ svīkriyate kiṃvā anekasaṅkhyamindriyavat svīkriyate, tadā punarapi yugapadindriyārthasambandhe pañcabhirjñānairbhavitavyaṃ vibhunā vā manasā, anekairvā manobhiryugapadadhiṣṭhitatvādindriyāṇāṃ; na ca bhavanti yugapajjñānāni, tasmādyugapajjñānānudayālliṅgānmano'ṇurūpamekaṃ ca sidhyatītyāha- aṇutvamityādi||18-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">cintyaṃ vicāryamūhyaṃ ca dhyeyaṃ saṅkalpyameva ca| yatkiñcinmanaso jñeyaṃ tat sarvaṃ hyarthasañjñakam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">indriyābhigrahaḥ karma manasaḥ svasya nigrahaḥ| ūho vicāraśca, tataḥ paraṃ buddhiḥ pravartate||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-21">manoguṇamabhidhāya manoviṣayamāha- cintyamityādi| cintyaṃ kartavyatayā akartavyatayā vā yanmanasā cintyate| vicāryam upapattyanupapattibhyāṃ yadvimṛśyate| ūhyaṃ ca yat sambhāvanayā ūhyate ‘evametadbhaviṣyati <note place="foot" type="variant" n="10">‘evametadbhavati’ iti pā.</note> ’ iti| dhyeyaṃ bhāvanājñānaviṣayam| saṅkalpyaṃ guṇavattayā doṣavattayā vā'vadhāraṇāviṣayam| yat kiñcidityanena sukhādyanuktaviṣayāvarodhaḥ| manaso jñeyamiti indriyanirapekṣamanogrāhyam| ete ca mano'rthāḥ śabdādirūpā eva; tena ṣaṣṭhārthakalpanayā na caturviṃśatisaṅkhyātirekaḥ| sukhādayastu śabdādivyatiriktā mano'rthā buddhibhedagrahaṇenaiva grāhyāḥ| manoviṣayamabhidhāya manaḥ karmāha- indriyetyādi| indriyābhigrahaḥ indriyādhiṣṭhānaṃ manasaḥ karma, tathā svasya nigraho manasaḥ karma; mano hyaniṣṭaviṣayaprasṛtaṃ manasaiva niyamyate, “manaśca guṇāntarayuktaṃ sadviṣayāntarānniyamayati” ityāhureke| yaduktam- “viṣayapravaṇaṃ cittaṃ dhṛtibhraṃśānna śakyate| niyantumahitādarthāddhṛtirhi niyamātmikā” iti| tena, dhṛtyā kāraṇabhūtayā (mana <note place="foot" type="variant" n="11">‘manaḥ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> ) ātmānaṃ niyamayatīti na svātmani kriyāvirodhaḥ| manaḥ karmāntaramāha- ūho vicāraśceti|- atroha ālocana(nā)jñānaṃ nirvikalpa(ka)m, vicāro heyopādeyatayā vikalpanam| caturvidhaṃ hi vikalpakāraṇaṃ sāṅkhyā manyante; tatra bāhyamindriyarūpam, ābhyantaraṃ tu mano'haṅkāro buddhiśceti tritayam| tatrendriyāṇyālocayanti nirvikalpena gṛhṇantītyarthaḥ, manastu saṅkalpayati heyopādeyatayā kalpayatītyarthaḥ, ahaṅkāro'bhimanyate ‘mamedamahamatrādhikṛtaḥ’ iti manyata ityarthaḥ, buddhiradhyavasyati ‘tyajāmyenaṃ doṣavantamupādadāmyenaṃ guṇavantam’ ityadhyavasāyaṃ karotītyarthaḥ| ūhastu yadyapi bāhyacakṣurādikarma, tathā'pi tatrāpi mano'dhiṣṭhānamastīti manaḥ- karmatayoktaḥ| vacanaṃ hi “sāntaḥkaraṇā buddhiḥ sarvaṃ viṣayamavagāhate yasmāt| tasmāttrividhaṃ karaṇaṃ dvāri, dvārāṇi śeṣāṇi” (sāṃ. kā. 35) iti <note place="foot" type="variant" n="12">“sāmprataṃ trayodaśasu karaṇeṣu keṣāñcidguṇabhāvaṃ keṣāñcit pradhānabhāvaṃ sahetukamāha-sāntaḥkaraṇetyādi| dvāri pradhānam| śeṣāṇi karaṇāni bāhyendriyāṇi, dvārāṇi gauṇāni| tairupanītaṃ sarvaṃ viṣayaṃ samano'haṅkārā buddhiryasmādavagāhate'dhyavasyati, tasmādvāhyendriyāṇi dvārāṇi, dvāravatī ca sāntaḥkaraṇā buddhiḥ” iti vācaspatimiśreṇa tattvakaumudyāṃ vyākhyāteyaṃ kārikā</note>| tataḥ paraṃ buddhiḥ pravartata iti ūhavicārānantaraṃ buddhiradhyavasāyaṃ karotītyarthaḥ| ahaṅkāravyāpāraścābhimananamihānukto'pi buddhivyāpāreṇaiva sūcito jñeyaḥ| buddhirhityajāmyenamupādadāmīti vā'dhyavasāyaṃ kurvatī ahaṅkārābhimata eva viṣaye bhavati; tena buddhivyāpāreṇaivāhaṅkāravyāpāro'pi gṛhyate| buddhau hi sarvakaraṇavyāpārārpaṇaṃ bhavati| yaduktam- “ete pradīpakalpāḥ parasparavilakṣaṇā guṇaviśeṣāḥ| kṛtsnaṃ puruṣasyārthaṃ prakāśya buddhau prayacchanti <note place="foot" type="variant" n="13">‘na kevalaṃ bāhyānīndriyāṇyapekṣya pradhānaṃ buddhirapi tu ye apyahaṅkāramanasī dvāriṇī, te apyapekṣya buddhiḥ pradhānamityāha-eta ityādi| yathāhi grāmādhyakṣāḥ kauṭumbikebhyaḥ karamādāya viṣayādhyakṣāya prayacchanti, viṣayādhyakṣaśca sarvādhyakṣāya, sa ca bhūpataye, tathā bāhyendriyāṇyālocya manase samarpayanti, manaśca saṅkalpyāhaṅkārāya, ahaṅkāraścābhimatya buddhau sarvādhyakṣabhūtāyāṃ, tadidamuktaṃ-puruṣasyārthaṃ prakāśya buddhau prayacchanti, iti| bāhyendriyamano'haṅkārāśca guṇaviśeṣā guṇānāṃ sattvarajastamasāṃ vikārāḥ, te tu parasparavirodhaśīlā api puruṣārthena bhogāpavargarūpeṇa ekavākyatāṃ nītāḥ| yathā-vartitailavahnayaḥ santamasāpanayena rūpaprakāśāya militāḥ pradīpe, evamete guṇaviśeṣā iti yojanā’ iti sāṅkhyatattvakaumudyāṃ vācaspatimiśraḥ</note> ” (sāṃ.kā.36)||20-21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">indriyeṇendriyārtho hi samanaskena gṛhyate| kalpyate manasā tūrdhvaṃ guṇato doṣato'thavā||22||</seg> <seg type="unit" n="23">jāyate viṣaye tatra yā buddhirniścayātmikā| vyavasyati tayā vaktuṃ kartuṃ vā buddhipūrvakam||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22-23">etadevohavicārapūrvakatvaṃ buddhervivṛṇoti- indriyeṇetyādi| gṛhyate iti ūhamātreṇa nirvikalpena gṛhyate| guṇata iti upādeyatayā| doṣata iti heyatayā| buddhyadhyavasāyaṃ vivṛṇoti- jāyata ityādi| viṣaye tatreti manasā kalpite viṣaye| niścayātmiketi sthirasvarūpā adhyavasāyarūpetyarthaḥ| vyavasyatīti anuṣṭhānaṃ karoti, udyukto bhavatītyarthaḥ; buddhyadhyavasitamarthaṃ vaktuṃ kartuṃ vā'nutiṣṭhatīti <note place="foot" type="variant" n="14">‘anutiṣṭhatītyarthaḥ’ iti pā.</note> yāvat| buddhipūrvakamityanena yadeva buddhipūrvakamanuṣṭhānaṃ tadevaivaṃvidhaṃ bhavati nonmattādyanuṣṭhānamiti darśayati||22-23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">ekaikādhikayuktāni khādīnāmindriyāṇi tu| pañca karmānumeyāni yebhyo buddhiḥ pravartate||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24">mano'bhidhāyendriyāṇyabhidhatte, tatrāpi jyāyastvād buddhīndriyāṇi, prāgāha- ekaiketyādi| khādīnāṃ madhye ekaikenādhikena bhūtena yuktānīndriyāṇi pañca cakṣurādīni; ekaikādhikapadena pañcāpi pāñcabhautikāni, paraṃ cakṣuṣi tejo'dhikamityādyuktaṃ sūcayati| karmānumeyānīti kāryānumeyāni; kāryaṃ cakṣurbuddhyādi| yebhyo buddhiḥ pravartata iti yāni buddhīndriyāṇi, tānīmāni pañceti darśayati| yadyapi ca sāṅkhye āhaṅkārikāṇīndriyāṇi, yaduktaṃ- “sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtādahaṅkārāt” (sāṃ.kā.25) iti, tathā'pi matabhedādbhautikatvamindriyāṇāṃ jñeyaṃ; kiṃvā, aupacārikametadbhautikatvamindriyāṇāṃ jñeyam; upacārabījaṃ ca yadguṇabhūyiṣṭhaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘yadguṇaṃ bhūtaṃ’ iti pā.</note> yadindriyaṃ gṛhṇāti, tattadbhūyiṣṭhamityucyate; cakṣustejo gṛhṇāti, tena taijasamucyata ityādi jñeyam||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">hastau pādau <note place="foot" type="variant" n="16">‘hastapādaṃ’ iti pā.</note> gudopasthaṃ vāgindriyamathāpi ca| karmendriyāṇi pañcaiva pādau gamanakarmaṇi||25||</seg> <seg type="unit" n="26">pāyūpasthaṃ visargārthaṃ hastau grahaṇadhāraṇe| jihvā vāgindriyaṃ vāk ca satyā jyotistamo'nṛtā||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-26">atha karmendriyāṇyāha- hastāvityādi| hastāvekaṃ pādau caikamindriyamekarūpakarmakartṛtayā| gudopasthaṃ caikaikam| vāca upādānahānārthaṃ bhedamāha- vāk cetyādi| jyotiriva jyotiḥ, dharmakartṛtvenobhayalokaprakāśakāritvāt <note place="foot" type="variant" n="17">‘…prakāśakaratvāt’ iti pā.</note>; etadviparyayeṇa tamaḥ anṛtā||25-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">mahābhūtāni khaṃ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā| śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca tadguṇāḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">sampratyuddeśakramānurodhādarthe'bhidhātavye'rthānāṃ prakṛtigrahaṇagṛhītapañcabhūtaguṇatayā parādhīnatvādaṣṭadhātuprakṛtigṛhītāni bhūtānyeva tāvadāha- mahābhūtānītyādi| śabdādayo yathāsaṅkhyaṃ khādīnāṃ naisargikā guṇā jñeyāḥ| yastu guṇotkarṣo'bhidhātavyaḥ sa hi anupraviṣṭabhūtasambandhādeva <note place="foot" type="variant" n="18">‘tanityānupraviṣṭabhūtasambandhādeva’ iti pā.</note>| tena pṛthivyāṃ caturbhūtapraveśāt pañcaguṇatvam, evaṃ jalādāvapi caturguṇatvādi jñeyam||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">teṣāmekaguṇaḥ pūrvo <note place="foot" type="variant" n="19">‘teṣāmekaguṇaṃ pūrvaṃ’ iti pā.</note> guṇavṛddhiḥ pare pare| pūrvaḥ pūrvaguṇaścaiva <note place="foot" type="variant" n="20">‘pūrvo guṇaścaiva’ iti pā.</note> kramaśo guṇiṣu smṛtaḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28">naisargikaṃ guṇamabhidhāya bhūtāntarapraveśakṛtaṃ guṇamāha- teṣāmityādi| ekaguṇaḥ pūrva iti pūrvo dhātuḥ kharūpaḥ śabdaikaguṇaḥ| puṃliṅgatā ca khādīnāṃ dhāturūpatābuddhisthīkṛtatvāt <note place="foot" type="variant" n="21">‘…buddhisthīkārāt’ iti pā.</note>; uktaṃ hi- “khādayaścetanāṣaṣṭhā dhātavaḥ” iti| yathā yathā ca paratvaṃ tathā tathā ca guṇavṛddhiryathāsaṅkhyam| nanu, etāvatā'pyekaguṇatvadviguṇatvādi <note place="foot" type="variant" n="22">‘…dviguṇatvādiniyamo na jñāyate’ iti pā.</note> na niyamena jñāyate ko guṇaḥ kva bhūte ityāha- pūrva ityādi|- guṇiṣu khādiṣu dhātuṣu pūrvo guṇaḥ krameṇa yathāsaṅkhyaṃ vartate; na kevalaṃ pūrvaḥ kintu pūrvasyāpi yo guṇaḥ, sa ca pūrvaguṇa uttare bhūte vartate| tena khe pūrve <note place="foot" type="variant" n="23">‘prathame’ iti pā.</note> pūrvaḥ śabda(bdo)guṇo vartate; vāyau tu sparśaḥ kramaprāptaḥ pūrvo bhavati, pūrvaguṇaśca śabda iti dviguṇatvam; evamagnyādau ca jñeyam| gandhastūttaraguṇāntarābhāvānna pūrvo bhavati, tathā'pi ‘gandhaśca tadguṇāḥ’ iti granthe tadguṇā itipadāpekṣayā gandhasya pūrvatvaṃ kalpanīyaṃ; kiṃvā, pūrva iti chatriṇo gacchantītinyāyenoktaṃ, tenāpūrvo'pi gandhaḥ kramāgataḥ pṛthivyāṃ jñeyaḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">kharadravacaloṣṇatvaṃ bhūjalānilatejasām| ākāśasyāpratīghāto dṛṣṭaṃ liṅgaṃ yathākramam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">lakṣaṇaṃ sarvamevaitat sparśanendriyagocaram| sparśanendriyavijñeyaḥ sparśo hi saviparyayaḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-30">bhūtānāmasādhāraṇaṃ lakṣaṇamāha- kharetyādi| apratīghātaḥ apratihananamasparśatvamiti yāvat; sparśavaddhi gativighātakaṃ bhavati nākāśaḥ, asparśavattvāt| sarvamevaitaditi kharatvādi| sparśanendriyagocaramiti sparśanendriyajñeyam| kathametat sarvaṃ sparśanendriyajñeyamityāha- sparśanetyādi| saviparyaya iti sparśābhāva ityarthaḥ| yadindriyaṃ yadgṛhṇāti, tattasyābhāvamapi gṛhṇāti; tena, ākāśasyāsparśatvamapi sparśanendriyagrāhyamiti <note place="foot" type="variant" n="24">‘sparśagrāhyamiti’ iti pā.</note> yuktam| dravatvaṃ calatvaṃ ca sāṅkhyamate sparśanagrāhyatvāt sthūlabhūtavātadharmaḥ sparśa eva; yaddhi sparśanena gṛhyate, tat sarvaṃ mahābhūtavātapariṇāma eva| etāni ca khādīni sūkṣmāṇi tanmātrarūpāṇi jñeyāni, sthūlabhūtāni tu khādīni vikāratayā tatroktāni| prakṛtivarge sūkṣmarūpāstanmātrā uktāḥ| vacanaṃ hi- “tanmātrāṇyaviśeṣāstebhyo bhūtāni pañca pañcabhyaḥ| ete smṛtā viśeṣāḥ śāntā ghorāśca mūḍhāśca” (sāṃ.kā.38) iti; tenehāpi khādīni tanmātraśabdoktāni sūkṣmāṇi boddhavyāni||29-30||</seg></ab>
          <ab type="mula">guṇāḥ śarīre guṇināṃ nirdiṣṭāścihnameva ca|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">bhūtānāṃ sūkṣmāṇāṃ śarīrasthānāṃ liṅgāntarāṇyāha- guṇā ityādi| guṇāḥ śabdādayaḥ| guṇināmiti sūkṣmarūpabhūtānām| evacagrahaṇāt śabdādayaśca vyaktāḥ sūkṣmāṇāṃ śarīrasthānāṃ bhūtānāṃ lakṣaṇaṃ bhavantīti vākyārthaḥ|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">arthāḥ śabdādayo jñeyā gocarā viṣayā guṇāḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31">arthānāha- arthā ityādi| arthaśabdena tu ye śabdādayo'bhidhīyante <note place="foot" type="variant" n="25">‘viśeṣāste’ iti pā.</note> te sthūlakhādirūpā eva jñeyāḥ; yenākāśapariṇāma eva śabdaḥ, vātapariṇāmaḥ sparśa ityādi darśanam| śabdādigrahaṇenātrākāśādigrahaṇaṃ yat, tadākāśādipariṇāmā eva śabdādaya iti yuktameva| etena yacchrotragrāhyaṃ tat sarvamākāśaṃ śabdaśca, yat sparśena gṛhyate tat sarvaṃ vāyuḥ sparśaścetyādi jñeyam||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">yā yadindriyamāśritya jantorbuddhiḥ pravartate| yāti sā tena nirdeśaṃ manasā ca manobhavā||32||</seg> <seg type="unit" n="33">bhedāt kāryendriyārthānāṃ bahvyo vai buddhayaḥ smṛtāḥ| ātmendriyamanorthānāmekaikā <note place="foot" type="variant" n="26">‘ekaikasannikarṣajāḥ’ iti pā.</note> sannikarṣajā||33||</seg> <seg type="unit" n="34">aṅgulyaṅguṣṭhatalajastantrīvīṇānakhodbhavaḥ| dṛṣṭaḥ śabdo yathā buddhirdṛṣṭā saṃyogajā tathā||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32-34">samprati prakṛtigaṇapraviṣṭāyā buddherupadarśanārthaṃ tasyā buddhervṛttibhedāt <note place="foot" type="variant" n="27">‘vṛttibhedādviśeṣarūpāṇyāha’ iti pā.</note> jñānaviśeṣarūpāṇyāha- yetyādi| yadindriyamāśrityeti yadindriyapraṇālikāmāśritya <note place="foot" type="variant" n="28">‘ṣaḍindriyapraṇālikāmāśritya’ iti pā.</note> mahacchabdākhyasya buddhitattvasya vṛttiviśeṣarūpāṇi jñānānīndriyapraṇālikayā bhavanti, tadindriyajanyatvenaiva tāni vyapadiśyante- cakṣurbuddhiḥ, śrotrabuddhirityādivyapadeśena <note place="foot" type="variant" n="29">‘…rityādīni’ iti pā.</note>| manobhavā ca buddhiścintyādiviṣayā manasā nirdiśyate; manobuddhiriti vyapadiśyata ityarthaḥ| indriyamanobhedena ṣaṭtvaṃ <note place="foot" type="variant" n="30">‘ṣaṭkaṃ’ iti pā.</note> buddhīnāṃ pratipādya buddhibahutvaṃ prāha- bhedādityādi| kāryasya indriyārthasya ca bhedāt tatsambandhena bhidyamānā bahvyo buddhayo bhavanti; kāryaṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘karma’ iti pā.</note> sukhaduḥkhabhedāḥ; sukhaduḥkhaprapañcena hi taktāryeṇa kāraṇaṃ jñānamapi bahu bhavati| idānīṃ sarvabāhyajñānasādhanamāha- ātmetyādi| ātmā avyaktam| ekaiketi pratyekam| buddheranekātmādimelakajanyatve dṛṣṭāntamāha <note place="foot" type="variant" n="32">‘dṛṣṭāntatvena śabdamāha-‘ iti pā.</note> - aṅgulītyādi| anena dṛṣṭāntena śabdadvayamāha; aṅgulyaṅguṣṭhatalajaśabda ekaḥ, ayaṃ cāṅguṣṭhayantritamadhyamāṅgulyāḥ karatalasaṃyogājjāyamānatalaśabda ucyate; tantrīvīṇānakhodbhavaśca vīṇāśabda ekaḥ; anye tvekamevāṅgulyādijaṃ vīṇāśabdaṃ varṇayanti| etena, yathā śabdo'ṅgulādyanyatamavaikalye'pi na bhavati, tathā buddhirapyātmādīnāmanyatamavaikalye'pi na bhavatīti darśayati||32-34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">buddhīndriyamanorthānāṃ vidyādyogadharaṃ param| caturviṃśatiko hyeṣa rāśiḥ puruṣasañjñakaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35">atra ca buddhivṛttīnāṃ jñānānāṃ kathanenaivāhaṅkāro'pi sūcita eva; yato'haṅkāropajīvitaivātmādisaṃvaliteyaṃ buddhiḥ ‘ahaṃ paśyāmi’ ityādirūpā bhavati; tena buddherahaṅkārasya coktatvādavaśiṣṭamavyakaṃ kāryadvārā brūte- buddhītyādi| paramiti avyaktam| buddhyādīnāṃ yogaṃ melakaṃ dharatīti <note place="foot" type="variant" n="33">‘dadhāti’ iti pā.</note> yogadharam; avyaktaṃ hi prakṛtirūpaṃ puruṣārthapravṛttaṃ buddhyādimelakaṃ bhogasampādakaṃ sṛjati| evaṃ vyutpāditaṃ caturviṃśatikamupasaṃharati- caturviṃśatika ityādi| yadi vā karmendriyāṇyabhidhāya mahābhūtānītyādinā arthā evāśrayabhūtakhādikathanenocyante, yā yadindriyamāśrityetyādinā tu sphuṭopalabhyamānā buddhivṛttibhedā ucyante, buddhyahaṅkāratanmātrāṇyavyaktāni tu sūkṣmāṇi noktāni, tāni sarvāṇyeva buddhīndriyamanorthānāmityādigranthe paraśabdenocyante, tena yogadharaṃ paramityanena mūlaprakṛtistathā prakṛtivikṛtayaśca mahadādayaḥ saptocyante; evaṃ caturviṃśatiko rāśirbhavati| paratvaṃ ca vikārāpekṣayā prakṛtīnāmupapannameva||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">rajastamobhyāṃ yuktasya saṃyogo'yamanantavān| tābhyāṃ nirākṛtābhyāṃ tu sattvavṛddhyā <note place="foot" type="variant" n="34">‘sattvabuddhyā’ iti pā.</note> nivartate||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36">sampratyevaṃrūpapuruṣasya sakāraṇaṃ saṃsaraṇaṃ mokṣahetuṃ cāha- raja ityādi| saṃyogo'yamiti caturviṃśatirāśirūpo melakaḥ| tābhyāmiti rajastamobhyām| sattvavṛddhyā kāraṇabhūtayā rajastamonivṛttyā puruṣarūpaḥ saṃyogo nivartate mokṣo bhavatītyarthaḥ| sattvaṃ vṛddhaṃ viśuddhajñānajananād rajastamasī saṃsārakāraṇe vijitya prakṛtipuruṣavivekajñānānmokṣamāvahati||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">atra karma phalaṃ cātra jñānaṃ cātra pratiṣṭhitam| atra mohaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ svatā||37||</seg> <seg type="unit" n="38">evaṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘etadyo veda’ iti pā.</note> yo veda tattvena sa veda pralayodayau| pāramparyaṃ cikitsāṃ ca jñātavyaṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘vedyaṃ yaccātra’ iti pā.</note> yacca kiñcana||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37-38">punaścaturviṃśatike puruṣe karmaphalādi darśayan doṣahīne puruṣe karmaphalādyabhāvamarthoddarśayati- atretyādi| phalamatreti yathoktasamudāyapuruṣe| karmeti adṛṣṭam| phalamiti adṛṣṭaphalam| svatā mamatā| jñānaṃ ca yadyapi caturviṃśatitattvātiriktasyodāsīnasyaiva, tathā'pi taccetanayā prakṛtirapi cetanāmāpadya cetanaiva bhavatīti yuktam ‘atra jñānam’ iti| vacanaṃ hi- “tasmāttatsaṃyogādacetanaṃ cetanāvadiva liṅgam <note place="foot" type="variant" n="37">‘liṅgaṃ mahadādisūkṣmaparyantaṃ, liṅganād jñāpanād buddhyādayo liṅgam’ iti vācaspatimiśraḥ</note> ” (sāṃ. kā. 20) iti| pralayodayāviti jīvitamaraṇe| pāramparyamiti śarīraparamparām| cikitsāṃ ceti naiṣṭhikī ātyantikaduḥkhacikitsā mokṣasādhanā jñātavyā| yacca kiñcanetyanenānuktamapi kṛtsnaṃ jñeyamavaruṇaddhi||37-38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">bhāstamaḥ satyamanṛtaṃ vedāḥ karma śubhāśubham| na syuḥ kartā <note place="foot" type="variant" n="38">‘kartā veditā’ iti pā.</note> ca boddhā ca puruṣo na bhavedyadi||39||</seg> <seg type="unit" n="40">nāśrayo na sukhaṃ nārtirna gatirnāgatirna vāk| na vijñānaṃ na śāstrāṇi na janma maraṇaṃ na ca||40||</seg> <seg type="unit" n="41">na bandho na ca mokṣaḥ syāt puruṣo na bhavedyadi| kāraṇaṃ puruṣastasmāt kāraṇajñairudāhṛtaḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">na cet kāraṇamātmā syādbhādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="39">‘khādayaḥ’ iti pā.</note> syurahetukāḥ| na caiṣu sambhavej jñānaṃ na ca taiḥ syāt prayojanam||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-42">puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmāditi praśnasyottaraṃ- bhāstama ityādi| bhāḥ pratibhā| tamaḥ mohaḥ| puruṣa iha prakaraṇe ātmā'bhipretaḥ| āśrayaḥ śarīram| gatiśca prayojanānusandhānādbhavati <note place="foot" type="variant" n="40">‘prayojanānusandhānā’ iti pā.</note>, evamāgatirapi| kāraṇaṃ puruṣastasmāditi bhāstamaḥsatyādau kāraṇaṃ puruṣa ityarthaḥ| etadeva bhāādikāraṇatvamātmana āha- na cedityādi| evaṃ manyate- bhāstamasī dharmādharmajanye, dharmādharmau cāsatyātmani nirāśrayau na bhavitumarhataḥ; tathā satyaṃ dharmajanakatayā upādeyam, anṛtaṃ cādharmajanakatayā'nupādeyam, etaccātmani sthire'sati dharmādharmajanakatvaṃ nāsti, tataśca satyāsatyabhedo'pyakiñcitkaratvānnāsti; evaṃ śubhāśubhakarmaṇyapi vācyaṃ; tathā kartā ca kāraṇapratisandhātā na bhavati, pratisandhāturātmano'bhāvādityarthaḥ; tathā boddhā ca pūrvāparāvasthāpratisandhātaiva bhavati; śarīraṃ cātmano bhogāyatanaṃ nātmānaṃ vinā bhavati; evaṃ sukhādāvapyātmanaḥ kāraṇatvamunneyam; vijñānaṃ śāstrārthajñānaṃ, śāstrāṇi pratisandhātrā''tmanaiva kṛtāni| na caiṣu sambhavejjñānamiti ātmānaṃ jñātāraṃ vinā na bhādiṣu jñānaṃ sambhavet, jñāturātmano'bhāvādityarthaḥ| na ca taiḥ syāt prayojanamiti bhādīnāmātmārthatvenāsatyātmani bhādyutpatteḥ prayojanaṃ na syāt, prayojanābhāvāccotpādo na syāt; sarveṣāmeva hi bhāvānāmātmasthau dharmādharmau puruṣabhogārthamutpādakau, asati bhoktari bhojyenāpi na bhavitavyaṃ kāraṇābhāvāt||39-42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">kṛtaṃ mṛddaṇḍacakraiśca kumbhakārādṛte ghaṭam| kṛtaṃ mṛttṛṇakāṣṭhaiśca gṛhakārādvinā gṛham||43||</seg> <seg type="unit" n="44">yo vadet sa vadeddehaṃ sambhūya karaṇaiḥ kṛtam| vinā kartāramajñānādyuktyāgamabahiṣkṛtaḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43-44">ātmānaṃ vinā śarīrānutpāde dṛṣṭāntadvayaṃ prameyagauravādāha- kṛtaṃ mṛddaṇḍetyādi| sambhūya karaṇaiḥ kṛtamityātmanirapekṣairbhūtaiḥ kṛtamityarthaḥ| yuktyā anumānarūpayā āgamena ca rahito yuktyāgamabahiṣkṛtaḥ; pratyakṣaṃ cātra noktaṃ, tasyātmānaṃ prati prāyo'yogyatvāt||43-44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">kāraṇaṃ puruṣaḥ sarvaiḥ pramāṇairupalabhyate| yebhyaḥ prameyaṃ sarvebhya āgamebhyaḥ pramīyate||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45">sarvaiḥ pramāṇairiti pratyakṣādibhiḥ| yebhya iti karaṇa evāpādānavivakṣayā pañcamī| āgamayanti bodhayantīti āgamāḥ pramāṇānyeva; anye tvāgamapramāṇābhyāṃ śāstrāṇyeva bruvate||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">na te tatsadṛśāstvanye pāramparyasamutthitāḥ| sārūpyādye ta eveti nirdiśyante navā navāḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">bhāvāsteṣāṃ samudayo nirīśaḥ sattvasañjñakaḥ| kartā bhoktā na sa pumāniti kecidvyavasthitāḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46-47">nirātmavādimatamutthāpayati- na te ityādi| asmiñ śarīre te ka eva pṛthivījalādayo bhāvāḥ, ye ta eveti vyapadiśyante; te na bhavanti pūrvānubhūtā nānubhavantītyarthaḥ| yadi te na bhavanti, kathaṃ tarhi ‘te’ ityabhijñānamityāha- tatsadṛśāstvanye pūrvasadṛśā ityarthaḥ| pāramparyasamutthitā iti sadṛśasantānavyavasthitāḥ| sārūpyāditi sadṛśarūpatvāt| teṣāṃ samudaya iti kṣaṇabhaṅgināṃ melaka ityarthaḥ| nirīśa iti sthāyyātmarahitaḥ| sattvasañjñaka iti prāṇisañjñakaḥ| keciditi bauddhāḥ| bauddhā hi nirātmakaṃ kṣaṇikajñānādisamudāyamātraṃ śarīramicchanti; pratisandhānaṃ ca kṣaṇikānāmapi jñānādīnāṃ kāryakāraṇabhāvādekaphalasantatāvicchanti||46-47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">teṣāmanyaiḥ kṛtasyānye bhāvā <note place="foot" type="variant" n="41">‘bhāvairbhāvā’ iti pā.</note> bhāvairnavāḥ phalam| bhuñjate sadṛśāḥ prāptaṃ yairātmā nopadiśyate||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="48">etaddūṣayati- teṣāmityādi| teṣāṃ jñānasantānavādinām, anyena kṛtasyaudanapākādeḥ phalamannādi anye bhuñjata iti prāpnoti| etaccāsaṅgataṃ, yataḥ phalaṃ bhokṣyāmīti kṛtvā bhāviphalapratyāśayā pravṛttiryuktā, na tvanyasya bhogyatāṃ phalasya paśyan kaścit pravartate; yo'pi sūpakārādiḥ parārthaṃ pravartate, so'pi parārthena svārthaṃ sādhayitukāma eveti bhāvaḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">karaṇānyānyatā dṛṣṭā kartuḥ kartā sa eva tu| kartā hi karaṇairyuktaḥ kāraṇaṃ sarvakarmaṇām||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49">paramataṃ dūṣayitvā svamatamāha- karaṇetyādi| karaṇasya śarīrasya pariṇāmino'nyānyatā dṛṣṭā| kartā cātmā, sa eva na vināśītyarthaḥ| atraiva dṛṣṭāntamāha- kartā hītyādi| yathā'nekaśilpavit kartā karaṇairvāṃśīsandaṃśayantrādibhiḥ kāṣṭhapāṭanalauhaghaṭanādi karoti, tathā''tmā'pītyarthaḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">nimeṣakālādbhāvānāṃ kālaḥ śīghrataro'tyaye| bhagnānāṃ na <note place="foot" type="variant" n="42">‘ca’ iti pā.</note> punarbhāvaḥ kṛtaṃ nānyamupaiti ca||50||</seg> <seg type="unit" n="51">mataṃ tattvavidāmetadyasmāttasmāt sa kāraṇam| kriyopabhoge bhūtānāṃ nityaḥ puruṣasañjñakaḥ||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50-51">athāyamātmasadbhāvaḥ sthiro'stu, śarīrārambhakāṇāṃ bhūtānāṃ kā vā gatirityāha- nimeṣetyādi| bhāvānāmiti śarīrādibhāvānām| atyaya iti vināśe; śarīrasya svāgnipacyamānasya <note place="foot" type="variant" n="43">‘śarīrasyānupacyamānasya’ iti pā.</note> nimeṣakālādapi śīghraṃ vināśo bhavatītyarthaḥ| amīṣāṃ ca bhāvānāṃ bhagnānāṃ na punarbhāvaḥ punarāgamanaṃ nāstītyarthaḥ| tena, yena śarīreṇa yat kṛtaṃ taccharīraṃ tatphalaṃ na prāpnotītyuktaṃ bhavati| atha mā bhavatvevaṃ tataḥ kimityāha- kṛtamityādi|- kṛtaṃ karma yāgādi na phalarūpatayā'nyamupaiti, evaṃ sati devadattakṛtena śubhakarmaṇā yajñadattādayo'pi sukhabhājaḥ syuḥ; tasmāt kṣaṇabhaṅgiśarīrādatiriktaḥ <note place="foot" type="variant" n="44">‘kṣaṇabhāviśarīrātiriktaḥ’ iti pā.</note> karmakartā tatphalabhoktā cāstīti bhāvaḥ| kriyopabhoga iti kriyāyāṃ tatphalabhoge ca| bhūtānāmiti prāṇinām||50-51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">ahaṅkāraḥ phalaṃ karma dehāntaragatiḥ smṛtiḥ| vidyate sati bhūtānāṃ kāraṇe dehamantarā||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52">ātmasadbhāve hetvantaramāha- ahaṅkāra ityādi| ete'haṅkāradayaḥ sthira eva paramātmani bhavanti, pūrvāparakālāvasthāyivastudharmatvāditi bhāvaḥ| dehamantareti dehaṃ vinā; dehātirikte kāraṇe satyahaṅkāro bhavatītyarthaḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">prabhavo na hyanāditvādvidyate paramātmanaḥ| puruṣo rāśisañjñastu mohecchādveṣakarmajaḥ||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="53">‘prabhavaḥ puruṣasya kaḥ’ ityasyottaraṃ- prabhava ityādi| prabhavaḥ kāraṇam| rāśisañjña iti ṣaḍdhātusamudāyarūpaścaturviṃśatirāśirūpo vā| mohecchādveṣajanitakarmajo mohecchādveṣakarmajaḥ| mohāddhi bhāveṣu icchā dveṣaśca bhavati, tataḥ pravṛttiḥ, pravṛtterdharmādharmau, tau ca śarīraṃ janayato bhogārtham||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">ātmā jñaḥ karaṇairyogāj jñānaṃ tvasya pravartate| karaṇānāmavaimalyādayogādvā na vartate||54||</seg> <seg type="unit" n="55">paśyato'pi yathā''darśe saṅkliṣṭe nāsti darśanam| tattvaṃ <note place="foot" type="variant" n="45">‘yadvajjale’ iti pā.</note> jale vā kaluṣe cetasyupahate tathā||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="54-55">‘kimajño jñaḥ’ ityasyottaram- ātmetyādi| karaṇānīha manobuddhīndriyāṇi| na vartate jñānamiti yojanā| nanu yadyayamātmā jñaḥ <note place="foot" type="variant" n="46">‘jñasvabhāvaḥ’ iti pā.</note>, tat kimityasya sarvadā jñānaṃ na bhavatītyāha- paśyato'pītyādi| paśyato'pīti cakṣuṣmato'pītyarthaḥ| tattvamiti darśanaviśeṣaṇam| tena, mlāne darpaṇe jale vā darśanaṃ bhavadapyayathārthagrāhitayā na tattvarūpaṃ bhavatītyarthaḥ| cetasītyupalakṣaṇaṃ, tena cakṣurādāvapyupahata iti jñeyam||54-55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">karaṇāni mano buddhirbuddhikarmendriyāṇi ca| kartuḥ saṃyogajaṃ karma vedanā buddhireva ca||56||</seg> <seg type="unit" n="57">naikaḥ pravartate kartuṃ bhūtātmā nāśnute phalam| saṃyogādvartate sarvaṃ tamṛte nāsti kiñcana||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="56-57">karaṇaprastāvāj jñāne karmaṇi vedanāyāṃ ca yāvat karaṇamātmanastadāha- karaṇānītyādi| saṃyogajamiti karmaṇā vedanayā buddhyā ca yojyam| nāśnute phalameka iti yojyam| eka iti niṣkaraṇaḥ| saṃyogādvartata iti karaṇasamudāyādutpadyate <note place="foot" type="variant" n="47">‘vartate’ iti pā.</note>| tamṛta iti saṃyogaṃ vinā||56-57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">na hyeko vartate bhāvo vartate nāpyahetukaḥ| śīghragatvātsvabhāvāttvabhāvo <note place="foot" type="variant" n="48">‘svabhāvāttu bhāvo na vyativartate’ iti pā.</note> na vyativartate||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="58">atraiva sāmagrījanyatve sarvakāryāṇāmupapattimāha- na hyeka ityādi| eko bhāvaḥ kāraṇarūpaḥ sahakārikāraṇāntararahito na kāryakaraṇe vartata ityarthaḥ; evaṃ tāvadekaṃ kāraṇaṃ kārye na vartate, kāryaṃ ca hetuṃ vinā na bhavatītyāha- vartate nāpyahetuka iti; hetuṃ vinā bhāva utpattidharmā na vartate na bhavatītyarthaḥ| tena karaṇayuktātmajanyaṃ kāryaṃ na kevalādātmano heturūpādbhavatītyuktaṃ bhavati| atha hetuṃ vinā cedbhāvo na bhavati, tat kimabhāve'pi śārīrāṇāṃ bhāvānāṃ hetvapekṣā na vetyāha- śīghragatvādityādi| śīghragatvāt svabhāvāllakṣito'bhāvo na svabhāvaṃ vyativartate śīghragatvasvabhāvaṃ na tyajatītyarthaḥ| tena, ahetuka evābhāvo bhavati, bhāvastu sahetukaḥ| uktaṃ hi “utpattiheturbhāvanāṃ na nirodhe'sti kāraṇam” (sū.a.16) iti| kiṃvā, śīghragatvādasthiratvādabhāvo nāvasthāntaramātmanāśaṃ prati gacchatīti granthārthaḥ||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">anādiḥ puruṣo nityo viparītastu hetujaḥ| sadakāraṇavannityaṃ dṛṣṭaṃ hetujamanyathā||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="59">‘sa nityaḥ kimanityaḥ’ ityasyottaram- anādirityādi| anādiśca puruṣo'vyaktarūpa ātmaśabdābhidheyaḥ| viparīta iti ādimān rāśirūpaḥ puruṣa ityarthaḥ| atraivānādernityatve śāstrāntarasammatimapyāha- sadityādi| saditi trividhasamaye pramāṇagamyabhāvarūpam <note place="foot" type="variant" n="49">‘vidhiviṣayapramāṇagamyabhāvarūpam’ iti pā.</note>| etena, prāgabhāvasyākāraṇavato'pyabhāvarūpatayā'nityatvaṃ na vyabhicārakam| hetujamanyatheti atrāpi bhāvarūpamiti yojanīyam| tena, hetujanyasyāpi pradhvaṃsasyāvināśitvaṃ parihṛtaṃ bhavati||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">tadeva bhāvādagrāhyaṃ nityatva <note place="foot" type="variant" n="50">‘nityatvānna kutaścana’ iti pā.</note> na kutaścana| bhāvājjñeyaṃ tadavyaktamacintyaṃ vyaktamanyathā||60||</seg> <seg type="unit" n="61">avyaktamātmā kṣetrajñaḥ śāśvato vibhuravyayaḥ| tasmādyadanyattadvyaktaṃ, vakṣyate cāparaṃ dvayam||61||</seg> <seg type="unit" n="62">vyaktamaindriyakaṃ caiva gṛhyate tadyadindriyaiḥ| ato'nyat punaravyaktaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="60-62">kiṃ tannityatvamityāha- tadevetyādi| bhāvādutpattidharmakāt| tannityatvaṃ na kuto'pi bhāvādbhavati, nityaṃ hi na kuto'pi bhavati| tataścātmā bhāvaṃ prati nirapekṣatvāt sarvebhyo bhāvebhyo'pyagre nityaṃ sadeva| taccaivambhūtaṃ nityamavyaktaṃ jñeyam| acintyamityavyaktaviśeṣaṇam| avyaktaṃ ca mūlaprakṛtiḥ| vyaktamanyatheti prakṛteranyatamakāryaṃ mahadādikamanityam; ākāśamapi vikārarūpatayā'nityameva; udāsīnapuruṣastu nitya evāvyaktaśabdenaiva lakṣita ityuktameva| avyaktadharmāntaravyāpakān paryāyānāha- avyaktamityādi| punaḥ prakārāntareṇa vyaktāvyaktārthamāha <note place="foot" type="variant" n="51">‘vyaktāvyaktatvamāha’ iti pā.</note> - vakṣyata ityādi| aparaṃ dvayamiti prakārāntarakṛtaṃ vyaktāvyaktadvayam| liṅgagrāhyamiti anumānagrahyam| atīndriyamityanena cendriyagrahaṇāyogyaṃ yat kenāpi śabdādiliṅgena gṛhyate na tadavyaktaṃ, kintu yannityānumeyaṃ mano'haṅkārādi tadevāvyaktam||60-62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">khādīni buddhiravyaktamahaṅkārastathā'ṣṭamaḥ| bhūtaprakṛtiruddiṣṭā vikārāścaiva ṣoḍaśa||63||</seg> <seg type="unit" n="64">buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇi ca| samanaskāśca pañcārthā vikārā iti sañjñitāḥ||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="63-64">‘prakṛtiḥ kā vikārāḥ ke’ ityasyottaraṃ- khādīnītyādi| khādīni sūkṣmabhūtakhādīni <note place="foot" type="variant" n="52">‘śabdatanmātrādiśabdābhidheyāni’ iti pā.</note> tanmātraśabdābhidheyāni| buddhiḥ mahacchabdābhidheyā| avyaktaṃ mūlaprakṛtiḥ| ahaṅkāraḥ buddhivikāraḥ; sa ca trividhaḥ- bhūtādiḥ, taijasaḥ, vaikārikaśca| bhūtānāṃ sthāvarajaṅgamānāṃ prakṛtirbhūtaprakṛtiḥ| atra cāvyaktaṃ prakṛtireva paraṃ, buddhyādayastu svakāraṇavikṛtirūpā api svakāryāpekṣayā prakṛtirūpā iha prakṛtitvenoktāḥ| yaduktaṃ- “mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta” (sāṃ.kā.3) iti| vikārā nāha- vikārā ityādi| evaśabdo bhinnakrame'vadhāraṇe, tena vikārā eva ṣoḍaśa paraṃ na prakṛtayaḥ| buddherindriyāṇi buddhīndriyāṇi| pañcārthā iti sthūlā ākāśādayaḥ śabdādirūpāḥ; guṇaguṇinorhi paramārthato bhedo nāstyevāsmin darśane||63-64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">iti kṣetraṃ samuddiṣṭaṃ sarvamavyaktavarjitam| avyaktamasya kṣetrasya kṣetrajñamṛṣayo viduḥ||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="65">enameva prakṛtivikārasamūhaṃ kṣetrakṣetrajñabhedena vibhajate- itītyādi| avyaktavarjitamiti prakṛtyudāsīnavarjitaṃ, prakṛteścodāsīnapuruṣacaitanyena caitanyamastyeva||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">jāyate buddhiravyaktādbuddhyā'hamiti manyate| paraṃ khādīnyahaṅkārādutpadyante <note place="foot" type="variant" n="53">‘khādīnyahaṅkāra upādatte’ iti pā.</note> yathākramam||66||</seg> tataḥ sampūrṇasarvāṅgo jāto'bhyudita ucyate|67|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="66">samprati mahāpralayāntaraṃ yathā''disarge buddhyādyutpādo bhavati tadāha- jāyata ityādi| buddhyā'hamiti manyata iti buddherjātenāhaṅkāreṇāhamiti manyata ityarthaḥ| khādīnīti khādīni sūkṣmāṇi tanmātrarūpāṇi, tathaikādaśendriyāṇi| vacanaṃ hi “prakṛtermahāṃstato'haṅkārastasmādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ” (sāṃ.kā.22) iti| yathākramamiti yasmādahaṅkārādutpadyate tena krameṇa; tatra vaikṛtāt sāttvikādahaṅkārāttaijasasahāyādekādaśendriyāṇi bhavanti, bhūtādestvahaṅkārāttāmasāttaijasasahāyāt pañcatanmātrāṇi| yaduktaṃ- “sātvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtādahaṅkārāt| bhūtādestanmātraḥ sa tāmasastaijasādubhayam” (sāṃ.kā.25) iti| tata iti āhaṅkārikakāryānantaraṃ tanmātrebhya utpannasthūlabhūtasambandhāt| sampūrṇasarvāṅgo jāta iti ādisargo(rge) jātaḥ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">puruṣaḥ pralaye ceṣṭaiḥ punarbhāvairviyujyate||67||</seg> <seg type="unit" n="68">avyaktādvyaktatāṃ yāti vyaktādavyaktatāṃ punaḥ| rajastamobhyāmāviṣṭaścakravat parivartate||68||</seg> <seg type="unit" n="69">yeṣāṃ dvandve parā saktirahaṅkāraparāśca ye| udayapralayau teṣāṃ na teṣāṃ ye tvato'nyathā||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="67-69">evamādisarge prakṛtermahadādisargaṃ darśayitvā mahāpralaye prakṛtāvavyaktarūpāyāṃ buddhyādīnāṃ layamāha- puruṣa ityādi| iṣṭairbhāvairiti puruṣopabhogārthamiṣṭairbuddhyādibhiḥ| anye tu evambhūtasaṅgaṃ janmani <note place="foot" type="variant" n="54">‘evambhūtasargaṃ’ iti pā.</note>, buddhyādiviyogaṃ ca maraṇe bruvate| tanna, janmamaraṇayorbuddhyādīnāṃ vidyamānatvāt| uktaṃ hi- “atīndriyaistairatisūkṣmarūpairātmā kadācinna vimuktapūrvaḥ| naivendriyairnaiva manomatibhyāṃ na cāpyahaṅkāravikāradoṣaiḥ” (śā. a. 2) iti| tathā'nyatrāpyuktaṃ- “pūrvotpannamasaktaṃ niyataṃ mahadādisūkṣmaparyantam| saṃsarati nirupabhogaṃ bhāvairadhivāsitaṃ liṅgam” (sāṃ. kā. 40) iti| tasmānmahāpralaya eva prakṛtau layaḥ, tathā''disarga eva prakṛtermahadādisṛṣṭiriti| etadeva prapañcaṃ layaṃ ca prakṛterāha- avyaktādityādi| avyaktāditi prakṛteḥ, vyaktatāmiti mahadādimahābhūtaparyantaprapañcarūpatāṃ yāti| vyaktāditi mahābhūtaprapañcādyavasthātaḥ punaravyaktarūpatāṃ yāti gacchati; mahāpralaye hi mahābhūtāni tanmātreṣu layaṃ yānti, tanmātrāṇi tathendriyāṇi cāhaṅkāre layaṃ yānti, ahaṅkāro buddhau, buddhiśca prakṛtāviti layakramaḥ| ayaṃ ca layakramo mokṣe'pi bhavati| paraṃ tu tatra taṃ puruṣaṃ prati punaḥ sargaṃ nārabhate prakṛtiḥ| ayaṃ <note place="foot" type="variant" n="55">‘atha’ iti pā.</note> saṃsāraḥ kuto bhavatītyāha- raja ityādi| āviṣṭo yuktaḥ| cakravat parivartata iti punaḥ punarlayasargābhyāṃ yujyate| dvandva iti rajastamorūpe mithune| ahaṅkāraparā iti ahaṅkārānmamedamityādimithyājñānaparāḥ| udayapralayau janmamaraṇe, kiṃvā layasargau| ato'nyatheti ye rāgadveṣavimuktā nirahaṅkārāśca teṣāṃ nodayapralayau bhavataḥ||67-69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">prāṇāpānau nimeṣādyā jīvanaṃ manaso gatiḥ| indriyāntarasañcāraḥ preraṇaṃ dhāraṇaṃ ca yat||70||</seg> <seg type="unit" n="71">deśāntaragatiḥ svapne pañcatvagrahaṇaṃ tathā| dṛṣṭasya dakṣiṇenākṣṇā savyenāvagamastathā||71||</seg> <seg type="unit" n="72">icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ prayatnaścetanā dhṛtiḥ| buddhiḥ smṛtirahaṅkāro liṅgāni paramātmanaḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">yasmāt samupalabhyante liṅgānyetāni jīvataḥ| na mṛtasyātmaliṅgāni tasmādāhurmaharṣayaḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">śarīraṃ hi gate tasmiñ śūnyāgāramacetanam| pañcabhūtāvaśeṣatvāt pañcatvaṃ gatamucyate||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="70-74">‘kiṃ liṅgaṃ puruṣasya ca’ ityasyottaraṃ- prāṇāpānāvityādi| prāṇāpānau ucchvāsaniḥśvāsau| nimeṣādyā iti ādyaśabdagrahaṇena unmeṣādyāḥ prekṣaṇaviśeṣā gṛhyante| manaso gatiriti manasā pāṭaliputragamanādirūpā| indriyāntarasañcāro'pi manasa eva, yathā cakṣuḥ parityajya manaḥ sparśanamadhitiṣṭhatītyādi| preraṇaṃ ca tathā dhāraṇaṃ ca manasa eveti jñeyam| deśāntaragatiḥ svapne iti chedaḥ| pañcatvagrahaṇaṃ maraṇajñānam| savyenāvagama iti savyenākṣṇā sa evāyaṃ dakṣiṇākṣidṛṣṭo ghaṭa ityavagama ityarthaḥ| cetanā jñānamātram| buddhistu ūhāpohajñānam| atha kathametānyātmānaṃ gamayantītyāha- yasmādityādi| jīvata iti pañcabhūtātiriktātmasaṃyuktasya <note place="foot" type="variant" n="56">‘pañcabhūtātiriktātmākhyabhāvasamprayuktasya’ iti pā.</note>| pañcatvaṃ tu yadyapi jīvato na bhavati kintu mṛtasyaiva, tathā'pi pañcatvaṃ mṛtaśarīre dṛśyamānaṃ viparyayāt pañcatvābhāvājjīvaccharīraliṅgaṃ bhavatīti jñeyam| atraivodāhṛtāśca prāṇāpānādayo na bhūtamātre bhavanti, nirātmakeṣviṣṭakāmṛtaśarīrādiṣvadarśanāt| na ca mana eva bhūtātiriktamātmā bhavitumarhati, yatastasyāpi karaṇarūpasya <note place="foot" type="variant" n="57">‘karaṇabhūtasya’ iti pā.</note> preraṇādyātmanā kartrā kartavyam| nāpīndriyāṇyātmatvena svīkartuṃ pāryante, yatastathā sati indriyāntaropalabdhamarthaṃ nendriyāṇi yajñadattopalabdhamarthaṃ devadatta iva pratisandhātuṃ samarthāni bhaveyuḥ; asti cendriyāntaropalabdhārthapratisandhānaṃ, yathā- surabhicandanaṃ spṛśāmītyatra| tasmānmana-indriya-bhūtātirikta ātmā tiṣṭhatīti jñeyam| atra yadyapi buddhiśabdena cetanādhṛtismṛtyahaṅkārāḥ prāpyanta eva buddhiprakāratvena, tathā'pi pṛthakpṛthagarthagamakatvena punaḥ pṛthagupāttāḥ| tathāhi- cetanā guṇatvena acetanakhādibhūtātiriktadharmeṇātmānaṃ gamayati, dhṛtistu niyamātmikā niyantāramātmānaṃ gamayati, buddhistu ūhāpohayorekaṃ kāraṇaṃ gamayatyātmānaṃ, smṛtistu pūrvānubhūtārthasmartāraṃ sthāyinamātmānaṃ gamayatītyādyanusaraṇīyam| ātmādhiṣṭhānābhāve śarīre prāṇādyabhāvamāha- śarīramityādi| śūnyāgāramiva śūnyāgāraṃ yathā adhiṣṭhātṛśūnyam, evaṃ mṛtaśarīramapi| ṣaḍdhātukaṃ śarīraṃ, tatra ṣaṣṭhe ātmani gate pañcabhūtātmakaṃ <note place="foot" type="variant" n="58">‘pañcabhūtamātrakaṃ’ iti pā.</note> śarīraṃ bhavati, tena pañcatvaṃ gatamucyate|||70-74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">acetanaṃ kriyāvacca manaścetayitā paraḥ| yuktasya manasā tasya nirdiśyante vibhoḥ kriyāḥ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">cetanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyate| acetanatvācca manaḥ kriyāvadapi nocyate||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="75-76">‘niṣkriyasya kriyā tasya katham’ ityasyottaram- acetanamityādi| cetayitā para iti para ātmā cetayitā paraṃ na tu sākṣāt kriyāvān| nanu, yadyevaṃ kathaṃ tasya <note place="foot" type="variant" n="59">‘kathaṃ tarhi kriyāvānityāha’ iti pā.</note> kriyetyāha- yuktasyetyādi| ātmādhiṣṭhitasyaiva manasaḥ kriyā upacārādātmanaḥ kriyetyucyata ityarthaḥ| etadevopapādayati- cetanāvānityādi| cetanena hyātmanā'dhiṣṭhitaṃ manaḥ kriyāsu pravartate, cetanānadhiṣṭhitaṃ tu manaḥ kriyāsu <note place="foot" type="variant" n="60">‘kriyāyogyamapi na pravartate’ iti pā.</note> na pravartate; tena yatkṛtā sā kriyā sa eva kriyāvāniti vyapadeṣṭuṃ yujyate, natvacetanaṃ <note place="foot" type="variant" n="61">‘yujyate| yattvacetanaṃ manastat’ iti pā.</note> manaḥ; tat parādhīnakriyatvena paramārthataḥ kriyāvadapi kartṛtvena nocyata iti vākyārthaḥ; nocyate iti ‘kartṛ’ iti śeṣaḥ||75-76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">yathāsvenātmanā''tmānaṃ sarvaḥ sarvāsu yoniṣu| prāṇaistantrayate prāṇī nahyanyo'styasya tantrakaḥ||77||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="77">samprati svatantratve'pyaniṣṭayonigamanamākṣiptaṃ samādadhāti- yathāsvenetyādi| sarvāsu naragohastikīṭādiyoniṣu| prāṇaistantrayate prāṇairyojayati, ātmanaivāyaṃ dharmādharmasahāyenātmānaṃ sarvayoniṣu nayati, na paraprerito yāti; yato nānyaḥ puruṣo'sya prerako'sti īśvarābhāvāt; kiṃvā satyapi īśvare tasyāpi karmaparādhīnatvāt| idameva cāsyāniṣṭayonigamane svātantryaṃ yad aniṣṭayonigamanahetvadharmakaraṇe svātantryam, adharmakaraṇārabdhasvakarmaṇaivāyamanicchannapi nīyata ityaniṣṭayonigamanaṃ bhavati; svātantryaṃ ca yathoktaṃ bhavati||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">vaśī tat kurute karma yat kṛtvā phalamaśnute| vaśī cetaḥ samādhatte vaśī sarvaṃ nirasyati||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="78">‘vaśī yadyasukhaiḥ kasmādbhāvairākramyate’ ityasyottaraṃ- vaśītyādi| vaśī svecchādhīnapravṛttiḥ (iṣṭe'niṣṭe vā''tmā <note place="foot" type="variant" n="62">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate</note>,); tena, vaśī sannayaṃ tāni karmāṇi karoti śubhānyaśubhāni vā āpātaphalarāgāt, yāni kṛtvā tatkarmaprabhāvācchubhenāśubhena vā phalena yogamāpnoti| etena kartavye karmaṇyasya vaśitvaṃ, kṛtakarmaphalaṃ tvasyānicchato'pi bhavati; tena tatprati nāsya <note place="foot" type="variant" n="63">‘nāstyeva’ iti pā.</note> vaśitvam| anyadapi <note place="foot" type="variant" n="64">‘anyathā tu’ iti pā.</note> vaśitvaphalamāha- vaśī cetaḥ samādhatta iti| aniṣṭe'rthe vaśī sannayaṃ mano nivartayati; yadi hyayaṃ vaśī na syāt, na mano nivartayituṃ śaknuyāt| aparamapi vaśitvagamakaṃ karmāha- vaśī sarvaṃ nirasyatīti| vaśī sannayaṃ mokṣārthaṃ pravṛttaḥ sarvārambhaṃ śubhāśubhaphalaṃ tyajatītyarthaḥ| iha svatantraḥ parātmanā īśvarādinā preritapravṛttirucyate; vaśī tu svayamapi pravartamāna icchāvaśāt pravartate, na preritapravṛttirūpatvenepsite'nīpsite ca vartate iti svātantryavaśitvayorbhedaḥ||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">dehī sarvagato'pyātmā <note place="foot" type="variant" n="65">‘dehe sarvagataścātmā’ iti pā.</note> sve sve saṃsparśanendriye| sarvāḥ sarvāśrayasthāstu nātmā'to vetti vedanāḥ||79||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="79">‘sarvāḥ sarvagatatvācca vedanāḥ kiṃ na vetti saḥ’ ityasyottaramāha- dehītyādi| sarvagata iti sarvagato'pi san, saṃsparśanendriya iti saṃsparśanayukte śarīre, vedanāḥ sukhaduḥkharūpā vetti, sarvāśrayasthāstu na vettīti yojanā| yasmāt sarvagato'pyātmā svakīya eva sparśanavati śarīre paraṃ vedanā vetti, tena sarvāśrayasthāḥ sarvavedanā na vettīti vākyārthaḥ| sarvāśrayasthā iti sarvaparaśarīragatāḥ <note place="foot" type="variant" n="66">‘sarvaśarīragatāḥ’ iti pā.</note>| paraśarīre cātmā khakarmopārjitendriyābhāvādvidyamāno'pi nopalabhate sukhaduḥkhe| sve sve śarīra iti vaktavye yat ‘saṃsparśanendriye’ iti karoti, tena svaśarīre'pi yatra keśanakhādau sparśanendriyaṃ nāsti tatra nātmā kiñcidupalabhata iti darśayati||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">vibhutvamata evāsya yasmāt sarvagato mahān| manasaśca samādhānāt paśyatyātmā tiraskṛtam||80||</seg> <seg type="unit" n="81">nityānubandhaṃ manasā dehakarmānupātinā| sarvayonigataṃ vidyādekayonāvapi sthitam||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="80-81">‘na paśyati vibhuḥ kasmāt’ ityādipraśnasyottaraṃ vaktuṃ pravṛtto vibhutvasādhakārthaguṇahetuprāptyā vibhutvameva tāvadātmanaḥ sādhayati- vibhutvamityādi| vibhutvaṃ sarvagataparimāṇayogitvam| ata eveti uktasarvagatatvāt| etadeva spaṣṭārthaṃ sākṣādbrūte- yasmādityādi| sarvagatatvaṃ sarvato'pyupalabhyamānatvena sarvagatākāśādiparimāṇasyapyasti, tena tadvyavacchedārthaṃ ‘mahān’ iti padaṃ; tena sarvatropalabhyamānaṃ mahāparimāṇayogidravyaṃ vibhurucyata iti phalati| vibhutvaṃ vyutpādya kuḍyāditirohitajñānaṃ naikāntena bhavatīti darśayannāha- manasa ityādi| samādhānaṃ samādhiḥ| anena, yoginaḥ samādhibalāttirohitamapi paśyantīti darśayati| ye tu tirohitaṃ na paśyanti tatrāpyupapattimāha- nityetyādi| sarvayonigatamapyātmānaṃ manasā'nubandhagatamekayonāvavasthitaṃ <note place="foot" type="variant" n="67">‘manasā'nubaddhaṃ santaṃ’ iti pā.</note> vidyāditi yojyam| dehanirvartakena <note place="foot" type="variant" n="68">‘dehānuvartakena’ iti pā.</note> karmaṇā anupāta ātmani sambandho yasya, tena manasā dehakarmānupātinā| etena, yadyapyātmā kuḍyādibhiratirohitastathā'pi yadasyopalabdhisādhanaṃ manastasyaikasminneva śarīre vyavasthitasya vyavadhānānna paśyatyayaṃ tiraskṛtamityuktaṃ bhavati||80-81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">ādirnāstyātmanaḥ <note place="foot" type="variant" n="69">‘anādirātmā kṣetrasya pāramparyamanādikam’ iti pā.</note> kṣetrapāramparyamanādikam| atastayoranāditvāt kiṃ pūrvamiti nocyate||82||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="82">‘kṣetrajñaḥ kṣetramathavā’ ityādipraśnasyottaram- ādirityādi| kṣetrapāramparyamiti kṣetrasyāvyaktavarjitasya mahadāditrayoviṃśatikasya paramparāsantateranāditvenaiva kṣetrakṣetrajñayoridaṃ prathamamiti vyapadeśo naiva <note place="foot" type="variant" n="70">‘nāvataratītyarthaḥ’ iti pā.</note> bhavatītyarthaḥ| nanu yadi kṣetraparamparā'pyanādistadā <note place="foot" type="variant" n="71">‘tadā''tmavaducchedaṃ nāpnoti’ iti pā.</note> tasyātmavaducchedo na prāpnoti, yadanādi tannityaṃ bhavati, yathā- ātmeti dṛṣṭaṃ? brūmaḥ- anāditve'pi yat svarūpenaivānādi tannocchidyate, yathā- ātmā; yattu ucchittidharmakaṃ buddhyādi, taducchidyata eva; santānastu paramārthataḥ santānibhyo'tirikto nāstyeva, yadanādiḥ syāt; tena, santānasyānāditvaṃ bhāktameva| kiñcaivambhūtasya buddhyādisantānasyocchede mokṣapratipādaka āgama eva pramāṇatvena jñeyaḥ||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">jñaḥ sākṣītyucyate nājñaḥ sākṣī tvātmā yataḥ smṛtaḥ| sarve bhāvā hi sarveṣāṃ bhūtānāmātmasākṣikāḥ||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="83">‘sākṣibhūtaśca kasyāyam’ ityasyottaraṃ- jña ityādi| jño jñānavān sākṣīti loke kathyate, natvajñaḥ pāṣāṇādiḥ| tena, jñatvenāsatyapyanyasmin kartari sākṣītyucyate iti vākyārthaḥ| sarveṣāmiti khādibhūtānām| sarve bhāvā iti sarve bhūtadharmā darśanayogyāḥ| ātmasākṣikā iti ātmopalabhyamānāḥ||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">naikaḥ kadācidbhūtātmā lakṣaṇairupalabhyate| viśeṣo'nupalabhyasya tasya naikasya vidyate||84||</seg> <seg type="unit" n="85">saṃyogapuruṣasyeṣṭo viśeṣo vedanākṛtaḥ| vedanā yatra niyatā viśeṣastatra tatkṛtaḥ||85||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="84-85">‘syāt kathaṃ cāvikārasya’ ityādipraśnasyottaraṃ- naika ityādi| avikārasya paramātmano vedanākṛto viśeṣo nāstyeva <note place="foot" type="variant" n="72">‘atrāvikārasya paramātmano viśeṣo vedanādirnopalabhyata eva, vedanākṛto viśeṣo nāstyeva’ iti pā.</note>, yatra tu vedanākṛto viśeṣaḥ sa rāśirūpaḥ paramātmavyatirikta eveti vākyārthaḥ| bhūtānāmadhiṣṭhātā ātmā bhūtātmā, ayaṃ bhūtātmā eko bhūtavyatirikto na lakṣaṇaiḥ prāṇāpānādibhiruktairupalabhyate| kuto nopalabhyata ityāha- viśeṣa ityādi| ekasya bhūtarahitasya; yadātmano viśeṣo vedanādirnopalabhyata eva, tenānupalabdhirevātra pramāṇamityarthaḥ| saṃyogapuruṣaḥ caturviṃśatikaḥ| nanvevamapi caturviṃśatyantarniviṣṭasya bhūtātmano'pi vedanākṛtaviśeṣeṇa bhavitavyaṃ, yataḥ samudāyadharmaḥ samudāyināmeva bhavati, yathā- māṣarāśergurutvaṃ pratyekaṃ māṣāṇāmeva gauraveṇa bhavatītyāha- vedanetyādi| vedanā sukhaduḥkharūpā| yatra buddhyādisamūhe niyatā vyavasthitā vedanā, tatraiva tatkṛto dainyaharṣādiviśeṣo'pi niyataḥ; tatraiva buddhyādirāśau vartate nātmanīti bhāvaḥ| buddhyādigatena guṇatrayapariṇāmarūpeṇa sukhaduḥkhādinā asukhaduḥkha evātmā tatsambandhāt sukhaduḥkhādimān bhavati||84-85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">cikitsati bhiṣak sarvāstrikālā vedanā iti| yayā yuktyā vadantyeke sā yuktirupadhāryatām||86||</seg> <seg type="unit" n="87">punastacchirasaḥ śūlaṃ jvaraḥ sa punarāgataḥ| punaḥ sa kāso balavāṃśchardiḥ sā punarāgatā||87||</seg> <seg type="unit" n="88">ebhiḥ prasiddhavacanairatītāgamanaṃ matam| kālaścāyamatītānāmartīnāṃ punarāgataḥ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">tamartikālamuddiśya bheṣajaṃ yat prayujyate| atītānāṃ praśamanaṃ vedanānāṃ taducyate||89||</seg> <seg type="unit" n="90">āpastāḥ punarāgurmā yābhiḥ śasyaṃ purā hatam| yathā prakriyate setuḥ pratikarma tathā''śraye||90||</seg> <seg type="unit" n="91">pūrvarūpaṃ vikārāṇāṃ dṛṣṭvā prādurbhaviṣyatām| yā kriyā kriyate sā ca vedanāṃ hantyanāgatām||91||</seg> <seg type="unit" n="92">pāramparyānabandhastu duḥkhānāṃ vinivartate| sukhahetūpacāreṇa sukhaṃ cāpi pravartate||92||</seg> <seg type="unit" n="93">na samā yānti vaiṣamyaṃ viṣamāḥ samatāṃ na ca| hetubhiḥ sadṛśā nityaṃ jāyante dehadhātavaḥ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">yuktimetāṃ puraskṛtya trikālāṃ vedanāṃ bhiṣak| hantītyuktaṃ cikitsā tu naiṣṭhikī yā vinopadhām||94||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="86-94">‘athavā''rtasya’ ityādipraśnasyottaramāha- cikitsatītyādi| atītavedanācikitsā na mukhyā, kintu lokaprasiddhopacāreṇocyata iti vākyārthaḥ| prasiddhavacanairiti lokaprasiddhavacanaiḥ| pratikarma cikitsā| āśraya iti śarīre| pūrvarūpamityādinā anāgatavedanācikitsāṃ samarthayati| pūrvarūpaṃ yadyapi bhaviṣyatāmeva bhavati rogāṇāṃ, tathā'pi bhaviṣyatāmiti padena bhūte'pi vyādhau yāni rūpāṇi bhavanti tāni nirākaroti| uktaṃ hi- “prāksantāpāt, api cainaṃ santāpārtamanubadhnanti” (ni. a. 1) ityanena rogāvasthāyāmapi pūrvarūpasadbhāvaḥ| evamatītānāgatavedanācikitsā vyutpāditā| vartamānacikitsāmapi darśayan pāramārthikaṃ matamāha- pāramparyetyādi| pāramparyānubandhaḥ santānanyāyenānubandhaḥ| duḥkhānāmiti rogāṇām| sukhahetūpacāreṇeti ārogyahetucikitsāsevayā| sukhamiti ārogyam| evaṃ manyate- yadā cikitsā sukhahetuḥ sevyate tadā duḥkhahetusevābhāvādduḥkhaṃ notpadyate, utpannaṃ ca duḥkhaṃ rogarūpaṃ kṣaṇabhaṅgitvena svayameva naśyati, sukhahetusānnidhyāt sukhamārogyamutpadyate; tena cikitsayā anāgataṃ duḥkhaṃ hetupratibandhānnirudhyate, sukhaṃ ca janyate iti siddhāntaḥ <note place="foot" type="variant" n="73">‘hetupratibandhānniṣidhyate, sukhaṃ ca kalpyate, iti siddhāntaḥ’ iti pā.</note>| etadevāha- na samā ityādi| samāśca viṣamāśca kṣaṇabhaṅgitvasvabhāvānna vaiṣamyāvasthāṃ sāmyāvasthāṃ vā yāntītyarthaḥ| hetubhiḥ sadṛśā iti samahetoḥ samāḥ, tathā viṣamahetośca viṣamāḥ| etaccikitsāprābhṛtīye'dhyāye prapañcitameva| cikitsāprastāvena sakaladuḥkhahāriṇīṃ cikitsāṃ mokṣaphalāmāha- cikitsā tvityādi| niṣṭhā atyantaduḥkhamokṣo mokṣarūpaḥ, tadarthaṃ bhūtā naiṣṭhikī| vinopadhāmiti tṛṣṇāṃ vinā, tṛṣṇāśūnyā pravṛttirmokṣaphalā <note place="foot" type="variant" n="74">‘mokṣaphalamāvahatītyarthaḥ’ iti pā.</note> bhavatītyarthaḥ||86-94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">upadhā hi paro heturduḥkhaduḥkhāśrayapradaḥ| tyāgaḥ sarvopadhānāṃ ca sarvaduḥkhavyapohakaḥ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">koṣakāro yathā hyaṃśūnupādatte vadhapradān <note place="foot" type="variant" n="75">‘vadhāvahān’ iti pā.</note>| upādatte tathā'rthebhyastṛṣṇāmajñaḥ sadā''turaḥ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">yastvagnikalpānarthāñ jño jñātvā tebhyo nivartate| anārambhādasaṃyogāttaṃ duḥkhaṃ nopatiṣṭhate||97||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="95-97">paro heturiti mūlakāraṇam| duḥkharūpeṇaiva duḥkhāśrayaḥ śarīram| bhogatṛṣṇayā hi pravartamāno dharmādharmān duḥkhaśarīrotpādakānupādatte, sarvopadhātyāgāttu na rāgadveṣābhyāṃ kvacit pravartate, apravartamānaśca na dharmādharmānupādatte, evamanāgatadharmādharmoparamaḥ, upāttadharmādharmayostu rāgadveṣaśūnyasyopabhogādeva kṣayaḥ <note place="foot" type="variant" n="76">‘upāttadharmādharmayoranurāgadveṣaśūnyopabhogādeva kṣayaḥ’ iti pā.</note>; tena sarvathā karmakṣayādduḥkhaśarīrābhāva iti bhāvaḥ| atraiva tṛṣṇāyā duḥkhakāraṇatve dṛṣṭāntamāha- koṣakāra ityādi| koṣakāraḥ svanāmaprasiddhaḥ kīṭaḥ| sadā''tura iti sadā saṃsāraduḥkhagṛhītaḥ| anārambhāditi rāgadveṣapūrvakārambhavirahāt| asaṃyogāditi ārambhaśūnyatvena dharmādharmocchedakṛtāccharīrāsaṃyogāt; śarīrābhāve ca nirāśrayamakāraṇakaṃ duḥkhaṃ na bhavatīti bhāvaḥ||95-97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">dhīdhṛtismṛtivibhraṃśaḥ samprāptiḥ kālakarmaṇām| asātmyārthāgamaśceti jñātavyā duḥkhahetavaḥ||98||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="98">‘kāraṇaṃ vedanānāṃ kim’ ityasyottaramāha- dhīdhṛtītyādi| ayaṃ cārthaḥ prakaraṇāgatatvāducyamāno na punaruktatāmāvahati| dhīdhṛtismṛtayaḥ prajñābhedāḥ| ete ca śiṣyavyutpattyarthaṃ prajñābhedatvenānyathā vyutpādya ihocyante| samprāptiḥ kālakarmaṇāmiti kālasya samprāptistathā karmaṇaśca samprāptiḥ| karmasamprāptiḥ pacyamānakarmayogaḥ| kālasamprāptigrahaṇena ceha ye kālavyaktāste gṛhyante, nāvaśyaṃ kālajanyāḥ; yataḥ svābhāvikānapi kālajanyān tathā tṛtīyakādīnapyāsātmyendriyārthādijanyān kālajatvenaivehābhidhāsyati| karmajāstu prajñāparādhajanyā eveha karmajanyatvena viśeṣeṇa śiṣyavyutpattyarthaṃ pṛthagucyante, kālavyañcyatvena ca karmajā iha kālasamprāptijanyeṣvavaroddhavyāḥ| prajñāparādhāvarodhaśca yathā karmajānāṃ, tathā prathamādhyāya evoktam| kiñcācāryeṇonmādanidāne svayamevoktaṃ yat- “prajñāparādhāt sambhūte vyādhau karmaja ātmanaḥ” (ni. 7) ityādi, tathā janapadoddhvaṃsanīye ca vimāne punaruktaṃ- “vāyvādīnāṃ yadvaiguṇyamutpadyate tasya mūlamadharmaḥ, tanmūlaṃ vā'satkarma pūrvakṛtaṃ, tayoryoniḥ prajñāparādha eva” (vi. 3) iti| tasmādiha samprāptiḥ kālakarmaṇāmityanena na kālajanyā gadā ucyante, kiṃ tu kālavyañjyāḥ||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">viṣamābhiniveśo yo nityānitye hitāhite| jñeyaḥ sa buddhivibhraṃśaḥ samaṃ buddhirhi paśyati||99||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="99">dhīvibhraṃśaṃ vivṛṇoti- viṣametyādi| viṣamābhiniveśaḥ ayathābhūtatvenādhyavasānaṃ nitye'nityamiti, evaṃ hite'hitamahite vā hitamiti yā buddhiḥ sa buddhibhraṃśaḥ| atha kathamayaṃ buddhivibhraṃśaśabdenocyata ityāha- samaṃ buddhirhi paśyati; ucitā buddhiḥ samaṃ yathābhūtaṃ yasmāt paśyati, tasmādasamadarśanaṃ buddhivibhraṃśa ucita evetyarthaḥ||99||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">viṣayapravaṇaṃ sattvaṃ dhṛtibhraṃśānna śakyate| niyantumahitādarthāddhṛtirhi niyamātmikā||100||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="100">dhṛtibhraṃśamāha- viṣayetyādi| viṣayapravaṇaṃ viṣayeṣu prasajjat| niyantumiti vyāvartayitum| dhṛtirhi niyamātmiketi yasmād dhṛtirakāryaprasaktaṃ mano nivartayati svarūpeṇa, tasmānmanoniyamaṃ kartumaśaktā dhṛtiḥ svakarmabhraṣṭā bhavatītyarthaḥ||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">tattvajñāne smṛtiryasya rajomohāvṛtātmanaḥ| bhraśyate sa smṛtibhraṃśaḥ smartavyaṃ hi smṛtau sthitam||101||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="101">smṛtibhraṃśaṃ vivecayati- tattvetyādi| tattvajñāne smṛtiryasya bhraśyata iti yojanā| smartavyaṃ hi smṛtau sthitamiti smartavyatvena sammatasyārthasya smaraṇaṃ praśastasmṛtidharmaḥ| tatra ca tattvajñānasya śiṣṭānāṃ smartavyatvena sammatasya yadasmaraṇaṃ, tat smṛtyaparādhādbhavatītyarthaḥ||101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">dhīdhṛtismṛtivibhraṣṭaḥ karma yat kurute'śubham| prajñāparādhaṃ taṃ vidyāt sarvadoṣaprakopaṇam||102||</seg> <seg type="unit" n="103">udīraṇaṃ gatimatāmudīrṇānāṃ ca nigrahaḥ| sevanaṃ sāhasānāṃ ca nārīṇāṃ cātisevanam||103||</seg> <seg type="unit" n="104">karmakālātipātaśca mithyārambhaśca karmaṇām| vinayācāralopaśca pūjyānāṃ cābhidharṣaṇam||104||</seg> <seg type="unit" n="105">jñātānāṃ svayamarthānāmahitānāṃ niṣevaṇam| paramaunmādikānāṃ ca pratyayānāṃ niṣevaṇam||105||</seg> <seg type="unit" n="106">akālādeśasañcārau maitrī saṅkliṣṭakarmabhiḥ| indriyopakramoktasya sadvṛttasya ca varjanam||106||</seg> <seg type="unit" n="107">īrṣyāmānabhayakrodhalobhamohamadabhramāḥ| tajjaṃ vā karma yat kliṣṭaṃ kliṣṭaṃ yaddehakarma ca||107||</seg> <seg type="unit" n="108">yaccānyadīdṛśaṃ karma rajomohasamutthitam| prajñāparādhaṃ taṃ śiṣṭā bruvate vyādhikāraṇam <note place="foot" type="variant" n="77">‘vyādhikāriṇam’ iti pā.</note>||108||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="102-108">evaṃ buddhyādibhraṃśatrayarūpaprajñāparādhajanyaṃ karma prajñāparādhatvena darśayannāha- dhītyādi| sarvadoṣaśabdena vātādayo rajastamasī ca gṛhyante| karmakālātipātaḥ cikitsākālātivartanam| mithyārambha iti ayogātiyogamithyāyogarūpaḥ| vinayācāralopenaiva prāptamapi yat punaḥ pūjyānāmabhidharṣaṇādyabhidhīyate, tadviśeṣeṇa prakopakatvakhyāpanārthamudāharaṇārthaṃ ca| saṅkliṣṭakarmabhiriti patitaiḥ| kliṣṭamiti ninditam||102-108||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">buddhyā viṣamavijñānaṃ viṣamaṃ ca pravartanam| prajñāparādhaṃ jānīyānmanaso gocaraṃ hi tat||109||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="109">saṅkṣepeṇa prajñāparādhalakṣaṇamāha- buddhyetyādi| viṣamamiti anucitaṃ, viṣamavijñānaṃ svarūpata eva prajñāparādhaḥ| viṣamapravartanaṃ ca prajñāparādhakāryatvena prajñāparādhaśabdenocyate| manaso gocaraṃ hi taditi tadviṣamapravartanaṃ viṣamajñānaṃ ca manaḥkāryaprajñāviṣayatvena manaso gocaramityarthaḥ| viṣamapravartanaṃ ca manogocarajanyatvenopacārāduktaṃ, visadṛśamanoviṣayajñānādviṣamavāgdehapravṛttirapi bhavati||109||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">nirdiṣṭā kālasamprāptirvyādhīnāṃ vyādhisaṅgrahe| cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathā purā||110||</seg> <seg type="unit" n="111">mithyātihīnaliṅgāśca varṣāntā rogahetavaḥ| jīrṇabhuktaprajīrṇānnakālākālasthitiśca <note place="foot" type="variant" n="78">‘bhuktajīrṇaprajīrṇānnakālāḥ’ iti pā.</note> yā||111||</seg> <seg type="unit" n="112">pūrvamadhyāparāhṇāśca rātryā yāmāstrayaśca ye| eṣu kāleṣu niyatā ye rogāste ca kālajāḥ||112||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="110-112">vyādhīnāṃ kālasamprāptimāha- nirdiṣṭetyādi| vyādhisaṅgraha iti kiyantaḥśirasīye “cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathākramam| bhavantyekaikaśaḥ ṣaṭsu kāleṣvabhragamādiṣu” (sū. 17) ityanena tathā <note place="foot" type="variant" n="79">‘yathetyudāharaṇena ca’ iti pā.</note> hyudāharaṇena ca| tena, kālasamprāptirvyādhīnāṃ yathā- cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ purā nirdiṣṭā iti yojyam| udāharaṇāntaramāha- mithyetyādi| jīrṇetyādau jīrṇādyavasthātrayaviśiṣṭasyānnasya kālaḥ, tathā'nnasyākālo'jīrṇādyavasthālakṣitaḥ| prajīrṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="80">‘prajīrṇasya jaraṇārambhānnasya pacyamānasya’ iti gaṅgādharaḥ</note> vidagdham| rātreryāmāstrayaśca ya iti trayo bhāgāḥ pūrvarātramadhyarātrāpararātrarūpāḥ, na tu yāmaḥ prahara iti jñeyam| anyatrāpi ca bhāgatraye yāmavibhāgaṃ kṛtvā abhidhānaśāstre triyāmā niśā'bhidhīyate| teṣu kāleṣviti jīrṇānnakālādiṣu; jīrṇe aparāhṇe rātriśeṣe ca vātikā gadāḥ, bhuktamātre pūrvāhṇe pūrvarātre ca kaphajā gadāḥ, prajīrṇe madhyāhne madhyarātre ca pittajā niyatā rogāḥ| annākāle cājīrṇalakṣaṇe bhojanāt trayo'pi doṣā bhavantīti jñeyam| kiṃvā, ‘jīrṇabhuktaprajīrṇānnakālā’ iti cchedaḥ, tena jīrṇādyavasthāyuktānnakālāḥ pūrvavadeva jñeyāḥ; tathā ‘kālasthitiśca yā’ iti yojanā; kālasthitiśabdena bālyādivayastraividhyamucyate| tatra bālye ślaiṣmikāḥ, yauvane paittikāḥ, vārdhakye vātikā gadā vardhanta <note place="foot" type="variant" n="81">‘bhavantīti’ iti pā.</note> iti jñeyam||110-112||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">anyedyuṣko dvyahagrāhī tṛtīyakacaturthakau| sve sve kāle pravartante kāle hyeṣāṃ balāgamaḥ||113||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="113">viṣamajvarānapi kālaviśeṣapravartamānamātratvena <note place="foot" type="variant" n="82">‘…pravartamānatvena’ iti pā.</note> kālaje darśayannāha- anyedyuṣka ityādi| dvyahagrāhī caturthakaviparyayaḥ| vakṣyati hi- “viṣamajvara evānyaścaturthakaviparyayaḥ| madhye ahanī jvarayatyādāvante ca muñcati” (ci. 3) iti| kathaṃ svakīya eva kāle pravartatanta ityāha- kāle hyeṣāṃ balāgama iti| ukta eva kāle yasmād balavanto bhavanti, tasmāttatraiva sañjātabalāḥ santo vyajyanta ityarthaḥ||113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">ete cānye <note place="foot" type="variant" n="83">anye ca ye keciditi ardhāvabhedakāpasmārādayaḥ</note> ca ye kecit kālajā vividhā gadāḥ| anāgate cikitsyāste balakālau vijānatā||114||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="114">eteṣāṃ cikitsākramamāha- ete cetyādi| anye cetyanenānyānapi kālaviśeṣaprāptiprādurbhāvinaḥ| śothakuṣṭhādīn sūcayati||114||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">kālasya pariṇāmena jarāmṛtyunimittajāḥ| rogāḥ svābhāvikā dṛṣṭāḥ svabhāvo niṣpratikriyaḥ||115||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="115">svābhāvikānapi kālapariṇāmavyajyamānatayā iha kālaje'varodhayitumāha- kālasyetyādi| jarāmṛtyurūpānnimittājjātā jarāmṛtyunimittajāḥ, mṛtyuśabdeneha yugānurūpāyuḥparyavasānabhavakālamṛtyurgrāhyaḥ <note place="foot" type="variant" n="84">‘…paryavasānāntarajaḥ’ iti pā.</note>; kiṃvā jarāmṛtyvoryannimittaṃ tasmājjātā jarāmṛtyunimittajāḥ, jarāmṛtyunimittaṃ ca prāṇināṃ sādhāraṇadehanivartakabhūtasvabhāvo'dṛṣṭaṃ ca| atha svābhāvikānāṃ kā cikitsetyāha- svabhāva ityādi| niṣpratikriya iti sādhāraṇacikitsayā rasāyanavarjyayā na pratikriyate, rasāyanena tu pratikriyata eva; tena, “asya prayogāccyavanaḥ suvṛddho'bhūt punaryuvā” (ci. 1 pā. 1) ityādirasāyanaprayogeṇa <note place="foot" type="variant" n="85">‘rasāyanaprayogabalena’ iti pā.</note> samaṃ na virodhaḥ; kiṃvā, svābhāvikā jarādayo rasāyanajanitaprakarṣāduttarakālaṃ punaravaśyaṃ bhavantīti niṣpratikriyatvenoktāḥ||115||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">nirdiṣṭaṃ daivaśabdena karma yat paurvadehikam| hetustadapi kālena rogāṇāmupalabhyate||116||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="116">samprati karmasamprāptikṛtamapi gadaṃ kālaviśeṣavyajyamānatayā darśayannāha- nirdiṣṭamityādi| kāleneti pacyamānatālakṣitena kālena (yuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="86">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> sat) karma kāraṇaṃ bhavatītyarthaḥ||116||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">na hi karma mahat kiñcit phalaṃ yasya na bhujyate| kriyāghnāḥ karmajā rogāḥ praśamaṃ yānti tatkṣayāt||117||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="117">karmaṇaḥ phalasambandhiniyamamāha- na hītyādi| mahaditi viśeṣaṇena kiñcidamahat karma prāyaścittabādhanīyaphalaṃ na dadātyapi phalamiti darśayati| karmajānāmacikitsyatvamāha- kriyāghnā ityādi| tatkṣayāditi karmakṣayāt; karmakṣayaśca karmaphalopabhogādeva paraṃ bhavati||117||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">atyugraśabdaśravaṇācchravaṇāt sarvaśo na ca| śabdānāṃ cātihīnānāṃ bhavanti śravaṇājjaḍāḥ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">paruṣodbhīṣaṇāśastāpriyavyasanasūcakaiḥ| śabdaiḥ śravaṇasaṃyogo mithyāsaṃyoga ucyate||119||</seg> <seg type="unit" n="120">asaṃsparśo'tisaṃsparśo hīnasaṃsparśa eva ca| spṛśyānāṃ saṅgraheṇoktaḥ sparśanendriyabādhakaḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">yo bhūtaviṣavātānāmakālenāgataśca yaḥ| snehaśītoṣṇasaṃsparśo mithyāyoga sa ucyate||121||</seg> <seg type="unit" n="122">rūpāṇāṃ bhāsvatāṃ dṛṣṭirvinaśyatyatidarśanāt| darśanāccātisūkṣmāṇāṃ sarvaśaścāpyadarśanāt||122||</seg> <seg type="unit" n="123">dviṣṭabhairavabībhatsadūrātiśliṣṭadarśanāt <note place="foot" type="variant" n="87">‘...tikliṣṭadarśanāt’ iti pā.</note>| tāmasānāṃ ca rūpāṇāṃ mithyāsaṃyoga ucyate||123||</seg> <seg type="unit" n="124">atyādānamanādānamokasātmyādibhiśca yat| rasānāṃ viṣamādānamalpādānaṃ ca dūṣaṇam||124||</seg> <seg type="unit" n="125">atimṛdvatitīkṣṇānāṃ gandhānāmupasevanam| asevanaṃ sarvaśaśca ghrāṇendriyavināśanam||125||</seg> <seg type="unit" n="126">pūtibhūtaviṣadviṣṭā gandhā ye cāpyanārtavāḥ| tairgandhairghrāṇasaṃyogo mithyāyogaḥ sa ucyate||126||</seg> ityasātmyārthasaṃyogastrividho doṣakopanaḥ|127|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="118-126">kramāgatamasātmyendriyārthasaṃyogaṃ vivṛṇoti- atyugretyādi| sarvaśo na ceti sarvathograśabdāśravaṇāt <note place="foot" type="variant" n="88">“sarvaśaḥ na ca śravaṇāt aśravaṇāt, atihīnānāṃ śabdānāṃ śravaṇācca| śabdasya sarvaśaḥ aśravaṇam, alpaśaḥ śravaṇaṃ vā śabdasyāyogaḥ| evamanyatra boddhavyam|” iti yogīndranāthasenaḥ</note>| spṛśyānāmiti spṛśyatvenoktānāṃ śāstre'bhyaṅgotsādanādīnām| bhūtāḥ saviṣikrimipi śācādayaḥ| yo bhūtaviṣavātādīnāṃ saṃsparśaḥ, tathā'kālenāgataḥ snehaśītoṣṇasaṃsparśaśceti yojanā| tatrākāle snehasaṃsparśo yathā- ajīrṇe kaphavṛddhikāle abhyaṅgasparśaḥ, evaṃ śīte śītasparśaḥ, uṣṇe coṣṇasparśo'kālenāgato jñeyaḥ| sarvaśaścāpyadarśanāditi bhāsvatāṃ sūkṣmāṇāṃ ca sarvathā'darśanāt| atiśliṣṭamiti netrapratyāsannam| tāmasānāṃ ca rūpāṇāṃ darśanādvinaśyati dṛṣṭiriti sambandhaḥ| mithyāyogaḥ sa iti dviṣṭabhairavādidarśanarūpaḥ| atisūkṣmadarśanaṃ ca mithyāyoga eva jñeyaḥ| okasātmyādibhiriti viṣamādānamiti sambandhaḥ| okasātmyādivaiṣamyeṇa ca rāśidoṣavarjaṃ prakṛtyādisaptadoṣā grahītavyāḥ| trividha iti ayogātiyogamithyāyogarūpaḥ||118-126||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">asātmyamiti tadvidyādyanna yāti sahātmatām||127||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="127">asātmyārthaṃ darśayati- asātmyamityādi| saheti militaṃ śarīreṇa| ātmatām avikṛtarūpatāṃ na yāti; etena, yadupayuktaṃ prākṛtarūpopadhātakaṃ bhavati, tadasātmyamiti||127||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">mithyātihīnayogebhyo yo vyādhirupajāyate| śabdādīnāṃ sa vijñeyo vyādhiraindriyako budhaiḥ||128||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="128">itthamasātmyārthajasya vyādherindriyadvārabhūtatvenaindriyakatvaṃ darśayannāha- mithyetyādi| hīnayogenehāyogo grāhyaḥ| aindriyaka iti indriyadvārabhūtaḥ||128||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">vedanānāmaśāntānāmityete <note place="foot" type="variant" n="89">‘asātmyānāṃ’ iti pā.</note> hetavaḥ smṛtāḥ| sukhahetuḥ samastvekaḥ samayogaḥ sudurlabhaḥ||129||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="129">duḥkharūpavedanāhetuṃ prapañcoktamupasaṃharati- vedanānāmityādi| aśāntānāmiti <note place="foot" type="variant" n="90">‘asātmyānāṃ’ iti pā.</note> duḥkhānām| atha sukharūpavedanāhetuḥ ka ityāha- sukhetyādi| samayoga iti kālabuddhīndriyārthānāṃ samyagyogaḥ| sudurlabha iti kālādisamyagyogasya ayogādivirahatvena sudurlabhatvāt| prāyo hi kālādīnāṃ madhye anyatareṇāpyayogādinā puruṣaḥ sambadhyate; tena ca nityāturā eva puruṣā bhavanti, alpaṃ ca rogamanādṛtya svasthavyapadeśaḥ puruṣāṇāṃ kriyata iti bhāvaḥ||129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">nendriyāṇi na caivārthāḥ sukhaduḥkhasya hetavaḥ| hetustu sukhaduḥkhasya yogo dṛṣṭaścaturvidhaḥ||130||</seg> <seg type="unit" n="131">santīndriyāṇi santyarthā yogo na <note place="foot" type="variant" n="91">‘nāsti’ iti pā.</note> ca na cāsti ruk| na sukhaṃ, kāraṇaṃ tasmādyoga eva caturvadhaḥ||131||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="130-131">samprati samyagyogasyopādeyatāmayogādīnāṃ ca heyatāṃ darśayituṃ yogameva caturvidhaṃ kāraṇatvena darśayannāha- nendriyāṇītyādi| nanu kathamindriyārthayoḥ sukhaduḥkhakāraṇatvenopalabhyamānayorapyakāraṇatvamityāha- santītyādi| yogo na ceti indriyārthayoḥ sambandho na ca| na sukhamiti cchedaḥ| indriyārthayoryogābhāve akāraṇatvena, sati tu yoge kāraṇatvena, yoga evānvayavyatirekābhyāṃ kāraṇamavadhāryata iti bhāvaḥ| ayaṃ ca yoga indriyārthāvadhikṛtya spaṣṭatvenoktaḥ; tena, prajñākālayorapi boddhavyaḥ| etacchendriyamarthaṃ cānupādeyaṃ kṛtvā caturvidhayogasya kāraṇatvaṃ yogānāmeva heyopādeyatvopadarśanārthaṃ kṛtam||130-131||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">nātmendriyaṃ mano buddhiṃ gocaraṃ <note place="foot" type="variant" n="92">‘nātmendriyamanobuddhigocaraṃ’ iti pā.</note> karma vā vinā| sukhaduḥkhaṃ, yathā yacca boddhavyaṃ tattathocyate||132||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="132">paramārthatastvātmendriyamanobuddhyarthādṛṣṭānyeva tathāyuktāni sukhaduḥkhakāraṇānīti darśayannāha- nātmetyādi| gocara indriyārthaḥ| karma adṛṣṭam| tatra ātmānaṃ vinā na loṣṭādau <note place="foot" type="variant" n="93">‘noṣṇādau’ iti pā.</note> sukhaduḥkhe bhavataḥ| indriyārthādīnāṃ ca sukhaduḥkhakāraṇatvaṃ spaṣṭameva| karmāpi ca śubhaṃ sukhakāraṇam, aśubhaṃ ca duḥkhakāraṇam| yadyātmādaya eva kāraṇaṃ, tarhi kimarthaṃ kālādyayogātiyogādaya ihocyanta ityāha- yathetyādi| yad boddhavyaṃ sukhaduḥkhaṃ yathā boddhavyaṃ kāryavaśādbhavati, tattathaivocyate nānyathā| tena sātmyāsātmyendriyārthajanyatvena sukhaduḥkhe iha pratīyamāne cikitsāyāmupayukte bhavataḥ, nātmādijanyatveneha <note place="foot" type="variant" n="94">‘nātmādijanyatvena| ātmādijanyatveneha sukhaduḥkhe abhidhīyete, nahyātmādayaḥ sukhaduḥkhahetutayā pratipādyante’ iti pā.</note> sukhaduḥkhe abhidhīyete; na hyātmādayo duḥkhahetutayā pratipannā apīha heyatayā pratipādyante; kintvasātmyendriyārthayogādaya eva duḥkhahetavastyajyante, sukhahetavaḥ sātmyendiyārthayogādayastūpādīyanta iti bhāvaḥ||132||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">sparśanendriyasaṃsparśaḥ sparśo mānasa eva ca| dvividhaḥ sukhaduḥkhānāṃ vedanānāṃ pravartakaḥ||133||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="133">idānīṃ sakalakāraṇavyāpakaṃ yogaṃ vyutpādayitumaindriyakaṃ mānasaṃ ca sparśaṃ darśayitumāha- sparśanetyādi| sparśanendriyasaṃsparśa ityanenendriyāṇāmarthena sambandhaṃ sparśanendriyakṛtaṃ darśayati; cakṣurādīnyapi spṛṣṭamevārthaṃ jānanti; yadi hyaspṛṣṭameva cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ vā gṛhṇāti, tadā vidūramapi gṛhṇīyāt, na ca gṛhṇāti, tasmāt spṛṣṭvaivendriyāṇyarthaṃ pratipadyate; mānasastu sparśaścintyādinā'rthena samaṃ sūkṣmo'styeva, yena manaḥ kiścideva cintayati, na sarvaṃ; tena yanmanasā spṛśyate tadeva mano gṛhṇātīti sthitiḥ||133||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">icchādveṣātmikā tṛṣṇā sukhaduḥkhāt pravartate| tṛṣṇā ca sukhaduḥkhānāṃ kāraṇaṃ punarucyate||134||</seg> <seg type="unit" n="135">upādatte hi sā bhāvān vedanāśrayasañjñakān| spṛśyate nānupādāne nāspṛṣṭo vetti vedanāḥ||135||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="134-135">sukhaduḥkhotpattikramamāha- icchetyādi| sukhādicchārūpā tṛṣṇā, duḥkhācca dveṣarūpā tṛṣṇā <note place="foot" type="variant" n="95">‘jihāsātṛṣṇā’ iti pā.</note> pravartate| iyaṃ cotpannā tṛṣṇā īpsite'rthe pravartayantī dviṣṭe ca nivartayantī pravṛttinivṛttiviṣayasya sukhaduḥkhahetutāmapekṣya sukhaduḥkhe janayatīti vākyārthaḥ| yathoktaṃ tṛṣṇāyāḥ sukhaduḥkhahetutvaṃ darśayannāha- upādatte hītyādi| vedanāśrayasañjñakāniti vedanākāraṇatvenoktān kālādyayogādirūpān| atha tṛṣṇā cet sukhaduḥkhakāraṇaṃ, tat kimindriyārthenāpareṇa kāraṇenetyāha- spṛśyata ityādi| anupādāna iti avidyamānārtharūpe <note place="foot" type="variant" n="96">‘avidyamānārtharūpamūlakāraṇo'rdhasparśo na bhavati’ iti pā.</note> sparśakāraṇe arthaṃ vinā nārthasya sparśo bhavati| atha na bhavatvarthasparśaḥ, tataḥ kimityāha- nāspṛṣṭo vetti vedanā iti; arthasparśaśūnyaḥ san na sukhaduḥkhe anutpannatvādeva vettītyarthaḥ||134-135||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">vedanānāmadhiṣṭhānaṃ mano dehaśca sendriyaḥ| keśalomanakhāgrānnamaladravaguṇairvinā||136||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="136">‘vedanānāṃ kimadhiṣṭhānam’ ityasyottaramāha- vedanānāmityādi| dehaḥ sendriya iti anena nirindriyo deho keśalemādiko nirastaḥ| tadeva spaṣṭārthaṃ vivṛṇoti- keśetyādi| kiṃvā, indriyāṇyapi prādhānyakhyāpanārthaṃ prathag vedanāśrayatvenendriyagrahaṇenocyante| vedanāyā dehendriyagatatvaṃ tadādhāratvena pratīyamānatvājjñeyam| dravaṃ mūtram| guṇāḥ śabdādayaḥ| śarīragatā ete hi keśādayo na vedanādhārā ityanubhava eva pramāṇam| yā tu mūtrapurīṣagatā vedanā grahaṇīmūtrakṛcchrādau vaktavyā, sā mūtrapurīṣādhāraśarīrapradeśasyaiva bodhyā||136||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">yoge mokṣe ca sarvāsāṃ vedanānāmavartanam| mokṣe nivṛttirniḥśeṣā yogo mokṣapravartakaḥ||137||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="137">‘kva caitā vedanāḥ sarvā’ ityādipraśnasyottaraṃ- yoga ityādi| yogaḥ ‘anārambhāt’ ityādigranthavakṣyamāṇaḥ| mokṣa ātyantikaśarīrādyucchedaḥ| niḥśeṣeti na punarbhavati| etena, yoge nivṛttā vedanā punarbhavatīti sūcayati| mokṣapravartaka iti mokṣakāraṇam| kiṃvā, ‘yogamokṣau nivartakau’ iti pāṭhaḥ; tadā asmin pakṣe yadyapi yogamokṣayorvedanānivartakatvaṃ ‘yoge mokṣe ca’ ityādinā ślokārdhenoktaṃ, tathā'pi yogamokṣayoriha kartṛtā <note place="foot" type="variant" n="97">‘kartṛtayā vedanānivṛttiṃ darśayati’ iti pā.</note> vedanānivṛttiṃ prati dṛśyata iti na paunaruktyam||137||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">ātmendriyamanorthānāṃ sannikarṣāt pravartate| sukhaduḥkhamanārambhādātmasthe manasi sthire||138||</seg> <seg type="unit" n="139">nivartate tadubhayaṃ vaśitvaṃ copajāyate| saśarīrasya yogajñāstaṃ yogamṛṣayo viduḥ||139||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="138-139">yathā yogo vedanānivartako bhavati, yaśca yogastamāha- ātmetyādi| anārambhāditi viṣayopādānārthaṃ manasā'nārambhāt <note place="foot" type="variant" n="98">‘manaso'nāvasthānāt’ iti pā.</note>| ātmasthe manasīti viṣaye nivṛte kevalātmajñānasthe| sthire iti acale, ātmajñānaprasakta eveti yāvat| tadubhayamiti sukhaduḥkhe| yoge yogadharmāntaraprāptimāha- vaśitvamityādi| vaśitvaṃ vakṣyamāṇamaṣṭavidhamaiśvaryabalam| saśarīrasyetipadena śarīreṇa sahaiva vaśitvaṃ bhavatīti darśayati||138-139||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">āveśaścetaso jñānamarthānāṃ chandataḥ kriyā| dṛṣṭiḥ śrotraṃ smṛtiḥ kāntiriṣṭataścāpyadarśanam||140||</seg> <seg type="unit" n="141">ityaṣṭavidhamākhyātaṃ yogināṃ balamaiśvaram| śuddhasattvasamādhānāttat sarvamupajāyate||141||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="140-141">āveśa ityādi| āveśaḥ parapurapraveśaḥ| cetaso jñānamiti paracittajñānam| arthānāṃ chandataḥ kriyeti arthānāmicchātaḥ karaṇam| dṛṣṭiḥ atīndriyadarśanam| śrotram atīndriyaśravaṇam| smṛtiḥ sarvabhāvatattvasmaraṇam| kāntiḥ amānuṣī kāntiḥ| iṣṭataścāpyadarśanamiti yadecchati tadā darśanayogya eva na dṛśyate, yadā cecchati tadā dṛśyate| kiṃvā, āveśaścetasa iti paracetasaḥ praveśaḥ, jñānamiti sarvamatītānāgatādijñānaṃ, śeṣaṃ pūrvavat| aiśvaramiti yogaprabhāvādupapannaiśvaryakṛtam| śuddhasattvasamādhānāditi nīrajastamaskasya manasa ātmani samyagādhānāt||140-141||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">mokṣo rajastamo'bhāvāt balavatkarmasaṅkṣayāt| viyogaḥ sarvasaṃyogairapunarbhava ucyate||142||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="142">atha kathaṃ mokṣo bhavati, kaścetyāha- mokṣa ityādi| balavatkarmasaṅkṣayāditi avaśyabhoktavyaphalasya karmaṇaḥ kṣayāt| sarvasaṃyogairiti sarvairātmasambandhibhiḥ śarīrabuddhyahaṅkārādibhiḥ| na punaḥ śarīrādisambandho bhavatītyapunarbhavaḥ <note place="foot" type="variant" n="99">‘na punaḥ śarīrādisambandhena bhavanamapunarbhavaḥ’ iti pā.</note>||142||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="143">satāmupāsanaṃ samyagasatāṃ parivarjanam| vratacaryopavāsau ca niyamāśca pṛthagvidhāḥ||143||</seg> <seg type="unit" n="144">dhāraṇaṃ dharmaśāstrāṇāṃ vijñānaṃ vijane ratiḥ| viṣayeṣvaratirmokṣe vyavasāyaḥ parā dhṛtiḥ||144||</seg> <seg type="unit" n="145">karmaṇāmasamārambhaḥ kṛtānāṃ ca parikṣayaḥ| naiṣkramyamanahaṅkāraḥ <note place="foot" type="variant" n="100">‘naiṣkarmyaṃ’ iti pā.</note> saṃyoge bhayadarśanam||145||</seg> <seg type="unit" n="146">manobuddhisamādhānamarthatattvaparīkṣaṇam| tattvasmṛterupasthānāt sarvametat pravartate||146||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="143-146">prastāvānmokṣopāyamāha- satāmityādi| parā dhṛtiriti atiśayitaṃ manoniyamanam| karmaṇāmasamārambha iti anāgatadharmādharmasādhanānāmakaraṇam| kṛtānāṃ ca parikṣaya iti janmāntaraiḥ kṛtānāṃ karmaṇāṃ phalopabhogāt parikṣayaḥ| naiṣkamyaṃ saṃsāraniṣkramaṇecchā| anahaṅkāra iti mamedam, ahaṃ ‘karomi’ ityādibuddhivarjanam| saṃyoga iti ātmaśarīrādisaṃyoge| manobuddhisamādhānamiti manobuddhyorātmani samādhānam| sarvametaditi ‘karmaṇāmasamārambhaḥ’ ityādyuktam <note place="foot" type="variant" n="101">‘ityata ārabhya sarvamuktam’ iti pā.</note>| tattvasmṛtiḥ ātmādīnāṃ yathābhūtānusmaraṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="102">‘yathārthasmaraṇam’ iti pā.</note>; sā ca nātmā śarīrādyupakāryaḥ, śarīrādayaścāmī ātmavyatiriktāḥ, ityādismaraṇarūpasmṛtiḥ||143-146||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">smṛtiḥ satsevanādyaiśca dhṛtyantairupajāyate| smṛtvā svabhāvaṃ bhāvānāṃ smaran duḥkhāt pramucyate||147||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="147">atha smṛtiḥ kathaṃ duḥkhapramoṣe kāraṇamityāha- smṛtvetyādi| svabhāvamiti pratyātmaniyatarūpam| guruvacanāddhi prathamapratipannamātmādīnāṃ rūpaṃ parasparabhinnaṃ parasparānupakārakatvena vyavasthitaṃ smaran na kvacidapi pravartate, apravartamānaśca na duḥkhena pravṛttijanyena yujyata ityarthaḥ||147||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="148">vakṣyante kāraṇānyaṣṭau smṛtiryairupajāyate| nimittarūpagrahaṇāt sādṛśyāt saviparyayāt||148||</seg> <seg type="unit" n="149">sattvānubandhādabhyāsājjñānayogāt punaḥ śrutāt| dṛṣṭaśrutānubhūtānāṃ smāraṇāt smṛtirucyate||149||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="148-149">idānīṃ smṛtiprastāvāt smṛtikāraṇānyāha- vakṣyanta ityādi| nimittagrahaṇaṃ kāraṇajñānaṃ, kāraṇaṃ hi dṛṣṭvā kāryaṃ <note place="foot" type="variant" n="103">‘kāryajñānaṃ’ iti pā.</note> smarati| rūpagrahaṇam ākāragrahaṇam <note place="foot" type="variant" n="104">‘ākārarūpagrahaṇam’ iti pā.</note>| yathā- vane gavayaṃ dṛṣṭvā gāṃ smarati| sādṛśyād yathā- pituḥ sadṛśaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ smarati| saviparyayāditi atyarthavaisādṛśyādapi smaraṇaṃ bhavati; yathā- atyarthakurūpaṃ dṛṣṭvā pratiyoginamatyarthasurūpaṃ smarati| sattvānubandhāditi manasaḥ praṇidhānāt, smartavyasmaraṇāya praṇihitamanāḥ smartavyaṃ smarati| abhyāsāditi abhyastamarthamabhyāsabalādeva smarati| jñānayogāditi tattvajñānayogāt; upajātatattvajñāno hi tadbalādeva sarvaṃ smarati| punaḥ śrutāditi śruto'pyartho vismṛtaḥ punarekadeśaṃ <note place="foot" type="variant" n="105">‘ekadeśasmṛtyā’ iti pā.</note> śrutvā smaryate| smṛtikāraṇamabhidhāya smṛtirūpamāha- dṛṣṭetyādi|- dṛṣṭaṃ pratyakṣopalakṣaṇaṃ, śrutaṃ tvāgamapratītaṃ <note place="foot" type="variant" n="106">‘tvāgamapratipādakam’ iti pā.</note>, tena sarvapūrvānubhūtāvarodhaḥ| kvacit, ‘smaraṇaṃ smṛtirucyate’ iti pāṭhaḥ, tatrāpi nārthabhedaḥ||148-149||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="150">etattadekamayanaṃ muktairmokṣasya darśitam| tattvasmṛtibalaṃ, yena gatā na punarāgatāḥ||150||</seg> <seg type="unit" n="151">ayanaṃ punarākhyātametadyogasya yogibhiḥ| saṅkhyātadharmaiḥ sāṅkhyaiśca muktairmokṣasya cāyanam||151||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="150-151">evaṃ smṛtiṃ sāmānyena pratipādya tattvasmṛtermokṣasādhakatvaṃ darśayannāha- etadityādi| ekamayanamiti śreṣṭhaḥ <note place="foot" type="variant" n="107">‘śreyaḥ panthāḥ’ iti pā.</note> panthāḥ| muktairiti jīvanmuktairiti jñeyaṃ, sarvathāmuktānāṃ śarīrābhāvenopadarśakatvābhāvāt| tattvasmṛtibalamiti tattvasmṛtirūpaṃ balaṃ; kiṃvā, tattvasmṛtirbalaṃ yatra mokṣasādhanamārge tattattvasmṛtibalam| yeneti yena yathā| gatā iti mokṣaṃ gatāḥ na punarāgatā iti muktiṃ yātā na punarāgacchanti||150-151||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">sarvaṃ kāraṇavadduḥkhamasvaṃ cānityameva ca| na cātmakṛtakaṃ taddhi tatra cotpadyate svatā||152||</seg> <seg type="unit" n="153">yāvannotpadyate satyā buddhirnaitadahaṃ yayā| naitanmameti vijñāya jñaḥ sarvamativartate||153||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="152-153">idānīṃ saṅkṣepeṇa saṃsārahetumajñānaṃ, tathā mokṣahetuṃ ca samyagajñānaṃ darśayannāha <note place="foot" type="variant" n="108">‘darśayitumāha’ iti pā.</note> - sarvamityādi| sarvaṃ kāraṇavaditi sarvamutpadyamānaṃ buddhyahaṅkāraśarīrādi| duḥkhamiti duḥkhahetureva| asvamiti sarvaṃ kāraṇavadevātmavyatiriktaṃ paramārthataḥ| na cātmakṛtakamiti na cātmanodāsīnena kṛtam| tatreti kāraṇavati buddhiśarīrādau| svateti mamatā ‘mameyaṃ buddhiḥ’ ityādirūpā| atha kiyantaṃ kālamiyaṃ bhrāntyā yutotpadyate ityāha- yāvadityādi| satyā buddhiḥ samyagajñānam| yayā satyayā buddhyā| naitad buddhyādyahaṃ, kintu bhinna <note place="foot" type="variant" n="109">‘bhinnamevedaṃ’ iti pā.</note> evāhaṃ; tathā naitad buddhyādi mama, kintu prakṛteḥ prapañca iti vijñāya| jñaḥ tattvasākṣātkāravān| sarvamativartata iti sarvaṃ buddhyādi tyajati||152-153||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="154">tasmiṃścaramasannyāse samūlāḥ sarvavedanāḥ| sasañjñājñānavijñānā <note place="foot" type="variant" n="110">‘samagrajñeyavijñānānnivṛttiṃ’ iti pā.</note> nivṛttiṃ yāntyaśeṣataḥ||154||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="154">caramasannyāsa iti paścādbhāvisakalakarmasannyāse| prathamaṃ hi mokṣopayogitvena guruvacanāt kriyāsannyāsaḥ kṛta eva, paraṃ khānubhavaviraktena <note place="foot" type="variant" n="111">‘śraddhānubhavaviraktena’ iti pā.</note> na kṛtaḥ; abhyāsādudbhūtena <note place="foot" type="variant" n="112">‘abhyāsādudbhūtabalena’ iti pā.</note> jñānena sākṣāddṛṣṭabhāvasvabhāvena yaḥ sarvasannyāsaḥ kriyate, tatra samūlāḥ sarvavedanā jñānādayaśca śarīroparamādevoparamante| samūlā iti sakāraṇāḥ, kāraṇaṃ ca buddhyādayaḥ| sañjñā ālocanaṃ nirvikalpakaṃ, jñānaṃ savikalpakaṃ, vijñānaṃ buddhyavasāyaḥ; kiṃvā, sañjñā nāmollekhena jñānaṃ, vijñānaṃ śāstrajñānam| tattvajñānamapi hi mokṣaṃ janayitvā nivartata eva, kāraṇābhāvāt||154||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">ataḥ paraṃ brahmabhūto bhūtātmā nopalabhyate| niḥsṛtaḥ sarvabhāvebhyaścihnaṃ yasya na vidyate| jñānaṃ brahmavidāṃ cātra nājñastajjñātumarhati||155||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="155">‘sarvavid’ ityādipraśnasyottaram- ataḥ paramityādi| brahmabhūta iti prakṛtyādirahitaḥ| cihnaṃ yasya na vidyate ityanena muktātmanaḥ prāṇāpānādyātmaliṅgābhāvādgamakaṃ cihnaṃ nāstyeveti darśadyati| na kṣarati anyathātvaṃ na gacchatītyakṣaram| avidyamānaṃ lakṣaṇaṃ yasyeti alakṣaṇam| etasyaiva mokṣasyetarapuruṣājñeyatāṃ darśayati- jñānamityādi| brahmavidāmevātra manaḥ pratyeti, nājñānāmahaṅkārādivāsanāgṛhītānāmityarthaḥ||155||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="156">tatra ślokaḥ- praśnāḥ puruṣamāśritya trayoviṃśatiruttamāḥ| katidhāpuruṣīye'sminnirṇītāstattvadarśinā||156||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="156">saṅgraho vyaktaḥ||156||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne katidhāpuruṣīyaṃ śārīraṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ śārīrasthāne katidhāpuruṣīyaṃ śārīraṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ca.4.2">
          <head>atulyagotrīyaśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'tulyagotrīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvādhyāye śarīrasyādisarga ādhyātmiko naiṣṭhikamokṣarūpacikitsopayukta uktaḥ, samprati garbhādirūpaṃ sargamabhidhātumatulyagotrīyo'bhidhīyate <note place="foot" type="variant" n="1">‘garbhasyādirūpamabhidhātumatulyagotrīyo'bhidhīyate’ iti pā.</note>||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atulyagotrasya rajaḥkṣayānte rahovisṛṣṭaṃ mithunīkṛtasya| kiṃ syāccatuṣpātprabhavaṃ ca ṣaḍbhyo <note place="foot" type="variant" n="2">‘catuṣpadaṃ ṣaḍprabhavaṃ kimasya’ iti pā.</note> yat strīṣu garbhatvamupaiti puṃsaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">atulyagotrasyeti atulyagotrasya puṃsaḥ| tulyagotrāṇāṃ hi maithune'dharmo bhavati, dharmaśāstreṣu niṣiddhatvāt| rajaḥkṣayānte iti rajaḥpravṛttyante; ‘ante’ itipadena rajaḥpravṛttitryahaṃ niṣedhayati| rahovisṛṣṭamiti vijane visṛṣṭam| śukravisargaśca vijana eva pratibandhakalajjābhāvāt samyagbhavatīti raha ityanena darśayati| mithunīkṛtasyetyanena samyaṅmaithunaprayogaṃ darśayati, viparītasuratādīṃśca niṣedhati| catuṣpādatvaṣaṭprabhavatve uttaragranthe eva vyakte| ayaṃ ca śiṣyapraśnatayā niveśito granthaḥ a(prā)jñāśiṣyasya ācāryasanmatimātrārtho jñeyaḥ; tena yaḥ śiṣyaścatuṣpadādiviśeṣaṃ sūkṣmaṃ bījasya jānāti, sa kathaṃ śukraśabdābhidheyaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘śukrasyābhidheyatāṃ’ iti pā.</note> na vettīti na vācyam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">śukraṃ tadasya pravadanti dhīrā yaddhīyate garbhasamudbhavāya| vāyvagnibhūmyabguṇapādavattat ṣaḍbhyo rasebhyaḥ prabhavaśca tasya||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">paśnasyottaraṃ- śukramityādi| dhīyata āropyata ityarthaḥ| vāyvādipādavaditi vaktavye yad guṇapadamadhikaṃ karoti, tena praśastaguṇavatāmeva vāyvādīnāṃ viśuddhaśukrārambhakatvamiti darśayati| vāyvādiṣu śukrārambhakeṣu pādavyapadeśena sarveṣāṃ tulyaśukrārambhakatvaṃ darśayati| ākāśaṃ tu yadyapi śukre pāñcabhautike'sti, tathā'pi na puruṣaśarīrānnirgatya garbhāśayaṃ gacchati, kintu bhūtacatuṣṭayameva kriyāvad <note place="foot" type="variant" n="4">‘kriyāvatvāt’ iti pā.</note> yāti, ākāśaṃ tu vyāpakameva tatragatena śukreṇa sambaddhaṃ bhavati, tenākāśasya gamanābhāvādiha garbhāśayagamanābhidhānaprastāve śukragatatvenānabhidhānam| anyatrāpi ca bhūtānāṃ gamanaprastāve ākāśaṃ parityaktameva| yathā- “bhūtaiścaturbhiḥ sahitaḥ susūkṣmairmanojavo dehamupaiti dehāt” iti| śukraṃ ca ṣaḍrasāhārotpannameva viśuddhaṃ bhavatīti kṛtvoktaṃ- ṣaḍbhyo rasebhya ityādi| yattu madhurasya śukrajanakatvamamlādīnāṃ ca śukravighātakatvamucyate, tadatyarthopayogāditi jñeyam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sampūrṇadehaḥ samaye sukhaṃ ca garbhaḥ kathaṃ kena ca jāyate strī| garbhaṃ cirādvindati saprajā'pi bhūtvā'thavā naśyati kena garbhaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">‘sampūrṇadehaḥ kathaṃ jāyate’ ityekaḥ praśnaḥ, ‘samaye kathaṃ jāyate’ iti dvitīyaḥ, ‘sukhaṃ kathaṃ jāyate’ iti tṛtīyaḥ| saprajā'pīti avandhyā'pi satī kathaṃ cireṇa garbhaṃ vindati||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">śukrāsṛgātmāśayakālasampad yasyopacāraśca hitaistathā'nnaiḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘hitaistathā'rthaiḥ’ iti pā.</note>| garbhaśca kāle ca sukhī sukhaṃ ca sañjāyate samparipūrṇadehaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">yonipradoṣānmanaso'bhitāpācchukrāsṛgāhāravihāradoṣāt| akālayogādbalasaṅkṣayācca garbhaṃ cirādvindati saprajā'pi||7||</seg> <seg type="unit" n="8">asṛṅgiruddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘vibaddhaṃ’ iti pā.</note> pavanena nāryā garbhaṃ vyavasyantyabudhāḥ kadācit| garbhasya rūpaṃ hi karoti tasyāstadasṛgasravi vivardhamānam||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tadagnisūryaśramaśokarogairūṣṇānnapānairathavā <note place="foot" type="variant" n="7">tadagnisūryaśramaroṣaśokaiḥ’ iti pā.</note> pravṛttam| dṛṣṭvā'sṛgekaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘dṛṣṭvā'sṛgevaṃ’ iti pā.</note> na ca garbhasañjñaṃ kecinnarā bhūtahṛtaṃ vadanti||9||</seg> <seg type="unit" n="10">ojośanānāṃ rajanīcarāṇāmāhārahetorna śarīramiṣṭam| garbhaṃ hareyuryadi te na māturlabdhāvakāśā na hareyurojaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-10">pañcānāṃ praśnānāmuttaraṃ- śukretyādi| sampacchabdaḥ śukrādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate| śukrāsṛgāśayānāmaduṣṭatvaṃ sampad, ātmanastu śukraśoṇitasaṃyogādhiṣṭātuḥ śubhajīvakarmayuktatvaṃ sampat, kālasya tvanatitīkṣṇatvādi sampat| upacāro garbhiṇyupacāraḥ| kāla iti navame daśame vā māse| yaduktaṃ- “kālaḥ punarnavamaṃ māsamupādāyādaśamāt” (śā. a. 4) iti| sukhīti vyādhinā kenacinna grastaḥ| sukhamiti akleśena| akālayogāditi ṛtukālātikrameṇa puruṣeṇa saṃyogāt, ṛtukālaśca ṣoḍaśarātraṃ yāvat| yaduktaṃ hārīte- “ṣoḍaśa divasā ṛtukālaḥ” iti| suśrute tu dvādaśarātramṛtukāla uktaḥ| ‘bhūtvā'thavā naśyati kena garbhaḥ’ ityasyottaram- asṛgityādi| pavaneneti duṣṭavātena| kṛte asṛṅnirodhe garbhabhramo bhavatītyāha- garbhasya rūpamityādi| garbhāśaye hi vivardhamānaṃ rudhiraṃ prabhāvādgarbhaliṅgāni kāniciddarśayatītyarthaḥ| asṛgekamiti asṛgeva param| na ca garbhasañjñamiti na garbhaṃ granthādyākārakam| bhūtairgarbhānāharaṇe hetumāha- ojośanānāmityādi| ojaḥ aṣṭabindukamaśnantīti ojośanāḥ| yadi tvanāhārabhūtamapi garbhaṃ hareyustadā māturnitarāmāhārabhūtamojo labdhāvakāśatvena hareyuḥ| labdhāvakāśā iti prāptagarbhiṇyabhigamanakāraṇāḥ||6-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kanyāṃ sutaṃ vā sahitau pṛthagvā sutau sute vā tanayān bahūn vā| kasmāt prasūte sucireṇa garbhameko'bhivṛddhiṃ ca yame'bhyupaiti||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">kanyāmityādi praśnāṣṭakam| kanyāṃ kasmāt pṛthak prasūta iti prathamaḥ, sutaṃ pṛthag veti dvitīyaḥ, sahitau kanyāsutau veti tṛtīyaḥ, sutau sahitāviti caturthaḥ, sute sahite iti pañcamaḥ, tanayān bahūn veti ṣaṣṭaḥ, sucirāt kathaṃ strī prasūta iti saptamaḥ, yame yugme kathameko'bhivṛddhimabhyupaitītyaṣṭamaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">raktena kanyāmadhikena putraṃ śukreṇa tena dvividhīkṛtena| bījena kanyāṃ ca sutaṃ ca sūte yathāsvabījānyatarādhikena||12||</seg> <seg type="unit" n="13">śukrādhikaṃ dvaidhamupaiti bījaṃ yasyāḥ sutau sā sahitau prasūte| raktādhikaṃ vā yadi bhedameti dvidhā sute sā sahite prasūte||13||</seg> <seg type="unit" n="14">bhinatti yāvadbahudhā prapannaḥ śukrārtavaṃ vāyuratipravṛddhaḥ| tāvantyapatyāni yathāvibhāgaṃ karmātmakānyasvavaśāt prasūte||14||</seg> <seg type="unit" n="15">āhāramāpnoti yadā na garbhaḥ śoṣaṃ samāpnoti parisrutiṃ vā| taṃ strī prasūte sucireṇa garbhaṃ puṣṭo yadā varṣagaṇairapi syāt||15||</seg> <seg type="unit" n="16">karmātmakatvādviṣamāṃśabhedācchukrāsṛjorvṛddhimupaiti kukṣau| eko'dhiko nyūnataro dvitīya evaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘yame'dhike'pyeṣa bhavedviśeṣaḥ’ iti pā.</note> yame'pyabhyadhiko viśeṣaḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-16">raktenetyādyuttaram| adhikeneti padaṃ raktena śukreṇa ca yojanīyam| dvividhīkṛtena dvikhaṇḍīkṛtena| yathāsvaṃ bīje'nyataro bhāgo'dhiko yatra tena bījena; etena yadi dvividhe bhāge ekatra raktamadhikam, aparatra śukram, eṣa vibhāgo bhavati, tadā kanyāsutau bhavata ityuktaṃ bhavati| yāvadbahudhā bhinattīti yāvatīṃ bahusaṅkhyāṃ karoti catuḥpañcādirūpām| prapanna āgataḥ śukrārtavaṃ vāyuriti sambandhaḥ| yathāvibhāgamiti yathā śukraraktavibhāgo bhavati tathā kanyāḥ sutāśca svabījādhikyāpekṣayā bhavantīti| karmātmakāni karmakāraṇakāni| asvavaśāt karmaparādhīnatvena| āhāramityādau garbhiṇyā āhāraprāptyā garbhasyāhāraprāptiḥ| śukrāsṛjoryaḥ sthūlasūkṣmarūpo viṣamāṃśabhedo bhavati, sa jāyamānagarbhakarmavaśādeva bhavatītyāha- karmātmakatvāditi||12-16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">kasmāddviretāḥ pavanendriyo vā saṃskāravāhī naranāriṣaṇḍau| vakrī tatherṣyābhiratiḥ kathaṃ vā sañjāyate vātikaṣaṇḍako vā||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">kasmādityādi praśnāṣṭakam| naraṣaṇḍo nāriṣaṇḍaśceti naranāriṣaṇḍau||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">bījāt samāṃśādupataptabījāt strīpuṃsaliṅgī bhavati dviretāḥ| śukrāśayaṃ garbhagatasya hatvā <note place="foot" type="variant" n="10">‘gatvā’ iti pā.</note> karoti vāyuḥ pavanendriyatvam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śukrāśayadvāravighaṭṭanena saṃskāravāhaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘saṃskāravāhaṃ hi karoti vāyuḥ’ iti pā.</note> kurute'nilaśca| mandālpabījāvabalāvaharṣau klībau ca heturvikṛtidvayasya||19||</seg> <seg type="unit" n="20">māturvyavāyapratighena vakrī syādbījadaurbalyatayā pituśca| īrṣyābhibhūtāvapi mandaharṣāvīrṣyāratereva <note place="foot" type="variant" n="12">‘…vīrṣyāhvayasyaiva’ iti pā.</note> vadanti hetum||20||</seg> <seg type="unit" n="21">vāyvagnidoṣādvṛṣaṇau tu yasya nāśaṃ gatau vātikaṣaṇḍakaḥ saḥ| ityevamaṣṭau vikṛtiprakārāḥ karmātmakānāmupalakṣaṇīyāḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-21">bījāditi śukraśoṇitāt| upataptabījāditi upataptabījajanakabījabhāgāt| strīpuṃsaliṅgīti strīpuruṣasādhāraṇanāsikācakṣurādiliṅgayuktaḥ, yāni tu strīpuṃsayorasādhāraṇānyupasthadhvajastanaśmaśruprabhṛtīni tāni cāsya na sambhavantīti| asādhāraṇāni liṅgāni vṛddhena śukreṇa raktena vā janyāni, iha samaraktaśukrārabdhena nāstyanyataravṛddhiriti nopasthadhvajādiviśeṣaliṅgabhavanam| dvidhā strītvapuruṣatvopajanakatvena sthitaṃ reto bījaṃ yasya sa dviretāḥ| kiṃvā, strīpuṃsaliṅgīti strīpuṃsayoryalliṅgamupasthadhvajarūpaṃ, tadyukta eva strīpuruṣaliṅgī; uttarakālabhāvīni tvasya stanaśmaśruprabhṛtīni na bhavanti| asmin pakṣe bījopatāpenottarakālabhāvistanādipratibandhaḥ kriyate, nopasthadhvajotpādapratibandhaḥ karmavaśādeveti bruvate| kiṃvā upasthadhvajau balavantau, yena tau garbhakāla eva bhavataḥ; stanādi tūttarakālabhāvitayā durbalaṃ, durbalena bījopatāpena na balavatorupasthadhvajayorbādhaḥ, kintu durbalānāmeva stanādīnāmiti| yatra samāṃśe śukraśoṇite bhavataḥ, tatra saṃyogamahimnaiva bījāṃśatāpo bhavatīti jñeyam| pavanendriyaṃ vivṛṇoti- śukrāśayamityādi| śukrāśayaṃ śukrasthānam| pavanendriyatvamiti pavanaśukratvam| śukraṃ hīndriyamucyate, pavanasya cedameveha śukratvaṃ- yad vyavāyakāle śukrasadṛśarūpatayā pravartanaṃ; asya hi vāyureva paraṃ vyavāyakāle yāti| śukrāśayadvāretyādi saṃskāravāhavivaraṇam| dvāravighaṭṭaneneti dvāradūṣaṇena| saṃskāreṇa bastivājīkaraṇādinā paraṃ yasya śukramaduṣṭadvāraṃ sat pravartate sa saṃskāravāhaḥ| atra ca saṃskāravāhena suśrutoktā āsekyasaugandhikakumbhīkā antarbhāvanīyāḥ, yata ete'pi saṃskāraviśeṣeṇaiva śukraṃ tyajanti; yaduktaṃ tatra- “pitroratyalpavīryatvādāsekyaḥ puruṣo bhavat| sa śukraṃ prāśya labhate dhvajocchrāyamasaṃśayam|| yaḥ pūtiyonyāṃ jāyeta sa saugandhikasañjñakaḥ| sa yoniśephasorgandhamāghnāya labhate balam|| sve gude'brahmacaryādyaḥ strīṣu puṃvat pravartate| kumbhīkaḥ sa tu vijñeyaḥ” (su. śā. 2) iti| naranārīṣaṇḍāvāha- mandetyādi| mandavegamalpaṃ ca bījaṃ yayostau tathā| abalāviti nisargabalarahitau| aharṣāviti anutsāhau| klībāviti duṣṭabījau| atra yathoktaguṇā strī strīṣaṇḍasya, yathoktaguṇaḥ puruṣastu puruṣa ṣaṇḍasya heturiti vijñeyam| etau tvabījāveva jñeyau; yaduktaṃ suśrute- “aśukrastveva ṣaṇḍakaḥ” (su. śā. 2) iti| māturvyavāyapratigheneti vyavāyakāle māturvyavāyānicchā viṣamāṅganyāso vā vyavāyapratighaḥ, tena yasya śukraṃ garbhāśayaṃ niyamānnopaiti sa vakrītyucyate <note place="foot" type="variant" n="13">‘vakrī vakradhvajaḥ syāt’ iti yogīndranāthasenaḥ</note>| bījadaurbalyatayā ca piturvakrīsyāditi yojanā| atra durbalasya karma daurbalyaṃ tasya bhāvo daurbalyatā, tena piturbījasya durbalakriyatayetyarthaḥ| paravyavāyaṃ dṛṣṭvā prāptadhvajocchrāyo vyavāyaśakto bhavati, sa īrṣyāratiḥ| yaduktaṃ suśrute- “dṛṣṭvā vyavāyamanyeṣāṃ vyavāye yaḥ pravartate| īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ” (su. śā. 2) iti| karmātmakānāmitipadena ete klaibyabhedāḥ prāktanakarmabalādeva prāyo bhavantīti darśayati||18-21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">garbhasya sadyo'nugatasya kukṣau strīpunnapuṃsāmudarasthitānām| kiṃ lakṣaṇaṃ? kāraṇamiṣyate kiṃ sarūpatāṃ yena ca yātyapatyam||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">garbhasyetyādipañca praśnāḥ| sadyo'nugatasyeti sadyogṛhītasya| kāraṇamityādi| kāraṇaṃ kiṃ tat, yena kāraṇena sarūpatāṃ sādṛśyamapatyaṃ garbho yātītyarthaḥ| ayaṃ ca pañcamaḥ praśnaḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">niṣṭhīvikā gauravamaṅgasādastandrāpraharṣau hṛdaye vyathā ca| tṛptiśca bījagrahaṇaṃ ca yonyāṃ garbhasya sadyo'nugatasya liṅgam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">savyāṅgaceṣṭā puruṣārthinī <note place="foot" type="variant" n="14">‘susukhārthinī yā’ iti pā.</note> strī strīsvapnapānāśanaśīlaceṣṭā| savyāttagarbhā <note place="foot" type="variant" n="15">‘savyāṅgagarbhā’ iti pā.</note> na ca vṛttagarbhā savyapradugdhā striyameva sūte||24||</seg> <seg type="unit" n="25">putraṃ tvato liṅgaviparyayeṇa vyāmiśraliṅgā prakṛtiṃ tṛtīyām| garbhopapattau tu manaḥ striyā yaṃ jantuṃ vrajettatsadṛśaṃ prasūte||25||</seg> <seg type="unit" n="26">garbhasya catvāri caturvidhāni bhūtāni mātāpitṛsambhavāni| āhārajānyātmakṛtāni caiva sarvasya sarvāṇi bhavanti dehe||26||</seg> <seg type="unit" n="27">teṣāṃ viśeṣādbalavanti yāni bhavanti mātāpitṛkarmajāni| tāni vyavasyet sadṛśatvahetuṃ sattvaṃ yathānūkamapi vyavasyet||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-27">bījagrahaṇaṃ śukrasya yonau niṣiktasyāniḥsaraṇam| savyāṅgpradhānatayā ceṣṭate yā sā savyāṅgaceṣṭā| striyā iva svapnādayo yasyāḥ sā strīsvapnapānāśanaśīlaceṣṭā| savyena pārśvena ātto gṛhīto garbho yayā sā savyāttagarbha; kiṃvā ‘savyāṅgagarbhā’ iti pāṭhaḥ| na ca vṛttagarbheti dīrghagarbhetyarthaḥ| savye stane prakṛṣṭaṃ dugdhaṃ yasyāḥ sā savyapradugdhā| vyāmiśraliṅgā tu savyadakṣiṇāṅgaceṣṭādinā jñeyā| prakṛtiṃ tṛtīyāmiti napuṃsakam| garbhopapattāvityādināsārūpyakāraṇamāha| garbhopapattau bījagrahaṇakāle mano yaṃ jantuṃ vrajed yaṃ prāṇinaṃ manasā dhyāyati| etacca bījagrahaṇakālīnaṃ manasā'nudhyānaṃ prabhāvādeva cintyamānasadṛśamapatyaṃ karotīti jñeyaṃ; kiṃvā tatkālīnacintayaiva bījaṃ cintyamānajantusadṛśārambhaśaktikaṃ kriyate, dṛṣṭaśca mānasānāmapi bhāvānāṃ bhūtaviśeṣakaraṇe śaktiviśeṣaḥ; yathā- saṅkalpaḥ śukrodīraṇaṃ karoti, tathā dohadāprāptau taccintayā garbhavikṛtiḥ, īrṣyābhayādīnāṃ caujaḥśukrakṣayakartṛtvamityādi| etadeva ca sādṛśyakāraṇaṃ paśyatā punarvaktavyaṃ yathā- “yā yā yathāvidhaṃ putramāśāsīta” ityupādāya “sā sā tāṃstāñjanapadān manasā'nukramet” (śā. a. 8) iti| jantvanudhyānaṃ sādṛśyakāraṇamabhidhāya sādṛśyakāraṇāntaramāha- garbhasyetyādi| catvārīti nirviśeṣamākāśaṃ varjayitvā| bhūtāni caturvidhānīti vivṛṇoti- mātetyādi| mātṛsambhavāni raktagatāni, pitṛsambhavāni śukragatāni, āhārajāni tu śukraśoṇitasaṃyogottarakālaṃ māturāhāsambhūtarasajāni, ātmajāni tvātmapratibaddhakarmavaśabhūtāni jñeyāni| tatra śubhakarmaṇā sadṛśarūpajanakāni, aśubhakarmaṇā tu visadṛśarūpajanakānīti jñeyam| yāni tvātmani sūkṣmāṇi bhūtāni ātivāhikaśarīrarūpāṇi, tāni sarvasādhāraṇtvenāviśeṣasādṛśyakāraṇānīti neha boddhavyāni| tatraivaṃ caturvidhānāṃ sādṛśye kiṃ bhavati kāraṇaṃ, kimbhūtaṃ cetyāha- teṣāmityādi| viśeṣāditipadena sarvāṇyeva sādṛśyakāraṇāni bhavanti, kintu yāni balavanti tāni viśeṣādbhūyiṣṭaṃ sādṛśyaṃ janayantīti darśayati| atra cāhārajabhūtānāṃ prāktanakarmāpekṣayaiva sādṛśyakāraṇatvaṃ bhavatīti kṛtvā nāhārajānāṃ grahaṇaṃ kṛtaṃ, tena karmajeṣvevāhārajānāmavarodho jñeyaḥ; pūrvaṃ tu ‘āhārajāni’ iti padena teṣāṃ vidyamānatāmātramuktaṃ jñeyam| kiṃvā, mātṛjādīni hi mātrādibhiḥ sadṛśaṃ kurvanti, natvāhārajātānyāhārasadṛśaṃ kurvanti, tena teṣāmihānupādānam| tathā hyuttarādhyāye “yāni khalvasya rasajāni” (śā.a.3) ityādinā prāṇānubandhādīni vaktavyāni, na ca tāni sādṛśyarūpatayeha bhavitumarhanti| dehasādṛśyahetumabhidhāya manaḥsādṛśyahetumāha- sattvamityādi| anūkaṃ prāktanā'vyavahitā dehajātiḥ; tena yathānūkamiti yo devaśarīrādavyavadhānenāgatya bhavati sa devasattvo bhavati, yaḥ paśuśarīrādeti sa paśusattvo bhavatītyādi| apiśabdāt karmasambandhaṃ jātisambandhaṃ ca darśayati; tena karmavaśādapi sattvaṃ rājasaṃ, tāmasaṃ, sāttvikaṃ vā bhavati; tathā mānuṣādijātyanurūpaṃ ca bhavati||23-27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">kasmāt prajāṃ strī vikṛtāṃ prasūte hīnādhikāṅgīṃ vikalendriyāṃ vā| dehāt kathaṃ dehamupaiti cānyamātmā sadā kairanubadhyate ca||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28">kasmādityādinā vikalendriyāṃ vetyantenaikaḥ praśnaḥ; tatra vikṛtāmityasya vivaraṇaṃ- hīnetyādi| dehādityādirdvitīyaḥ| sadā kairanubadhyate iti tṛtīyaḥ| ye tu vikṛtāmitipadena kurūpāṃ, hīnādhikāṅgīmitipadena ca hīnāṅgādirūpāmeva kurūpātiriktāṃ vadanti, teṣāṃ mate praśnabhedaḥ syāt, tathā'dhyāyānte ca vakṣyamāṇā praśnasaṅkhyā'tiriktā bhavati||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">bījātmakarmāśayakāladoṣairmātustathā''hāravihāradoṣaiḥ| kurvanti doṣā vividhāni duṣṭāḥ saṃsthānavarṇendriyavaikṛtāni||29||</seg> <seg type="unit" n="30">varṣāsu kāṣṭāśmaghanāmbuvegāstaroḥ saritsrotasi saṃsthitasya| yathaiva kuryurvikṛtiṃ tathaiva garbhasya kukṣau niyatasya doṣāḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-30">ātmīyaṃ karma ātmakarma, āśayo garbhāśayaḥ, doṣo vaiguṇyam| aśmaghanāni pāṣāṇakhaṇḍāḥ; vegāḥ kāṣṭhādīnāṃ trayāṇām||29-30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">bhūtaiścaturbhiḥ sahitaḥ susūkṣmairmanojavo dehamupaiti dehāt| karmātmakatvānna tu tasya dṛśyaṃ divyaṃ vinā darśanamasti rūpam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">sa sarvagaḥ sarvaśarīrabhṛcca sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ| sa cetanādhāturatīndriyaśca sa nityayuk sānuśayaḥ sa eva <note place="foot" type="variant" n="16">‘ekaḥ’ iti pā.</note>||32||</seg> <seg type="unit" n="33">rasātmamātāpitṛsambhavāni bhūtāni vidyāddaśa ṣaṭ ca dehe| catvāri tatrātmani saṃśritāni sthitastathā''tmā ca caturṣu teṣu||33||</seg> <seg type="unit" n="34">bhūtāni mātāpitṛsambhavāni rajaśca śukraṃ ca vadanti garbhe| āpyāyyate śukramasṛk ca bhūtairyaistāni bhūtāni <note place="foot" type="variant" n="17">‘dehe rasajāni vidyāt’ iti pā.</note> rasodbhavāni||34||</seg> <seg type="unit" n="35">bhūtāni catvāri tu karmajāni yānyātmalīnāni viśanti garbham| sa bījadharmā hyaparāparāṇi dehāntarāṇyātmani yāti yāti||35||</seg> <seg type="unit" n="36">rūpāddhi rūpaprabhavaḥ prasiddhaḥ karmātmakānāṃ manaso manastaḥ| bhavanti ye tvākṛtibuddhibhedārajastamastatra ca karma hetuḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31-36">dvitīyapraśnasyottaraṃ- bhūtairityādi| susūkṣmairityanena cātīndriyatvaṃ darśayati| ākāśamihākriyatvena dehāntaragamanakarmaṇi noktam| manasā javate gacchatīti manojavaḥ| etena cātmano vyāpakasya yadyapi dehāntaragatirnāsti, tathā'pyasya manogatireva bhūtasahitā gatiśabdenocyata iti darśitaṃ bhavati| dehāditi mriyamāṇadehāt| dehamiti utpadyamānadeham| karmātmakatvāditi karmādhīnatvāt| tena, karma dharmādharmarūpaṃ yatrainaṃ bhogārthaṃ nayati, tadeva dehamayaṃ yātītyuktaṃ bhavati| atha gacchan kimityayaṃ nopalabhyate mriyamāṇapuruṣādityāha- na tvityādi| tasyātmana ātivāhikaśarīrayuktasya dṛśyaṃ rūpaṃ nāsti, atisūkṣmarūpatvāditi bhāvaḥ| atha kiṃ sarva evainaṃ gacchantaṃ na paśyantītyāha- divyaṃ vinā darśanamiti|- divyaṃ darśanaṃ yogicakṣuḥ <note place="foot" type="variant" n="18">‘divyacakṣuḥ’ iti, ‘yogacakṣuḥ’ iti ca pā.</note>, tena yogina eva paśyantyenamiti darśayati| asyaivātivāhikaśarīrayuktasyātmano dharmāntarāṇyāha- sa sarvaga ityādi| sarvaśarīrabhṛditi sarvaśarīrāṇi bhartuṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘vidhārayituṃ’ iti pā.</note> yogyaḥ| viśvakarmakaraṇakṣamo viśvakarmā| viśvarūpatāṃ ca narapaśvādiśarīrarūpatayā karmavaśādbhajata iti viśvarūpaḥ| nityaṃ buddhyādibhiryujyata iti nityayuk| sahānuśayena rāgādinā vartata iti sānuśayaḥ| ātivāhikaśarīrarūpabhūtacatuṣṭayavyākaraṇārthaṃ śarīre yāni sambhavanti bhūtāni tānyevāha- rasetyādi| etāni bhūtāni sārūpyahetuprastāvoktānyapi prakaraṇavaśāttathā vaktavyarajaḥśukrādyanuktarūpapratipādanārthaṃ ca punarucyante| ātmani saṃśritānīti ātmakarmaṇā''tmanyātivāhikadeharūpatayā nibaddhāni| sthitastathā''tmeti ātmā teṣu bhūteṣu dehāntarādikriyārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘…kriyāntarārthaṃ’ iti pā.</note> sthitaḥ| yā ca gatirdehāntarādinā''tmanaḥ, sā tadbhūtavyavasthitasyaivocyate na vyāpakasya, tasya (sarvatra <note place="foot" type="variant" n="21">koṣṭhasthaḥ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate</note> ) sarvagatatvādityarthaḥ| mātāpitṛsambhavāni rajaśca śukramiti yathāsaṅkhyaṃ mātāpitṛsambhavāni| ātmalīnānīti nityamātmasambaddhāni| ātmalīnabhūtānāṃ dharmāntaramāha- sa bījadharmetyādi| sa ātmalīnabhūtasantāno bījadharmā bījasvarūpaḥ, bījaṃ hi svasadṛśamaṅkuraṃ karoti; tena, ayamapyātmalīno bhūtasantānaḥ sadṛśaṃ deharūpaṃ bhūtāntarasaṅgaṃ kurvan bījadharmā bhavati| ‘sā bījadharmiṇi’ iti vā pāṭhaḥ, tadā sā ‘bhūtasantatiḥ’ ityadhyāhāryam| ātmanīti manoyuktātmani| yāti gacchati sati dehāntarāṇi yātīti yojanā| ātmanaśca gamanaṃ manogamanameva| ‘parāparāṇi’ iti vā pāṭhaḥ; tadā parāṇi śreṣṭhāni devādiśarīrāṇi, aparāṇi aśreṣṭhāni krimyādiśarīrāṇīti yojanīyam| nanvaparidṛśyamānā bhūtacatuṣṭayī manaḥpravṛttiyuktā bījadharmiṇī kimarthaṃ svīkartavyā, yataḥ paridṛśyamānamevedaṃ ṣāḍbhautikaṃ śarīraṃ śukraśoṇitakāraṇakamastvityāha- rūpāddhītyādi| rūpyata iti rūpaṃ bhautikaṃ śarīram| tena, abhautikāccharīrādbhautikaṃ śarīraṃ bhavatītyāgamaprasiddham| tenāgamādeva sāṅkhyadarśanarūpādātivāhikaśarīrād vyaktaṃ śarīramutpadyata iti vākyārthaḥ| yadyapi śukrarajasī kāraṇe, tathā'pi yadaivātivāhikaṃ sūkṣmabhūtarūpaśarīraṃ prāpnutaḥ, tadaiva te śarīraṃ janayataḥ, nānyadā, yadi śukraśoṇitamātivāhikaśarīranirapekṣaṃ garbhaṃ janayet, tadā asatyapi jīvādhiṣṭhāne janayet, na tu janayati, tasmādātmasthasūkṣmabhūtādeva bījarūpācchukraśoṇitayuktādgarbhajanmeti| etaccātmasthabhūtaṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘etaccātmasthabhūtena mātāpitṛbhūtena ca samaṃ śarīrakaraṇaṃ karmavaśādbhavatītyāha’ iti pā.</note> mātāpitṛjabhūtena samaṃ śarīrakāraṇaṃ karmavaśādeva bhavatītyāha- karmetyādi| karmātmakānāmiti karmakāraṇakānāṃ; kiṃvā yasmād rūpavattantubhyo rūpavān paṭa utpadyata iti prasiddhaṃ, tenātivāhikaśarīreṇa kartavyaśarīrasadṛśena bhavitavyaṃ, kāraṇasadṛśaṃ hi kāryaṃ bhavati; tataścātmadharmitvaṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘tataśca bījadharmitvaṃ’ iti pā.</note> sūkṣmāṇāmātmasthitabhūtānāṃ siddhamiti bhāvaḥ| atha manaḥ sāttvikarājasatāmasabhedādbhinnaṃ kutastatra tatra puruṣe bhavatītyāha- manaso manasta iti| pūrvajanmanyavyavahite yādṛṅmanaḥ, iha janmanyapi tādṛgeva mano bhavati| uktaṃ cānyatra “janma janma yadabhyastaṃ dānamadhyayanaṃ tapaḥ| tenaivābhyāsayogena tadevābhyasyate punaḥ” iti| atrāpi ca mana-utpattau karmātmakānāmiti yojyam <note place="foot" type="variant" n="24">‘bodhyam’ iti pā.</note>| tena karmavaśādeva <note place="foot" type="variant" n="25">‘karmavaśādapi’ iti pā.</note> manobhedo bhavati| nanvevaṃ sati ātmasthasūkṣmabhūtānāmekarūpatvenaikarūpeṇaiva śarīreṇa sarvaprāṇināṃ bhavitavyamityāha- bhavantītyādi| ākṛtiḥ saṃsthānam| rajastamasī anekataratamādibhedabhinne tathā karma cānekadhā bhinnaṃ satyapyabhinne sūkṣmabhūtarūpe kāraṇe bhedakāraṇaṃ bhavatītyarthaḥ||31-36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">atīndriyaistairatisūkṣmarūpairātmā kadācinna viyuktarūpaḥ| na karmaṇā naiva manomatibhyāṃ na cāpyahaṅkāravikāradoṣaiḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">rajastamobhyāṃ hi mano'nubaddhaṃ jñānaṃ vinā tatra hi sarvadoṣāḥ| gatipravṛttyostu nimittamuktaṃ manaḥ sadoṣaṃ balavacca karma||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37-38">‘ātmā sadā kairanubadhyate’ ityasyottaram- atīndriyairityādi| tairiti bījadharmitvenoktaiḥ| ahaṅkāravikārā eva doṣāḥ, kiṃvā rajastamasī doṣau| ayaṃ ca sūkṣmabhūtādyanubandho manasa evetyāha- raja ityādi| rajastamobhyāṃ hetubhūtābhyāṃ manaḥ sarvairbhūtādibhiranubaddhaṃ bhavati| atraiva hetumāha- jñānādityādi| jñānāditi tattvajñānāt; tattvajñānaṃ vinā manaḥ sarvairdoṣairyuktaṃ bhavati, tattvajñānāttu nirdoṣaṃ bhavatītyarthaḥ| sadoṣatve manasaḥ kiṃ bhavatītyāha- gatītyādi| gatiḥ dehāntaragamanaṃ, pravṛttiḥ dharmādharmakriyāsu pravṛttiḥ; sadoṣatvena manaḥ saṃsāraheturbhavatīti vākyārthaḥ| gatipravṛttyorhetvantaramāha- balavacca karmetyādi| balavaditi niyatavipākaṃ; ‘phalavat’ iti vā pāṭhaḥ, tathā'pi sa evārthaḥ| niyataṃ karmaphalaṃ karmabalādeva bhavati| atra ca praśnottareṣu yadadhikamucyate ‘gatipravṛttyoḥ’ ityādinā, tat prakaraṇavaśādeva jñeyam||37-38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">rogāḥ kutaḥ saṃśamanaṃ kimeṣāṃ harṣasya śokasya ca kiṃ nimittam| śarīrasattvaprabhavā vikārāḥ kathaṃ na śāntāḥ punarāpateyuḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39">‘rogāḥ kutaḥ’ ityekaḥ praśnaḥ| ‘saṃśamanaṃ kim’ iti dvitīyaḥ| ‘harṣasya kiṃ nimittam’ iti tṛtīyaḥ| ‘śokasya kiṃ nimittam’ iti caturthaḥ| ‘śarīrasattvaprabhavā vikārāḥ kathaṃ na śāntāḥ punarāpateyuḥ’ iti pañcamaḥ| evaṃ saṅgrahavakṣyamāṇaṃ ṣaṭtriṃśakaṃ praśnānāṃ pūryate||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">prajñāparādho viṣamāstathā'rthā hetustṛtīyaḥ pariṇāmakālaḥ| sarvāmayānāṃ trividhā ca śāntirjñānārthakālāḥ samayogayuktāḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="40">prajñāparādhādayaḥ prakaraṇavaśāt punarucyante| pariṇāmakāla iti kālapariṇāma ityarthaṃ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">dharmyāḥ kriyā harṣanimittamuktāstato'nyathā śokavaśaṃ nayanti| śarīrasattvaprabhavāstu rogāstayoravṛttyā na bhavanti bhūyaḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41">dharmyā dharmasādhanāḥ, tāśca harṣakāraṇadharmakartṛtvena harṣakāraṇaṃ bhavanti| tato'nyatheti adharmyāḥ kriyāḥ| tayoravṛttyeti śarīramanasoḥ santānocchedāt| mokṣe hi śarīramanasī nivartete, tataḥ sarvathā rogasantānanivṛttirbhavati||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">rūpasya sattvasya ca santatiryā noktastadādirnahi so'sti kaścit| tayoravṛttiḥ kriyate parābhyāṃ dhṛtismṛtibhyāṃ parayā dhiyā ca||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42">nanu yasya nivṛttirbhavati tadādimadbhavati, tat kiṃ śarīramanaḥsantatirādimatī, yena tasyā nivṛttirvāstavikaroganivṛttikāraṇamucyata ityāha- rūpasyetyādi| rūpasya śarīrasya, rūpaṃ hi śarīraṃ rūpyamāṇatvena rūpaśabdenocyate, yathā- “rūpāddhi rūpaprabhavaḥ” ityatroktam| nokta ityāgameṣu| kuto nokta ityāha- na hi so'stīti; abhāvādeva nokta ityarthaḥ| atha yadyanādimatī śarīramanaḥsantatiḥ, tat kathaṃ tasyā nivṛttirityāha- tayorityādi| tayoriti śarīrasattvayoḥ santanyamānayoḥ| parābhyāmiti śreṣṭhābhyām| dhṛtyādayastu yathā mokṣakāraṇaṃ tathoktaṃ katidhāpuruṣīye| anādirapi ca śarīrasantatiryathā vinaśyati, tathā ca tatraivoktam||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">satyāśraye vā dvividhe yathokte pūrvaṃ gadebhyaḥ pratikarma nityam| jitendriyaṃ nānupatanti rogāstatkālayuktaṃ yadi nāsti daivam||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43">prakārāntareṇa śārīramānasarogāṇāṃ cikitsāṃ śāstre vyavahriyamāṇāmāha- satītyādi| āśrayaśabdena śarīramanasī gṛhyete| pūrvaṃ gadebhya iti anutpanneṣveva rūpeṣu <note place="foot" type="variant" n="26">‘rogeṣu’ iti pā.</note>| pratikarma nityamiti anāgatacikitsā nityam| jitendriyamityanena ca rogahetuprajñāparādhāsātmyendriyārthavarjanaṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘rogahetu’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> darśayati, pratikarmanityatayā cāśakyaparihārakālakṛtadoṣacikitsāṃ darśayati| tatkālayuktamiti tatkāle'vaśyaṃ rogakartṛtayā pacyamānam; etena, balavaddaivamavaśyaṃ rogaṃ dadātīti darśayati||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">daivaṃ purā yat kṛtamucyate tat tat <note place="foot" type="variant" n="28">‘tanmānuṣaṃ’ iti pā.</note> pauruṣaṃ yattviha karma dṛṣṭam| pravṛttiheturviṣamaḥ sa dṛṣṭo nivṛttiheturhi samaḥ sa eva||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="44">prakaraṇāddaivākhyaṃ karma tadanuṣaṅgat puruṣakāramapyāha- daivamityādi| tena, prakaraṇāducyamānatayā <note place="foot" type="variant" n="29">‘prakaraṇāducyamānasya’ iti pā.</note> janapadoddhvaṃsanīyoktakarmalakṣaṇena samaṃ na paunaruktyam| pureti janmāntare| iheti iha janmani| pravṛttiheturiti rogapravṛttihetuḥ| viṣama iti adharmarūpaṃ daivaṃ, rogajanakaśca puruṣakāraḥ| samastu daivaṃ dharmarūpaṃ, rogaparipanthī ca puruṣakāraḥ| sa iti puṃliṅganirdeśastu karmaṇi (pulliṅga <note place="foot" type="variant" n="30">‘pulliṅga’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> )dharmādharmarūpatayā tathā puruṣakārasya pratyavamarśājjñeyaḥ| anye tu pravṛttiheturityanena saṃsārapravṛttiheturiti, tathā nivṛttiheturityanena mokṣaheturiti ca varṇayanti||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">haimantikaṃ doṣacayaṃ vasante pravāhayan graiṣmikamabhrakāle| ghanātyaye vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujānna jātu <note place="foot" type="variant" n="31">‘jantuḥ’ iti pā.</note>||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45">atha kathaṃ kālavṛttadoṣanimittarogaparihāraḥ pratikarmaṇā kartavya ityāha- haimantikamityādi| vasanta iti caitre| abhrakāla iti śrāvaṇe| ghanātyaya iti mārgaśīrṣe| yaduktaṃ- “mādhavaprathame māsi” (sū.a.7) ityādi| pravāhayannityanena yathāyogyatayā vamanādineti jñeyam||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">naro hitāhāravihārasevī samīkṣyakārī viṣayeṣvasaktaḥ| dātā samaḥ satyaparaḥ kṣamāvānāptopasevī ca bhavatyarogaḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">matirvacaḥ karma sukhānubandhaṃ sattvaṃ vidheyaṃ viśadā ca buddhiḥ| jñānaṃ tapastatparatā ca yoge yasyāsti taṃ nānupatanti <note place="foot" type="variant" n="32">‘nānutapanti’ iti pā.</note> rogāḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">tatra ślokaḥ| ihāgniveśasya mahārthayuktaṃ ṣaṭtriṃśakaṃ praśnagaṇaṃ maharṣiḥ| atulyagotre bhagavān yathāvannirṇītavān jñānavivardhanārtham||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46-48">hetvantaraṃ rogābhāvakāraṇamāha- nara ityādi| sama iti bhūteṣu samacittaḥ| sukhānubandhamiti liṅgavipariṇāmānmatyā vacasā ca yojyam| tena kāyavāṅmanaḥkarmāṇyuttarakālīnasukhaphalāni śubhāni gṛhyante| sattvaṃ vidheyaṃ svāyattaṃ manaḥ| viśadā buddhiriti na kaśmalā buddhiḥ| buddhiśceha ūhāpohavatī vivakṣitā| matistu smṛticintādi| jñānaṃ tattvajñānam| śeṣaṃ sugamam||46-48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne'tulyagotrīyaṃ śārīraṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="2">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ śārīrasthāne'tulyagotrīyaṃ śārīraṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ca.4.3">
          <head>khuḍḍikāgarbhāvakrāntiśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ khuḍḍikāṃ garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvādhyāye śukraśoṇite garbhakāraṇatvenokte, natu kṛtsnaṃ garbhakāraṇamuktam, ataḥ sampūrṇagarbhakāraṇābhidhānārthaṃ khuḍḍikāgarbhāvakrāntirucyate| khuḍḍikāmiti alpām| garbhasyāvakrāntiḥ melakaḥ, utpattiriti yāvat||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">puruṣasyānupahataretasaḥ striyāścāpraduṣṭayoniśoṇitagarbhāśayāyā yadā bhavati saṃsargaḥ ṛtukāle, yadā cānayostathāyukte <note place="foot" type="variant" n="1">‘tayostathaiva yukte saṃsarge’ iti, ‘cānayostathāvidhayostathaiva yukte saṃsarge’ iti ca pā.</note> saṃsarge śukraśoṇitasaṃsargamantargarbhāśayagataṃ jīvo'vakrāmati sattvasamprayogāttadā garbho'bhinirvatete, sa sātmyarasopayogādarogo'bhivardhate samyagupacāraiścopacaryamāṇaḥ, tataḥ prāptakālaḥ sarvendriyopapannaḥ paripūrṇaśarīro balavarṇasattvasaṃhananasampadupetaḥ sukhena jāyate samudayādeṣāṃ bhāvānāṃ- mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ pitṛjaścātmajaśca sātmyajaśca rasajaśca, asti ca khalu sattvamaupapādukamiti <note place="foot" type="variant" n="2">‘sattvamupapādukaṃ’ iti pā.</note> hovāca bhagavānātreyaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">puruṣasyetyādi| anupahataretasa iti padenaiva puruṣasyeti labhyate, yataḥ puruṣasyaiva retaso garbhajanakatvamuktaṃ; tena puruṣasyeti padena ya eva sampūrṇadhātuḥ puruṣaśabdavācyo bālavyatiriktastaṃ grāhayati| striyāśceti padamarthalabdhaṃ sad yauvanavatīṃ striyaṃ lambhayati| saṃsargaḥ maithunam| ṛtau puṣpadarśane praśastaḥ kālaḥ ṛtukālaḥ; tena ṛtukālasyāditryahaṃ niṣedhayati| yataḥ “rajasvalābhigamanamalakṣmīmukhānāṃ” (sū. 25) ityādinā ṛtau tryahaṃ niṣiddham| ārtavadarśanaṃ ca śaradādyṛtusādharmyād ṛtuśabdenocyate| yathā ṛtāvuptāni bījāni prarohanti, tathā ārtavadarśanākhye'pi ṛtau śukrarūpaṃ bījamuptamiti <note place="foot" type="variant" n="3">‘bījamuptaṃ janayatīti’ iti pā.</note> ṛtusādharmyam| na kevalamevambhūtaḥ saṃsarga eva garbhakāraṇaṃ, kiṃ tu jīvādhiṣṭhāne satītyāha- yadetyādi| tathāyukta iti aduṣṭaretasaḥ puruṣasya aduṣṭayonyādeśca striyāḥ saṃsarge| ayaṃ cārthaḥ puruṣasyetyādinaiva labdho'pi punaḥ śukraśoṇitasaṃsargamityādigranthavakṣyamāṇādhikadharmavidhyarthamanūdyate, tena na paunaruktyam| kiṃvā, puruṣasyetyādinā pūrvaṃ maithunāt prāganupahataretastvādyuktaṃ, tathāyukte cetyanena tu maithunasamaye'pi śukrayonyādīnāmaduṣṭirucyate| maithunakāle hi īrṣyādinā śukraduṣṭiḥ sambhāvyate| śukraśoṇitasaṃsargamiti śukraśoṇitamelakam| antarityanena garbhāśayabāhyagataṃ saṃsargamakāraṇaṃ garbhasya niṣedhayati| jīvaśabdena cetanādhāturātmā| nanvātmā vyāpakaḥ, tat kathamayamavakrāmatītyāha- sattvetyādi| sattvasamprayogāditi manogamanādityarthaḥ| tad yathoktaṃ- “yuktasya manasā tasya nirdiśyante vibhoḥ kriyāḥ” (śā.a.1) iti| yadyapyātmā vibhutvāt sarvagatatvena na kvacidapi yāti, tathā'pi yatrāsya karmavaśānmano yāti, tatraiva caitanyopalabdherātmā'pi gata iti vyapadiśyata iti bhāvaḥ| athaivamutpanno garbhaḥ kathamabhivardhate, kathaṃ vā jāyata ityāha- samyagupacārairiti; garbhahitakarairāhāravihārairityarthaḥ| prāptakāla iti prāptaprasavakālaḥ, prasavakālo navamadaśamamāsau| paripūrṇaśarīra iti sarvāṅgopacitadehaḥ| sampacchabdo balādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate| samudayāditi samyaṅmelakāt| eṣāmityanena puruṣasyetyādigranthoktān reta-ārtava-jīva-sattva-sātmya-rasa-samyagupacārān pratyavamṛśati| etadeva samudāyaprabhavatvaṃ garbhasya pratyekaṃ mātrādigarbhakāraṇavyutpādanena darśayannāha- mātṛjaścetyādi| sātmyajaścetyatra sātmyaśabdena rasavyatiriktarūpādi, tathā ācāraśca sātmyo grāhyaḥ| sātmyarasastu ‘rasaja’ ityanenaiva gṛhītaḥ| aupapādukamiti ātmanaḥ śarīrāntarasambandhopapādakam| etacca vyākṛtameva pūrvam| atra yadyapi puruṣasyānupahataretasa ityanena pitaiva prathamamuktaḥ, tathā'pi mātṛpradhānatāṃ garbhasya darśayituṃ mātṛjaścāyamiti prathamaṃ kṛtaṃ; mātā ca garbhe pradhānaṃ kāraṇaṃ, yena āsekāt prabhṛti prasavaparyantaṃ mātureva guṇadoṣāvanuvidadhāti garbhaḥ; prathamaṃ tu puruṣasya maithune svātantryāt tathā śarīradhārakapradhānāsthikāraṇatvāccāgre'bhidhānaṃ kṛtam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">neti bharadvājaḥ, kiṃ kāraṇaṃ- na hi mātā na pitā nātmā na sātmyaṃ na pānāśanabhakṣyalehyopayogā garbhaṃ janayanti, na ca paralokādetya garbhaṃ sattvamavakrāmati (1)|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">pūrvapakṣoddhāreṇa siddhāntaṃ grāhayituṃ mātrādigarbhakāraṇāni bharadvājamukhenākṣipati- netyādi| netītyanena sāmānyenātreyavacanasyoktasyākṣepaḥ| kiṃ kāraṇamityanena kasmādātreyavacanametadviruddhamityatra kāraṇaṃ pṛcchato nahi mātetyādinoktamātrādikāraṇānāmakāraṇatvaṃ bharadvājaḥ pratijānīte||4 (1)||</ab>
          <ab type="mula">yadi hi mātāpitarau garbhaṃ janayetāṃ, bhūyasyaḥ striyaḥ pumāṃsaśca bhūyāṃsaḥ putrakāmāḥ, te sarve putrajanmābhisandhāya maithunadharmamāpadyamānāḥ putrāneva janayeyurduhitṝrvā duhitṛkāmāḥ, na tu kāścit striyaḥ kecidvā puruṣā nirapatyāḥ syurapatyakāmā <note place="foot" type="variant" n="4">‘syuḥ| na cāpatyakāmāḥ pavideveran’ iti pā.</note> vā parideveran (2)|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">yadi hītyādinā mātrādīnāmakāraṇatve hetuṃ brūte| kiṃvā, mātrādīnāmakāraṇatvaṃ bharadvājena pratijñātaṃ tatra ‘kiṃ kāraṇamiti’ hetupraśnaḥ, tataḥ ‘nahi mātā’ ityādinā hetukathanam| asya cāyamarthaḥ- yat- na mātrādayo garbhakāraṇatvena pratyakṣeṇa dṛśyante, tato na mātrādayo garbhakāraṇam| yadi hītyādinā tūpapattivirodho'pi mātrādikāraṇatve'stīti darśayati; tena na paunaruktyam| maithunadharmaḥ vyavāyaḥ| putrakāmāḥ putrāneva janayeyuḥ, duhitṛkāmā duhitṝrvā janayeyuriti yojanā| natu kāścit striya ityatra maithunamāpadyamānā eva striyaḥ puruṣāśca parideveran na ceti yojanā <note place="foot" type="variant" n="5">‘yojyam’ iti pā.</note>| mātāpitradhīnatvena garbhasya yadaivecchantyapatyaṃ, tadaiva maithunamāpadyamānāḥ sāpatyāḥ syuḥ; tataśca sarvāpatyatvena na kecit parideverannityarthaḥ||4 (2)||</ab>
          <ab type="mula">na cātmā''tmānaṃ janayati| yadi hyātmā''tmānaṃ janayejjāto vā janayedātmānamajāto vā, taccobhayathā'pyayuktam| na hi jāto janayati sattvāt, na cājāto janayatyasattvāt, tasmādubhayathā'pyanupapattiḥ| tiṣṭhatu tāvadetat| yadyayamātmā''tmānaṃ śakto janayituṃ syāt, na tvenamiṣṭāsveva kathaṃ yoniṣu janayedvaśinamapratihatagatiṃ kāmarūpiṇaṃ tejobalajavavarṇasattvasaṃhananasamuditamajaramarujamamaram; evaṃvidhaṃ hyātmā''tmānamicchatyato vā bhūyaḥ (3)|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">ātmajatvaṃ garbhasya niṣedhayati- na cātmetyādi| manuṣyakarituragādirūpeṇa ātmānaṃ janayatītyarthaḥ| sattvāditi janyasyātmano vidyamānatvāt, na ca vidyamāno janyata ityarthaḥ| asattvāditi kāraṇabhūtasyātmano'jātapakṣe'sattvānna kāraṇatvamupapannamityarthaḥ| atraiva dūṣāṇāntaramāha- tiṣṭhatvityādi| yoniṣvivi jātiṣu| ato vā bhūya iti yathoktaguṇayuktādapyadhikaṃ śakrādiparamardhitulyamityarthaḥ||4 (3)||</ab>
          <ab type="mula">asātmyajaścāyaṃ garbhaḥ| yadi hi sātmyajaḥsyāt, tarhi sātmyasevināmevaikāntena prajā syāt, asātmyasevinaśca nikhilenānapatyāḥ syuḥ, taccobhayamubhayatraiva dṛśyate (4)|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">taccobhayamiti saprajatvamanapatyatvaṃ ca| ubhayatreti sātmyasevinyasātmyasevinyapi||4 (4)||</ab>
          <ab type="mula">arasajaścāyaṃ garbhaḥ| yadi hi rasajaḥ syāt, na kecit strīpuruṣeṣvanapatyāḥ syuḥ, na hi kaścidastyeṣāṃ yo rasānnopayuṅkte; śreṣṭharasopayogināṃ cedgarbhā jāyanta ityabhipretamiti, evaṃ satyājaurabhramārgamāyūragokṣīradadhighṛtamadhutailasaindhavekṣurasamudgaśālibhṛtānāmevaikāntena prajā syāt, śyāmākavarakoddālakakoradūṣakakandamūlabhakṣāśca nikhilenānapatyāḥ syuḥ, taccobhayamubhayatra dṛśyate (5)|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">yo rasānnopayuṅkte iti rasaścedgarbhakāraṇaṃ taṃ ca sarva eva strīpuruṣāḥ sevante, tena sarva eva sāpatyāḥ syuriti bhāvaḥ| atha rasajo garbha ityasya śreṣṭharasa ityartho varṇyate, tatrāpi dūṣaṇamāha- śreṣṭhetyādi||4 (5)||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">na khalvapi paralokādetya sattvaṃ garbhamavakrāmati; yadi hyenamavakrāmet, nāsya kiñcit paurvadehikaṃ syādaviditamaśrutamadṛṣṭaṃ vā, sa ca tacca na kiñcidapi smarati (6)||4||</seg> <seg type="unit" n="4">tasmādetadbrūmahe- amātṛjaścāyaṃ garbho'pitṛjaścānātmajaścāsātmyajaścārasajaśca, na cāsti sattvamaupapādukamiti (hovāca bharadvājaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">yogīndranāthasenasyāsammato'yaṃ pāṭhaḥ| evamagre'pyasminnadhyāye koṣṭhasthaḥ pāṭho jñeyaḥ</note> )||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">‘asti ca sattvamaupapādukam’ iti yaduktaṃ, taddūṣayati- na khalvapītyādi| paurvadehikamiti pūrvadehānubhūtam| aviditamadṛṣṭaṃ veti iha janmanyapi pūrvadehānubhūtaṃ nāviditamadṛṣṭaṃ vā syāt; viditaṃ pratyakṣavyatiriktapramāṇopalabdhaṃ, dṛṣṭaṃ tu pratyakṣopalabdham, etadviparyayādaviditamadṛṣṭaṃ ca vijñeyam| na ca kiñcidapi smaratīti naca pūrvajanmānubhūtaṃ smaratītyarthaḥ| evaṃ manyate- yanmanaḥ paurvadehikamanubhavati tacceha janmanyapyanuvartate, tathā yat tena janmāntare'nubhūtaṃ tadiha janmanyapi tathaiva smaratu; yathā- devadatto bālyānubhūtaṃ yauvane smarati, na cāyaṃ tathā smarati; tena na pūrvāparajanmanyekaṃ sattvamiti| tasmādityādinā dūṣaṇadūṣitamarthaṃ punarnigamanena darśayati||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">neti bhagavānātreyaḥ, sarvebhya ebhyo bhāvebhyaḥ samuditebhyo garbho'bhinirvartate||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">bharadvājamatamātreyavacasā dūṣayati- netītyādi| samuditebhya iti vacanāt pratyekaṃ mātrādīnāmitarakāraṇanirapekṣāṇāṃ garbhakāraṇatvaṃ niṣedhayati| tena, mātrādigarbhakāraṇasānnidhye'pi garbhakāraṇāntarajīvāvakramādyabhāvād garbhānutpādo yukta eva| na ca sāmagrījanye kārye ekadeśasyājanakatvenākāraṇatvam| evaṃ sati tantūnāmapi paṭakāraṇānāṃ kāraṇāntarāsānnidhye paṭājanakatvenākāraṇatvaṃ syāditi bhāvaḥ| idameva garbhasya mātrādijanyatvaṃ yat- mātrādivyatirekeṇānutpadyamānatvam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ| na hi māturvinā garbhotpattiḥ syāt, na ca janma jarāyujānām| yāni khalvasya garbhasya mātṛjāni, yāni cāsya mātṛtaḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- tvakca lohitaṃ ca māṃsaṃ ca medaśca nābhiśca hṛdayaṃ ca kloma ca yakṛcca plīhā ca vṛkkau ca bastiśca purīṣādhānaṃ cāmāśayaśca pakvāśayaścottaragudaṃ cādharagudaṃ ca kṣudrāntraṃ ca sthūlāntraṃ ca vāpā ca vapāvahanaṃ ceti (mātṛjāni)||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">evaṃvidhameva mātustāvat kāraṇatvamāha- mātṛjaścāyaṃ garbha ityādinā| garbhotpattau mātuḥ kāraṇatvaṃ darśayitvā jarāyujajanmani kāraṇatvamāha- na ca janmetyādi| jarāyuḥ amarā, yena veṣṭitā manuṣyādayaḥ prajāyante; jarāyuṇā veṣṭitā jāyante iti jarāyujāmanuṣyādayaḥ saṃsvedajānāṃ maśakādīnāmudbhijjādīnāṃ bhekādīnāṃ ca mātaraṃ vinā'pi janma bhavati| aṇḍajānāmapi yadyapi mātā kāraṇaṃ bhavatyeva janmani, tathā'pi jarāyujasya mānuṣasyeha prakaraṇe'bhipretatvenāṇḍajān vihāya jarāyujānāmiti kṛtam| kiṃvā, jarāyujasyābhivyaktirūpe janmani yāvadabhivyakti yathā mātā kāraṇaṃ bhavati, na tathā'ṇḍaje; tatra kūrmādāvaṇḍotpattimātra eva mātā kāraṇaṃ, na janmanyabhivyaktirūpe| yattu ‘piturvinā na jarāyujānāṃ janma’ iti vakṣyati, tajjarāyujotpāde pituravaśyāpekṣaṇīyatvopadarśanārtham; aṇḍajāstu matsyādayaḥ pitaraṃ vinā'pi ṛtuviśeṣaprāptyaiva bhavantīti bhāvaḥ| mātṛjānītyasya vivaraṇaṃ- yānyasya mātṛtaḥ sambhavataḥ sambhavantīti sambhavato garbhasya yāni mātṛta iti māturāgatācchoṇitāt sambhavantyutpadyante, tāni mātṛjāni tvagādīnyanuvyākhyāsyāma iti yojanā| evamanyatrāpi yāni tvityādigrantho vyākhyeyaḥ| mātṛjatvaṃ ca tvagādīnāmāgamagamyageva| purīṣādhānaṃ pakvāśayaḥ| uttaragudādharagudau gudottarādharabhāgau| vapāvahanaṃ ‘tailavartikā’ iti kathyate <note place="foot" type="variant" n="7">‘khyātam’ iti pā.</note>||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pitṛjaścāyaṃ garbhaḥ| nahi pituṛute garbhotpattiḥ syāt, na ca janma jarāyujānām| yāni khalvasya garbhasya pitṛjāni, yāni cāsya pitṛtaḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- keśaśmaśrunakhalomadantāsthisirāsnāyudhamanyaḥ śukraṃ ceti (pitṛjāni)||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">śukramiti vicchidyapāṭhena śukrasya sarvadhātusārasyopādeyatāṃ darśayati||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ātmajaścāyaṃ garbhaḥ| garbhātmā hyantarātmā yaḥ, taṃ ‘jīva’ ityācakṣate śāśvatamarujamajaramamaramakṣayamabhedyamacchedyamaloḍyaṃ viśvarūpaṃ viśvakarmāṇamavyaktamanādimanidhanamakṣaramapi| sa garbhāśayamanupraviśya śukraśoṇitābhyāṃ saṃyogametya garbhatvena janayatyātmanā''tmānam, ātmasañjñā hi garbhe| tasya punarātmano janmānāditvānnopapadyate, tasmānna <note place="foot" type="variant" n="8">‘tasmādajāta evāyamajātaṃ garbhaṃ janayati, jāto'pyajātaṃ ca garbhaṃ janayati’ iti pā.</note> jāta evāyamajātaṃ garbhaṃ janayati, ajāto hyayamajātaṃ garbhaṃ janayati; sa caiva garbhaḥ kālāntareṇa bālayuvasthavirabhāvān prāpnoti, sa yasyāṃ yasyāmavasthāyāṃ vartate tasyāṃ tasyāṃ jāto bhavati, yā tvasya puraskṛtātasyāṃ janiṣyamāṇaśca, tasmāt sa eva jātaścājātaśca yugapadbhavati; yasmiṃścaitadubhayaṃ sambhavati jātatvaṃ janiṣyamāṇatvaṃ ca sa jāto janyate, sa caivānāgateṣvavasthāntareṣvajāto janyayatyātmanā''tmānam| sato hyavasthāntaragamanamātrameva hi janma cocyate tatra tatra vayasi tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ; yathā- satāmeva śukraśoṇitajīvānāṃ prāk saṃyogādgarbhatvaṃ na bhavati, tacca saṃyogādbhavati; yathā- satastasyaiva puruṣasya prāgapatyāt pitṛtvaṃ na bhavati, taccāpatyādbhavati; tathā satastasyaiva garbhasya tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ jātatvamajātatvaṃ cocyate||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">ātmaja ityādinā ātmajatvaṃ vyutpādayati| antarātmocyata ityanena garbhakāraṇabhūtamātmānaṃ ṣaḍdhātusamudāyavartyātmaśabdābhidheyād vyāvartayati| ācakṣata iti āgameṣu śāśvatādiśabdairbruvate vṛddhāḥ| aloḍyamiti akṣobhyam| garbhatvena janayatyātmānamiti garbhasvarūpo yaḥ ṣaḍdhātuka ātmā taṃ janayatītyarthaḥ| garbhasyātmaśabdābhidheyatāmāha- ātmasañjñā hi garbhe iti| tasyetyanena paramātmānaṃ pratyavamṛśati| yasmādasyānāditvājjanma nopapadyate tasmājjāta evāyamajātaṃ garbhaṃ janayatīti pakṣo'na, iti yojyam| atha jātaḥ sa na cejjanayati kathaṃ tarhi janayatītyaha- ajāto hyayamiti; nityo hyayamityarthaḥ| tena nityatvenākāśavanna jātaḥ sannantarātmā garbhasvarūpamātmānaṃ janayati| ataścāntarātmarūpatayā nityavidyamānatvenājātaḥ san garbharūpāvasthāyāṃ jāta ucyate| evamajātatvaṃ jātatvaṃ cātmani dvayamapi vyapadiśyate| etadevātmani jātatvamajātatvaṃ ca darśayituṃ dṛṣṭāntārthaṃ garbha eva jātatvamajātatvaṃ ca darśayati- sa caivetyādi| puraskṛteti agre bhaviṣyantī| yathā- bālasya vṛddhatvāvasthā'jātā janyata iti ca, tathā ajāto janayatyātmanā''tmanamiti ca śabdaprayogasamarthanamātrametad vivakṣābhedādboddhavyam| anena cātmanyavasthābhedakṛtajātatvasamarthanena ‘jāto vājanayet, ajāto vā’ ityādigranthakṛtapūrvapakṣaḥ śabdaprayogasamarthanatayā parihṛtaḥ| paramārthatastu nityatvenājāta evātmā ātmano'jātāvasthāṃ garbhādirūpāṃ janayati| tena, nāsataḥ kāraṇatvaṃ sato vā janyatvamiti pakṣaḥ sthita eva| sato hītyādinā satkāryapakṣaṃ sāṅkhyamataṃ darśayati| kiṃvā vayobhedena yadevāvasthāntaragamanaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘sata evāvasthāntaragamanamiti darśayati’ iti pā.</note> tadeva janmeti darśayati| tasyāṃ tasyāmavasthāyāmiti cchedaḥ| pitṛtvamiti pitṛtvena vyapadeśa ityarthaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">na khalu garbhasya na ca māturna piturna cātmanaḥ sarvabhāveṣu yatheṣṭakāritvamasti; te kiñcit svavaśāt kurvanti, kiñcit karmavaśāt, kvaciccaiṣāṃ karaṇaśaktirbhavati, kvacinna bhavati| yatra sattvādikaraṇasampattatra yathābalameva yatheṣṭakāritvam, ato'nyathā viparyayaḥ| na ca karaṇadoṣādakaraṇamātmāsambhavati garbhajanane, dṛṣṭaṃ ceṣṭā yoniraiśvaryaṃ mokṣaścātmavidbhirātmāyattam| nahyanyaḥ sukhaduḥkhayoḥ kartā| na cānyato garbho jāyate jāyamānaḥ, nāṅkurotpattirabījāt||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">yaduktaṃ- yadyātmā ātmānaṃ janayati tadā vaśitvādiguṇayuktaṃ janayediti, tatrottaramāha- na khalvityādi| garbhasya sarvabhāveṣu na mātrādīnāṃ yatheṣṭakāritvamiti yojyam| atra ca yadyapyātmaiva prakṛtaḥ, tathā'pi tulyasamādhānatvena mātāpitarāvapyupāttau| yathā ātmanaḥ sarvabhāveṣu yatheṣṭakāritveneṣṭayonigamanādiprasaktiḥ samādhīyate, tathā mātāpitrorapi yatheṣṭakāritvena putrāneva janayeyurityādipūrvapakṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘…pūrvapakṣaparihāraḥ kṛto bhavati’ iti pā.</note> parihṛto bhavati| atha kuta evātmādīnāṃ yatheṣṭakāritvaṃ kvacinna bhavatītyāha- kiñcidityādi| kiñciditi na sarvam| tatra mātāpitarau svavaśau maithunaṃ garbhakāraṇaṃ sātmyarasasevādikaṃ cācarataḥ, garbhasya jīvādhiṣṭhānādau tu karmādhīne paravaśau; tathā, ātmā'pi garbhasya caitanye tathā dharmādharmahetukriyānuṣṭhāne svavaśaḥ, karmajanye iṣṭāniṣṭayonyādigamane tu dharmādharmaparādhīna eva; tena karmādhīne viṣaye na mātrādīnāṃ yatheṣṭakāritvam| yatheṣṭakāritvamapi mātrādīnāṃ kvaciddarśayannāha- kvaciccaiṣāmityādi| karaṇamupakaraṇaṃ sādhanopāya iti yāvat| sattvaṃ manaḥ, ādi pradhānaṃ yeṣāṃ tāni sattvādīni mana-indriyaśukraśoṇitādīni| yathābalamiti yathākarma; balaśabdenehādṛṣṭamucyate <note place="foot" type="variant" n="11">‘balaśabdeneha dṛṣṭamucyate’ iti pā.</note>| etena, yatra mātrādīnāṃ putrecchāyāmiṣṭayonigamanādikaraṇaśaktirbhavati <note place="foot" type="variant" n="12">‘putrecchāyāmiṣṭayoniṣu gamanādikaraṇaśaktirbhavati’ iti mudritapustakapāṭhaḥ</note>, karma cānuguṇaṃ bhavati, tatrepsitaputrādiṣviṣṭayonigamanādi kāryaṃ bhavati; yathā- yadi tatra viśuddhabhūriśukraḥ puruṣo bhavati, strī ca viśuddhayonyāśrayatvādiguṇayuktā, putrajanakaṃ ca karmaṃ tayorbalavat, tadā putrajanmābhisandhāya maithunamāpadyamānau īpsitaṃ putraṃ janayataḥ; tathā ātmā'pi viśuddhasattvādiguṇayuktaḥ śubhakarmavān tatkāle <note place="foot" type="variant" n="13">‘ṛtukāle’ iti pā.</note> iṣṭāṃ yonimanudhyāyati, tadā'bhīṣṭayonigamanaṃ sampādayatyātmana ityādi yatheṣṭakāritvodāharaṇaṃ jñeyam| ato'nyathā iti sattvādikaraṇāśaktau viguṇe ca daive| viparyaya iti na yatheṣṭakāritvam| kiṃvā, kvacicca maithunādāveṣāṃ pitrādīnāṃ svavaśatvaṃ, tat kimiti jīvopakramādāvapi na svavaśatvameṣāṃ bhavatītyāha- kvaciccaiṣāmityādi| kvacideva kārye yasmāt kiñcit karaṇaṃ mātrādīnāṃ śaktaṃ na sarvatra, tena sarveṣveva garbhasya bhāveṣu na svavaśatvamiti bhāvaḥ| yatrāpi caite mātrādayaḥ svavaśāḥ santaḥ kurvanti, tatrāpi svīyasvīyakaraṇayuktā eva kurvantītyāha- yatra sattvetyādi| yathābalamiti yathāśakti| anena ca mātrādayo garbhasya yeṣu viśeṣeṣu śaktāḥ, teṣu sattvādikaraṇasampattau yatheṣṭakāriṇo bhavanti, na tvaśakye viṣaye upahatakaraṇā vā yatheṣṭakāriṇo bhavantīti darśayati| ato'nyathā viparyaya ityasya cārtho'gre vyākṛtaḥ| nanu sattvādikaraṇadoṣāccedayamātmā garbhaṃ na janayati tathāvidhaṃ, hanta tarhyakāraṇamevāyamātmā, kāraṇaṃ hi yadbhavati tat karotyeva kāryamityāha- na cetyādi| karaṇadoṣādakurvan garbhaṃ kadācidātmāna garbhajanane kāraṇaṃ bhavatīti na, apitu bhavatyeva kāraṇam; evaṃ manyate- mṛdādyabhāvāt ghaṭamakurvannapi kumbhakāraḥ kāraṇameva ghaṭasya bhavati, ghaṭajananaśaktiyuktatvāt; tathā ātmā'pi karaṇadoṣādakurvannapi tathāvidhaṃ garbhaṃ, tajjananaśaktatvena bhūyodṛṣṭatvāt kāraṇameva bhavati| tatheṣṭayonigamane prasaktirapi prodbhāvitā ātmanaḥ kāraṇatvena sā kvacidbhavatītyapi darśayannāha- dṛṣṭaṃ cetyādi| ātmādhīnā yoniḥ puruṣaṃ prati iṣṭā yoniḥ; tathā aiśvaryādayaścātmādhīnā dṛṣṭāḥ, yathoktaṃ katidhāpuruṣīye- “āveśaścetaso jñānaṃ” (śā. 1) ityādinā| ātmanaḥ kāraṇatve hetvantaramāha- na hyanya ityādi|- hi yasmādātmano'nyaḥ sukhaduḥkhayoḥ kartā nāsti, kiṃ tvātmaiva <note place="foot" type="variant" n="14">‘ata ātmaiva’ iti pā.</note> sukhaduḥkhasādhanendriyakarmaśarīrādikartā; tena ātmā kāraṇaṃ garbhasya sukhaduḥkhādyādhārasyeti bhāvaḥ| atha bhūtānyeva kasmāt saṃyogavaśāccetanāmāsādya sukhādikāraṇāni na bhavantītyāha- na cānyata ityādi| anyata iti vijātīyāt| jāyamāna iti utpadya mānaḥ| sadṛśameva kāraṇāt kāryamutpadyate; yena na śaṇasyāṅkurotpattirnārikelabījādbhavati; abījāditi kāryatvenābhimatāṅkurasyābījāt| etena, garbhasya yaccaitanyaṃ tadacetanebhyo bhūtebhyo na bhavati, kintu cetanādhātorātmana eveti darśayati||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">yāni tu khalvasya garbhasyātmajāni, yāni cāsyātmataḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ tadyathā- tāsu tāsu yoniṣūtpattirāyurātmajñānaṃ mana indriyāṇi prāṇāpānau preraṇaṃ dhāraṇamākṛtisvaravarṇaviśeṣāḥ sukhaduḥkhe icchādveṣau cetanā dhṛtirbuddhiḥ smṛtirahaṅkāraḥ prayatnaśceti (ātmajāni)||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">evamātmajatvaṃ garbhasya vyutpādyātmajān viśeṣānāha- yānītyādi| preraṇaṃ dhāraṇaṃ cendriyāṇāmeva| atra ca tattaddevādipaśvādiyonigamanādau dharmādharmajanye dharmādharmasyāpi janakatvenātmaiva mūlakāraṇamucyate; ātmajñānaprāṇāpānapreraṇādau tu manaḥkaraṇa ātmaivāvyavadhānena kāraṇam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sātmyajaścāyaṃ garbhaḥ| nahyasātmyasevitvamantareṇa strīpuruṣayorvandhyatvamasti, garbheṣu vā'pyaniṣṭo bhāvaḥ| yāvat khalvasātmyasevināṃ strīpuruṣāṇāṃ trayo doṣāḥ prakupitāḥ śarīramupasarpanto na śukraśoṇitagarbhāśayopaghātāyopapadyante, tāvat samarthā garbhajananāya bhavanti| sātmyasevināṃ punaḥ strīpuruṣāṇāmanupahataśukraśoṇitagarbhāśayānāmṛtakāle sannipatitānāṃ jīvasyānavakramaṇādgarbhā na prādurbhavanti| nahi kevalaṃ sātmyaja evāyaṃ garbhaḥ, samudayo'tra kāraṇamucyate| yāni khalvasya garbhasya sātmyajāni, yāni cāsya sātmyataḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- ārogyamanālasyamalolupatvamindriyaprasādaḥ svaravarṇabījasampat praharṣabhūyastvaṃ ceti (sātmyajāni)||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">sātmyajaścetyādinā sātmyajatvaṃ vyutpādayati, asātmyasevāṃ ca garbhopaghātinīṃ darśayan sātmyasevāyā garbhaṃ prati kāraṇatvaṃ draḍhayati| asātmyasevināmapi prajābhavanopapattiṃ darśayan ‘asātmyasevinaśca nikhilenāpatyāḥ syuḥ’ iti pūrvapakṣaṃ pariharati| sātmyasevināṃ punarityādinā tu granthena ‘sātmyasevināmekāntena prajā syāt’ iti yaduktaṃ tat pariharati| sannipatitānāmiti vyavāyamāpannānām| atra svaravarṇau sātmyajatvena tathā ātmajatvena coktau, tena dvāvapyatra kāraṇamiti jñeyam||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">rasajaścāyaṃ garbhaḥ| na hi rasādṛte mātuḥ prāṇayātrā'pi syāt, kiṃ punargarbhajanma| na <note place="foot" type="variant" n="15">‘na caivāsyā asamyapayujyamānā’ iti pā.</note> caivāsamyagupayujyamānā rasā garbhamabhinirvartayanti, na ca kevalaṃ samyagupayogādeva rasānāṃ garbhābhinirvṛttirbhavati, samudāyo'pyatra <note place="foot" type="variant" n="16">‘samudāyo'tra’ iti pā.</note> kāraṇamucyate| yāni tu khalvasya garbhasya rasajāni, yāni cāsya rasataḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- śarīrasyābhinirvṛttirabhivṛddhiḥ prāṇānubandhastṛptiḥ puṣṭirutsāhaśceti (rasajāni)||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">prāṇayātrā'pi syāditi garbhadhāraṇakāraṇabhūtāyā māturapi prāṇasthitirityarthaḥ| na caivāsamyagupayujyamānā ityādinā asātmyarasopayogasya garbhopaghātitvaṃ darśayati| asātmyarasopayogināṃ prajābhavanaṃ yat, tadasātmyaseviprajābhavananyāyatulyamiti neha punardarśitam| samudāyo'pyatra kāraṇamityanena tu asamyagrasasevināṃ cāpatyabhavane kāraṇaṃ dharmādi darśayati| abhinirvṛttiḥ aṅgapratyaṅgavyaktatā| prāṇānubandha iti balānubandhaḥ puṣṭiḥ upacayaḥ| vṛddhistu dairghyeṇa vṛddhiḥ| utsāhaḥ balam| iti śabdaḥ prakāre; tenaivamprakārāṇyanyānyapi varṇādīni rasajānīti darśayati| evaṃ pūrvatrāpi itiśabdo <note place="foot" type="variant" n="17">‘itiśabdārthaḥ’ iti pā.</note> vyākhyeyaḥ| yadā tvitiśabdaḥ parisamāptyarthastadā'pyāviṣkṛtānāṃ rasajānāṃ parisamāptirjñeyā; tena anāviṣkṛtā varṇādayo'pi rajasā labhyante||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">asti khalu sattvamaupapādukaṃ; yajjīvaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘jīvaspṛkśarīreṇa’ iti pā.| “jīvaṃ spṛśatīti jīvaspak| jīvaspṛkśarīraṃ śukraśoṇitātmakagarbhaśarīram| tatraiva jīvātmanaḥ prathamasambandho bhavatīti tat ‘jīvaspṛk’ ityucyate” iti yogīndranāthasenaḥ</note> spṛkśarīreṇābhisambadhnāti, yasminnapagamanapuraskṛte śīlamasya vyāvartate, bhaktirviparyasyate, sarvendriyāṇyupatapyante, balaṃ hīyate, vyādhaya āpyāyyante, yasmāddhīnaḥ prāṇāñjahāti, yadindriyāṇāmabhigrāhakaṃ ca ‘mana’ ityabhidhīyate; tattrividhamākhyāyate- śuddhaṃ, rājasaṃ, tāmasamiti| yenāsya khalu mano bhūyiṣṭhaṃ, tena dvitīyāyāmājātau <note place="foot" type="variant" n="19">‘dvitīyāyāṃ jātau’ iti pā.</note> samprayogo bhavati; yadā tu tenaiva śuddhena saṃyujyate, tadā jāteratikrāntāyā api smarati| smārtaṃ hi jñānamātmanastasyaiva manaso'nubandhādanuvartate, yasyānuvṛttiṃ puraskṛtya puruṣo ‘jātismara’ ityucyate| yāni khalvasya garbhasya sattvajāni, yānyasya sattvataḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- bhaktiḥ śīlaṃ śaucaṃ dveṣaḥ smṛtirmohastyāgo mātsaryaṃ śauryaṃ bhayaṃ krodhastandrotsāhastaikṣṇyaṃ mārdavaṃ gāmbhīryamanavasthitatvamityevamādayaścānye, te sattvavikārā yānuttarakālaṃ sattvabhedamadhikṛtyopadekṣyāmaḥ| nānāvidhāni khalu sattvāni, tāni sarvāṇyekapuruṣe bhavanti, na ca bhavantyekakālam, ekaṃ tu prāyovṛttyā''ha <note place="foot" type="variant" n="20">‘prāyo'nuvṛttyā’ iti pā.</note>||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">astītyādinā manasa aupapādukatvamākṣiptaṃ samādadhāti| apiśabdo'vadhāraṇe| atra ca ‘yajjīvaṃ spṛkśarīreṇābhisambadhnāti’ ityādinā manaso'sādhāraṇadharmakathanamevaupapādukasādhanaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘upapādakatvasādhanaṃ’ iti pā.</note> bhavati, manovyatirekeṇaitaducyamānadharmāṇāmasiddheḥ| nityamātmānaṃ spṛśatīti spṛk, śarīramātivāhikaśarīraṃ; tena spṛkśarīreṇa kāraṇabhūtena jīvamātmarūpamabhisambadhnāti bhogāyatanaśarīreṇetyarthaḥ| ātivāhikaśarīrasadbhāvaśca “bhūtaiścaturbhiḥ sahitaḥ susūkṣmairmanojavo dehamupaiti dehāt” (śā. 2) ityanena pratipāditaḥ|kiṃvā, jīvam ātmānaṃ, spṛkśarīreṇeti sparśavatā śarīreṇa, yanmano'bhisambadhnāti tadupapādukamastīti yojanā| evaṃ manyate- yadi mano'trātmanaḥ śarīrasambandhena svīkriyate tadā vyāpakatvādātmanaḥ sarvatraivopalabdhyā bhavitavyaṃ, na ca bhavati; tasmādyatraiva sparśavati śarīre manaḥ <note place="foot" type="variant" n="22">‘karmapratibaddhaṃ mano'sti’ iti pā.</note> pratibaddhaṃ bhavati tatraivāyaṃ sukhādyupalabhate| spṛgitiviśeṣaṇena śarīrasya mūtranakhakeśādau manogamanābhāvādātmano'nupalabdhiṃ darśayati| apagamanapuraskṛte iti dehāntaragamanābhimukhe| bhaktiḥ icchā| yasmāddhīna iti manasā tyaktaḥ| yeneti yathābhūtena sāttvikena rājasena tāmasena vā manasā bhūyiṣṭhamityabhiprāyaḥ| dvitīyāyāmājātāviti dvitīyajanmani; pūrvajanmani yādṛśaṃ manastādṛśameva janmāntare prāyo bhavatītyarthaḥ| kecittu, ‘tena na dvitīyāyāṃ’ ityādi paṭhanti| tatrāpi prāyo dvitīye janmani tulyena manasā yogo na bhavati, kadācittu bhavatītyarthaḥ| yaduktaṃ ‘nāsya kiñcit paurvadehikamaviditaṃ syāt’ iti, tat paurvadehikaṃ jñānaṃ kvacidbhavatīti darśayannāha- yadā tvityādi| śuddheneti viśuddhasattvaguṇena| tasyaiveti vakṣyamāṇena yasyetyanena sambadhyate| yoniyantrapīḍāyāṃ hi udbhūtena tamasā viplutaṃ mano nātikrāntajanmagataṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘nātikrāntajanmāntaragataṃ’ iti pā.</note> smarati; yastūdbhūtasattvastamasā nābhibhūyate, sa smaratyevātikrāntajanmānubhūtamiti bhāvaḥ| puraskṛtyeti kāraṇatvenāvadhārya| ayaṃ ca manodharmasamūha indriyopakramaṇīyokto'pi punariha prakaraṇavaśāducyamāno na punaruktadoṣamāvahati| yadyapi sattvasya garbhajanakatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="24">‘garbhasya sattvajanyatvaṃ’ iti pā.</note> sākṣānnoktaṃ, tathā'pi sattvasya yadupapādukatvaṃ garbhaṃ prati tenaiva sattvasya garbhajanakatvaṃ pratijñātaṃ mantavyam| tena ‘yāni khalvasya garbhasya sattvajāni’ ityādinā garbhe sattvajabhāvakathanamupapannameva| garbhakāraṇasyāpi ca sattvasyopapādukabhāṣayā kāraṇatvaṃ yaduktaṃ taddehāddehāntaragamanarūpamanodharmasya garbhakāraṇatvātiriktasya pratipādanārtham| nānāvidhānīti nānāvidhasāttvikarājasatāmaṃsavṛttibhinnāni| tānyekapuruṣe bhavantītyanenaika eva puruṣaḥ kadāciddharmakriyāyāṃ sāttviko bhavati, kadācit kāmacintāyāṃ rājasaḥ, kadācinmohe <note place="foot" type="variant" n="25">‘mohacintāyām’ iti pā.</note> tamomaya iti darśayati| na bhavantyekakālamiti ekadaiva sāttvikādayo dharmā na bhavanti, kintu paryāyeṇa bhavanti| nanu yadyekapuruṣa eva sarve sāttvikādayo bhavanti, tat katham ‘ayaṃ sāttvikaḥ’ ityādivyapadeśo bhavatītyāha- ekaṃ tvityādi| prāyovṛttyeti <note place="foot" type="variant" n="26">‘prāyo'nuvṛttyā (tteḥ)’ iti pā.</note> bhūyiṣṭhā yasya sāttvikavṛttayo bhavanti <note place="foot" type="variant" n="27">‘bhavanti bhūyiṣṭhaṃ yasya sattvamanuvartate’ iti pā.</note> sa sāttvikaḥ, yasya bhūyiṣṭhaṃ rājasyo vṛttayo bhavanti sa rājasa ucyate ityādi| etadeva pūrvamuktaṃ- “yadguṇaṃ cābhīkṣṇaṃ puruṣamanuvartate sattvaṃ, tatsattvamevopadiśanti bāhulyānuśayāt” (sū. 8) iti||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">evamayaṃ nānāvidhānāmeṣāṃ garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ samudāyādabhinirvartate garbhaḥ; yathā- kūṭāgāraṃ nānādravyasamudāyāt, yathā vā- ratho nānārathāṅgasamudāyāt; tasmādetadavocāma- mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ, pitṛjaśca, ātmajaśca, sātmyajaśca, rasajaśca, asti ca sattvamaupapādukamiti (hovāca bhagavānātreyaḥ)||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">evaṃ mātrādikāraṇavyutpādanena garbhasya samudāyaprabhavatāṃ vyutpāditāṃ dṛṣṭāntena draḍhayannāha- evamayamityādi| kūṭāgāraṃ vartulākāraṃ gṛhaṃ jentākasvedapratipāditam; anye tu vastrādikṛtaṃ sañcārigṛhaṃ kūṭāgāramāhuḥ| atra ca prakaraṇe yadyapi mātrādīnāṃ sarveṣāṃ samuditānāmeva garbhaṃ prati kāraṇatvaṃ, tathā'pi mātāpitrātmasattvāni vihāya sātmyarasayoreva kāraṇatvavyutpādane yat ‘samudāyo'pyatra kāraṇam’ ityuktaṃ tatraivaṃ manyate- atra yathā mātrādayaścatvāro'vaśyaṃ garbhaṃ prati kāraṇabhūtā na tathā sātmyaṃ raso vā; yena śukraśoṇitasattvātmasaṃsargādeva garbho bhavati, nāvaśyaṃ garbhamelake sātmyarasayorapekṣā; garbhamelakottarakālaṃ sātmyarasābhyāṃ garbhasya hi puṣṭyādayo janyante, tena sātmye rase cāvaśyaṃ samudāyāpekṣāṃ darśayatā tatraiva ‘samudāyo'pyatra kāraṇam’ ityuktaṃ, mātrādayastu parasparasamudāyamapekṣamāṇā api nāvaśyaṃ sātmyarasasamudāyamādigarbhamelake'pekṣanta iti kṛtvā punastatra samudāyāpekṣitvaṃ <note place="foot" type="variant" n="28">‘samudāyārthakatvaṃ noktam’ iti pā.</note> noktam| samudāyādeṣāṃ bhāvānāmityanena granthena yat parasparasamudāyāpekṣitvaṃ mātrādīnāṃ caturṇāṃ, taduktameva| yadapi <note place="foot" type="variant" n="29">‘yattu’ iti pā.</note> garbhaṃ pratyaviśeṣeṇa sātmyarasayorapi kāraṇatvaṃ, ‘sātmyajaścāyaṃ, rasajaścāyaṃ’ ityanenoktaṃ, tadgarbhamelakottarakālaṃ kāraṇatvena, tathā mātāpitrorapi viśuddhaśukraśoṇitotpādahetutayā pāramparyeṇa kāraṇatvāditi jñeyam||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">bharadvāja uvāca- yadyayameṣāṃ nānāvidhānāṃ garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ samudāyādabhinirvartate garbhaḥ kathamayaṃ sandhīyate, yadi cāpi sandhīyate kasmāt samudāyaprabhavaḥ san garbho manuṣyavigraheṇa jāyate, manuṣyaśca manuṣyaprabhava ucyate; tatra cediṣṭametadyasmānmanuṣyo manuṣyaprabhavastasmādeva manuṣyavigraheṇa jāyate, yathā- gaurgoprabhavaḥ, yathā- cāśvo'śvaprabhava iti; evaṃ sati yaduktamagre samudayātmaka iti tadayuktam| yadi ca manuṣyo manuṣyaprabhavaḥ, kasmājjaḍāndhakubjamūkavāmanamimminavyaṅgonmattakuṣṭhikilāsibhyo jātāḥ pitṛsadṛśarūpā <note place="foot" type="variant" n="30">‘pitṛsadṛśāḥ’ iti pā.</note> na bhavanti| athātrāpi buddhirevaṃ syāt- svenaivāyamātmā cakṣuṣā rūpāṇi vetti, śrotreṇa śabdān, ghrāṇena gandhān, rasanena rasān, sparśanena sparśān, buddhyā boddhavyamityanena hetunā na jaḍādibhyo jātāḥ pitṛsadṛśā <note place="foot" type="variant" n="31">‘pitṛsadṛśarūpāḥ’ iti pā.</note> bhavanti| atrāpi pratijñāhānidoṣaḥ syāt, evamukte hyātmā satsvindriyeṣu jñaḥ syādasatsvajñaḥ; yatra caitadubhayaṃ sambhavati jñatvamajñatvaṃ ca, savikāraścātmā <note place="foot" type="variant" n="32">‘sa vikāraprakṛtikaścātmā’ iti pā.</note>| yadi ca darśanādibhirātmā viṣayān vetti, nirindriyo darśanādivirahādajñaḥ syāt, ajñatvādakāraṇam, akāraṇatvācca nātmeti vāgvastumātrametadvacanamanarthaṃ syāditi (hovāca bharadvājaḥ)||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">punarbharadvājaḥ pṛcchati- yadyayamityādi| kathaṃ sandhīyata iti kayā paripāṭhyā milatītyarthaḥ| manuṣyavigraheṇa jāyata iti manuṣyajātau kasmānmanuṣyavigraheṇaiva jāyata ityarthaḥ| samudāyātmaka iti yaduktaṃ tadayuktamiti atra mātrādyatiriktajāteḥ kāraṇatvakathanena tathā jātereva manuṣyādirūpāyā balavatkāraṇatvena yathoktamātrādisamudāyaprabhavatvaṃ na yuktamiti bhāvaḥ| dūṣaṇāntaramāha- yadi cetyādi| jaḍo jaḍabuddhiḥ, minminaḥ sānunāsikāvyaktasvaraḥ| pitṛsadṛśarūpā ityatra pitṛśabdena mātāpitarau grāhyau| kāraṇasadṛśarūpatvena cenmanuṣyā bhavanti tadā jaḍādirūpakāraṇajātā api kāraṇasadṛśatvena jaḍādirūpāḥ syuriti bhāvaḥ| atra jaḍādibahūdāharaṇakaraṇaṃ pakṣasya bahūdāharaṇasiddhatvena dṛḍhatvapratipādanārtham| kṛtapūrvapakṣe samādhānamāśaṅkate- athātretyādi| svenaiveti ātmakarmopārjitenaiva| tena, indriyāṇi yasmādātmajānyuktāni na tu mātāpitṛrūpamanuṣyajanyāni, tataśca pitrorindriyaṃ pratyakāraṇatvena na tadindriyasadṛśānīndriyāṇyasya bhavantīti bhāvaḥ| svenaiveti śrotrādibhirabhisambadhyate| jaḍādibhirjātā ityatra ādiśabdaḥ prakāravācī, tena kubjakuṣṭyādīnāṃ grahaṇam| kubjatvakuṣṭhādyādhārabhūtaṃ hi śarīraṃ nātmajaṃ, kintu mātāpitṛjameva; tataśca kubjādijātasya kubjatvādiprasaṅgenaivāpakṛtatvaṃ tadavasthameva| āśaṅkitaṃ samādhānaṃ dūṣayati- atrāpītyādi| pratijñādoṣaḥ syāditi “atmā jñaḥ” (śā. 1) ityādinā ātmano jñatvapratijñāyāḥ, tathā “nirvikāraḥ parastvātmā” (sū. 1) ityādinā kṛtāyā nirvikāratvapratijñāyā doṣaḥ syāditi bhāvaḥ| asatsvajña ityanena kadācidajñatvāt pratijñātaṃ jñatvaṃ vyāhatam, indriyādhīnatvena jñatvamātmanaḥ parādhīnaṃ sanna vāstavaṃ syāditi bhāvaḥ| yatretyādinā savikāratvaṃ sādhayati| jñatvaparityāgenājñatve prakṛteranyathābhūtatvena <note place="foot" type="variant" n="33">‘ayathābhūtatvena’ iti pā.</note> vikāro bhavatīti bhāvaḥ| savikāra iti ‘vikāravān’ ityartho matublopājjñeyaḥ| ātmana indriyādhīnatvena jñatve dūṣaṇāntaramāha- yadi cetyādi| ajñatvādakāraṇamiti ajñatvāt jñānapūrvakaśarīrapreraṇādau na kāraṇaṃ syādityarthaḥ| akāraṇatvācca nātmeti śarīrapreraṇādau buddhiniṣpādye'kāraṇatvādacetanapañcabhūtātiriktaścetanābhidha ātmaśabdavācya ityarthaḥ| vāgvastumātramiti artharahitaśabdamātrametad- yaducyate- ātmā svena cakṣuṣā rūpaṃ paśyatītyādi||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">ātreya uvāca- purastādetat pratijñātaṃ- sattvaṃ jīvaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘jīvaspṛkśarīreṇa’ iti pā.</note> spṛkśarīreṇābhisambadhnātīti| yasmāttu samudāyaprabhavaḥ san sa garbho manuṣyavigraheṇa jāyate, manuṣyo manuṣyaprabhava ityucyate, tadvakṣyāmaḥ- bhūtānāṃ caturvidhā yonirbhavati- jarāyvaṇḍasvedodbhidaḥ| tāsāṃ khalu catasṛṇāmapi yonīnāmekaikā yoniraparisaṅkhyeyabhedā bhavati, bhūtānāmākṛtiviśeṣāparisaṅkhyeyatvāt| tatra jarāyujānāmaṇḍajānāṃ ca prāṇināmete garbhakarā bhāvā yāṃ yāṃ yonimāpadyante, tasyāṃ tasyāṃ yonau tathātathārūpā bhavanti; yathā- kanakarajatatāmratrapusīsakānyāsicyamānāni teṣu teṣu madhūcchiṣṭavigraheṣu, tāni yadā manuṣyabimbamāpadyante tadā manuṣyavigraheṇa jāyante, tasmāt samudāyaprabhāvaḥ san garbho manuṣyavigraheṇa jāyate; manuṣyaśca manuṣyaprabhava ucyate, tadyonitvāt||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">ātreyaḥ samādadhāti- purastādityādi|- etacca ‘kathamayaṃ sandhīyate’ ityasyottaram| sattvaṃ śukrārtavasandhānakāraṇamityarthaḥ| bhūtānāmiti prāṇinām| yoniḥ jātiḥ, yadā'pi yoniśabdaḥ kāraṇavacanastadā'pi jarāyujādirūpayonijātā api jarāyujādaya evocyante, kārye kāraṇopacārāt| ākṛtiḥ saṃsthānaṃ, tasyā viśeṣāḥ parasparavisadṛśākṛtaya eva nara-kari-turagādi-rūpāḥ| sambhave yonibhedaṃ darśayitvā yathā yonyanukāro bhavati tadāha- tatretyādi| garbhakārā bhāvāḥ śukrādayaḥ| madhūcchiṣṭavigraheṣviti sikthakena mṛttikāyāṃ nirmitasañcakarūpavigraheṣu| manuṣyabimbamiti manuṣyākāraṃ sikthakakṛtaṃ sañcakam| kanakādibahudravyodāharaṇaṃ yathā kanakādīnāṃ bahūnāmapi manuṣyasañcakasikthakasthānāṃ manuṣyākṛtijanakatvaṃ, tathā śukrādīnāmapi bahūnāṃ manuṣyayonipatitānāṃ manuṣyavigrahakartṛtvamiti sādharmyodāharaṇārtham| samudāyātmakaḥ sanniti yadyapi samudāyajanyastathā'pi yonirūpakāraṇamahimnā svayonisadṛśa eva bhavati nānyayonisadṛśaḥ; na ca kāraṇadharmaḥ paryanuyogamarhati| tena, śukrādisamudāyo'pi kāraṇaṃ bhavati, mātāpitarau viśeṣeṇa garbhasya sajātīyatve kāraṇaṃ bhavata iti na kācit kṣatiḥ| tadyonitvāditi viśeṣeṇa manuṣyasya kāraṇatvāt||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">yaccoktaṃ- yadi ca manuṣyo manuṣyaprabhavaḥ, kasmānna jaḍādibhyo jātāḥ pitṛsadṛśarūpā bhavantīti; tatrocyate- yasya yasya hyaṅgāvayavasya bīje bīja bhāga upatapto bhavati, tasya tasyāṅgāvayavasya vikṛtirupajāyate, nopajāyate cānupatāpāt; tasmādubhayopapattirapyatra| sarvasya cātmajānīndriyāṇi, teṣāṃ bhāvābhāvaheturdaivaṃ; tasmānnaikāntato jaḍādibhyo jātāḥ pitṛsadṛśarūpā bhavanti||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">bīja iti śukraśoṇite| bījasyāṅgapratyaṅganirvartako bhāgo bījabhāgaḥ| ubhayopapattirapyatreti pitṛsadṛśarūpā bhavanti na bhavanti cetyarthaḥ| ātmajānīti ātmapratibaddhakarmajāni| bhāvābhāvaheturdaivamiti indriyabhāve indriyajanakaṃ śubham, indriyābhāve cāśubhaṃ daivaṃ heturityarthaḥ| upasaṃharati- tasmādityādi| evaṃ manyate- manuṣyabījaṃ hi pratyaṅgabījabhāgasamudāyātmakaṃ svasadṛśapratyaṅgasamudāyarūpapuruṣajanakam, indriyāṇi ca bhogasādhanāni ātmapratibaddhakarmādhīnāni; tena pitā yadi kuṣṭhyapi bhavati, bījaṃ cāduṣṭaṃ bhavati kuṣṭhādhāratvagādijanakaṃ, tato niṣkuṣṭhānyeva tvagādīnyanupataptatvagādibījāt sadṛśāni jāyante; yadā tvativṛddhakuṣṭhatayā pitrorbījamapi kuṣṭhajanakadoṣeṇa duṣṭaṃ bhavati, tadā duṣṭatvagādibījabhāgāt kuṣṭhaduṣṭaiva tvag jāyate| yaduktaṃ- “dampatyoḥ kuṣṭhabāhulyādduṣṭaśoṇitaśukrayoḥ| yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṣṭhitam” (su. ni. 5) iti| evaṃ kuṣṭhino'pi yadi hetubalād bīje kuṣṭhajanako doṣo bhavati, tadā kuṣṭhino'pi kuṣṭhavadapatyaṃ bhavati| andhatvādāvindriyopaghātarūpe durdaivameva kāraṇaṃ; taccāndhāpatye'pyavaśyamasti; tena yadā'ndhe'patye dṛṣṭyupaghātakamaśubhaṃ bhavati, tadā kākatālīyanyāyādandhajāto'pyandho dṛśyate| evaṃ kubjādau jaḍādau ca vyākhyeyam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">na cātmā satsvindriyeṣu jñaḥ, asatsu vā bhavatyajñaḥ; na hyasattvaḥ kadācidātmā, sattvaviśeṣāccopalabhyate jñānaviśeṣa iti||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">yā cājñatvaprasaktirātmanyuktā, tatrāha- na cetyādi| indriyabhāve tathendriyābhāve'pi nityaṃ jñānavānevātmā iti pratijñārthaḥ <note place="foot" type="variant" n="35">‘pratijñātārthaḥ’ iti pā.</note>| na hyasattvaḥ kadācidityatra hiśabdo hetau; tena yasmāt sarvadā samanaska evātmā, tena bāhyendriyābhāve'pyantaḥkaraṇamanoyogānnityamātmā manaḥkaraṇako <note place="foot" type="variant" n="36">‘manaḥkaraṇajñānavān’ iti pā.</note> jñānavānevāyamityarthaḥ| yattvetadbāhyaviṣayagataṃ jñānaṃ, tat sattvasyendriyādhiṣṭhānaviśeṣādbhavati; tena, indriyabhāve <note place="foot" type="variant" n="37">‘indriyābhāve indriyajanyaṃ viśiṣṭaṃ jñānaṃ na bhavati’ iti pā.</note> indriyajanyaṃ viśiṣṭaṃ jñānaṃ bhavati; yattu kevalamanojanyamātmajñānaṃ, tad bhavatyeva sarvadā; tasmādyannityabhāvi manosannidhimātrajanyamātmajñānaṃ, tat sadaivāsti||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">bhavanti cātra- na karturindriyābhāvāt kāryajñānaṃ pravartate| yā kriyā vartate bhāvaiḥ <note place="foot" type="variant" n="38">‘yaiḥ kriyā vartate yā tu’ iti pā.</note> sā vinā tairna vartate||19||</seg> jānannapi mṛdo'bhāvāt kumbhakṛnna pravartate|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">na cāsya jñānajananaśaktiḥ parāhatā bhavatītyāśayenāha- netyādi| yatvaitadaindriyakaṃ viṣayopabhogavattadbhavati kadācit, kadāciccendriyābhāvānna bhavatītyadhyātmavido manyante; kiñca bāhyajñāne'pi jñānajananaśakta evāyamātmā, paraṃ karaṇābhāvāt kadācinna pravartate| kāryajñānamiti kāryapravṛttijanakabāhyaviṣayajñānaṃ; tena nirviṣayaṃ jñānamātmana indriyābhāve bhavatīti sūcayati <note place="foot" type="variant" n="39">‘kāryajñānamiti bāhyakāryapravṛttijanakaṃ viṣayajñānamindriyābhāve'pi bhavatīti sūcayati’ iti pā.</note>| bhāvairityatra ‘yaiḥ’ iti śeṣaḥ| vartate utpadyate| atraiva dṛṣṭāntamāha- jānannapītyādi| jānannapīti ghaṭaṃ kartuṃ jānannapītyarthaḥ| mṛdo mṛttikāyā abhāvāt||19||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">śrūyatāṃ cedamadhyātmamātmajñānabalaṃ <note place="foot" type="variant" n="40">yogīndranāthasenastu ‘vedaṃ’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca ‘vedaṃ vedamivātathajñānaṃ śrūyatām’ iti</note> mahat||20||</seg> <seg type="unit" n="21">indriyāṇi ca saṅkṣipya <note place="foot" type="variant" n="41">‘saṃyamya’ iti pā.</note> manaḥ saṅkṣipya cañcalam| praviśyādhyātmamātmajñaḥ sve jñāne paryavasthitaḥ||21||</seg> sarvatrāvahitajñānaḥ sarvabhāvān parīkṣate|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-21">ātmano jñatve sādhanāntaramāha- śrūyatāmityādi| ātmānamadhi adhyātmam| ātmano jñānasya balamātmajñānabalam| saṅkṣipyeti viṣayebhyo vyāvartya| manaḥ saṅkṣipyeti mano'pyātmavyatiriktaviṣayānnigṛhya| cañcalamiti svabhāvataḥ| sve jñāne iti ātmajñāne| sarvabhāvān parīkṣata iti vinā'pīndriyaiḥ samādhibalādeva yasmāt sarvajño bhavati, tasmājjñasvabhāva eva nirindriyo'pyātmā||20-21||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">gṛhṇīṣva ce(ve)damaparaṃ bharadvāja vinirṇayam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">nivṛttendriyavākceṣṭaḥ suptaḥ svapnagato <note place="foot" type="variant" n="42">‘svapnagatān’ iti pā.</note> yadā| viṣayān sukhaduḥkhe ca vetti nājño'pyataḥ smṛtaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">nātmajñānādṛte caikaṃ jñānaṃ kiñcit pravartate| na hyeko vartate bhāvo vartate nāpyahetukaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22-24">aparamapi laukikaṃ nirindriyasya jñānasadbhāvodāharaṇamāha- gṛhṇīṣvetyādi| svapnagata iti svapnadarśanāvasthāṃ prāptaḥ| ātmajñānaviṣayajñānayorviśeṣamāha- nātmetyādi| ātmajñānānnityādvinā, kiñcijjñānaṃ viṣayajam, ekam sahāyaṃ, na pravartate indriyādikaraṇarūpasahāyaṃ vinā notpadyate| ātmajñānaṃ ca nityameva sāṅkhye'pyuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="43">‘sāṅkhye proktam’ iti pā.</note> - “cicchaktirapariṇāminī” ityādinā “ātmanaḥ” ityantena| atropapattimāha- na hyeko vartate bhāva iti| bhāvaḥ utpattidharmā, ekaḥ san kāraṇarahitaḥ san, na vartate notpadyate| tathā bhāvaḥ kāraṇajanyatve satyapi ahetuka iti akartṛko na vartate notpadyate, kintu kartṛkumbhakārādhiṣṭhitānyeva mṛccakrādīni pravartante; tasmādviṣayajñānānyapi indriyamanorthaistathā kartrā cātmanā janyanta iti bhāvaḥ||22-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tasmājjñaḥ prakṛtiścātmā draṣṭā kāraṇameva ca| sarvametadbharadvāja nirṇītaṃ jahi saṃśayam||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25">upasaṃharati- tasmādityādi| atra cātmano jñatvājñatvaprasaktyā''pāditaṃ savikāratvamātmano nityajñānasādhanenaiva <note place="foot" type="variant" n="44">‘nityajñānavattvasādhanena’ iti pā.</note> parihṛtamiti kṛtvā na pṛthak parihṛtam| bharadvājaśabdeneha nātreyagururucyate, kintu anya eva bharadvājagotraḥ kaścit; tena, tasya saṃśayacchedanamātreyeṇopapannameva||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tatra ślokau- heturgarbhasya nirvṛttau vṛddhau janmani caiva yaḥ| punarvasumatiryā ca bharadvājamatiśca yā||26||</seg> <seg type="unit" n="27">pratijñāpratiṣedhaśca viśadaścātmanirṇayaḥ| garbhāvakrāntimuddiśya khuḍḍīkāṃ tatprakāśitam||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26-27">saṅgrahe hetuśabdo garbhādiṣu janmānteṣu sambadhyate| pratijñāpratiṣedho bharadvājakṛto jñeyaḥ| tatsādhanaṃ ca yadātreyasya tat ‘viśadaścātmanirṇayaḥ’ ityanenoktam| taditi sāmānyena mātrādipratyavamarśānnapuṃsakam||26-27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne khuḍḍīkāgarbhāvakrāntiśārīraṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ śārīrasthāne khuḍḍīkāgarbhāvakrāntiśārīraṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ca.4.4">
          <head>mahatīgarbhāvakrāntiśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto mahatīṃ garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">khuḍḍīkāgarbhāvakrāntiprapañcatvānmahatyā garbhāvakrānteranantaramabhidhānam||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yataśca garbhaḥ sambhavati, yasmiṃśca garbhasañjñā, yadvikāraśca garbhaḥ, yayā cānupūrvyā'bhinirvartate kukṣau, yaścāsya vṛddhihetuḥ, yataścāsyājanma bhavati, yataśca jāyamānaḥ kukṣau vināśaṃ prāpnoti, yataśca kārtsnyenāvinaśyan vikṛtimāpadyate, tadanuvyākhyāsyāmaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">yata iti yataḥ kāraṇāt| yadvikāra iti yanmaya ityarthaḥ| yayā''nupūrvyā yenānukrameṇetyarthaḥ| kārtsnyenāvinaśyanniti maraṇamagacchan||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">mātṛtaḥ pitṛta ātmataḥ sātmyato rasataḥ sattvata ityetebhyo bhāvebhyaḥ samuditebhyo garbhaḥ sambhavati| tasya ye ye'vayavā yato yataḥ sambhavataḥ sambhavanti tān vibhajya mātṛjādīnavayavān pṛthak pṛthaguktamagre||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">ye ye bhāvā mātṛjapitṛjaprabhṛtayastvaglohitādayaḥ, yato yato mātrādeḥ sambhavanti, tān mātṛjādīnavayavān pṛthagvibhajya, agre pūrvādhyāye; tenātra mātṛjādayo noktā iti vākyārthaḥ phalati| ayaṃ cārtho yadyapi pūrvādhyāya evokto “mātṛjaścāyaṃ” (śā. 3) ityādinā, tathā'pi praśnakramaviśuddhyanurodhāt <note place="foot" type="variant" n="1">‘praśnakramānurodhāt’ iti pā.</note> punariha kṛtaḥ; yena prathamaṃ kāraṇaṃ, tadanu kāryarūpo garbhaḥ, tadanu garbhadharmo'bhidheya iti krameṇa praśnaḥ śobhate||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">śukraśoṇitajīvasaṃyoge tu khalu kukṣigate garbhasañjñā bhavati||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">yattu “śukraśoṇitasaṃsargamantargarbhāśayagataṃ” ityādinā, “garbho'bhinirvartate” (śā.a.3) ityantenoktaṃ, tatrāyamasau garbhaśabdābhidheyo'rtha iti nābhihitam, apekṣate ca; teneha garbhasañjñābhidheyārthavyākaraṇamapunaruktameva| kukṣigate iti kukṣyekadeśagatagarbhāśayagate| saṃyoge iti samyagyoge; tena jīvasyātivāhikaśarīreṇa yogaḥ saṅgṛhyate, na cātmano vyāpakatvena yo yogo garbhajanakaḥ| evambhūtaśca saṃyogo yadyapi kukṣāveva bhavati, tathā'pi siddhamevārthaṃ śiṣyaṃ pratipādayituṃ “kukṣigate” iti padaṃ kṛtam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">garbhastu khalvantarikṣavāyvagnitoyabhūmivikāraścetanādhiṣṭhānabhūtaḥ| evamanayā yuktyā pañcamahābhūtavikārasamudāyātmako garbhaścetanādhiṣṭhānabhūtaḥ; sa hyasya ṣaṣṭho dhāturuktaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">garbhastvityādi| garbhārambhakāṇyapi bhūmyādīni parityajyāntarikṣamādau kṛtaṃ, vakṣyamāṇabhūtagrahaṇānurodhāt| vakṣyati hi- ‘antarikṣaṃ pūrvamanyebhyo guṇebhya upādatte’ ityādi| cetanādhiṣṭhānabhūta iti ātmano bhogāyatanasvarūpa ityarthaḥ, cetanāśabdena hyātmocyate; kiṃvā, bhūtaśabdaḥ sādṛśye; tenādhiṣṭhānamivātmanaḥ śarīraṃ, na tu paramārthato nirāśrayasyātmano bhogāyatanatvavyatirekeṇa śarīramāśrayo bhavati| anayā yuktyeti anayā bhūtavikārarūpayā <note place="foot" type="variant" n="2">‘anekamahābhūtavikārarūpayā’ iti pā.</note> yojanayā pañcamahābhūtavikārasamudāyātmako bhavati, anyayā <note place="foot" type="variant" n="3">‘anyathā tu yuktyā’ iti pā.</note> yuktyā katidhāpuruṣīyoktaścaturviṃśatiko bhavati, tathā mātṛjādirūpacintayā mātrādisamudāyātmako bhavatītyarthaḥ| na caiteṣāṃ pakṣāṇāṃ virodho'sti; yato mātṛjādivyapadeśe'pi pañcamahābhūtavikāratvamaviruddhameva, yena mātṛjādayo'pyasya mahābhūtavikārā eva; uktaṃ hi- “rasātmamātāpitṛsambhavāni bhūtāni vidyāddaśa ṣaṭ ca dehe” (śā. 2) iti; caturviṃśatikatve'pi ca pañcamahābhūtātmakarūpataiva tatra prapañcitā| sa hītyādi| asyeti garbhasya||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">yayā cānupūrvyā'bhinirvartate kukṣau tāṃ vyākhyāsyāmaḥ- gate purāṇe rajasi nave cāvasthite śuddhasnātāṃ striyamavyāpannayoniśoṇitagarbhāśayāmṛtumatīmācakṣmahe| tayā saha tathābhūtayā yadā pumānavyāpannabījo miśrībhāvaṃ gacchati, tadā tasya harṣodīritaḥ paraḥ śarīradhātvātmā śukrabhūto'ṅgādaṅgāt sambhavati| sa tathā harṣabhūtenātmanodīritaścādhiṣṭhitaśca <note place="foot" type="variant" n="4">‘adhiṣṭhitabījadhātuḥ’ iti pā.</note> bījarūpo dhātuḥ puruṣaśarīrādabhiniṣpattyocitena pathā garbhāśayamanupraviśyārtavenābhisaṃsargameti||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">gata iti nivṛtte <note place="foot" type="variant" n="5">‘pravṛtte’ iti pā.</note>| purāṇa iti ṛtukālātikramasañcite| nave cāvasthita itivacanena nave'pyanavasthite garbhakāraṇatvaṃ nāstīti darśayati| śuddhasnātāmityanena śuddhasnātaiva strī gamyā nāsnātā, aśuddhatvāditi darśayati| styāyatyasyāṃ garbha iti strī; anena vandhyāṃ nirasyati| ṛtumatīmityatra praśaṃsāyāṃ matup| tayā saheti tayā striyā| tathābhūtayeti tādṛgṛtuyuktayā| harṣaḥ prītiviśeṣaḥ, tenodīritaḥ preritaḥ| para iti sāraḥ; kiṃvā parakālotpannaḥ paraḥ, śukraṃ hi sarvadhātubhyaḥ paramutpadyate <note place="foot" type="variant" n="6">‘pareṇotpadyate’ iti pā.</note>| śarīradhātvātmeti śarīradhāturūpaḥ| śukrabhūta iti śukrarūpa evāṅgādaṅgāt sambhavati vyajyate| tena nāṅgebhyaḥ śukramutpadyate, kintu śukrarūpatayaiva sthitaṃ vyajyate| vacanaṃ hi- “sarvatrānugataṃ dehe śukraṃ” (ci. a. 2pā. 4) iti| harṣabhūteneti harṣamayatāṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘harṣarūpeṇātmanā’ iti pā.</note> gatena; udīritaścādhiṣṭhitaścetyanena udīraṇakāle tathā niḥsaraṇakāle harṣamayātmādhiṣṭhānaṃ śukrasya garbhāśayaprāptikāraṇaṃ darśayati; yadi śukrapravṛttikāle puruṣo harṣarahitaḥ syānna tadā samyak śukrapravṛttiḥ, tathā vegavighātānna garbhāśayaprāptirbhavati| bījarūpo dhātuḥ śukram| abhisaṃsargāṃ samyaṅmūrcchanam||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra pūrvaṃ cetanādhātuḥ sattvakaraṇo <note place="foot" type="variant" n="8">‘sattvopakaraṇaḥ’ iti pā.</note> guṇagrahaṇāya pravartate; sa hi hetuḥ kāraṇaṃ nimittamakṣaraṃ kartā mantā veditā <note place="foot" type="variant" n="9">‘bodhayitā’ iti pā.</note> boddhā draṣṭā dhātā brahmā viśvakarmā viśvarūpaḥ puruṣaḥ prabhavo'vyayo nityo guṇī grahaṇaṃ pradhānamavyaktaṃ jīvo jñaḥ pudgalaścetanāvān vibhurbhūtātmā cendriyātmā cāntarātmā ceti| sa guṇopādānakāle'ntarikṣaṃ pūrvataramanyebhyo guṇebhya upādatte, yathā- pralayātyaye sisṛkṣurbhūtānyakṣarabhūta ātmā sattvopādānaḥ pūrvataramākāśaṃ sṛjati, tataḥ krameṇa vyaktataraguṇān dhātūn vāyvādikāṃścaturaḥ; tathā dehagrahaṇe'pi pravartamānaḥ pūrvataramākāśamevopādatte, tataḥ krameṇa vyaktataraguṇān dhātūn vāyvādikāṃścaturaḥ| sarvamapi tu khalvetadguṇopādānamaṇunā kālena bhavati||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">sattvaṃ manaḥ karaṇaṃ yasya sa sattvakaraṇaḥ; ātmā niṣkriyatvena kriyāvatā <note place="foot" type="variant" n="10">‘kriyāvanmana ādāya kāryaṃ karoti’ iti pā.</note> manasā yat kāryaṃ karoti, tacca kāryaṃ manasā kriyamāṇamapyacetanena cetanāvata ātmana evocyate| vacanaṃ hi- “cetanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyate” (śā. 1) iti| guṇagrahaṇāyetyatra guṇaśabdena guṇaguṇinorabhedopacārādguṇavanti bhūtānyucyante| kiṃvā, guṇo'pradhānaṃ, pradhānaṃ cātmā, tadvyatiriktāni ca bhūtāni guṇāḥ| kasmādātmā bhūtāni gṛhṇātyapradhānarūpāṇītyāśaṅkāyāmātmanaḥ prādhānyakhyāpakān paryāyānāha- sa hītyādi| na kṣaratītyakṣaram| guṇī bhūtarūpaguṇavānityarthaḥ| gṛhṇāti bhūtānīti grahaṇam| etaiḥ paryāyairātmano'bhidheyasyetarapadārthopakāryatvenāśrayatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘śreṣṭhatvaṃ’ iti pā.</note> prasiddhaṃ darśyate| pūrvataraṃ prathamameva| anyebhyo guṇebhya iti vāyvādibhyaḥ| atra garbhe bhūtagrahaṇakrame dṛṣṭāntamāha- yathetyādi| pralayasya mahāpralayasya, atyaye iti ādisarga ityarthaḥ| sisṛkṣuriti sraṣṭumicchuḥ| bhūtāni ākāśādīni| sattvopādāna iti manaḥkaraṇaḥ| mahāpralaye hi vikārasya prakṛtau layāt prakṛtipuruṣāveva paramavyaktarūpau tiṣṭhataḥ, tataśca sargārambhe prakṛtermahadādiprapañca utpadyate krameṇa; tatra prathamamākāśamutpadyate, tato vāyvādīni vyaktānīti sāṅkhyasiddhāntaḥ| ākāśasya ca janyatvaṃ sāṅkhyamatenaiva jñeyam| dehagrahaṇe'pīti garbhasvarūpagrahaṇe'pi| upādatta iti śukraśoṇitagatamākāśamākāśamayatayā svīkaroti| vyaktataraguṇāniti ākāśamekaguṇamapekṣya śabdasparśaguṇo vāyurvyaktataraḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘vyaktaguṇaḥ’ iti pā.</note>, tamapekṣya śabdasparśarūpaguṇa tejo vyaktataramityādi <note place="foot" type="variant" n="13">‘vyaktaguṇaṃ’ iti pā.</note>| ayaṃ ca bhūtagrahaṇakrama āgamasiddha eva, nātra yuktistathāvidhā hṛdayaṅgamā'sti| etacca bhūtagrahaṇaṃ laghunaiva kālena bhavatīti darśayannāha- sarvamityādi||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sa sarvaguṇavān garbhatvamāpannaḥ prathame māsi sammūrcchitaḥ sarvadhātukaluṣīkṛtaḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘sarvadhātukalanīkṛtaḥ’ iti, ‘sarvadhātukalalīkṛtaḥ’ iti ca pā.</note> kheṭabhūto bhavatyavyaktavigrahaḥ sadasadbhūtāṅgāvayavaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">dvitīye māsi ghanaḥ sampadyate piṇḍaḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘piṇḍaḥ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> peśyarbudaṃ vā| tatra ghanaḥ puruṣaḥ, peśī strī, arbudaṃ napuṃsakam||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-10">sarvadhātukaluṣīkṛta iti avyaktasarvadhātutayā kaluṣīkṛtaḥ| dhātuśabdena ca bhūtānyucyante, kiṃvā rasādidhātubījāni| kheṭaḥ śleṣmā; tena kheṭabhūta iti śleṣmasadṛśa ityarthaḥ| avyaktavigraha ityasya vivaraṇaṃ- sadasadbhūtāṅgāvayava iti; vidyamānāvidyamānāṅgapratyaṅga ityarthaḥ; aṅgānāṃ ca bījarūpatayā sthitatvena sattvam, avyaktabhāvāccāsattvam <note place="foot" type="variant" n="16">‘avyaktarūpatābhāvāccāsattvaṃ’ iti pā.</note>| kiṃvā, sadasadbhūtāṅgāvayavo ghanaḥ sampadyate iti yojanā| ghanaḥ kaṭhinaḥ| piṇḍo granthyākāraḥ| peśī dīrghā māṃsapeśyākārā| arbudaṃ vartulonnatam||9-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tṛtīye māsi sarvendriyāṇi sarvāṅgāvayavāśca yaugapadyenābhinirvartante||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">aṅgāni śiraḥprabhṛtīni, tadavayavāścetyaṅgāvayavāḥ| yaugapadyeneti vacanena “kumārasya śiraḥ pūrvamabhinirvartate” (śā. 6) ityādivakṣyamāṇānyekīyamatāni niṣedhayati| yaugapadyena hi sarvāṅganirvṛttiriti siddhāntaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tatrāsya kecidaṅgāvayavā mātṛjādīnavayavān vibhajya pūrvamuktā yathāvat| mahābhūtavikārapravibhāgena tvidānīmasya <note place="foot" type="variant" n="17">‘tvidānīmaparāṃścaivāṅgāvayavān paryāyāntareṇānuvyākhyāsyāmaḥ’ iti pā.</note> tāṃścaivāṅgāvayavān kāṃścit paryāyāntareṇāparāṃścānuvyākhyāsyāmaḥ| mātṛjādayo'pyasya mahābhūtavikārā eva| tatrāsyākāśātmakaṃ śabdaḥ śrotraṃ lāghavaṃ saukṣmyaṃ vivekaśca, vāyvātmakaṃ sparśaḥ sparśanaṃ raukṣyaṃ preraṇaṃ dhātuvyūhanaṃ ceṣṭāśca śārīryaḥ, agnyātmakaṃ rūpaṃ darśanaṃ prakāśaḥ paktirauṣṇyaṃ ca, abātmakaṃ raso rasanaṃ śaityaṃ mārdavaṃ snehaḥ kledaśca, pṛthivyātmakaṃ gandho ghrāṇaṃ gauravaṃ sthairyaṃ mūrtiśceti||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">keciditi na sarve| tatra mātṛjādyaṅgakathanena śabdādayo ya iha bhūtavikāratvena vakṣyante te na sarve proktāḥ, kiṃ tu kecideva tvagādayaḥ| paryāyāntareṇetivacanādye mātṛjādayaḥ ‘tvak ca lohitaṃ ca’ (śā.a.3) ityādinoktāsta iha na sākṣādvaktavyāḥ, kintu ye tvaggatā mūrtisnehamārdavādayaste bhūtajanyatvenocyamānāstvaco'bhidhāyakā bhavanti| evaṃ śoṇitādigatabhūtavikārakathanena śoṇitādikathanaṃ jñeyam| tvagādayo vakṣyamāṇā iti bhūtavikārasamudāyarūpā eva| tvagādīnāṃ mātṛjādirūpeṇa yadabhidhānaṃ, tanmātrādyadhīnatvapratipattyartham| punaśceha bhūtajanyatvenābhidhānamaṅgānāṃ kṣaye vā vṛddhau vā satyāṃ tatkāraṇabhūtabhūtopayogapratiṣedhābhyāṃ vṛddhikṣayajananajñānārtham| yadaṅgaṃ yadbhūtaprabhavaṃ tadaṅgaṃ tadbhūtapradhānena dravyeṇa vardhate, kṣīyate ca tadviparītena| lāghavaṃ yadyapi vāyau paṭhanti- “rūkṣaḥ śīto laghuścaiva” (sū.a.1) ityādinā, tathā'pi ākāśe'tiśayitaṃ jñeyaṃ, tenehākāśavikāre paṭhanti; ākāśaṃ hi atyarthasūkṣmatvādvātādapi laghu| viveko vicchedaḥ| dhātuvyūhanaṃ dhāturacanā dhātuvahanaṃ ca| dṛśyate'neneti darśanaṃ cakṣurindriyam| mūrtiḥ kāṭhinyam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">evamayaṃ lokasammitaḥ puruṣaḥ| yāvanto hi loke mūrtimanto bhāvaviśeṣāstāvantaḥ puruṣe, yāvantaḥ puruṣe tāvanto loke iti; budhāstvevaṃ draṣṭumicchanti||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">etadbhūtavikāramayatvaṃ śarīrasya lokasāmyena jñātaṃ sanmokṣasyāpi paramābhīṣṭasya kāraṇaṃ bhavatīti lokasāmyaṃ darśayannāha- evamayamityādi| evamiti pañcabhūtavikāramayatvena| lokasammiti iti lokatulyaḥ| iha ca bhūtavikāramayatvaṃ yaccharīrasyoktaṃ tena bhūtavikāramayatvamadhikṛtya sādṛśyamuktaṃ lokapuruṣayoḥ; yattvādhyātmikaṃ lokapuruṣayoḥ sāmyaṃ puruṣavicaye vaktavyaṃ, tadapīhānuktamapi ‘yāvanto hi’ ityādiviśeṣābhidhānena sūcitaṃ jñeyam| tena, yāvanto bhāvaviśeṣā ādhyātmikā antarātmasattvāhaṅkārādayo, bhautikā vā mūrtikledādayaḥ, te puruṣagatā lokenāpi samānā iti jñeyam| etacca lokapuruṣayoḥ sāmyaṃ puruṣavicaye vyaktaṃ bhaviṣyati| etacca lokapuruṣayoḥ sāmyakathanaṃ mumukṣūṇāmevopayuktamiti darśayannāha- budhāstvevamityādi| budhāḥ samyagjñānavantaḥ, mokṣayuktā iti yāvat| lokapuruṣasāmyakathanaṃ ca mokṣārthameveti puruṣavicaye svayameva vakṣyati||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">evamasyendriyāṇyaṅgāvayavāśca yaugapadyenābhinirvartante'nyatra tebhyo bhāvebhyo ye'sya jātasyottarakālaṃ jāyante; tadyathā- dantā vyañjanāni vyaktībhāvastathāyuktāni <note place="foot" type="variant" n="18">‘śukrarajovyaktībhāvaḥ’ iti pā.</note> cāparāṇi| eṣā prakṛtiḥ, vikṛtiḥ punarato'nyathā| santi khalvasmin garbhe kecinnityā bhāvāḥ, santi cānityāḥ kecit| tasya ya evāṅgāvayavāḥ santiṣṭhante, ta eva strīliṅgaṃ puruṣaliṅgaṃ napuṃsakaliṅgaṃ vā bibhrati| tatra strīpuruṣayorye vaiśeṣikā bhāvāḥ pradhānasaṃśrayā guṇasaṃśrayāśca, teṣāṃ yato bhūyastvaṃ tato'nyatarabhāvaḥ| tadyathā- klaibyaṃ bhīrutvamavaiśāradyaṃ moho'navasthānamadhogurutvamasahanaṃ śaithilyaṃ mārdavaṃ garbhāśayabījabhāgastathāyuktāni cāparāṇi strīkarāṇi, ato viparītāni puruṣakarāṇi, ubhayabhāgāvayavā <note place="foot" type="variant" n="19">‘ubhayabhāgabhāvāni’ iti ‘ubhayabhāvā’ iti ca pā.</note> napuṃsakakarāṇi bhavanti||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">prakṛtāṃ tṛtīyamāsabhavāmindriyādyaṅgābhinirvṛttimupasaṃharati- evamasyetyādi| yugapadeva yaugapadyaṃ; yaugapadyamityabhidhānamindriyāṇāmapi sarvāṅgābhinirvṛtteḥ samakālatopadarśanārtham| kiṃ dantādayo'pi tṛtīyamāse bhavantītyāśaṅkyāha- anyatretyādi| vyañjanāni śmaśrustanādīni| vyaktībhāvaḥ śukrarajasorāvirbhāvaḥ| tathāyuktānīti jātottarakālajatvena dantādisadṛśāni cāṅgāni buddhyādīni <note place="foot" type="variant" n="20">‘sthūlamāṃsādīni’ iti pā.</note>| eṣā prakṛtiriti indriyāṇyaṅgāvayavāśca yugapadbhavanti, dantādayaśca jātasyāpi cireṇa bhavantītyevaṃrūpo manuṣyasvabhāva ityarthaḥ| anyatheti kadācit sadanta eva jāyata ityādikā vikṛtirmanuṣyasya| atha kasmāddantādayo garbhādijāyamānā vikṛtitvenocyanta <note place="foot" type="variant" n="21">‘nityatvena nocyanta ityāha’ iti pā.</note> ityāha- santītyādi| khaluśabdo hetau| nityā iti yāvaccharīrabhāvinaḥ karacaraṇādayaḥ, anityāśca na yāvaccharīrabhāvino dantādayaḥ| etena, anityasvabhāvānāṃ dantādīnāṃ garbhādyajāyamānatvānnityatvaṃ vikṛtiriti yuktamityarthaḥ| atha nityānityeṣu madhye ke stryādiliṅgaṃ bibhratītyāha- tasyetyādi| santiṣṭhanta iti yāvaccharīraṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘nityatvenāvatiṣṭhante’ iti pā.</note> tiṣṭhanti| etena, ya eva nityā upasthādayasta eva strīliṅgatāṃ puṃliṅgatāṃ vā bibhrati| tatropastharūpo nityo bhāvaḥ strīliṅgaṃ, śephaśca puṃliṅgam, upasthaliṅgākāravirahitaṃ ca randhramātraṃ napuṃsakaliṅgaṃ bhavati| kiṃvā, striyā yalliṅgaṃ stanādi, puruṣasya vā śmaśruprabhṛti, napuṃsakasya vā strīpuṃsamānākārarūpaṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘strīnarākārarūpaṃ’ iti pā.</note> jātottarakālabhāvi, tadapi ya eva nityā bhāvā uraḥkapolaprabhṛtayasta eva kālavaśādbibhratīti vākyārthaḥ| ura eva hi stanārambhakabījayuktaṃ striyā uttarakālaṃ stanavadbhavati, evaṃ kapola eva śmaśrubījayuktaḥ śmaśruvān bhavati| na cāvaśyaṃ yat stanaśmaśruprabhṛtīnāṃ bījaṃ cedasti śarīre, tat kimiti garbhāt prabhṛti stanādi na jāyata iti; yato bījamahimā'yaṃ- yat svakāla eva kāryaṃ karoti| yathā- avanipatitamapi śālyādibījamṛtuprāptāvevāṅkuraṃ janayati; na ca svabhāva upālambhamarhati| ‘yadaivāṅgāvayayavāḥ santiṣṭhante, tadaiva stryādiliṅgaṃ bibhrati’ ityādipāṭhapakṣe tu vyakta <note place="foot" type="variant" n="24">‘bījokta evārthaḥ’ iti pā.</note> evārthaḥ| atha kutaḥ samāne śukrādau kāraṇe stryādiviśeṣo bhavatītyāha- vaiśeṣikā iti| vaiśeṣikā viśiṣṭāḥ parasparavyāvṛttā iti yāvat| pradhānasaṃśrayā iti ātmasaṃśrayāḥ| guṇasaṃśrayā iti śukraśoṇitagatabhūtasaṃśrayāḥ; guṇaśabdeneha bhūtānyucyante| yata iti saptamyāṃ tasiḥ; tena yasmin vaiśeṣike bhāve bhūyastvaṃ daivavaśādbhavati, tato bhāvādanyatarasya strīrūpasya puṃrūpasya vā garbhasyotpattirbhavati; yadi strīkarā bhāvā klaibyādayo bhūyāṃso bhavanti tadā strī jāyate, viparyaye pumānityarthaḥ| tatra strīkarān bhāvānāha- tadyathetyādi| avaiśāradyaṃ mohaḥ| śaithilyam anibiḍasaṃyogatā, yathā- dṛḍhaśaṇatantuviralavāpitapaṭasya śaithilyaṃ; mārdavaṃ tu nibiḍasaṃyogasyāpi sahajāvayavamārdavaṃ, yathā- paṭṭasūtre nirantaravāpitapaṭasya <note place="foot" type="variant" n="25">‘nirantaravāpitacarmapaṭasya’ iti pā.</note> mṛdutvam| klaibyādyanavasthānaparyantaṃ pradhānasaṃśrayaṃ, śeṣaṃ guṇasaṃśrayam| tathāyuktānītyanena yonibījabhāgādīni grāhayati| ete cādhogurutvādayo rajodhika eva bīje bhavantīti jñeyam| tena, “raktena kanyāmadhikena” (śā. 2) iti yaduktaṃ tadanena samaṃ na viruddhaṃ bhavati| viparītāni aklaibyādīnītyarthaḥ| ubhayabhāgāvayavā iti strīpuruṣakārakā avayavāḥ| napuṃsakakarāṇīti napuṃsakanirdeśo'vyaktaguṇābhiprāyeṇa| tena prathamaṃ napuṃsakakarāṇīti avyaktaguṇasandohābhiprāyeṇa prayuktaṃ, tataḥ kāni tānītyapekṣāyāṃ viśeṣaparigrahādubhayabhāgāvayavā iti puṃliṅgena nirdeśo jñeyaḥ|||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tasya yatkālamevendriyāṇi santiṣṭhante, tatkālameva cetasi vedanā nirbandhaṃ prāpnoti; tasmāttadā prabhṛti garbhaḥ spandate, prārthayate ca janmāntarānubhūtaṃ yat kiñcit, taddvaihṛdayyamācakṣate vṛddhāḥ| mātṛjaṃ cāsya hṛdayaṃ mātṛhṛdayenābhisambaddhaṃ bhavati rasavāhinībhiḥ <note place="foot" type="variant" n="26">‘rasahāriṇībhiḥ’ iti pā.</note> saṃvāhinībhiḥ; tasmāttayostābhirbhaktiḥ saṃspandate <note place="foot" type="variant" n="27">‘sampadyate’ iti pā.</note>| taccaiva kāraṇamavekṣamāṇā na <note place="foot" type="variant" n="28">‘dvaihṛdayyāvimānitaṃ’ iti pā.</note> dvaihṛdayyasya vimānitaṃ garbhamicchanti kartum| vimānane hyasya dṛśyate vināśo vikṛtirvā| samānayogakṣemā hi tadā bhavati garbheṇa keṣucidartheṣu mātā| tasmāt priyahitābhyāṃ garbhiṇīṃ viśeṣeṇopacaranti kuśalāḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">santiṣṭhanta iti abhinirvartante| vedanā sukhaduḥkhopalabdhiḥ| nirbandhaṃ prāpnotīti sambandhaṃ prāpnoti, indriyotpādasamakālameva sukhaduḥkhajño <note place="foot" type="variant" n="29">‘sukhaduḥkhajñānavān’ iti pā.</note> bhavatīti vākyārthaḥ| tasmāditi sukhaduḥkhasambandhāt; sukhotpādanārthaṃ duḥkhaparihārārthaṃ ca spandate calati, tathā prārthayate ca sukhahetūn <note place="foot" type="variant" n="30">‘sukhaduḥkhahetūn’ iti pā.</note> janmāntarānubhūtānityarthaḥ| tadgarbhaprārthanāyuktaṃ mātṛhṛdayaṃ dvaihṛdayyamiti vṛddhā jñānavṛddhā ācakṣate| dvihṛdayasya bhāvad dvaihṛdayyaṃ mātṛhṛdayaṃ garbhahṛdayena samaṃ hṛdayadvayaṃ bhavati| nanu garbhahṛdayaṃ kathaṃ mātṛhṛdayena sambaddhaṃ bhavatītyāha- mātṛjamiti; mātṛkāraṇakārtavajam| rasavāhinībhiriti garbhapoṣaṇārthābhirmātṛhṛdayagarbhanābhipratibaddhābhī rasavāhinībhiḥ| etena, yad garbhaḥ prārthayate, tayā prārthanayā rasavāhinībhirhṛdayamāgatayā mātā'pi tatprārthanāvatī bhavati evaṃ mātṛprārthanayā'pi garbhaḥ prārthanāvān bhavati| tayoriti mātṛgarbhayoḥ| bhaktiḥ icchā| tābhiriti rasavāhinībhiḥ| saṃspandata iti mātṛhṛdayādgarbhahṛdayaṃ yāti, garbhahṛdayācca mātṛhṛdayamityarthaḥ| garbhasya vināśo vikṛtirveti mahatā icchāvighātena vināśaḥ, svalpena tu vikṛtiḥ; kiṃvā garbhecchāpūrvikā māturicchā, tadvighātena vināśo garbhasya, sā hīcchā vihatā sākṣādgarbhasambandhitayā sukumārataraṃ garbhaṃ vātaprakopādvināśayati; yā tu māturicchā vihatā, sā mātari vātakṣobhaṃ janayatī samānayogakṣeme garbhe'pi manāgvikṛtijananādvikṛtiṃ janayati| etadeva darśayati- samānayogakṣemā hītyādi|- yogaḥ sukhahetuyogaḥ, kṣemaḥ pratyavāyaparihāraḥ, etau yogakṣemau māturgarbheṇa samānau bhavataḥ| keṣucidartheṣvitivacanādatulyayogakṣematā ca kvacidbhavatīti darśayati| tena, nāvaśyaṃ māturvikārāḥ kṣudādayo garbhe vikṛtimāvahanti, garbhasya vā mātarīti darśayati| garbhiṇī viśeṣeṇetivacanādagarbhiṇyapi strī ṛtukāle priyahitopacaraṇīyā| yaduktaṃ- “sahacaryaścaināṃ priyahitābhyāṃ satatamupacareyuḥ” (śā. 8) ityādi||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tasyā garbhāpatterdvaihṛdayyasya ca vijñānārthaṃ liṅgāni samāsenopadekṣyāmaḥ| upacārasādhanaṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘upacārasambodhanaṃ’ iti pā.</note> hyasya jñāne, jñānaṃ ca liṅgataḥ, tasmādiṣṭo liṅgopadeśaḥ| tadyathā- ārtavādarśanamāsyasaṃsravaṇamanannābhilāṣaśchardirarocako'mlakāmatā ca viśeṣeṇa śraddhāpraṇayanamuccāvaceṣu bhāveṣu gurugātratvaṃ cakṣuṣorglāniḥ stanayoḥ stanyamoṣṭhayoḥ stanamaṇḍalayośca kārṣṇyamatyarthaṃ śvayathuḥ pādayorīṣallomarājyudgamo yonyāścāṭālatvamiti garbhe paryāgate rūpāṇi bhavanti||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">upacārasādhanaṃ yathocitopacārakaraṇam| asyeti gṛhītasya garbhasya tathā dvaihṛdayyasya ca| tatra gṛhītagarbhopacāro yathā- “śaṅkitā cedgarbhamāpannā kṣīramanupaskṛtaṃ kāle kāle pibet” (śā.a.8) ityādi dvihṛdayopacāraṃ cātraiva vakṣyati| jñānamiti garbhasya dvihṛdayasya ca jñānam| amlakāmatā viśeṣeṇeti cchedaḥ| śraddhā icchā| uccāvaceṣviti uccanīceṣu, bhakṣaṇīyatvena kṛteṣu cākṛteṣu cetyarthaḥ| īṣat pādayoḥ śvayathuḥ| cāṭālatvaṃ vivṛtatvam| etāni ca lakṣaṇāni svarūpeṇa garbhasya bhavanti, tṛtīyamāsayuktāni tu dvaihṛdayyasya ca liṅgāni bhavantīti jñeyam||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">sā yadyadicchettattadasyai dadyādanyatra garbhopaghātakarebhyo bhāvebhyaḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">garbhopaghātakarāstvime bhāvā bhavantiḥ; tadyathā- sarvamatigurūṣṇatīkṣṇaṃ dāruṇāśca ceṣṭāḥ; imāṃścānyānupadiśanti vṛddhāḥ- devatārakṣo'nucaraparirakṣaṇārthaṃ na raktāni vāsāṃsi bibhṛyānna madakarāṇi madyānyabhyavaharenna yānamadhirohenna māṃsamaśnīyāt sarvendriyapratikūlāṃśca bhāvān dūrataḥ parivarjayet, yaccānyadapi kiñcit striyo vidyuḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17-18">dāruṇāśceṣṭā vyavāyādikāḥ <note place="foot" type="variant" n="32">‘dhāvanādikāḥ’ iti pā.</note>| devatārakṣo'nucarebhyaḥ parirakṣaṇaṃ devatārakṣo'nucaraparirakṣaṇam| yadityādi| yaccānyat striyo garbhakālāsevyatvena vidyustadapi varjayet| vadanti hi striyaḥ- “na garbhiṇī kūpamavalokayet, na nadīpāraṃ yāyāt” ityādi| vṛddhastrīvacanamapyāgamamūlameva, iha tu granthavistarabhayānna darśitamiti bhāvaḥ||17-18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tīvrāyāṃ tu khalu prārthanāyāṃ kāmamahitamapyasyai hitenopahitaṃ dadyāt prārthanāvinayanārtham| prārthanāsandhāraṇāddhi vāyuḥ prakupito'ntaḥśarīramanucaran garbhasyāpadyamānasya vināśaṃ vairūpyaṃ vā kuryāt||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">prārthanā īpsitārthayāñcā, tasyāstu tīvratvaṃ balavadicchājanyatvameva| hitopahitamiti hitena yuktaṃ, kiṃvā kalpanayā hitam| prārthanāyā vinayanaṃ visphoṭanaṃ, tadartham| prārthanā ca prārthitalābhenaivāpayāti| prārthanāvimānane doṣamāha- prārthanetyādi| prārthanāyāḥ samyagdhāraṇaṃ prārthanāsandhāraṇam| etacca stokakrameṇāpi prārthitādāne sati bhavati, yathoktavidhinā vā hitādāne sati icchā manāk samagrā vā khaṇḍitā bhavati| icchāvighātaśca manaḥkṣobhakarabhayādivadvātaprakopako bhavati| āpadyamānasyetyanena garbhasyātitaruṇatvena manāgapi vātakṣobhāsahatvaṃ darśayati| vairūpyavināśavikalpastu vātaprakopaprakarṣāpakarṣakṛto jñeyaḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">caturthe māsi sthiratvamāpadyate garbhaḥ, tasmāttadā garbhiṇī gurugātratvamadhikamāpadyate viśeṣeṇa||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">tṛtīyamāsānupūrvīkathanaprastāvāgataṃ garbhasya viśeṣamabhidhāya kramāgatāṃ caturthamāsānupūrvīmāha- caturtha ityādi| sthiratvamiti nibiḍatvam| ata eva nibiḍena gurutareṇa garbheṇākrāntā garbhiṇī gurugātrā bhavatīti yuktam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">pañcame māsi garbhasya māṃsaśoṇitopacayo bhavatyadhikamanyebhyo māsebhyaḥ, tasmāttadā garbhiṇī kārśyamāpadyate viśeṣeṇa||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">adhikamanyebhya ityanena māsāntareṣvapi stokakrameṇa māṃsādivṛddhiṃ darśayati| yena śārīreṇa bhāvena garbha upacīyate, tena garbhiṇī hīyata iti yuktameva| yato garbhamāṃsādipoṣaṇenaiva kṣīṇa āhāraraso <note place="foot" type="variant" n="33">‘garbhe māṃsādipoṣaṇenaiva kṣīṇa āhārarase’ iti pā.</note> na māturmāṃsādi samyak poṣayati||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">ṣaṣṭhe māsi garbhasya balavarṇopacayo bhavatyadhikamanyebhyo māsebhyaḥ, tasmāttadā garbhiṇī balavarṇahānimāpadyate viśeṣeṇa||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">balavarṇayorupacayo balavarṇopacayaḥ; kiṃvā, upacayo dhātupuṣṭiḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">saptame māsi garbhaḥ sarvairbhāvairāpyāyyate, tasmāttadā garbhiṇī sarvākāraiḥ klāntatamā bhavati||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">sarvabhāvairiti māṃsaśoṇitādibhiḥ| yugapadeva sarvaiḥ saptame garbha āpyāyyate, pūrveṣu tu māseṣu na sarvairyugapaditi viśeṣaḥ| sarvākārairiti sarvamāṃsaśoṇitādijanyarūpaiḥ| klāntatameti hīnatamā||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">aṣṭame māsi garbhaśca mātṛto garbhataśca mātā rasahāriṇībhiḥ <note place="foot" type="variant" n="34">‘rasavāhinībhiḥ’ iti pā.</note> saṃvāhinībhirmuhurmuhurojaḥ parasparata ādadāte garbhasyāsampūrṇatvāt <note place="foot" type="variant" n="35">‘garbhasya sampūrṇatvāt’ iti pā.</note>| tasmāttadā garbhiṇīmuhurmahurmudā yuktā bhavati muhurmuhuśca mlānā, tathā garbhaḥ; tasmāttadā garbhasya janma vyāpattimadbhavatyojaso'navasthitatvāt <note place="foot" type="variant" n="36">‘bhavatyadhikaṃ’ iti pā.</note>| taṃ caivārthamabhisamīkṣyāṣṭamaṃ māsamagaṇyamityācakṣate kuśalāḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24">aṣṭama ityādi| rasavāhinībhiriti mātṛhṛdaye garbhanāḍyāṃ ca sambaddhābhī rasavāhinībhiḥ| parasparata oja ādadāte iti māturojo garbha ādatte, garbhasya caujo mātā ādatte| ojo'navasthāne hetumāha- garbhasyāsampūrṇatvāditi| yasmādgarbho'sampūrṇaḥ, tasmādaniṣpannāśrayaṃ garbhaujo'navasthitaṃ bhavati| māturojo garbhaṃ gacchatīti yaducyate, tadgarbhauja eva mātṛsambaddhaṃ sanmātroja iti vyapadiśyate; yadi tu mātureva yadojastadgarbhaṃ gacchatītyarthaḥ syāt, tadā garbhasyāsampūrṇatvāditi hetuḥ sampūrṇamātṛdehasthitasyaujaso gamane'saṅgataḥ syāt; tathā, yathā garbhaujaso mātaryavasthānasamaye janma garbhamaraṇakaraṃ bhavati, tathā māturojaso garbhovasthāne sati yadgarbhajanma, tatra māturapi maraṇaṃ syāt; na caitadiṣṭaṃ, yenobhayathā'pi garbhasyaivātra maraṇamucyate na mātuḥ, ‘tadā garbhasya janma vyāpattimadbhavati’ itivacanena| jatūkarṇe'pyaṣṭame janma garbhavināśāyaiva darśitam| yaduktaṃ- “strīgarbhāvanyonyasya oja ādadāte'ṣṭame, tasmāttadā prasūtirgarbhavināśāyaiva” iti| anye tu varṇayanti- yata- “satyapi māturojaso garbhagamane janmādṛṣṭavaśādeva garbhasyaiva maraṇāya bhavati, na mātuḥ” iti| suśrutavyākhyātārastu- “aṣṭamamāse naiṛutabhāgatvācca garbhasya satyapyojo'navasthāne tulye garbhasyaiva nāśo na mātuḥ” iti varṇayanti| garbhiṇī muhurmuhurmudā yuktā bhavatīti garbhaujoyogāddharṣayuktā bhavati, ojovigamanāttu muhurmuhurglānā bhavatīti yojyam| tathā garbha iti garbhiṇīvadgarbho'pi muhurmuhurmudāyuyukto bhavati, muhurmuhurglāno bhavati| tasmāditi pūrvoktaṃ garbhavyāpattihetuṃ sākṣādbrūte| ojaso'navasthitatvāditi etacca vyākṛtameva| aṣṭamamāsasya viśeṣāntaramāha- taṃ caivetyādi| taṃ caivārthamiti garbhavyāpattirūpamartham| agaṇyamiti na gaṇanayā garbhiṇyāṃ pratipādanīyam| yadi hi garbhiṇī gaṇyamānamaṣṭamaṃ māsaṃ garbhajanmavyāpattikaraṃ śṛṇuyāt tato bhītā syāt, tadbhayācca garbhasya vātakṣobhād vyāpat syāditi bhāvaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tasminnekadivasātikrānte'pi navamaṃ māsamupādāya prasavakālamityāhurādaśamānmāsāt| etāvān prasavakālaḥ, vaikārikamataḥ <note place="foot" type="variant" n="37">‘ata ūrdhvamavasthānaṃ’ iti pā.</note> paraṃ kukṣāvavasthānaṃ garbhasya||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25">tasminniti aṣṭame māsi| ādaśamāditi vacanaṃ praśastataraprasavakālābhiprāyeṇa| suśrute dvādaśamāsaparyantaṃ samyakprasavakālābhidhānaṃ stokadoṣayorekādaśadvādaśamāsayoralpadoṣatvenādoṣapakṣa eva nikṣepād boddhavyam||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">evamanayā''nupūrvyā'bhinirvartate kukṣau||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26">dattamuttaramupasaṃharati- evamityādi||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">mātrādīnāṃ khalu garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ sampadastathā vṛttasya sauṣṭhavānmātṛtaścaivopasnehopasvedābhyāṃ kālapariṇāmāt svabhāvasaṃsiddheśca kukṣau vṛddhiṃ prāpnoti||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">‘yaścāsya vṛddhihetuḥ’ iti praśnasyottaraṃ- mātrādīnāmityādi| ādigrahaṇāt pitrātmasātmyarasasattvāni “mātṛjaścayaṃ” (śā.a.4) ityādigranthoktāni gṛhyante| vṛttasya māturācārarūpasya sauṣṭhavaṃ suṣṭhutvaṃ vṛttasauṣṭhavam| mātṛta iti padaṃ vṛttasauṣṭhavena tathā upasnehopasvedābhyāṃ ca sambadhyate| rasasātmyasauṣṭhavaṃ tu mātrādisampadā labdhameva| upasneho dhātuniṣyandasambandhaḥ, upasvedaḥ śarīrasyoṣmaṇā paraṃ garbhasya svedanam; upasvedaśca garbhavṛddhikaro bhavatyeva, yathā- aṇḍajānāṃ pakṣaterupasvedanaṃ vṛddhikaraṃ dṛṣṭam| kālapariṇāmāditi yathā yathā kālaprakarṣastathā tathā vardhate garbhaḥ| vṛddhihetvantaramāha- svabhāvasaṃsiddheśceti| svabhāvenaiva karmajanyena garbho bhavati vardhiṣṇurityarthaḥ| karmaṇā hi bhogalakṣaṇaśarīranirvartakenārabhyamāṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="38">‘bhogakṣamaśarīranirvartakena’ iti pā.</note> garbhaśarīraṃ vardhiṣṇusvabhāvamevārabdhaṃ, tena vardhata eva||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">mātrādīnāmeva tu khalu garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ vyāpattinimittamasyājanma bhavati||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28">‘kutaścāsyājanma bhavati’ ityasyottaraṃ- mātretyādi| vyāpattinimittamiti vyāpattikāraṇakaṃ; tatra māturvyāpacchoṇitagarbhāśayādiduṣṭiḥ, piturvyāpacchukraduṣṭirityādyanusaraṇīyam||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">ye hyasya kukṣau vṛddhihetusamākhyātā bhāvāsteṣāṃ viparyayādudare vināśamāpadyate, athavā'pyacirajātaḥ syāt||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29">‘yataśca jāyamānaḥ’ ityādipraśnasyottaraṃ- ye hyasyetyādi| vṛddhihetusamākhyātā bhāvāḥ “mātrādīnāṃ tu khalu garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ sampadaḥ” ityādigranthoktāḥ| athavā'pyacirajāta iti yadā mātrādīnāṃ sarvathā doṣavattvena viparyayo bhavati, tadā vināśamāpadyate garbhaḥ; yadā tvalpadoṣavattayā manāgviparyayo bhavati, tadā acirajāto vipadyata iti jñeyam <note place="foot" type="variant" n="39">‘athavā sa garbho'cirakālājjāyate’ iti gaṅgādharaḥ</note>||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">yatastu kārtsnyenāvinaśyan vikṛtimāpadyate, tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā striyā doṣaprakopaṇoktānyāsevamānāyā doṣāḥ prakupitāḥ śarīramupasarpantaḥ śoṇitagarbhāśayāvupapadyante <note place="foot" type="variant" n="40">‘śoṇitagarbhāśayopaghātāyopapadyante’ iti pā.</note>, na ca kārtsnyena śoṇitagarbhāśayau dūṣayanti, tadeyaṃ <note place="foot" type="variant" n="41">‘tadā yaṃ’ ita pā.</note> garbhaṃ labhate strī; tadā tasya garbhasya mātṛjānāmavayavānāmanyatamo'vayavo vikṛtimāpadyata eko'thavā'neke, yasya yasya hyavayavasya bīje bījabhāge vā doṣāḥ prakopamāpadyante, taṃ tamavayavaṃ vikṛtirāviśati| yadā hyasyāḥ śoṇite garbhāśayabījabhāgaḥ pradoṣamāpadyate, tadā vandhyāṃ janayati; yadā punarasyāḥ śoṇite garbhāśayabījabhāgāvayavaḥ pradoṣamāpadyate, tadā pūtiprajāṃ janayati; yadā tvasyāḥ śoṇite garbhāśayabījabhāgāvayavaḥ strīkarāṇāṃ ca śarīrabījabhāgānāmekadeśaḥ pradoṣamāpadyate, tadā stryākṛtibhūyiṣṭhāmastriyaṃ vārtāṃ <note place="foot" type="variant" n="42">‘rāntāṃ’ ita pā.</note> nāma janayati, tāṃ strīvyāpadamācakṣate||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30">avaśiṣṭapraśnasyottaraṃ darśayitumāha- yatastvityādi| atrāvinaśyannityatra vināśena vikṛtirabhipretā, vikṛtāvapi vināśaśabdo dṛṣṭaḥ; yathā- asacchīlatvena vikṛte puruṣe ‘vinaṣṭo'yam’ iti vyapadeśaḥ; evaṃ ca satyekadeśenāpi vikṛtau vināśaśabdadarśane kārtsnyeneti viśeṣaṇaṃ yuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="43">‘svasthaṃ’ ita pā.</note> bhavati| doṣaprakopaṇenaiva doṣaprakopaṇasevāyāṃ labdhāyāṃ punardoṣaprakopaṇoktānyāsevamānāyā iti padaṃ doṣāṇāṃ svahetusevayā balavantaṃ prakopaṃ darśayituṃ, parahetusevayā'pi hi stokamātrayā anubandharūpadoṣaprakopo bhavati; yathā- amlena pittaṃ janyamānaṃ śleṣmānugataṃ janyate| ‘natu kārtsnyena dūṣayanti’ iti vacanena kārtsnyena duṣṭau garbhajanmaiva na bhavatīti darśayati| mātṛjānāmiti tvaglohitādīnām| anyatama iti jātāvekavacanam| tatraiko'pyavayavo'nyatamaḥ, tathā aneke'vayavā anyatamaśabdena proktāḥ <note place="foot" type="variant" n="44">‘grāhyāḥ’ ita pā.</note>| ata eva ‘eko'thavā'neke’ ityanyatamavivaraṇamupapannaṃ bhavati| anyathā tvanyatamapadenaikasyaivāvayavasya gṛhītatvāt ‘aneke’ iti vivaraṇamasaṅgataṃ syāt| kutaḥ punarekasyānekasya vā vikṛtirbhavatītyāha- yasyetyādi| bīja iti kṛtsna evārambhake bīje| bījabhāge vetyavayavabījasyaikadeśe| etāṃ vikṛtimeva śṛṅgagrāhikatayā vaktumāha- yadetyādi| śoṇita iti ārtave| garbhāśayajanako bījabhāgo garbhāśayabījabhāgaḥ; kiṃvā garbhāśayasya tathā bījasya cārtavarūpasya janako bhāgaḥ| garbhāśayārtave ca mātṛjāvayavamadhye patite śoṇitajanye eva; tena, ārtavetarabījabhāgasya duṣṭirupapannā| ārtavaṃ ca yadyapi dvādaśavarṣādūrdhvaṃ vyajyate, tathā'pi ārtavotpattirgarbhakāla <note place="foot" type="variant" n="45">‘kanyotpattisamakālameva bhavati’ ita pā.</note> eva bhavati| yena satāmevārtavadantaśmaśruprabhṛtīnāṃ kāle vyaktirbhavati; tena, ārtavārambhakasyāpi bījasya garbhakāle pradoṣa upapannaḥ <note place="foot" type="variant" n="46">‘utpannaḥ’ ita pā.</note>| pradoṣa ityatra praśabdena duṣṭiprakarṣaṃ prakṛṣṭavandhyatārūpakāryajanakaṃ darśayati| garbhāśayasya tathā''rtavasya copaghātena striyā vandhyatvaṃ vyaktameva| garbhāśayabījabhāgāvayava ityatrāpi pūrvavadvyākhyeyam| avayavaśabdena garbhāśayasyārtavasya caikadeśa ihocyate| pūtiprajāmiti mriyamāṇāpatyām; anye tu klinnāṅgapratyaṅgāṃ pūtimāhuḥ| strīkarāṇāṃ śarīrabījabhāgānāmiti strītvavyañjakastanopasthalomarājyādijanakabījabhāgānām| astriyamiti asampūrṇastrīlakṣaṇām| vārtāṃ nāmeti vārtāsañjñā śāstrasamayakṛtā| strīvyāpaditi strīnimittā''rtavadoṣakṛtā vyāpat| evaṃ tāṃ puruṣavyāpadamācakṣate ityatrāpi puruṣavyāpadvyākhyeyā||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">evameva <note place="foot" type="variant" n="47">‘evameva puruṣasya bījadoṣe pitṛjāvayavavikṛtiṃ vidyāt| yadā hyasya bīje bījabhāgāvayavaḥ’ ita pā.</note> puruṣasya yadā bīje bījabhāgaḥ pradoṣamāpadyate, tadā vandhyaṃ janayati; yadā punarasya bīje bījabhāgāvayavaḥ pradoṣamāpadyate, tadā pūtiprajaṃ janayati; yadā tvasya bīje bījabhāgāvayavaḥ puruṣakarāṇāṃ ca śarīrabījabhāgānāmekadeśaḥ pradoṣamāpadyate, tadā puruṣākṛtibhūyiṣṭhamapuruṣaṃ tṛṇaputrikaṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘tṛṇapūlikaṃ’ ita pā.</note> nāma janayati; tāṃ puruṣavyāpadamācakṣate||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31">bīje iti śukre| śukrarūpabījajanako bhāgo bījabhāgaḥ| tadā vandhyamityanena puruṣavandhyaṃ brūte, ihāpi pradoṣavyākhyā pūtiprajāvyākhyā ca pūrvavat| apuruṣamiti asamastapuruṣalakṣaṇayuktam| tṛṇaputrikasañjñā'pi <note place="foot" type="variant" n="49">‘tṛṇapūlīkasañjñā’ ita pā.</note> śāstrasamayasiddhaiva| vārtātṛṇaputrikayorvyavāyecchā paraṃ bhavati, natu vyavāyasāmarthyamiti bruvate||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">etena mātṛjānāṃ pitṛjānāṃ cāvayavānāṃ vikṛtivyākhyānena sātmyajānāṃ rasajānāṃ sattvajānāṃ cāvayavānāṃ vikṛtirvyākhyātā bhavati||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32">evaṃ mātāpitṛjāvayavaikadeśavikṛtivat sātmyarasasattvajāvayavavikṛtyatideśārthamāha- etenetyādi| sātmyavibhramāttu sātmyajānāmārogyānālasyādīnāmanyatamena hīyate| evaṃ rasasattvayorapyunneyam||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">nirvikāraḥ parastvātmā sarvabhūtānāṃ nirviśeṣaḥ; sattvaśarīrayostu viśeṣādviśeṣopalabdhiḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33">ātmajo'pyayaṃ garbha uktaḥ, tat kathamiha tadvikṛtyā vikṛtirgarbhasya nocyata ityāha- nirvikāra ityādi| para ityanena manaḥśarīrādisamudāyādātmānaṃ vyavacchinatti| sarvabhūtānāṃ nirviśeṣa iti sarveṣu bhūteṣu vartamāno'pyayaṃ paramātmā tulya eva| yastu tatra sukhaduḥkhādiviśeṣa <note place="foot" type="variant" n="50">‘yastu tathābhūte jñānādiviśeṣa’ ita pā.</note> upalabhyate, sa śarīraviśeṣasya tathā manoviśeṣasya ca sukhaduḥkhādiviśeṣakāraṇasya <note place="foot" type="variant" n="51">‘jñānaduḥkhādiviśeṣakāraṇasya’ ita pā.</note> viśeṣādupalabhyate; etadeva ‘śarīrasattvayostu’ ityādinoktam| sukhādayastu na paramātmavikārāḥ, kintu buddhidharmā eveti darśitameva| yāni cātmajatvena garbhe “tāsu tāsu yoniṣūtpattiḥ” (śā. 3) ityādinā granthena darśitāni, tānyapi paramātmavikārā na bhavanti, kintu sattvarajastamaḥprabalatārūpavikārajamanovikārajanyadharmādharmajanyānyeva| tena, sūkṣmacintāyāmātmajāni yānyuktāni, tānyapi sattvajānyeva| tataścehātmajāvayavavikāro'pi sattvajāvayavavikāra eva boddhavya iti bhāvaḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">tatra trayaḥ śarīradoṣā vātapittaśleṣmāṇaḥ, te śarīraṃ dūṣayanti; dvau punaḥ sattvadoṣau rajastamaśca, tau sattvaṃ dūṣayataḥ| tābhyāṃ ca sattvaśarīrābhyāṃ duṣṭābhyāṃ vikṛtirupajāyate, nopajāyate cāpraduṣṭābhyām||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34">‘śarīrasattvayostu’ ityādinā śarīramanasī duḥkharūpavikāre'pi kāraṇamukte; tatraiva ca yairdoṣaiḥ śarīraṃ, manaśca yābhyāṃ doṣābhyāṃ yuktaṃ duḥkhakāraṇaṃ bhavati, tānāha- tatra traya ityādi| vikṛtirupajāyata iti śārīramānasarogarūpā vikṛtirupajāyate||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">tatra śarīraṃ yoniviśeṣāccaturvidhamuktamagre||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35">samprati, śarīrasattvayostu viśeṣādityanena darśitāñ śarīrasattvaviśeṣānevāha- tatretyādi| caturvidhamiti jarāyujāṇḍajodbhijjasaṃsvedajam| agre iti khuḍḍikāyām||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">trividhaṃ khalu sattvaṃ- śuddhaṃ, rājasaṃ, tāmasamiti| tatra śuddhamadoṣamākhyātaṃ kalyāṇāṃśatvāt, rājasaṃ sadoṣamākhyātaṃ roṣāṃśatvāt, tāmasamapi sadoṣamākhyātaṃ mohāṃśatvāt| teṣāṃ tu trayāṇāmapi sattvānāmekaikasya bhedāgramaparisaṅkhyeyaṃ taratamayogāccharīrayoniviśeṣebhyaścānyonyānuvidhānatvācca| śarīraṃ hyapi sattvamanuvidhīyate, sattvaṃ ca śarīram| tasmāt katicitsattvabhedānanūkābhinirdeśena nidarśanārthamanuvyākhyāsyāmaḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36">kalyāṇāṃśatvāditi śubharūpāṃśatvāt <note place="foot" type="variant" n="52">‘śubharūpabhāgatvāt’ ita pā.</note>| mano hi kalyāṇabhāga-roṣabhāga-mohabhāgaistribhāgaṃ; tatra roṣāṃśamohāṃśau sadoṣau, adharmahetutayā| bhedāgramiti bhedapramāṇam| taratamayogāditi śucitara-śucitamamanobhedayogāt| śarīraviśeṣā bāla-yuva-sthavirādiviśeṣāḥ, yoniviśeṣāstu manuṣyapaśvādijātiviśeṣāḥ; kiṃvā, śarīrasya narapaśvādijātikṛtā viśeṣāḥ śarīrayoniviśeṣāḥ, tebhyaḥ| atha śarīrabhedāt kathaṃ manobhedo bhavatītyāha- anyonyānuvidhānācca| etadeva vibhajate- śarīraṃ hyapītyādi| sattvānurūpaṃ śarīraṃ bhavati, yadi śuddhasattvaṃ bhavati tadā devādiśarīraṃ bhavatītyādi; tathā śarīrānurūpaṃ ca sattvaṃ bhavati; yathā- paśuśarīre tāmasaṃ, manuṣyaśarīre rājasaṃ, devaśarīre sāttvikamityādi jñeyam| kiṃvā, anyonyānuvidhānāditi sattvarajastamasāṃ parasparānuvidhānādityarthaḥ| asmin pakṣe ‘śarīraṃ hyapi sattvamanuvidhīyate’ ityādinā granthena vyavahitamapi śarīrānuvidhānaṃ manaso durbodhatvād vyākriyata iti vyākhyeyam| sattvabhedāniti manobhedān| anūkābhinirdeśena sādṛśyanirdeśena||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">tadyathā- śuciṃ satyābhisandhaṃ jitātmānaṃ saṃvibhāginaṃ jñānavijñānavacanaprativacanasampannaṃ smṛtimantaṃ kāmakrodhalobhamānamoherṣyāharṣāmarṣāpetaṃ samaṃ sarvabhūteṣu brāhmaṃ vidyāt (1)| ijyādhyayanavratahomabrahmacaryaparamatithivratamupaśāntamadamānarāgadveṣamohalobharoṣaṃ pratibhāvacanavijñānopadhāraṇaśaktisampannamārṣaṃ vidyāt (2)| aiśvaryavantamādeyavākyaṃ yajvānaṃ śūramojasvinaṃ tejasopetamakliṣṭakarmāṇaṃ dīrghadarśinaṃ dharmārthakāmābhiratamaindraṃ vidyāt (3)| lekhāsthavṛttaṃ prāptakāriṇamasamprahāryamutthānavantaṃ smṛtimantamaiśvaryalambhinaṃ <note place="foot" type="variant" n="53">‘aiśvaryālambinaṃ’ ita pā.</note> vyapagatarāgerṣyādveṣamohaṃ yāmyaṃ vidyāt (4)| śūraṃ dhīraṃ śucimaśucidveṣiṇaṃ yajvānamambhovihāraratimakliṣṭakarmāṇaṃ sthānakopaprasādaṃ vāruṇaṃ vidyāt (5)| sthānamānopabhogaparivārasampannaṃ dharmārthakāmanityaṃ śuciṃ sukhavihāraṃ vyaktakopaprasādaṃ kauberaṃ vidyāt (6)| priyanṛtyagītavāditrollāpakaślokākhyāyiketihāsapurāṇeṣu kuśalaṃ gandhamālyānulepanavasanastrīvihārakāmanityamanasūyakaṃ gāndharvaṃ vidyāt (7)| ityevaṃ śuddhasya sattvasya saptavidhaṃ bhedāṃśaṃ vidyāt kalyāṇāṃśatvāt; tatsaṃyogāttu brāhmamatyantaśuddhaṃ vyavasyet||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37">saṃvibhāginamiti samyakphalavibhajanaśīlam| atithau yathocitamarghyādiyuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="54">‘yathocitasaparyādiyuktam’ ita pā.</note> vratamācaratīti atithivrataḥ| lekhā kartavyākartavyamaryādā, tatra sthitaṃ vṛttaṃ yasya sa lekhāsthavṛttaḥ, tam; alaṅghitakartavyākartavyamityarthaḥ| asamprahāryamiti aśakyavāraṇam| aiśvaryaṃ labhata iti aiśvaryalambhī| sthāne ucite kopaḥ prasādaśca yasya sa sthānakopaprasādaḥ| sukhavihāramiti sukhakrīḍanam| ullāpaḥ stotram| vihāraḥ krīḍā, kiṃvā strībhiḥ samaṃ viharaṇaṃ strīvihāraḥ| gāndharvamiti gāndharvasattvam| evaṃ brāhmamityādāvapi jñeyam| evaṃ ca brāhmādibhiḥ sattvavācakaiḥ padairevaṃśabdapratyavamṛṣṭaiḥ sattvasya saptavidhabhedakathanaṃ samānakāraṇādupapannaṃ <note place="foot" type="variant" n="55">‘sāmānādhikaraṇyādupapannaṃ’ ita pā.</note> bhavati| śuddhasyeti sattvaguṇabahulasya| atha kathamete brāhmādayaḥ śuddhasattvasyaiva bhedā ityāha- kalyāṇāṃśatvāditi| tatsaṃyogāditi kalyāṇāṃśasattvasya samyagyogāt||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">śūraṃ caṇḍamasūyakamaiśvaryavantamaupadhikaṃ <note place="foot" type="variant" n="56">‘audarikaṃ’ ita pā.</note> raudramananukrośamātmapūjakamāsuraṃ vidyāt (1)| amarṣiṇamanubandhakopaṃ chidraprahāriṇaṃ krūramāhārātimātrarucimāmiṣapriyatamaṃ svapnāyāsabahulamīrṣyuṃ rākṣasaṃ vidyāt (2)| mahāśanaṃ <note place="foot" type="variant" n="57">‘mahālasaṃ’ ita pā.</note> straiṇaṃ strīrahaskāmamaśuciṃ śucidveṣiṇaṃ bhīruṃ bhīṣayitāraṃ vikṛtavihārāhāraśīlaṃ paiśācaṃ vidyāt (3)| kruddhaśūramakruddhabhīruṃ tīkṣṇamāyāsabahulaṃ santrastagocaramāhāravihāraparaṃ <note place="foot" type="variant" n="58">‘mantrasugocaraṃ’ ita pā.</note> sārpaṃ vidyāt (4)| āhārakāmamatiduḥkhaśīlācāropacāramasūyakamasaṃvibhāginamatilolupamakarmaśīlaṃ praitaṃ vidyāt (5)| anuṣaktakāmamajasramāhāravihāraparamanavasthitamamarṣaṇamasañcayaṃ śākunaṃ vidyāt (6)| ityevaṃ khalu rājasasya sattvasya ṣaṅvidhaṃ bhedāṃśaṃ vidyāt, roṣāṃśatvāt||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38">aupadhikamiti chadmapracāriṇam| ananukrośamiti nirdayam| striyā samaṃ rahasi sthātumicchatīti strīrahaskāmaḥ| kruddhaśūramakruddhabhīrumiti krodhe sati śūraṃ, krodhe'sati bhīrum| gocaraśabdena gocare viṣaye pracāro lakṣyate, tena santrastagocaramiti santrastaviṣayapracāram| piśācādbhinna eva yathoktācāraḥ pretaḥ, tena praitamapi sattvaṃ pṛthaguktam||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">nirākariṣṇumamedhasaṃ <note place="foot" type="variant" n="59">‘niralaṅkariṣṇuṃ’ ita pā.</note> jugupsitācārāharaṃ maithunaparaṃ svapnaśīlaṃ pāśavaṃ vidyāt (1)| bhīrumabudhamāhāralubdhamanavasthitamanuṣaktakāmakrodhaṃ saraṇaśīlaṃ toyakāmaṃ mātsyaṃ vidyāt (2)| alasaṃ kevalamabhiniviṣṭamāhāre sarvabuddhyaṅgahīnaṃ vānaspatyaṃ vidyāt (3)| ityevaṃ tāmasasya sattvasya trividhaṃ bhedāṃśaṃ vidyānmohāṃśatvāt||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39">saraṇaśīlamiti gamanaśīlam| buddhyaṅgāni ūhāpohavicārasmṛtyādīni uktāni||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">ityaparisaṅkhyeyabhedānāṃ trayāṇāmapi sattvānāṃ bhedaikadeśo vyākhyātaḥ; śuddhasya sattvasya saptavidho brahmarṣiśakrayamavaruṇakuberagandharvasattvānukāreṇa, rājasasya ṣaḍvidho daityapiśācarākṣasasarpapretaśakunisattvānukāreṇa, tāmasasya trividhaḥ paśumatsyavanaspatisattvānukāreṇa, kathaṃ ca yathāsattvamupacāraḥ syāditi||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="40">sukhasmaraṇārthaṃ śuddhādibhedena bandhīkṛtya <note place="foot" type="variant" n="60">‘bahvīkṛtya’ ita pā.</note> sattvabhedānāha- śuddhasyetyādi| vanaspatisattvānukāreṇetyanto grantho bhedaikadeśo vyākhyāta ityanena saṃyojanīyaḥ, kriyāntarābhāvāt| ete ca sattvabhedāḥ prāyeṇa bhavanti manuṣyeṣviti kṛtvā eta evodāharaṇārthamuktāḥ; evamanuktā api viṣṇu-śaṅkara-vyāghrādisattvānukāreṇa sattvabhedā boddhavyā eveti darśayati| kathamityādi kathaṃ nāma yathāsattvaṃ sarvaprāṇimanobhirmanuṣyāṇāmupacāraḥ syādityetadarthamudāharaṇarūpā amī sattvabhedā vyākhyātā iti vākyārthaḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">kevalaścāyamuddeśo yathoddeśamabhinirdiṣṭo bhavati garbhāvakrāntisamprayuktaḥ <note place="foot" type="variant" n="61">‘garbhāvakrāntisamprayuktasyārthasya vijñāne’ ita pā.</note>; tasya cārthasya vijñāne sāmarthyaṃ garbhakarāṇāṃ ca bhāvānāmanusamādhiḥ, vidhātaśca vighātakarāṇāṃ bhāvānāmiti||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41">yathāpratijñaṃ vyākhyātārthamupasaṃharati- kevala ityādi| kevalaḥ kṛtsnaḥ| uddeśa iti ‘yataścāyaṃ garbhaḥ’ ityādigranthakṛtaḥ| yathoddeśamiti uddeśakramānatikrameṇa| sāmarthyamiti prayojanam| anusamādhiḥ anuṣṭhānam| vighātaḥ varjanam| vighātakarāṇāmiti garbhavighātakarāṇām||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">tatra ślokāḥ- nimittamātmā prakṛtirvṛddhiḥ kukṣau krameṇa ca| vṛddhihetuśca garbhasya pañcārthāḥ śubhasañjñitāḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">ajanmani ca yo heturvināśe vikṛtāvapi| imāṃstrīnaśubhān bhāvānāhurgarbhavighātakān||43||</seg> <seg type="unit" n="44">śubhāśubhasamākhyātānaṣṭau bhāvānimān bhiṣak| sarvathā veda yaḥ sarvān sa rājñaḥ kartumarhati||44||</seg> <seg type="unit" n="45">avāptyupāyān garbhasya sa evaṃ jñātumarhati| ye ca garbhavighātoktā bhāvāstāṃścāpyudāradhīḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42-45">athaiteṣu madhye ke te garbhasya śubhā ye garbhe'nuṣṭheyāḥ, ke vā aśubhā ye varjanīyā ityāha- nimittamityādi| nimittamiti ‘yataśca garbhaḥ sambhavati’ iti granthoddiṣṭo'rthaḥ| ātmeti garbharūpa ātmā ‘yasmiṃśca garbhasañjñā’ iti granthoddiṣṭo'rthaḥ| prakriyate'smādgarbha iti prakṛtiḥ ‘yadvikāraśca garbhaḥ’ iti granthoddiṣṭo'rthaḥ| vṛddhiḥ kukṣau krameṇa ceti ‘yayā'nupūrvyā kukṣāvabhinirvartate garbhaḥ’ iti granthoddiṣṭo'rthaḥ| vṛddhiheturiti ‘yaścāsya vṛddhihetuḥ’ ityādinoddiṣṭo'rthaḥ| ajanmani ca yo heturityanena ‘yataścāsyājanma bhavati’ ityuddiṣṭo'rtho gṛhyate| vināśe ca yo heturityanena ‘yataśca jāyamānaḥ kukṣau vināśaṃ prāpnoti’ ityukto'rtho gṛhyate| vikṛtāvapāye heturityanena ‘yataśca kārtsnyena’ ityādinoktārthasaṅgrahaḥ| garbhavighātatvenoktā garbhavighātoktāḥ||42-45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne mahatīgarbhāvakrāntiśārīraṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ śārīrasthāne mahatīgarbhāvakrāntiśārīraṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ca.4.5">
          <head>puruṣavicayaśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ puruṣavicayaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvādhyāye'bhihitaṃ “yāvanto hi loke bhāvāstāvantaḥ puruṣe” (śā.a.4) iti, tacca na prapañcitaṃ bahuvācyatvāt; ataḥ prapañcābhidhānārthaṃ puruṣavicayaṃ brūte| puruṣasya vicayanaṃ lokasāmānyena <note place="foot" type="variant" n="1">‘lokasāmyena’ ita pā.</note> gaṇanaṃ puruṣavicayaḥ, tamadhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ puruṣavicayaḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">‘puruṣo'yaṃ lokasammitaḥ’ ityuvāca bhagavān punarvasurātreyaḥ| yāvanto hi loke (mūrtimanto <note place="foot" type="variant" n="2">‘mūrtimantaḥ’ ita gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> ) bhāvaviśeṣāstāvantaḥ puruṣe, yāvantaḥ puruṣe tāvanto loke; ityevaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- naitāvatā vākyenoktaṃ vākyārthamavagāhāmahe, bhagavatā buddhyā bhūyastaramato'nuvyākhyāyamānaṃ śuśrūṣāmaha iti||3||</seg> <seg type="unit" n="4">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- aparisaṅkhyeyā lokāvayavaviśeṣāḥ, puruṣāvayavaviśeṣā apyaparisaṅkhyeyāḥ; teṣāṃ yathāsthūlaṃ katicidbhāvān sāmānyamabhipretyodāhariṣyāmaḥ, tānekamanā nibodha samyagupavarṇyamānānagniveśa!| ṣaḍdhātavaḥ samuditāḥ ‘puruṣa’ iti śabdaṃ labhante; tadyathā- pṛthivyāpastejo vāyurākāśaṃ brahma cāvyaktamiti, eta eva ca ṣaḍdhātavaḥ samuditāḥ ‘puruṣa’ iti śabdaṃ labhante||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-4">sammitaḥ tulyaḥ| lokasammitatvameva vibhajate- yāvanto hītyādi| bhagavatā buddhyā'nuvyākhyāyamānamiti yojanā| lokasya tarutṛṇapaśvādirūpā avayavāḥ, tathā puruṣasya ca snāyukaṇḍarādhamanyādirūpā avayavā aparisaṅkhyeyāḥ; tena, kārtsnyābhidhānamaśakyam; ato ye ye lokapuruṣayoḥ sthūlā avayavāḥ, te te sāmānyapratipādanārthamucyanta iti vākyārthaḥ| brahmaṇo vivaraṇam- avyaktamiti||3-4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tasya puruṣasya pṛthivī mūrtiḥ, āpaḥ kledaḥ, tejo'bhisantāpaḥ, vāyuḥ prāṇaḥ, viyat suṣirāṇi, brahma antarātmā| yathā khalu brāhmī vibhūtirloke tathā puruṣe'pyāntarātmikī vibhūtiḥ, brahmaṇo vibhūtirloke prajāpatirantarātmano vibhūtiḥ puruṣe sattvaṃ, yastvindro loke sa puruṣe'haṅkāraḥ, ādityastvādānaṃ, rudro roṣaḥ, somaḥ prasādaḥ, vasavaḥ sukham, aśvinau kāntiḥ, marudutsāhaḥ, viśvedevāḥ sarvendriyāṇi sarvendriyārthāśca, tamo mohaḥ, jyotirjñānaṃ, yathā lokasya sargādistathā puruṣasya garbhādhānaṃ, yathā kṛtayugamevaṃ bālyaṃ, yathā tretā tathā yauvanaṃ, yathā dvāparastathā sthāviryaṃ, yathā kalirevamāturyaṃ, yathā yugāntastathā maraṇamiti| evametenānumānenānuktānāmapi lokapuruṣayoravayavaviśeṣāṇāmagniveśa! sāmānyaṃ vidyāditi||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">tasyetyādinā puruṣe ṣaḍdhātūn darśayati| mūrtiḥ kāṭhinyam| loke ṣaḍdhātavo vyaktā eveti na punarvivecitāḥ| brāhmīti ātmaviśeṣasya jagatsraṣṭurvibhūtiḥ| prajāpatiḥ dakṣanāmā| ādānaṃ grahaṇam; ādityo'pyādadātītyādānasāmyamādityasya| iha ca manaḥprabhṛtiṣu prājāpatyādirūpatā āgamasiddhaiva jñeyā| sarvendiyārthā viśvedevā eva| sargādiriti pralayānantaraḥ kālaḥ| anuktānāmityanena matiḥ bṛhaspatiḥ, kāmaḥ gandharvaḥ, ityādi sāmānyamūhyam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- evametat sarvamanapavādaṃ yathoktaṃ bhagavatā lokapuruṣayoḥ sāmānyam| kinnvasya sāmānyopadeśasya prayojanamiti||6||</seg> <seg type="unit" n="7">bhagavānuvāca- śṛṇvagniveśa! sarvalokamātmanyātmānaṃ ca sarvaloke samamanupaśyataḥ satyā <note place="foot" type="variant" n="3">‘tasyātmabuddhiḥ’ ita pā.</note> buddhiḥ samutpadyate| sarvalokaṃ hyātmani paśyato bhavatyātmaiva sukhaduḥkhayoḥ kartā nānya iti| karmātmakatvācca hetvādibhiryuktaḥ sarvaloko'hamiti viditvā jñānaṃ pūrvamutthāpyate'pavargāyeti| tatra saṃyogāpekṣīlokaśabdaḥ| ṣaḍdhātusamudāyo hi sāmānyataḥ sarvalokaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-7">anapavādamiti abādhyamānam| kinnvasya prayojanamiti āyurvede kimapyetat sāmyakathane prayojanamityarthaḥ| satyā buddhirutpadyate iti asya yojanāyāṃ ‘kiñcāsyāḥ prayojanam’ iti śeṣo jñeyaḥ| yathā ca lokapuruṣasāmyaṃ satyabuddhijanakaṃ bhavati tadāha- sarvalokaṃ hītyādi| ātmani paśyata iti ātmano'bhedena paśyataḥ| ātmaśabdena ṣaḍdhātusamudāyātmakaḥ puruṣa ihocyate; tena, yatkiñcillokagataṃ sukhaduḥkhajanakaṃ, tadātmarūpameva; tena bāhyalokakṛtamapi ātmakṛtameva vaiṣayikaṃ nityaduḥkhānusaktaṃ heyaṃ sukhaṃ, tathā nisargaheyaṃ duḥkhaṃ ca paśyan rāgadveṣanirmuktaḥ san satyajñānavān bhavatīti bhāvaḥ| atha satyajñānasyāpi kiṃ prayojanamityāha- karmetyādi| lokapuruṣasāmyajñāne'pi satyajñānasyāpavargānuṣṭhānaṃ prayojanamiti vākyārthaḥ| atra karmātmakatvāditi karmādhīnatvāt| hetvādayo'gre vakṣyamāṇāḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘vyākriyamāṇāḥ’ ita pā.</note>| karmaparavaśaḥ san hetvādibhiryukto'yamātmā pravartate, tat karma tattvajñānāt pravṛttyuparame sati kāraṇābhāvānnopapadyate; utpannaṃ ca karma araktasya tattvajñānena, adṛṣṭasya copabhogāt, ātyantikakarmakṣayādātyantikakarmaphalābhāvarūpo mokṣo bhavatīti bhāvaḥ| saṃyogāpekṣīti ṣaḍdhātumelake puruṣarūpe vartate ityarthaḥ| lokaśabdeneha prakaraṇe lokata iti kṛtvā puruṣa evocyate, na jagadrūpo lokaḥ| yataḥ, hetvādayo ye'tra karmaparavaśatvena loke vaktavyāḥ, te puruṣa eva sambhavanti| sarvaśabdena sarvaprāṇino grāhayati||6-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tasya hetuḥ, utpattiḥ, vṛddhiḥ, upaplavaḥ, viyogaśca| tatra heturutpattikāraṇaṃ, utpattirjanma, vṛddhirāpyāyanam, upaplavo duḥkhāgamaḥ, ṣaḍdhātuvibhāgo viyogaḥ sajīvāpagamaḥ sa prāṇanirodhaḥ sa bhaṅgaḥ sa lokasvabhāvaḥ| tasya mūlaṃ sarvopaplavānāṃ ca pravṛttiḥ, nivṛttiruparamaḥ| pravṛttirduḥkhaṃ, nivṛttiḥ sukhamiti yajjñānamutpadyate tat satyam| tasya hetuḥ sarvalokasāmānyajñānam| etatprayojanaṃ sāmānyopadeśasyeti||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">hetvādipañcakaṃ nirdiśya vibhajate- tasya heturityādi| tasya mūlamiti tasya jīvāpagamasya kāraṇam| sarvopaplavānāṃ ceti sarvaduḥkhānām| pravṛttiḥ rāgadveṣamūlā pravṛttiḥ| nivṛttiriti apravṛttiḥ| uparamaśabdastu tasyetyanena tathā sarvopaplavānāṃ cetyanena ca sambadhyate| tena duḥkhānāṃ maraṇasya coparamo nivṛttikṛta eva; nivṛttijanyatvena ca kāryakāraṇayorabhedopacārāduparamo'pi nivṛttiśabdasya sāmānādhikaraṇyenocyate| pravṛttirduḥkhamiti ca tathā nivṛttiḥ sukhamiti ca kāryakāraṇayorabhedopacārādboddhavyam| satyajñānasvarūpamāha <note place="foot" type="variant" n="5">‘tattvajñānarūpamāha’ ita pā.</note> - iti yajjñānamityādi| itīti pūrvapratyavamarśakam| etasmin satyajñāne lokapuruṣasāmānyajñānasya hetutvaṃ darśayannāha- tasyetyādi||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">athāgniveśa uvāca- kimmūlā bhagavan! pravṛttiḥ, nivṛttau ca ka upāya iti||9||</seg> <seg type="unit" n="10">bhagavānuvāca- mohecchādveṣakarmamūlā pravṛttiḥ| tajjā hyahaṅkārasaṅgasaṃśayābhisamplavābhyavapātavipratyayāviśeṣānupāyāstaruṇamiva drumamativipulaśākhāstaravo'bhibhūya puruṣamavatatyaivottiṣṭhante; yairabhibhūto na sattāmativartate| tatraivañjātirūpavittavṛttabuddhiśīlavidyābhijanavayovīryaprabhāvasampanno'hamityahaṅkāraḥ, yanmanovākkāyakarma nāpavargāya sa saṅgaḥ, karmaphalamokṣapuruṣapretyabhāvādayaḥ santi vā neti saṃśayaḥ, sarvāvasthāsvananyo'hamahaṃ sraṣṭā svabhāvasaṃsiddho'hamahaṃ śarīrendriyabuddhismṛtiviśeṣarāśiriti grahaṇamabhisamplavaḥ, mama mātṛpitṛbhrātṛdārāpatyabandhumitrabhṛtyagaṇo gaṇasya cāhamityabhyavapātaḥ, kāryākāryahitāhitaśubhāśubheṣu viparītābhiniveśo vipratyayaḥ, jñājñayoḥ prakṛtivikārayoḥ pravṛttinivṛttyośca sāmānyadarśanamaviśeṣaḥ, prokṣaṇānaśanāgnihotratriṣavaṇābhyukṣaṇāvāhanayājanayajanayācanasalilahutāśanapraveśādayaḥ samārambhāḥ procyante hyanupāyāḥ| evamayamadhīdhṛtismṛtirahaṅkārābhiniviṣṭaḥ saktaḥ sasaṃśayo'bhisamplutabuddhirabhyavapatito'nyathādṛṣṭiraviśeṣagrāhī vimārgagatirnivāsavṛkṣaḥ sattvaśarīradoṣamūlānāṃ sarvaduḥkhānāṃ bhavati| evamahaṅkārādibhirdoṣairbhrāmyamāṇo nātivartate pravṛttiṃ, sā ca mūlamaghasya||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-10">pravṛtteḥ saṃsārarūpāyāḥ, tathā nivṛttermokṣarūpāyāḥ kāraṇamupāyaṃ ca pṛcchati- kimmūletyādi| mohetyādyuttaram| mohecchādveṣakarmamūleti mohānmithyājñānarūpādicchādveṣau, tayośca dharmādharmarūpaṃ karma, tacca mūlaṃ saṃsārasyetyarthaḥ| kathamete mohādayaḥ saṃsārakāraṇamityāha- tajjā hītyādi| atra cāhaṅkārādau yathāyogyatayā mohādīnāṃ kāraṇatvaṃ jñeyam| ahaṅkārādayaścāṣṭāvagre vakṣyamāṇā jñeyāḥ| avatatyeti vyāpya| na sattāmativartate iti na <note place="foot" type="variant" n="6">‘pravṛttihetuṃ nātikrāmati’ ita pā.</note> saṃsāre sthitimativartate| atrādyuktamahaṅkāraṃ vivṛṇoti- tatraivamityādi| jātyādibhiḥ prabhāvāntaiḥ sampanna utkṛṣṭo'hamiti jñānamahaṅkāraḥ| yadityādi saṅgavivaraṇam| karmaphalādayaḥ santi na veti yajjñānaṃ, tat saṃśayaḥ| abhisamplavamāha- sarvetyādi| ātmano'bhimata anātmanyabhisamplavo'bhisamplavaḥ; ātmano'nātmagocaratayā ātmabuddhirityarthaḥ| sarvāvasthāsviti sarvāsu śarīrāvasthāsu ṣaḍdhātusamudāyarūpa evānanya <note place="foot" type="variant" n="7">‘evāhamasmīti’ ita pā.</note> iti yajjñānaṃ tadiha jñeyaṃ; paramātmanastu sarvāvasthāsvananyatvamiti yajjñānaṃ, tat samyagjñānameva| evamahaṃ sraṣṭā'haṃ svabhāvasaṃsiddha ityatrāpi śarīra evāhaṅkāraviṣayo jñeyaḥ| ahaṃ śarīrendriyabuddhiviśeṣarāśirityatra śarīrādiṣvacetaneṣvahaṅkārāspadatvena cetanatvābhimāno viruddha iti jñeyam| mametyādinā abhyavapātamāha; abhyavapātaḥ paramārthato'nātmīye mamatā| kāryetyādinā vipratyayaṃ brūte| viparītābhiniveśo viparyayeṇa jñānaṃ; yathā- kārye akāryam, akārye kāryamityādi| jñājñayorityādinā'viśeṣamāha| aviśeṣo viśeṣāpratītiḥ, vipratyayastu viśeṣāṇāṃ viparyayeṇa grahaṇamiti bhedaḥ| prokṣaṇetyādinā anupāyamāha| anupāyā iti anyopāyāḥ santo'pi paramapuruṣārthe mokṣe anupāyāḥ| triṣavaṇaṃ trisandhyasnānam| sampratyahaṅkārādīnāṃ dhīdhṛtismṛtivibhraṃśamūlatvenādhīdhṛtismṛtyabhidhānapūrvakaṃ saṃsārarūpapravṛttinityānubandhaśārīramānasaduḥkhakāraṇatvaṃ vyutpāditānāmahaṅkārādīnāṃ saṅkṣipyāha- evamityādinā| nivāsavṛkṣa iva nivāsavṛkṣaḥ; tena yathā nivāsavṛkṣaḥ pakṣiṇāṃ nityamāśrayo bhavati, evamahaṅkārādiyukto'pi rogasya nivāso bhavatīti darśayati| bhrāmyamāṇa iti punaḥ punarapi śarīrāntarāṇi nīyamānaḥ| nātivartate pravṛttimiti saṃsāraṃ na parityajati| evaṃ mohecchājanyakarmamūlatāṃ pravṛtterdarśayitvā, pravṛtterapi karmakāraṇatāmāha- sā ca mūlamaghasyeti| pravṛttirapi dharmādharmarūpasyāghasya mūlam; iha ca dharmādharmāvaviśeṣeṇa saṃsāraduḥkhakāraṇatayā aghaśabdenoktau||9-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">nivṛttirapavargaḥ; tat paraṃ praśāntaṃ tattadakṣaraṃ tadbrahma sa mokṣaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">tatra mumukṣūṇāmudayanāni vyākhyāsyāmaḥ| tatra lokadoṣadarśino mumukṣorādita evācāryābhigamanaṃ, tasyopadeśānuṣṭhānam, agnerevopacaryā, dharmaśāstrānugamanaṃ, tadārthāvabodhaḥ, tenāvaṣṭambhaḥ, tatra yathoktāḥ kriyāḥ, satāmupāsanam, asatāṃ parivarjanam, asaṅgatirdurjanena, satyaṃ sarvabhūtahitamaparuṣamanatikāle parīkṣya vacanaṃ, sarvaprāṇiṣu cātmanīvāvekṣā, sarvāsāmasmaraṇamasaṅkalpanamaprārthanamanabhibhāṣaṇaṃ ca strīṇāṃ, sarvaparigrahatyāgaḥ, kaupīnaṃ pracchādanārthaṃ, dhāturāganivasanaṃ, kanthāsīvanahetoḥ sūcīpippalakaṃ, śaucādhānatorjalakuṇḍikā, daṇḍadhāraṇaṃ, bhaikṣacaryārthaṃ pātraṃ, prāṇadhāraṇārthamekakālamagrāmyo yathopapanno'bhyavahāraḥ, śramāpanayanārthaṃ śīrṇaśuṣkaparṇatṛṇāstaraṇopadhānaṃ, dhyānahetoḥ kāyanibandhanaṃ, vaneṣvaniketavāsaḥ, tandrānindrālasyādikarmavarjanaṃ, indriyārtheṣvanurāgopatāpanigrahaḥ, suptasthitagataprekṣitā hāravihārapratyaṅgaceṣṭādikeṣvārambheṣu smṛtipūrvikā pravṛttiḥ, satkārastutigarhāvamānakṣamatvaṃ, kṣutpipāsāyāsaśramaśītoṣṇavātavarṣāsukhaduḥkhasaṃsparśasahatvaṃ, śokadainyamānodvegamadalobharāgerṣyābhayakrodhādibhirasañcalanam, ahaṅkārādiṣūpasargasañjñā, lokapuruṣayoḥ sargādisāmānyāvekṣaṇaṃ, kāryakālātyayabhayaṃ, yogārambhe satatamanirvedaḥ, sattvotsāhaḥ, apavargāya dhīdhṛtismṛtibalādhānaṃ; niyamanamindriyāṇāṃ cetasi, cetasa ātmani, ātmanaśca; dhātubhedena śarīrāvayavasaṅkhyānamabhīkṣṇaṃ, sarvaṃ kāraṇavadduḥkhamasvamanityamityabhyupagamaḥ, sarvapravṛttiṣvaghasañjñā <note place="foot" type="variant" n="8">‘duḥkhasañjñā’ ita pā.</note>, sarvasannyāse sukhamityabhiniveśaḥ; eṣa mārgo'pavargāya, ato'nyathā badhyate; ityudayanāni vyākhyātāni||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-12">samprati nivṛttāvupāyaṃ vaktuṃ nivṛttimeva tāvadupādeyatāpratipādakaparyāyairāha- nivṛttirityādi| ‘ut’ ityavyayaṃ mokṣa ityarthe; udayanāni <note place="foot" type="variant" n="9">‘udayanam ūrdhvagamanamārgaḥ mokṣopāya ityarthaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> hi mokṣopāyā ityarthaḥ| lokadoṣadarśina iti hetugarbhaṃ viśeṣaṇaṃ; tena nityaṃ duḥkhākrāntalokadarśanādviraktasya sata iti darśayati| ācārya iha mokṣaśāstropadeṣṭā| tenāvaṣṭambha iti śātrāvabodhena dhairyaṃ karaṇīyaṃ, manāgapi tatra kathantā na kartavyetyarthaḥ| yathoktāḥ kriyāḥ ‘kartavyāḥ’ iti śeṣaḥ| ātmanīvāvekṣeti yathā ātmanyanapakāryatābuddhistathā sarvaprāṇiṣu kartavyā| asaṅkalpanamiti abhāvanam| kaupīnaṃ pracchādanārthamiti kaṭiveṣṭanārthaṃ; kiṃvā kaupīnārthaṃ pracchādanārthaṃ ca| sūcīpippalakaṃ sūcīsthāpanapātram| bhaikṣacaryārthaṃ pātraṃ bhikṣāpātramityarthaḥ| prāṇayātrārthamityanena yāvanmātreṇāhāreṇa prāṇayātrā bhavati tāvanmātra āhāraḥ kartavyaḥ, na tu rāgāditi darśayati| evaṃ śramāpanayanārthamityādāvapi tāvanmātraprayojanatā vyākhyeyā| kāyanibandhanaṃ yogapaṭṭam| aniketavāsa iti agṛhavāsaḥ, etena vane'pi na gṛhaṃ kṛtvā sthātavyamiti darśayati| indriyārtheṣu śabdādiṣu anurāgasya tathopatāpasya ca dveṣarūpasya nigrahaḥ kartavyaḥ| smṛtipūrvikā pravṛttiriti ko'haṃ, kimarthaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘kimartha āgatādiprārambhaḥ’ ita pā.</note> rāgatyāgādikamārabhyate, ityādi sarvadā smartavyamityarthaḥ| satkāraḥ pūjā, satkāre stutau ca satyāmahṛṣṭatvaṃ, tathā garhāyāmavamāne ca nirdveṣatvaṃ satkārādikṣamitvaṃ jñeyam| kṣudhādiṣu cānudvegaḥ kṣudhādisahatvam| asaṃvasanam asaṃvāsaḥ| ahaṅkārādayo'ṣṭāvihaivoktāḥ| upasargasañjñeti anarthahetutvabhāvanā| lokapuruṣayoḥ sargādisāmānyāvekṣaṇāmiti yathā ihaiva lokapuruṣayorādisargataḥ prabhṛti sāmānyamuktaṃ, tathā'vekṣaṇamityarthaḥ| kāryakālātyayabhayamiti mokṣānuguṇakartavyasya kālātipātabhayaṃ karaṇīyam| niyamanamindriyāṇāṃ cetasīti indriyāṇi bāhmaviṣayanivṛttāni <note place="foot" type="variant" n="11">‘bāhyaviṣayaparāvṛttyā’ ita pā.</note> manasyeva niyatāni kartavyāni; cetasaścintyādiviṣayebhyo vyāvṛttasya paramātmanyātmajñānārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘paramātmajñānārthaṃ’ ita pā.</note> niyamanaṃ kartavyam; ātmanaścātmani niyamanamiti yojanā| tena, ātmā'pīndriyādiviṣayebhyo vyāvartyātmani niyantavyaḥ| dhātubhedena śarīrāvayavasaṅkhyānamiti śarīrasya rasamalasnāyvādirūpatayā jñānam| śarīraṃ hi rasamalasnāyvādirūpatayā bhāvyamānaṃ vairāgyaheturbhavati; yathā- “majjā'sthnā rajasā plīhnā yakṛtā śakṛtā'pi ca| pūrṇāḥ snāyusirābhiśca striyaścarmaprasevikāḥ” ityādikā vairāgyabhāvanā| kāraṇavadityanena nityātmavyatiriktaṃ sarvamanityaṃ darśayati| duḥkhamiti duḥkhahetuḥ| asvamiti ātmavyatiriktamanātmīyaṃ ca| sarvasannyāse sarvapravṛttyuparame||11-12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">bhavanti cātra- etairavimalaṃ sattvaṃ śuddhyupāyairviśudhyati| mṛjyamāna ivādarśastailacelakacādibhiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">grahāmbudarajodhūmanīhārairasamāvṛtam| yathā'rkamaṇḍalaṃ bhāti bhāti sattvaṃ tathā'malam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">jvalatyātmani saṃruddhaṃ tat sattvaṃ saṃvṛtāyane| śuddhaḥ sthiraḥ prasannārcirdīpo dīpāśaye yathā||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-15">avimalamiti kriyāviśeṣaṇam| grahaḥ rāhuḥ| sattvasya pañcaivendriyāṇi jñānāvarakāṇi bhavantīti kṛtvā <note place="foot" type="variant" n="13">‘kṛtvā dṛṣṭāntaḥ| sūryasyāpi pañcaivodayāvarakā uktāḥ’ ita pā.</note> sūryasyāpi pañcaiva grahādayaścāvarakā uktāḥ| jvalatīti kevalātmajñānajanakatvena prakāśate| ātmani saṃruddhamiti indriyebhyo <note place="foot" type="variant" n="14">‘indriyavyāvṛttyā''tmaniyatam’ ita pā.</note> vyāvṛtyātmaniyatam| saṃvṛtāyana iti ātmapakṣe'pi saṃvṛtendriyarūpacchidre ātmanīti jñeyam| dīpāśayaḥ dīpadhārikā, gṛhaṃ vā||13-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śuddhasattvasya yā śuddhā satyā buddhiḥ pravartate| yayā bhinattyatibalaṃ mahāmohamayaṃ tamaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sarvabhāvasvabhāvajño yayā bhavati niḥspṛhaḥ| yogaṃ yayā sādhayate sāṅkhyaḥ sampadyate yayā||17||</seg> <seg type="unit" n="18">yayā nopaityahaṅkāraṃ nopāste kāraṇaṃ yayā| yayā nālambate kiñcit sarvaṃ sannyasyate yayā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">yāti brahma yayā nityamajaraṃ śāntamavyayam <note place="foot" type="variant" n="15">‘śāntamakṣaram’ ita pā.</note>| vidyā siddhirmatirmedhā prajñā jñānaṃ ca sā matā||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-19">śuddhasattvamabhidhāya tajjanyāṃ mokṣasādhanatvenātyarthopādeyāṃ satyāṃ buddhiṃ vividhairupayuktaiḥ svarūpairāha- śuddhetyādi| mahāmohaḥ anādimithyājñānam| niḥspṛha iti upāditsājihāsāśūnyaḥ| yogamiti viṣayavyāvṛttasya manasa ātmanyeva paraṃ yogam| saṅkhyā tattvajñānaṃ, tayā vartata iti sāṅkhyaḥ| nopāste kāraṇamiti na sukhaduḥkhakāraṇaṃ sevate| nālambate kiñciditi kvacidapyāsthānaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘kvacidapyāsthāṃ’ ita pā.</note> na karoti| sannyasyata iti sarvatrodāsīno bhavati| brahmeti mokṣam| vidyāsiddhyādayaśca yadyapi jñānaviśeṣe'pi prasiddhāḥ, tathā'pīha prakaraṇāt tattvajñānaparā eva jñeyāḥ||16-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">loke vitatamātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyataḥ| parāvaradṛśaḥ śāntirjñānamūlā na naśyati||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">loke vitatamātmānamiti lokarūpamātmānaṃ, tathā lokaṃ cātmani śarirātmamelakarūpe paśyataḥ, ‘vyavasthitaṃ’ iti śeṣaḥ| parāvaradṛśa iti param ātmānam, avarāṇi ātmavyatiriktāni pravṛtyādīni, yaḥ paśyati tasya parāvaradṛśaḥ| jñānamūletyanena mohamūlāmasthirāṃ śāntiṃ nirasyati||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">paśyataḥ sarvabhāvān hi sarvāvasthāsu sarvadā| brahmabhūtasya saṃyogo na śuddhasyopapadyate||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">atha jīvanmuktasya kimiti sukhaduḥkhahetudharmādharmasaṃyogo na bhavatītyāha- paśyata ityādi| paśyati iti paśyata eva paraṃ, na tu <note place="foot" type="variant" n="17">‘na tatra’ iti pā.</note> rajyato nāpi dviṣata ityarthaḥ| brahmabhūtasyeti brahmasadṛśasya jīvanmuktasyeti vyākhyeyaṃ; sarvathā mukte hi jñānamapi nāsti, tena paśyata iti na syāt| saṃyoga iti dharmādharmasambandhaḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">nātmanaḥ karaṇābhāvālliṅgamapyupalabhyate| sa sarvakaraṇāyogānmukta ityabhidhīyate||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">atha muktātmanaḥ kiṃ lakṣaṇamityāha- netyādi| ātmana iti muktātmanaḥ| karaṇābhāvāditi manaḥprabhṛtikaraṇābhāvāt| uktaṃ hi- “karaṇāni manobuddhirbuddhikarmendriyāṇi ca” (śā.a.1) iti, manaḥprabhṛtyabhāvācca śarīrābhāvo'pyarthalabdha eva; sarvābhāvāccātmani kimapi lakṣaṇaṃ nāsti, svarūpeṇa cātmā'tīndriya eva; tena ātmā upalabdhiyogyatābhāvānnopalabhyate, talliṅgānyapyabhāvādeva nopalabhyanta iti bhāvaḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vipāpaṃ virajaḥ śāntaṃ paramakṣaramavyayam| amṛtaṃ brahma nirvāṇaṃ paryāyaiḥ śāntirucyate||23||</seg> <seg type="unit" n="24">etattat saumya! vijñānaṃ yajjñātvā muktasaṃśayāḥ| munayaḥ praśamaṃ jagmurvītamoharajaḥspṛhāḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-24">vipāpamityādinā mokṣasvarūpaprakāśakān paryāyānāha| yajjñātveti jñānaṃ prāpyetyarthaḥ; kiṃvā, svaprakāśakatvājjñānasya jñānamapi jñeyaṃ bhavatīti boddhavyam||23-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tatra ślokau- saprayojanamuddiṣṭaṃ lokasya puruṣasya ca| sāmānyaṃ mūlamutpattau nivṛttau mārga eva ca||25||</seg> <seg type="unit" n="26">śuddhasattvasamādhānaṃ satyā buddhiśca naiṣṭhikī| vicaye puruṣasyoktā niṣṭhā ca paramarṣiṇā||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-26">saṅgrahe śuddhasattvasamādhānamityanena ‘etairavimalaṃ’ ityādinā ‘dīpāśaye yathā’ ityantena granthenoktārthaḥ saṅgṛhītaḥ| ‘śuddhasattvasya’ ityādinā satyā buddhiruktā| naiṣṭhikīti satyābuddhereva viśeṣaṇaṃ; naiṣṭhikī mokṣasādhikā; niṣṭhā mokṣaḥ||25-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne puruṣavicayaśārīraṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ śārīrasthāne puruṣavicayaśārīraṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ca.4.6">
          <head>śarīravicayaśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śarīravicayaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">śarīravicayaḥ śarīropakārārthamiṣyate| jñātvā hi śarīratattvaṃ śarīropakārakareṣu bhāveṣu jñānamutpadyate| tasmāccharīravicayaṃ praśaṃsanti kuśalāḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-3">puruṣavicayaṃ mokṣopayuktatvena puruṣopakārakamabhidhāya, vyākriyamāṇacikitsopayuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘vyavahriyamāṇacikitsopayuktaśarīropakārakaṃ’ iti pā.</note> śarīropakārakaṃ śarīravicayaṃ brūte| śarīrasya vicayanaṃ vicayaḥ śarīrasya pravibhāgena jñānamityarthaḥ| śarīropakārārthamiti śarīrārogyārtham| atha kathaṃ śarīrajñānaṃ śarīropakārakamityāha- jñātvā hītyādi| śarīrasya raktādirūpasya svabhāvarūpaṃ tattvaṃ jñātvaiva idamasya vṛddhasya dhātorasamānaguṇatayā hrāsakatvenopakārakamiti, tathoktaviparyayāccāpakārakamiti jñānaṃ jāyate, nopakāryaśarīratattvajñāne'satīti vākyārthaḥ||1-3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra śarīraṃ nāma cetanādhiṣṭhānabhūtaṃ pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakaṃ samayogavāhi <note place="foot" type="variant" n="2">‘samayogavāhino yadā hyasmin’ iti pā.</note>| yadā hyasmiñ śarīre dhātavo vaiṣamyamāpadyante tadā kleśaṃ vināśaṃ vā prāpnoti| vaiṣamyagamanaṃ hi punardhātūnāṃ vṛddhihrāsagamanamakārtsnyena prakṛtyā ca||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">samuditasyaiva tāvaccharīrasya svarūpamāha- tatretyādi| cetanāśabdena jñānakāraṇamātmocyate, bhūtaśabda upamāne; tena, cetanāyā ātmasambandhinyāḥ śarīre evopalambhādātmanaḥ śarīramadhiṣṭhānamiti bhavati; paramārthastu cetanā ātmāśrayā, ātmā ca nirāśraya eva; kiṃvā cetanasyātmano'dhiṣṭhānabhūtamiti cetanādhiṣṭhānabhūtam| pañcānāṃ mahābhūtānāṃ vikārā rasādayaḥ śarīrārambhakāḥ, teṣāṃ samudāyo melakaḥ, sa ātmā svarūpaṃ yasya tattathā| samudāyaśabdena ca samudāyārambhakā dhātava evocyante; tena, na saṃyogamātrasya śarīratvaprasaktiḥ| kiṃvā, samudāyaḥ saṃyoga evocyatāṃ, tathā'pi samudāya ātmā kāraṇaṃ yasya śarīrasya dravyarūpasya tat pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakaṃ śarīrameva| samena ucitapramāṇena dhātūnāṃ melakena samyaṅnīrogatayā vahatīti samayogavāhi| yadā tu dhātūnāṃ nyūnātiriktatvena viṣamo melako bhavati, tadā asamayogavāhīti darśayannāha- yadā hītyādi| laghunā vaiṣamyeṇa rogamātrajanakena kleśaṃ, mahatā tvasādhyarogajanakena vaiṣamyeṇa vināśaṃ maraṇaṃ prāpnoti śarīram| atha kiṃ tadvaiṣamyamityāha- vaiṣamyagamanamityādi| vaiṣamyagamanaṃ vaiṣamyāvasthāprāptiḥ, vaiṣamyameva kādācitkamityarthaḥ; yadi hi vaiṣamyamityeva brūyāt, tadā sahajasiddhamapi dhātūnāṃ yannyūnātiriktatvena vaiṣamyaṃ tadapi śiṣyeṇa gṛhyeta; tena, gamanapadaprakṣepāt sahajaṃ vaiṣamyaṃ parityajya svapramāṇāpekṣayaiva kadācidutpadyamānaṃ vaiṣamyaṃ darśayati| vṛddhihrāsagamanaṃ ceha vyastaṃ samastaṃ ca vaiṣamyaṃ jñeyam| vṛddhihrāsasyaiva viśeṣānāha- akārtsnyena prakṛtyā ceti; akārtsnyeti ekadeśena, prakṛtyeti sakalena svabhāvena| etena ca rasādīnāṃ cāṃśena vṛddhihrāsau, tathā kārtsnyena vṛddhihrāsāvupagṛhītau bhavataḥ| anye tu, ‘akārtsnyena’ itipadaṃ kleśaṃ vināśaṃ vā prāpnotītyanena samaṃ yojayanti| tena, yadā'pi dhātavo vaiṣamyamāpadyante, tadā'pi nāvaśyaṃ kleśavināśau bhavataḥ, akārtsnyenetipadena kleśavināśavyabhicārasyābhihitatvāt; dṛṣṭaṃ caitat, yathā- vṛṣyaprayogācchukravṛddhau satyāmapi na kleśavināśau bhavataḥ, tathā bālasya vardhamānadhātorapi guṇa eva paraṃ dṛśyate| tacca nātisundaraṃ, yato bālasya vardhamānadhātorapi vayo'nurūpāḥ prākṛtamānasthitā eva dhātavo bhavanti, tena na te prākṛtamānā vṛddhā ucyante; yā tu vṛṣyaprayogajā śukravṛddhiḥ, sā yadi vikārakārikā na bhavati tadā tu prākṛtamānāntargataiva| etadeva dhātūnāṃ prākṛtamānaṃ- yadavikārakāritvam| añjalyādimānaṃ tu adūrāntareṇābhihitamapi nityaparokṣatayā punaḥ svābhāvikadhātulakṣaṇaireva jñātavyaṃ; tasmācchukrasya yāvatī vṛddhiradoṣā, tāvatī prākṛtamānāvasthārūpaiva| prākṛtamānātiriktau ceha vṛddhihrāsau vaiṣamyagamanaśabdenocyete, tasmādādyaiva vyākhyā| tathā na kevalaṃ vṛddhihrāsagamanameva vaiṣamyagamanaṃ, kintu prakṛtyā ca vaiṣamyagamanaṃ dhātūnāṃ bhavatīti vyākhyānayanti; tathāhi- “prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ mārutaḥ śleṣmaṇaḥ kṣaye” (sū.a.17) ityādau prakṛtisthasyāpi doṣasya vikārakartṛtvamucyate, vikārakārakasya ca doṣasya prakṛtisthatā'pi vaiṣamyārthakriyākāritvena vaiṣamyaśabdenocyate| tadapi nātisundaram| yena, pradeśāntareṣvapi trividhāṃ gatiṃ pratipādya prakṛtisthatā dhātūnāṃ nirvikārā evoktā; yathā- “kṣīṇā jahati liṅgaṃ svaṃ, samāḥ svaṃ karma kurvate| doṣāḥ pravṛddhāḥ svaṃ liṅgaṃ darśayanti yathābalam” (sū.a.17); tathā “vikāro dhātuvaiṣamyaṃ sāmyaṃ prakṛtirucyate| sukhasañjñakamārogyaṃ vikāro duḥkhameva ca” (sū.a.9) evamādiṣu| yattu “prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ” ityādau svamānāvasthitasyāpi pittādervikārakartṛtvaṃ, taccharīrapradeśāntaranītasya pittādestatra tatra pradeśe vṛddhasyaiva vikārakartṛtvaṃ; svamānasthito'pi doṣaḥ pradeśāntaraṃ nītaḥ san tatpradeśasthadoṣāpekṣayā vṛddha eva bhavati, tena tatrāpi vṛddhasyaiva vikārakartṛtvaṃ, prapañcitaścāyamarthastatraiva granthe| yatrāpi svamānasthitānāmeva raktādīnāṃ vātādiduṣṭyā vikārakartṛtvaṃ, tatrāpi vātādaya eva vṛddhāḥ prādhānyena vikārakarāḥ, raktādayo'pi tatra duṣṭadoṣasambandhādhīnasvaguṇā vṛddhasvaguṇā vā bhavanti, tato guṇahānivṛddhibhyāṃ vṛddhihrāsau dūṣye'pi tiṣṭhata eveti na prakṛtisthasya vikārakāritvamiti paśyāmaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">yaugapadyena tu virodhināṃ dhātūnāṃ vṛddhihrāsau bhavataḥ| yaddhi yasya dhātorvṛddhikaraṃ tattato viparītaguṇasya dhātoḥ pratyavāyakaraṃ sampadyate||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">upayuktabheṣajena yathā vṛddhihrāsau bhavatastadāha- yaugapadyenetyādi| virodhināmiti parasparaviruddhaguṇānām| etadevopapattyā sādhayannāha- yaddhītyādi| yaddhi bheṣajaṃ, yathā- kṣīraṃ kaphaśukrādivṛddhikaraṃ, tat kaphaśukrāderviparītaguṇasya vātādeḥ pratyavāyakaraṃ bhavati, hrāsakaraṃ bhavatītyarthaḥ| viparītasyeti kartavye yadviparītaguṇasyeti karoti, tena jātivaiparītyādguṇavaiparītyameva hrāsakāraṇaṃ prādhānyena darśayati| tena, gomūtraṃ dravatvena jātyā samānamapi kaṭūṣṇarūkṣādiviparītaguṇayogāt kaphasyāpahārakameva||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tadeva tasmādbheṣajaṃ samyagavacāryamāṇaṃ yugapannyūnātiriktānāṃ dhātūnāṃ sāmyakaraṃ bhavati, adhikamapakarṣati nyūnamāpyāyayati||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">upapāditaṃ yaugapadyena dhātūnāṃ vṛddhihrāsagamanamupasaṃharannāha- tadevetyādi| samyagupacaryamāṇamityanena ucitamātrādiprayogaṃ, tathā dhātusāmyāvadhibheṣajaprayogaṃ ca darśayati; mātrādiviguṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘mātrādiguṇahīnaṃ iti pā.</note> hi bheṣajaṃ na svocitāṃ kriyāṃ karoti; yathā- vṛddhasya kaphasya kṣīṇasya ca pittasya kṣayavṛddhibhyāṃ sāmyārthaṃ yadupayujyate kaṭvādi tat sāmyāpattyuttarakālamapyupayujyamānaṃ pittavṛddhyā kaphakṣayeṇa ca punarvaiṣamyamāvahati; tasmādetaddoṣavyāvṛttyarthaṃ samyagupacaryamāṇamiti kṛtam| nanu, pūrvamuktaṃ bheṣajena virodhināṃ dhātūnāṃ vṛddhihrāsau bhavataḥ, upasaṃhāre tu dhātūnāṃ sāmyakara bheṣajaṃ bhavatītyucyate, tatkathaṃ nārthabheda ityāśaṅkya vṛddhihrāsakarameva dhātusāmyakaraṃ bhavatīti darśayannāha- adhikamapakarṣati, nyūnamāpyāyayatīti| evambhūtaṃ ca dhātusāmyakaraṇaṃ yatraiva virodhināṃ vṛddhihrāsau vidyete tatraiva jñeyaṃ, na sarvatra| tena yatra vṛddhireva paraṃ doṣāṇāṃ na kṣayaḥ kasyacit, tatra yathā vṛddhasya doṣasya kṣayādhānamuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘kṣayādhānamātraṃ dhātusāmyakaraṇamiti jñeyam’ iti pā.</note> na tathā kṣīṇasya vardhanamiti jñeyam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">etāvadeva hi bhaiṣajyaprayoge phalamiṣṭaṃ svasthavṛttānuṣṭhāne ca yāvaddhātūnāṃ sāmyaṃ syāt| svasthā hyapi dhātūnāṃ sāmyānugrahārthameva kuśalā rasaguṇānāhāravikārāṃśca paryāyeṇecchantyupayoktuṃ sātmyasamājñātān; ekaprakārabhūyiṣṭhāṃścopayuñjānāstadviparītakarasamājñātayā <note place="foot" type="variant" n="5">‘viparītakaraṇalakṣaṇasamājñātayā’ iti pā.</note> ceṣṭayā samamicchanti kartum||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">uktadhātusāmyasyopādeyatāṃ darśayituṃ bheṣajaprayogasya tathā svasthavṛttānuṣṭhānasya dhātusāmyātiriktaṃ phalaṃ niṣedhayannāha- etāvadevetyādi| etāvadevetyanena vakṣyamāṇadhātusāmyaṃ pratyavamṛśati| dhātusāmyātmako rogapraśamo hi bheṣajasādhyo na dhātusāmyādatiricyate, tathā svasthasyojaskararasāyanenāpi dhātusāmyameva viśiṣṭamādhīyate; tena dhātusāmyādatiriktamāyurvedasādhyaṃ nāstīti bhāvaḥ| uktaṃ ca- “dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam” (sū.a.1) iti| nanu svasthe dhātusāmyaṃ siddhameva, na ca siddhaṃ sādhyate, tat kathaṃ svasthavṛttānuṣṭhāne'pi dhātusāmyameva phalamityāha- svasthā hyapītyādi| sāmyānugrahārthamiti sata eva sāmyasya parāparasāmyotpādena paripālanārtham| rasā madhurādayaḥ| guṇā gurvādayaḥ| āhāravikārāḥ ādyakhādyalehyapeyarūpā yavāgvādayaḥ| paryāyeṇeti ucitena krameṇa; sa ca kramo yathā- madhuramupayujya tajjanyakaphavṛddhyādipratibandhārthaṃ kaṭvādyupayojyamityādirasakramaḥ, tathā gurumupayujya tatkāryapratibandhārthaṃ laghūpayoga ityevamprakāro guṇānāmupayogakramaḥ, āhāravikāreṣvapi khādyādyupayujya tatpākāryaṃ peyopayoga ityādikaḥ kramaḥ| guṇaśabdena ca rasā api prāpyante, tathā'pi rasāḥ prādhānyāt pṛthaguktāḥ| sātmyasamājñātāniti rasaguṇānityasya tathā āhāravikārāṃścetyasya viśeṣaṇam| sātmyāśca te abhyāsena tathā samatvena ca svābhāvikapathyatvenājñātā iti sātmyasamājñātāḥ, samaśabdena hyatra pathyamucyate; kiṃvā sarvadā <note place="foot" type="variant" n="6">‘sarvathā’ iti pā.</note> sātmyatvena samājñātāḥ sātmyasamājñātāḥ; tena, asātmyānāṃ rasādīnāmupayogameva pratikṣipati| atha yatra tāvadrasādayaḥ paryāyeṇopayujyante tatra sādhu, yatra tvekaprakārā eva rasādayaḥ kutaściddhetorabhyasyante tatra ko vidhirityāha- ekaprakāretyādi| tata upayuktaikaprakārarasādibhūyiṣṭhād rasāderviparītamarthaṃ karotīti tadviparītakarī samājñātā ceṣṭā, tayā ceṣṭayā samaṃ kartumicchantīti| ekaprakārabhūyiṣṭhādyupayogenādhīyamānavaiṣamyaṃ śarīraṃ samaṃ samadhātuṃ kartumicchanti| etadudāharaṇaṃ yathā- madhuraprakārabhūyiṣṭhaṃ ya āhāraprakāramupayuṅkte tasya madhurasamānakaphādivṛddhimāśaṅkya kaphādikarmakṣayakarī yā vyāyāmādiceṣṭā tayā sāmyamādhīyate| kiṃvā, tadviparītakarī tathā samatvena ca ājñātā yā ceṣṭā sā tadviparītakarasamājñātā, tena kriyamāṇamatiyogādi niṣedhayati||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">deśakālātmaguṇaviparītānāṃ hi karmaṇāmāhāravikārāṇāṃ ca kriyopayogaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘krameṇopayogaḥ, samyak sarvābhiyogaḥ, anudīrṇānāṃ sandhāraṇaṃ’ iti pā.</note> samyak, sarvātiyogasandhāraṇam, asandhāraṇamudīrṇānāṃ ca gatimatāṃ, sāhasānāṃ ca varjanaṃ, svasthavṛttametāvaddhātūnāṃ sāmyānugrahārthamupadiśyate||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">samprati prastāvāgataṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘yogādiprastāvāgataṃ’ iti pā.</note> svasthavṛttaṃ samāsenāha- deśetyādi| deśādibhirguṇaśabdaḥ sambadhyate| ātmaśabdeneha śarīramucyate| deśaviparītaṃ karma yathā- marau svapnaḥ, kālaviparītaṃ karma yathā- vasante vyāyāmaḥ, ātmaviparītaṃ karma yathā- sthūlaśarīre vyāyāmajāgaraṇādi| evamāhāraprabhedāśca deśakālādiviparītā unneyāḥ| karmaṇāṃ kriyā, āhāravikārāṇāṃ copayoga iti yathāsaṅkhyaṃ yojanīyam| samyagiti kriyayā upayogena ca samaṃ jñeyam| atikrānto yogamityatiyogo mithyātiyogāyogarūpo jñeyaḥ; tena, sarveṣāṃ kālabuddhīndriyārthamithyāyogādīnāṃ varjanaṃ sarvātiyogasandhāraṇam| kālamithyāyogādestu duṣpariharasya pratikriyaiva varjanam| gatimatāmiti purīṣādīnāṃ bahirgamanaśīlānām| sāhasānām ayathābalamārambhādīnām||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">dhātavaḥ punaḥ śārīrāḥ samānaguṇaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhairvā'pyāhāravikārairabhyasyamānairvṛddhiṃ prāpnuvanti, hrāsaṃ tu viparītaguṇairviparītaguṇabhūyiṣṭhairvā'pyāhārairabhyasyamānaiḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">atha rasādidhātūnāṃ vṛddhihrāsāvuktau yādṛśābhyāmāhārābhyāṃ kriyete taddarśayitumāha- dhātava ityādi| śārīrā iti padenādhyātmikān buddhyādīn vyavacchinatti, yato na buddhyādayaḥ samānaguṇādvardhante, asamānaguṇādvā hrasanti| samānā eva paraṃ guṇā yasya tatsamānaguṇaṃ, yathā- māṃsaṃ māṃsasya; samānaguṇabhūyiṣṭhaṃ yadalpasamānaguṇaṃ, yathā- śukrasya kṣīraṃ; kṣīrasyātidravatvācchuke'lpasamānaguṇam| abhyasyamānairityanena sakṛdupayogād vṛddhiṃ hrāsaṃ ca niṣedhayati| viparītā eva paraṃ guṇā yasya tadviparītaguṇam| alpasamānaguṇaṃ tu viparītaguṇabhūyiṣṭham||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tatreme śarīradhātuguṇāḥ saṅkhyāsāmarthyakarāḥ; tadyathā- gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramṛdukaṭhinaviśadapicchilaślakṣṇakharasūkṣmasthūlasāndradravāḥ| teṣu ye guravaste gurubhirāhāravikāraguṇairabhyasyamānairāpyāyyante, laghavaśca hrasanti; laghavastu laghubhirāpyāyyante, guravaśca hrasanti| evameva sarvadhātuguṇānāṃ sāmānyayogādvṛddhiḥ, viparyayāddhrāsaḥ| tasmānmāṃsamāpyāyyate māṃsena bhūyastaramanyebhyaḥ śarīradhātubhyaḥ, tathā lohitaṃ lohitena, medo medasā, vasā vasayā, asthi taruṇāsthnā, majjā majjñā, śukraṃ śukreṇa, garbhastvāmagarbheṇa||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">atha ke te śarīradhātuguṇā ye bheṣajaguṇaiḥ samānā asamānā vā ucyanta ityāha- tatretyādi| śarīradhātuguṇā iti viśeṣaṇenāprastutatvenānabhidheyānātmaguṇān buddhyādīn nirasyati| parādayastu yadyapi śarīradhātuguṇā bhavanti, tathā'pi te vṛddhiṃ hrāsaṃ ca pratyanatiprayojanatvādihānuktāḥ| rasastu pradhānatvena prakaraṇāntarokta eveti nehoktaḥ| sparśastu śītoṣṇasaṅgṛhīta eva| śabdarūpagandhāstu parādivad vṛddhau hrāse ca nātiprayojanā iti noktāḥ| saṅkhyā jñānaṃ gaṇanā vā, tatra sāmarthyaṃ kurvantīti saṅkhyāsāmarthyakarāḥ <note place="foot" type="variant" n="9">“saṅkhyā samānatadviparītatvena saṅkhyānaṃ, vṛddhihrāsahetutvena sāmānyaviparyayoriha prakṛtatvāt| tatra sāmarthyaṃ kurvantīti saṅkhyāsāmarthya karāḥ” iti yogīndranāthasenaḥ</note>| ete hi gurvādayo jñātā viṃśatirgurvādayo bhavantīti yajjñānaṃ, saṅkhyāsāmarthyarūpaṃ tat kurvanti| parasparaviparyayātmakān dvandvān daśaguṇān darśayitvā teṣāṃ ca dravyasambaddhānāṃ śṛṅgagrāhikayā karmāha- teṣvityādi| laghavaśca hrasantīti cchedaḥ| śeṣaśītādiguṇānāṃ vṛddhimatideśenāha- evamityādi| sāmānyayogāditi samānaikarūpārthayogāt <note place="foot" type="variant" n="10">‘samānaikārthayogāt’ iti pā.</note>| tacca sāmānyaṃ sarvathā samānaguṇajātirūpaṃ bhavati; yathā- poṣyapoṣakayormāṃsayoḥ| kvacicca vijātīye'pi guṇā eva poṣyapoṣakavṛttayo bhavanti; yathā- kṣīraśukrayoḥ| tatrātyarthavṛddhikartṛtvena prathamaṃ jātirūpameva sāmānyaṃ sarvaguṇasāmānyayuktamudāharati <note place="foot" type="variant" n="11">‘sarvaguṇabhūyiṣṭhasāmānyayuktaṃ’ iti pā.</note> - tasmādityādi| bhūyastaramanyebhya ityanena māṃsena samānaguṇabhūyiṣṭhatayā raktādivṛddhirati kriyate, bhūyasī tu sarvathā sāmānyayogānmāṃsasya vṛddhiḥ kriyata iti darśayati| lohitaṃ lohitenetyevamādau ‘bhūyastaramanyebhyaḥ’ ityanuvartanīyam| garbhastvāmagarbheṇetyatra āmagarbheṇāṇḍādirūpeṇa samuditānāṃ māṃsādīnāṃ samyaganiṣpannānāṃ ca vṛddhirucyate||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yatra tvevaṃlakṣaṇena sāmānyena sāmānyavatāmāhāravikārāṇāmasānnidhyaṃ syāt, sannihitānāṃ vā'pyayuktatvānnopayogo ghṛṇitvādanyasmādvā kāraṇāt, sa ca dhāturabhivardhayitavyaḥ syāt, tasya ye samānaguṇāḥ syurāhāravikārā asevyāśca, tatra samānaguṇabhūyiṣṭhānāmanyaprakṛtīnāmapyāhāravikārāṇāmupayogaḥ syāt| tadyathā- śukrakṣaye kṣīrasarpiṣorupayogo madhurasnigdhaśītasamākhyātānāṃ cāpareṣāṃ dravyāṇāṃ, mūtrakṣaye punarikṣurasavāruṇīmaṇḍadravamadhurāmlalavaṇopakledināṃ, purīṣakṣaye kulmāṣamāṣakuṣkuṇḍājamadhyayavaśākadhānyāmlānāṃ, vātakṣaye kaṭukatiktakaṣāyarūkṣalaghuśītānāṃ, pittakṣaye'mlalavaṇakaṭukakṣāroṣṇatīkṣṇānāṃ, śleṣmakṣaye snigdhagurumadhurasāndrapicchilānāṃ dravyāṇām| karmāpi yadyasya dhātorvṛddhikaraṃ tattadāsevyam| evamanyeṣāmapi śarīradhātūnāṃ sāmānyaviparyayābhyāṃ vṛddhihrāsau yathākālaṃ kāryau| iti sarvadhātūnāmekaikaśo'tideśataśca vṛddhihrāsakarāṇi vyākhyātāni bhavanti||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">samprati samānaguṇabhūyiṣṭhena vijātīyena vṛddhimāha- yatretyādi| evaṃ lakṣaṇeneti tulyajātirūpeṇa| uktārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘anuktārthaṃ’ iti pā.</note> vivṛṇoti- ghṛṇitvādityādi| anyasmādvā kāraṇādityabhakṣyāmagarbhaśukrādibhakṣaṇajanyādharmotpatteḥ| tatretyanena asannihitān ghṛṇayā kāraṇāntareṇa ca sannihitānapyasevyān pratyavamṛśati| anyaprakṛtīnāmiti vijātīyānām| atrodāharaṇamāha- tadyathetyādi| śukre kṣīṇe yadi śukrāntaraṃ na prāpyate, prāptaṃ vā ghṛṇādivaśādanupayojyaṃ syāt, tadā samānaguṇabhūyiṣṭhānāṃ kṣīrādīnāmupayogaḥ kartavya ityarthaḥ| mūtrādāvapi ghṛṇādinā sajātīyaprayogāviṣaye samānaguṇabhūyiṣṭhaprayogamāha- mūtretyādi| kuṣkuṇḍaṃ palalādicchatrikā| ajamadhyaṃ chāgāntarādhiḥ| dravyāṇāmupayoga iti yojanā| āhāraṃ vṛddhikaramabhidhāya vihāramapi vṛddhikaramāha- karmetyādi| karmaśabdenehāsyācintādayo'pi gṛhyante| karma tu prāyaḥ prabhāvādeva vṛddhikaraṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘kāryakaraṃ’ iti pā.</note> bhavatīti kṛtvā'tra samānaguṇatāparigraho na kṛtaḥ| sākṣādanuktānāmapi dhātūnāmuktanyāyānusāreṇa vṛddhihrāsamabhidarśayati- evamityādi| yathākālamiti kriyākālānatipātena| uktaṃ prakaraṇamupasaṃharati- iti sarvetyādi| ekaikaśa ityanena māṃsamāpyāyyate māṃsenetyādinoktaṃ gṛhṇāti| atideśataścetyanena evamanyeṣāmapi dhātūnāmityādinoktaṃ gṛhṇāti||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kārtsnyena śarīravṛddhikarāstvime <note place="foot" type="variant" n="14">‘śarīrapuṣṭikarāstvime’ iti pā.</note> bhāvā bhavanti; tadyathā- kālayogaḥ, svabhāvasaṃsiddhiḥ, āhārasauṣṭhavam, avighātaśceti||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">vṛddhiprastāvāt sarvaśarīravṛddhikarānāha- kārtsnyenetyādi| kālayoga iti vṛddhikārakayauvanādikālayogaḥ| yauvanādau hi saptadaśavatsarādikālalakṣaṇe kālamahimraiva vṛddhirbhavati| svabhāvaśabdenādṛṣṭamucyate| tena svabhāvasaṃsiddhaśarīravṛddhiheturadṛṣṭam| āhārasauṣṭhavamiti āhārasampat| avighātaśceti śarīravṛddhivighātakarātivyavāyamanobhighātādivirahaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">balavṛddhikarāstvime bhāvā bhavanti| tadyathā- balavatpuruṣe deśe janma balavatpuruṣe kāle ca, sukhaśca kālayogaḥ, bījakṣetraguṇasampacca, āhārasampacca, śarīrasampacca, sātmyasampacca, sattvasampacca, svabhāvasaṃsiddhiśca, yauvanaṃ ca, karma ca, saṃharṣaśceti||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">vṛddhiprastāvācca balavṛddhikarān bhāvānāha- baletyādi| deśamahimnā balavantaḥ puruṣā yasmin deśe saindhavādau sa balavatpuruṣo deśaḥ, tatra jāto deśamahimnaiva balavān bhavati; yathā saindhavā balavantaḥ puruṣāḥ| pariṇāmasyāpi praśastasya hetutāmāha- balavatpuruṣe kāle ceti| kālo hemantaśiśirādirūpaḥ| hemante śiśire vā kāle jāyamānasya sa kālo balaṃ janayati| sukhaśca kālayoga iti sādhāraṇakālayogaḥ| bījasya śukrarūpasya, tathā kṣetrasyārtavagarbhāśayarūpasya, guṇānāṃ praśastadharmāṇāṃ sampat bījakṣetraguṇasampat| atra bījakṣetrayornirdoṣatā'pi sampat syāt, tena nirdoṣatātiriktasāratvādibījakṣetraguṇaprāptyarthaṃ guṇagrahaṇaṃ jñeyam| sattvasampacceti sattvasampadā'pi śarīre balaṃ bhavatīti jñeyam| vacanaṃ hi- “śarīraṃ hyapi sattvamanuvidhīyate” (śā.a.4) iti| svabhāvasaṃsiddhiḥ balajanakakarmasaṃsiddhiḥ| karma vyāyāmādi karmetyarthaḥ; vyāyāmādikarmābhyāsāddhi balaṃ bhavati||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">āhārapariṇāmakarāstvime bhāvā bhavanti| tadyathā- ūṣmā, vāyuḥ, kledaḥ, snehaḥ, kālaḥ, samayogaśceti <note place="foot" type="variant" n="15">‘saṃyogaśca’ iti pā.</note>||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">praśastaguṇābhidhānaprastāvādāhārapariṇāmasyāpi praśastasya hetutāmāha- āhāretyādi| kāla iti pākakālo niśāvasānādirūpaḥ| samayoga iti āhārasya prakṛtyādyaṣṭāhāravidhiviśeṣāyatanasamyagyogaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tatra tu khalveṣāmūṣmādīnāmāhārapariṇāmakarāṇāṃ bhāvānāmime karmaviśeṣā bhavanti| tadyathā- ūṣmā pacati, vāyurapakarṣati, kledaḥ śaithilyamāpādayati, sneho mārdavaṃ janayati, kālaḥ paryāptimabhinirvartayati, samayogastveṣāṃ pariṇāmadhātusāmyakaraḥ sampadyate||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">atra cāhārapariṇāmakareṣu ūṣmaiva sākṣāt pāke vyāpriyate, vāyvādayastu tasya pacato vyāpāraviśeṣeṇa sahāyatāṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘vyāpāraviśeṣaṇamupayāntītyāha’ iti pā.</note> yāntīti darśayannāha- tatretyādi| vāyurapakarṣatīti ūṣmasthānād vidūrasthitamannamūṣmasamīpaṃ nayati| yaduktam- “annamādānakarmā tu prāṇaḥ koṣṭhaṃ prakarṣati” (ci. 15) iti| vāyurapakarṣatītyupalakṣaṇaṃ, tena agnyuttejanamapi samānākhyasya vāyorboddhavyam| uktaṃ hi- “samānenāvadhūto'griḥ ... pacati” (ci. 15) iti| paryāptimiti pākaniṣpattiṃ; satyapyūṣmādivyāpāre kālavaśādeva pāko <note place="foot" type="variant" n="17">‘satyapyūpmavyāpāre kālavaśādeva samyakpariṇāmo bhavati’ iti pā.</note> bhavati, noṣmādivyāpāramātrāditi <note place="foot" type="variant" n="18">‘noṣmavyāpāramātrāt’ iti pā.</note> bhāvaḥ| samayogastveṣāmiti eṣāmāhāradravyāṇāṃ prakṛtyādīnāṃ yaḥ samayogaḥ, sa pariṇāmakaro dhātusāmyakaraśca bhavati; yadā hi prakṛtyādiviruddha āhāro bhavati, tadā prakṛtyādidoṣādeva na samyakpariṇāmo bhavati| etadūṣmādivyāpārapratipādakaṃ granthāntaraṃ yathā- “annamādānakarmā tu prāṇaḥ koṣṭhaṃ prakarṣati| taddravairbhinnasaṅghātaṃ snehena mṛdutāṃ gatam| samānenāvadhūto'gnirudaryaḥ pavanena tu| kāle pakvaṃ samaṃ samyak pacatyāyurvivṛddhaye” (ci.a.15) iti||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pariṇamatastvāhārasya <note place="foot" type="variant" n="19">‘pariṇāmataḥ’ iti pā.</note> guṇāḥ śarīraguṇabhāvamāpadyante yathāsvamaviruddhāḥ; viruddhāśca vihanyurvihatāśca virodhibhiḥ śarīram||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">atha kayā paripāṭhyā pariṇāmamāpadyamāna āhāro dhātusāmyakaro bhavatītyāha- pariṇamata ityādi| pariṇamata iti vartamānanirdeśena yo yathā yathā āhārāṃśaḥ pariṇamate sa tathā tathā śarīraguṇarūpatāṃ yāti, na kṛtsnāhārapariṇāmamapekṣata iti darśayati| yathāsvamaviruddhā iti ye āhāraguṇā yasmin śarīraguṇe'viruddhāsta eva tadrūpatāṃ yānti| yathā- āhārasya kaṭhino bhāgo māṃsāsthyādikaṭhinabhāgapoṣako bhavati, dravāṃśastu śoṇitādirūpo bhavatītyādi| viruddhāśca vihanyuriti śarīraguṇaviruddhāstu āhāraguṇā vihanyuḥ hrāsayeyurityarthaḥ| atha te śarīraguṇā āhāraguṇavihatāḥ santaḥ kiṃ kurvantītyāha- vihatā ityādi| vihatāstu virodhibhiḥ śarīraṃ vihanyuriti yojanā; virodhibhiriti viparītairāhāraguṇaiḥ, vihatā iti kṣayaṃ nītāḥ| kiṃvā virodhibhiriti yathā dugdhamatsyādiviruddhāharairvihatāḥ śarīraguṇāḥ śarīraṃ hanyuḥ; cakārād viruddhaguṇaiśca kṣayaṃ nītāḥ śarīraṃ hanyuriti darśayati||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">śarīraguṇāḥ <note place="foot" type="variant" n="20">‘śarīradhātava’ iti pā.</note> punardvividhāḥ saṅgraheṇa- malabhūtāḥ, prasādabhūtāśca| tatra malabhūtāste ye śarīrasyābādhakarāḥ syuḥ| tadyathā- śarīracchidreṣūpadehāḥ pṛthagjanmāno bahirmukhāḥ, paripakvāśca dhātavaḥ, prakupitāśca vātapittaśleṣmāṇaḥ, ye cānye'pi keciccharīre tiṣṭhanto bhāvāḥ śarīrasyopaghātāyopapadyante, sarvāṃstānmale <note place="foot" type="variant" n="21">‘malākhyān’ iti pā.</note> sañcakṣmahe; itarāṃstu prasāde <note place="foot" type="variant" n="22">‘prasādākhyān’ iti pā.</note>, gurvādīṃśca dravāntān guṇabhedena, rasādīṃśca śukrāntān dravyabhedena||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">atha katiprakārāste śarīraguṇā ityāha- śarīretyādi| saṅgraheṇa saṅkṣepeṇa; tena vistareṇa dhātūpadhātvādivibhāgena bahavaśca bhavanti| bhūtaśabdaḥ svarūpe| ābādhakarā iti pīḍākarā ityarthaḥ| pṛthagjanmāna iti picolikāsiṅghāṇakādibhedena nānārūpāḥ| bahirmukhā ityanena ya eva cchidramalāḥ prabhūtatayā <note place="foot" type="variant" n="23">‘pravardhamānāḥ’ iti pā.</note> bahirniḥsaraṇābhimukhaḥ, ta eva pīḍākartṛtvena malākhyāḥ; ye tu srota-upalepamātrakārakāste guṇakartṛtayā na malākhyāḥ| paripakvāśca dhātava iti pākāt pūyatāṃ gatāśca śoṇitādayo'pi malākhyāḥ; kiṃvā ‘aparipakvā’ iti pāṭhaḥ, tadā sāmā dhātavo malākhyā iti jñeyam| kupitāśceti padena vātādayaḥ sāmānyena kṣīṇā vṛddhā vā gṛhyante; vikṛtimātraṃ hi vātādīnāṃ kopaḥ| ye cānye'pītyādinā vimārgagatān pīḍākārakāñ <note place="foot" type="variant" n="24">‘pīḍākārakān’ iti hastalikhitapustake nopalabhyate</note> śarīradhātūn tathā'jīrṇādīn grāhayanti| mala iti ekavacanaṃ jātau| itarāniti avikārakarān sva(sa)mānasthitapurīṣavātādīn; purīṣavātādayo'pi śarīrāvaṣṭambhakāḥ prasādā eva, guṇakartṛtvāt| malaprasādabhedena śarīragatabhāvānabhidhāya punardravyaguṇabhedānāha- gurvādīṃścetyādi| gurvādayo dravāntāḥ paścāduktā eva| atra ca ye malā upadhātavaśca noktāste gurvādiguṇādhāratvena grāhyāḥ; kiṃvā, itarāṃstu nirābādhān malādīn prasāde sañcakṣmahe, tathā gurvādīṃśca (tathā rasādīṃśca <note place="foot" type="variant" n="25">‘tathā rasādīṃśca’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> ) nirvikārān dravyaguṇarūpān prasāde sañcakṣmahe iti vyākhyeyam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">teṣāṃ sarveṣāmeva vātapittaśleṣmāṇo duṣṭā dūṣayitāro bhavanti, doṣasvabhāvāt| vātādīnāṃ punardhātvantare kālāntare praduṣṭānāṃ vividhāśitapītīye'dhyāye vijñānānyuktāni| etāvatyeva duṣṭadoṣagatiryāvat saṃsparśanāccharīradhātūnām| prakṛtibhūtānāṃ tu khalu vātādīnāṃ phalamārogyam| tasmādeṣāṃ prakṛtibhāve prayatitavyaṃ buddhimadbhiriti||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">atha yadetat purīṣādīnāṃ malatvaṃ taddūṣaṇādbhavati, tena <note place="foot" type="variant" n="26">‘tat’ iti pā.</note> teṣāṃ dūṣakahetumāha- teṣāmityādi| teṣāmiti purīṣādīnāṃ rasādīnāṃ ca| duṣṭā iti svahetūpacitāḥ, kṣīṇāstu nānyaduṣṭiṃ doṣāḥ kurvantīti pratipāditameva| atha dhātvantarāśrayiṇāṃ vātādīnāṃ duṣṭānāṃ kiṃ lakṣaṇaṃ, yena te jñātavyā ityāha- vātādīnāmityādi| vijñānānīti lakṣaṇāni; rasādyāśrayaduṣṭavātādilakṣaṇaṃ tāvaddhividhāśitapītīye proktam| “keśamūtranakhādyāśrayaduṣṭadoṣalakṣaṇaṃ tu yada(tta)tra noktaṃ tat kathaṃ jñeyamityāha- etāvatyevetyādi| keśādau duṣṭānāmapi vātādīnāṃ gatirnāstīti vākyārthaḥ| yāvat saṃsparśanāditi sparśanendriyaṃ vyāpya, tena śarīradhātūnāṃ dūṣaṇe sparśanendriyaparyantameva duṣṭadoṣagatirbhavati; tena na keśādiṣu duṣṭadoṣagatiḥ| yattu palitādikeśe mṛtanakhe vā puṣpaṃ tat sparśavaccharīrasaṃsthitenaiva doṣeṇa kṛtaṃ, na punarbhṛtanakhe keśeṣvapi svamārgacārī doṣaḥ pracarati” iti bruvate| vayaṃ tu brūmaḥ- vividhāśitapītīyoktaduṣṭyā sarvaduṣṭyupasaṅgraho bhavatīti darśayannāha- etāvatyevetyādi| yāvat saṃsparśanāditi sparśasambandhāt; tena, śarīradhātūnāṃ yāvat sparśanādduṣṭadoṣagatirbhavati, sā ca sarvā vividhāśitapītīyoktaiva, na tato'dhikā duṣṭirdehasyāsti| tatra hi “malānāśritya duṣṭāstu bhedaśoṣapradūṣaṇam” (sū.a.28) iti granthena kṛtsnamalagrahaṇāt keśanakhau malau gṛhītāveva| etena tu nakhāgrakeśāgrasphuṭanādimṛtanakhāgrakeśāgragatena doṣeṇaiva kṛtaṃ bhavati| atha duṣṭā vātādayo duṣṭilakṣaṇāni kurvanti, prakṛtisthāstu kiṃ kurvantītyāha- prakṛtibhūtānāmityādi||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">bhavati cātra- śarīraṃ sarvathā sarvaṃ sarvadā veda yo bhiṣak| āyurvedaṃ sa kārtsnyena veda lokasukhapradam||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">sampratyuktaprakaraṇajanyaśarīrajñānasya phalamāha- śarīramityādi||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">evaṃvādinaṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘tamevamuktavantaṃ’ iti pā.</note> bhagavantamātreyamagniveśa uvāca śrutametadyaduktaṃ bhagavatā śarīrādhikāre vacaḥ| kinnu khalu garbhasyāṅgaṃ pūrvamabhinirvartate kukṣau, kuto mukhaḥ kathaṃ cāntargatastiṣṭhati, kimāhāraśca vartayati, kathambhūtaśca niṣkrāmati, kaiścāyamāhāropacārairjātaḥ sadyo hanyate, kairavyādhirabhivardhate, kiñcāsya devādiprakopanimittā vikārāḥ sambhavanti āhosvinna, kiñcāsya kālākālamṛtyvorbhāvābhāvayorbhagavānadhyavasyati, kiñcāsya paramāyuḥ, kāni cāsya paramāyuṣo nimittānīti||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">śarīravicāyakaṃ <note place="foot" type="variant" n="28">‘śarīravicārakaṃ’ iti pā.</note> prakaraṇaṃ samāpya garbhaśarīravicāyakaṃ prakaraṇamārabhate- evaṃvādinamityādi| kukṣāvityantenaikaḥ praśnaḥ, kutomukhaḥ kathaṃ cāntargatastiṣṭhatīti dvitīyaḥ, niṣkrāmatītyantena tṛtīyaḥ, kaiścāyamāhāropacārairjātaḥ sadyo hanyata iti caturthaḥ, kairavyādhirabhivardhata iti pañcamaḥ, āhosvinnetyantaḥ ṣaṣṭhaḥ| śeṣaṃ praśnatrayaṃ pūrvapraśnadvayasya <note place="foot" type="variant" n="29">‘pūrvaṃ ca praśnadvayaṃ’ iti pā.</note> vyavacchedakameva, evaṃ nava praśnāḥ| adhyavasyatīti niścinoti||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tamevamuktavantamagniveśaṃ bhagavān punarvasurātreya uvāca- pūrvamuktametadgarbhāvakrāntau yathā'yamabhinirvartate kukṣau, yaccāsya yadā santiṣṭhate'ṅgajātam| viprativādāstvatra bahuvidhāḥ sūtrakṛtāmṛṣīṇāṃ santi sarveṣāṃ; tānapi nibodhocyamānān- śiraḥ pūrvamabhinirvartate kukṣāviti kumāraśirā bharadvājaḥ paśyati, sarvendriyāṇāṃ tadadhiṣṭhānamiti kṛtvā; hṛdayamiti kāṅkāyano bāhlīkabhiṣak, cetanādhiṣṭhānatvāt; nābhiriti bhadrakāpyaḥ, āhārāgama iti kṛtvā; pakvāśayagudamiti bhadraśaunakaḥ, mārutādhiṣṭhānatvāt; hastapādamiti baḍiśaḥ, tatkaraṇatvāt puruṣasya; indriyāṇīti janako vaidehaḥ, tānyasya buddhyadhiṣṭhānānīti kṛtvā; parokṣatvādacintyamiti mārīciḥ kaśyapaḥ; sarvāṅgābhinirvṛttiryugapaditi dhanvantariḥ; tadupapannaṃ, sarvāṅgānāṃ tulyakālābhinirvṛttatvāddhṛdayaprabhṛtīnām| sarvāṅgānāṃ hyasya hṛdayaṃ mūlamadhiṣṭhānaṃ ca keṣāñcidbhāvānām, naca tasmāt pūrvābhinirvṛttireṣāṃ; tasmāddhṛdayaprabhṛtīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="30">‘hṛdayapūrvāṇāṃ’ iti pā.</note> sarvāṅgānāṃ tulyakālābhinirvṛttiḥ, sarve bhāvā hyanyonyapratibaddhāḥ; tasmādyathābhūtadarśanaṃ sādhu||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">yathākramamuttarāṇyāha- pūrvamityādi|- pūrvamuktamiti yaccāsya yadā santiṣṭhate'ṅgajātaṃ tadapi garbhāvakrāntau “evamasya yugapadindriyāṇyaṅgāvayavāśca yaugapadyenābhinirvartante'nyatra tebhyo bhāvebhyo ye'sya jātasyottarakālaṃ jāyante” (śā. 4) ityādinā granthenoktam| yadyapi ‘kathamabhinirvartate kukṣau’ iti neha pṛṣṭaṃ, tathā'pyabhinirvṛttikramopadarśanena ‘kinnu khalu garbhasyāṅgaṃ pūrvamabhinirvartate’ iti praśnasya yathoktotpādakramopadarśanāduttaratvaṃ bhavatīti mattvoktaṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘manvānena’ iti pā.</note> - uktametadgarbhāvakrāntau yathā'yamabhinirvartate kukṣāviti| uktāmapi yugapadaṅgābhinirvṛttiṃ matāntaroddhāreṇa sthirīkartumāha- viprativādāstvatretyādi| pakvāśayaśca gudaṃ ceti pakvāśayagudaṃ; kiṃvā pakvāśayasamīpasthaṃ gudaṃ pakvāśayagudam <note place="foot" type="variant" n="32">‘pakvagudaṃ’ iti pā.</note>, uttaragudamityarthaḥ| indriyāṇīti indriyādhiṣṭhānāni nayanagolakādīni| tadupapannamiti dhanvantarivacanamupapannam; atra hetumāha- sarvāṅgānāmityādinā hṛdayaprabhṛtīnāmityantena| atra ca pratijñāhetvorekatvaṃ nāśaṅkanīyaṃ; dhanvantarivacanamupapannamiti pratijñā, tadabhihitārthasya yugapadaṅgābhinirvṛttirūpasya siddhatvāditi hetvarthaḥ pratijñārthāddhinna eva| ye tu ‘tulyakālābhivṛddhatvāt <note place="foot" type="variant" n="33">‘tulyakālābhinirvṛttatvāt’ iti pā.</note> ’ iti paṭhanti, teṣāṃ hetvartho vyakta eva| yena, uttarakālamapi sarvāṅgānāṃ yugapadvṛddhidarśanaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘yugapadvṝddhidarśanāt’ iti pā.</note>; samānakālavardhamānānāṃ phalānāmiva samānakālameva janmānumīyate, asamānakālajātānāṃ hi na samānakālā samā vṛddhirbhavati| pūrvarṣīṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘pūrvapakṣiṇāṃ’ iti pā.</note> matāni hṛdayapūrvābhinirvṛttidūṣaṇenaiva samānanyāyāddūṣayannāha- sarvāṅgānāṃ hyasyetyādi| mūlamiva mūlaṃ, tadupaghātena sarvāṅgopaghātāt| adhiṣṭhānamiti āśrayaḥ| tatraujaḥprabhṛtīnāmadhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ bhavati; na ca tasmāt pūrvābhinirvṛttiriti na ca tathāvidhamūlatvānnāpyadhiṣṭhānatvācca pūrvābhinirvṛttirbhavati| yadi hi mūlaṃ kāraṇamiti mataṃ syāt, tadā kāryebhyo'ṅgebhyaḥ prāk hṛdayaṃ syādapi; na cehāṅgānāṃ hṛdayaṃ kāraṇaṃ kintu pradhānaṃ, prādhānyaṃ ca tadupaghātena sarvopaghātāditi| yaścāpyāśrayāśrayibhāvaḥ, sa cāpi sahotpannatvādeva hṛdayamāśrayi tadāśritaujaḥprabhṛtīnāṃ bhavatīti bhāvaḥ| tadevaṃ ceddhṛdasya pradhānasyāpi pūrvotpādo nāsti, tadā śiraḥprabhṛtīnāmapi pūrvotpādo nāstyeveti kṛtvopasaṃharannāha- tasmādityādi| yugapadabhinirvṛttau hetvantaramāha- sarvabhāvā hītyādi| bhāvā iti śārīrā bhāvāḥ| anyonyapratibaddhā iti yasmāt sarvabhāvāḥ parasparapratibaddhā eva sirāsnāyvādibhirjāyante, tena samānanibandhanatvād yugapadeva bhavanti| yathābhūtadarśanamiti yathārthadarśanaṃ, tacca dhanvantarimatameva||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">garbhastu khalu mātuḥ pṛṣṭhābhimukha ūrdhvaśirāḥ saṅkucyāṅgānyāste'ntaḥkukṣau <note place="foot" type="variant" n="36">‘saṅkucyāṅgānyāste jarāyuvṛtaḥ kukṣau’ iti pā.</note>||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">garbhastvityādi dvitīyapraśnasyottaram||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vyapagatapipāsābubhukṣastu khalu garbhaḥ paratantravṛttirmātaramāśritya vartayatyupasnehopasvedābhyāṃ garbhāśaye sadasadbhūtāṅgāvayavaḥ, tadanantaraṃ hyasya kaścillomakūpāyanairupasnehaḥ kaścinnābhināḍyayanaiḥ| nābhyāṃ hyasya nāḍī prasaktā, nāḍyāṃ cāparā, aparā cāsya mātuḥ prasaktā hṛdaye, mātṛhṛdayaṃ hyasya tāmaparāmabhisamplavate sirābhiḥ syandamānābhiḥ <note place="foot" type="variant" n="37">‘saṃspandamānābhiḥ’ iti pā.</note>; sa tasya raso balavarṇakaraḥ sampadyate, sa ca sarvarasavānāhāraḥ| striyā hyāpannagarbhāyāstridhā rasaḥ pratipadyate- svaśarīrapuṣṭaye, stanyāya, garbhavṛddhaye ca| sa tenāhāreṇopaṣṭabdhaḥ (paratantravṛttirmātaramāśritya) vartayatyantargataḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">vyapagata ityādi ‘kimāhāraśca vartayati’ iti praśnasyottaram| paratantravṛttiriti mātrādhīnavṛttiḥ| etadeva vivṛṇoti- mātaramityādi| upasnehaḥ nisyandaḥ| sadasadbhūtāṅgāvayava iti cchedaḥ| tadanantaramiti aṅgapratyaṅgavyaktau satyām| nābhisaṃsaktā nāḍī nābhināḍī| ayanairiti mārgaiḥ| aparā garbhasya nābhināḍīpratibaddhā ‘amarā’ iti loke khyātā| abhisamplavate iti vyāpnoti| etaccāparādijanma garbhādṛṣṭavaśādbhavati||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">sa copasthitakāle janmani prasūtimārutayogāt parivṛttyāvākśirā <note place="foot" type="variant" n="38">‘parivṛtyārvākśirā’ iti pā.</note> niṣkrāmatyapatyapathena, eṣā prakṛtiḥ, vikṛtiḥ punarato'nyathā| paraṃ tvataḥ <note place="foot" type="variant" n="39">‘paraṃ tataḥ’ iti pā.</note> svatantravṛttirbhavati||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24">kathambhūtaḥ sa niṣkrāmatītyasyottaraṃ- sa copasthitakāla ityādi|- upasthitakāla iti pratyāsannakāle| vikṛtiḥ punarato'nyathetyanena vikṛtyācaraṇenāpi nirgamo bhavatīti darśayati| svatantravṛttirbhavatīti svayaṅkṛtena stanyapānādinā vartate, na garbhastha iva māturevāhāreṇa paraṃ vartata ityarthaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tasyāhāropacārau jātisūtrīyopadiṣṭāvavikārakarau cābhivṛddhikarau bhavataḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tābhyāmeva ca viṣamasevitābhyāṃ jātaḥ sadya upahanyate tarurivāciravyaparopito vātātapābhyāmapratiṣṭhitamūlaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-26">kaiścāyamityādipraśnasyottaraṃ- tasyetyādi| jātisūtrīyopadiṣṭāviti anāgatāvekṣaṇenānāgate bhūtavatprayogādboddhavyam| aciravyaparopitaḥ <note place="foot" type="variant" n="40">‘pratiropitaḥ utkhātāropitaḥ’ iti pā.</note> adīrghakālāropitaḥ||25-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">āptopadeśādadbhutarūpadarśanāt samutthānaliṅgacikitsitaviśeṣāccādoṣaprakopānurūpā devādiprakopanimittā vikārāḥ samupalabhyante||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">kiñcāsyetyādipraśnasyottaram- āptopadeśādityādi| āptopadeśo'tra kumāratantropadeśo brahmādipraṇītaḥ| tatra hi kumārāṇāṃ devādinimittavikārāḥ pratipādyante; devādigrahaṇena ca tadanucarā api gṛhyante| skandagrahādayaḥ suśrutoktā devādayaścāṣṭau| yaduktaṃ- “devāstathā śatrugaṇāśca teṣāṃ gandharvayakṣāḥ pitaro bhujaṅgāḥ| tathaiva rakṣāṃsi piśācajātireṣo'ṣṭako devagaṇo grahākhyaḥ” (sū.u.a.60) iti| anumānamapyatrāha- adbhutetyādi| na yadbhavati tadadbhutam, āścaryamiti yāvat; taccāmānuṣabalajñānaśobhādi jñeyaṃ; etaddhi doṣājanyatvād devādikāraṇaṃ gamayati| samutthānādiviśeṣa āgantūnāmāgantuvikāreṣu sphuṭa eva| adoṣaprakopānurūpā iti doṣaprakopajanyarogavidharmāṇaḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">kālākālamṛtyvostu khalu bhāvābhāvayoridamadhyavasitaṃ naḥ- “yaḥ kaścin mriyate sa kāla eva mriyate, na hi kālacchidramasti” ityeke bhāṣante| taccāsamyak| na hyacchidratā sacchidratā vā kālasyopapadyate, kālasvalakṣaṇasvabhāvāt| tatrāhurapare- yo yadā mriyate sa tasya niyato mṛtyukālaḥ; sa sarvabhūtānāṃ satyaḥ, samakriyatvāditi| etadapi cānyathā'rthagrahaṇam| na hi kaścinna mriyata iti samakriyaḥ| kālo hyāyuṣaḥ pramāṇamadhikṛtyocyate| yasya ceṣṭaṃ yo yadā mriyate sa tasya mṛtyukāla iti, tasya sarve bhāvā yathāsvaṃ niyatakālā bhaviṣyanti; tacca nopapadyate, pratyakṣaṃ hyakālāhāravacanakarmaṇāṃ phalamaniṣṭaṃ, viparyaye ceṣṭaṃ; pratyakṣataścopalabhyate khalu kālākālavyaktistāsu tāsvavasthāsu taṃ tamarthamabhisamīkṣya, tadyathā- kālo'yamasya vyādherāhārasyauṣadhasya pratikarmaṇo visargasya, akālo veti| loke'pyetadbhavati- kāle devo varṣatyakāle devo varṣati, kāle śītamakāle śītaṃ, kāle tapatyakāle tapati, kāle puṣpaphalamakāle ca puṣpaphalamiti| tasmādubhayamasti- kāle mṛtyurakāle ca; naikāntikamatra| yadi hyakāle mṛtyurna syānniyatakālapramāṇamāyuḥ sarvaṃ syāt; evaṃ gate hitāhitajñānamakāraṇaṃ syāt, pratyakṣānumānopadeśāścāpramāṇāni syurye pramāṇabhūtāḥ sarvatantreṣu, yairāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi copalabhyante| vāgvastumātrametadvādamṛṣayo manyante- nākāle mṛtyurastīti||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28">kālākāletyādau idamadhyavasitamityanena prakaraṇavyavasthāpanīyo'yamarthaḥ ‘tasmādubhayamasti kāle mṛtyurakāle ca’ iti granthavakṣyamāṇaṃ pratyavamṛśati| ekīyamatamāha- yaḥ kaścidityādi| na hi kālacchidramastīti kālarahitaḥ kaścidavakāśo'sti, yaṃ kālaśūnyamavakāśamāsādyākālamṛtyuḥ syāditi bhāvaḥ| etaddūṣayati- taccetyādinā| sāntaraṃ yadavayavi dravyaṃ tat sacchidramityucyate, yacca nirantaraṃ tadacchidram| tena kālasya niravayavasya sacchidratā'cchidratā vā na sambhavati; tena yaducyate- ‘kālasyācchidratvānna kālamṛtyurasti’ iti, tadayuktamiti bhāvaḥ| yattvakālamṛtyuvyāpakatvena <note place="foot" type="variant" n="41">‘yatra sakalamṛtyuvyāpakatvena kālasyopacaritamacchidratvaṃ’ iti pā.</note> kālasyopacaritacchidratvaṃ taduttaravakṣyamāṇaikīyamatadūṣaṇenaiva dūṣitam <note place="foot" type="variant" n="42">‘taduttaragranthavakṣyamāṇaikīyamatadūṣaṇenaiva dūṣitam’ iti pā.</note>| kālasvalakṣaṇasvabhāvāditi kālasvalakṣaṇe sacchidratāyā <note place="foot" type="variant" n="43">‘tacchidratāyāstadacchidratāyāścābhāvādityarthaḥ’ iti pā.</note> acchidratāyāścābhāvādityarthaḥ| ekīyamatāntaramāha- tatrāhurityādi| yo yadā mriyate sa eva tasya niyato mṛtyukāla iti kathaṃ jñāyate ityāha- sa sarvabhūtānāṃ satyaḥ samakriyatvāditiḥ, yasmāt kālaḥ sarvabhūtānāmaviśeṣeṇa mārakatayā samakriyaḥ, na rāgāt kiñcidbhūtaṃ na mārayati, na dveṣādvā kiñciddhanti, kintu sarvāṇyeva nihanti, tena sarvabhūtānāmayaṃ satyo rāgadveṣaśūnya <note place="foot" type="variant" n="44">‘rāgadveṣaśūnyatayā’ iti pā.</note> ityarthaḥ| tataśca rāgadveṣaśūnyatayā ucitakāle eva paraṃ mārayati, nānucita iti bhāvaḥ| dūṣayati- etadapītyādinā| na hi kaścinna mriyata iti kṛtvā samakriyaḥ kālo bhavatyeva| yattu <note place="foot" type="variant" n="45">‘na tu’ iti pā.</note> śatavarṣādilakṣaṇamāyuḥpramāṇamadhikṛtya bhavatā samakriyaḥ kālo'bhidhīyate; yadi śatavarṣādyāyuḥpramāṇe'pi samakriyaḥ syāt, tadā na śatavarṣādarvāgūrdhvaṃ vā kaścinmriyeta, dṛśyate caitat; tasmādevambhūtasamakriyatve kālasya ucitaśatavarṣādyāyuḥprāpterarvāṅbharaṇamakālamṛtyuśabdābhidheyamihāyurvede tannirastaṃ bhavatīti bhāvaḥ| akālamṛtyupratiṣedhe dūṣaṇāntaramāha- yasyetyādi| sarvabhāvā iti mṛtyuvyatiriktā apyāhāravacanādayaḥ| pratyakṣamiti suvyaktapramāṇe netyarthaḥ| kālākālavyaktistāsu tāsvavasthāsviti tāstā avasthāḥ śarīrādestaṃ taṃ vyādhyāhārādikamarthaṃ buddhisthīkṛtya kālākālaśabdenocyanta ityarthaḥ| tatra tṛtīyadinajvarayuktāyāṃ tṛtīyajvariṇo'vasthāyāṃ tṛtīyajvaraṃ prati kālo'yamasyeti vyapadiśyate, viparyaye cākāla iti vyapadeśaḥ; tathā glānyādiyuktāyāṃ śarīrāvasthāyāmāhārarūpamarthamuddiśya kālo'yamāhārasyeti jñānaṃ bhavati, viparyaye cākālo'yamityudāharaṇamunneyam| visargasyeti vyādhimokṣasya| iha prakaraṇe kālaśabdenocitaḥ kālo'bhidhīyate, akālaśabdenānucitaḥ kālaḥ; na tu kālavirahaḥ| siddhāntamupasaṃharati- tasmādityādi| naikāntikamiti kālamṛtyureva paraṃ bhavati, kiṃvā akālamṛtyureva paraṃ bhavatītyaikāntikapakṣo nāsti| akālamṛtyorabhāvapakṣe dūṣaṇāntaramāha- yadi hītyādi| hitāhitajñānamakālamṛtyupratiṣedhāryaṃ vidhīyate, sa eva cedakālamṛtyurnāsti tadā hitāhitajñānaṃ niṣprayojanaṃ syādityarthaḥ| pratyakṣānumānopadeśāścāpramāṇāni syuriti āyurvedasambaddhā pratyakṣādaya āyuṣyānāyuṣyopadarśakā <note place="foot" type="variant" n="46">āyurvedārthadarśakāḥ’ iti pā.</note> āyuṣyānāyuṣyārthābhāvādapramāṇabhūtāḥ syuriti bhāvaḥ| dūṣitaṃ pakṣaṃ niḥsāratayā darśayannāha- vāgityādi||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">varṣaśataṃ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29">‘kiñcāsya paramāyuḥ’ ityasya praśnasyottaramāha- varṣaśatamityādi| asmin kāle iti kalau||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tasya nimittaṃ prakṛtiguṇātmasampat sātmyopasevanaṃ ceti||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30">śeṣapraśnasyottaraṃ- tasyetyādi| prakṛtiguṇātmasampaditi prakṛtisampat, guṇasampat, ātmasampat| tatra prakṛtisampat samavātādiprakṛtitā, samaprakṛtirhi cirāyurbhavati; guṇasampattu sārasaṃhananādibhirāyuṣmallakṣaṇairyogaḥ, kiṃvā prakṛtermātṛpitrādyupakaraṇasya <note place="foot" type="variant" n="47">‘mātṛpitrādimelakakāraṇasya guṇasampat’ iti, ‘mātāpitrādimelakakāraṇaprakṛtiguṇasampat’ iti ca pā.</note> guṇasampat sā prakṛtiguṇasampat; ātmanastu cirāyuṣṭvakārakadharmayuktatā sampat||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">tatra ślokāḥ- śarīraṃ yadyathā tacca <note place="foot" type="variant" n="48">‘yathāvacca’ iti pā.</note> vartate kliṣṭamāmayaiḥ| yathā kleśaṃ vināśaṃ ca yāti ye cāsya dhātavaḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">vṛddhihrāsau yathā teṣāṃ kṣīṇānāmauṣadhaṃ ca yat| dehavṛddhikarā bhāvā balavṛddhikarāśca ye||32||</seg> <seg type="unit" n="33">pariṇāmakarā bhāvā yā ca teṣāṃ pṛthak kriyā| malākhyāḥ samprasādākhyā <note place="foot" type="variant" n="49">‘saprasādākhyāḥ’ iti pā.</note> dhātavaḥ praśna eva ca||33||</seg> <seg type="unit" n="34">navako <note place="foot" type="variant" n="50">‘daśakaḥ’ iti pā.</note> nirṇayaścāsya vidhivat samprakāśitaḥ| tathyaḥ śarīravicaye śārīre paramarṣiṇā||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31-34">saṅgrahe ye cāsya dhātava iti yādṛśāścāsya dhātava ityarthaḥ| etacca ‘vaiṣamyagamanaṃ punardhātūnāṃ’ ityādigranthena dhātudharmaprakāśakatvenoktaṃ jñeyam| anye tu ye cāsya dhātava ityanena ‘māṃsaṃ māṃsena vardhate’ ityādi dhāturūpāṇāṃ punarmāṃsādīnāṃ saṅgraho'yamiti vadanti| vṛddhihrāsau yathā teṣāmityanena ‘dhātavaḥ punaḥ’ ityādigranthārthaṃ gṛhṇāti| kṣīṇānāmauṣadhaṃ ca yaditi māṃsamāpyāyyate māṃsenetyādi saṅgṛhṇāti| yā ca teṣāṃ pṛthak kriyetyanena teṣāmāhārapariṇāmakarāṇāmūṣmaprabhṛtīnāṃ pṛthakkarma yaduktaṃ ‘ūṣmā pacati’ ityādinā granthena tadgṛhyate||31-34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne śarīravicayaśārīraṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ śarīravicayaśārīraṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ca.4.7">
          <head>śarīrasaṅkhyāśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śarīrasaṅkhyāśārīraṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘śarīrasaṅkhyāṃ nāma śārīraṃ’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">śarīrasaṅkhyāmavayavaśaḥ kṛtsnaṃ śarīraṃ pravibhajya sarvaśarīrasaṅkhyānapramāṇajñānahetorbhagavantamātreyamagniveśaḥ papraccha||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-3">pūrvādhyāye dhātubhedena śarīramabhidhāya etadeva śarīramavayavasaṅkhyābhedena pratipādayituṃ śarīrasaṅkhyādhyāyo'bhidhīyate| avayavasaṅkhyābhedena ca śarīrajñānaṃ prādhānyena sākṣāt <note place="foot" type="variant" n="2">‘mokṣasādhanaṃ kathayiṣyati’ iti pā.</note> sādhanaṃ cikitsopayuktaṃ kathayiṣyatyadhyāyānte ‘śarīrasaṅkhyāṃ yo veda’ ityādinā| avayavaśaḥ śarīraṃ pravibhajya śarīrasaṅkhyāṃ papraccheti yojanā| pṛcchāprayojanamāha- sarvaśarīrasaṅkhyānapramāṇajñānahetoriti|- saṅkhyānasya pramāṇamiyattā saṅkhyānapramāṇaṃ, tacca ‘ṣaṭ tvacaḥ’ ityādigranthavācyaṃ; kiṃvā saṅkhyānaṃ ca pramāṇaṃ ca saṅkhyānapramāṇaṃ; tatra ‘ṣaṭ tvacaḥ’ ityādi saṅkhyānaṃ, ‘daśodakāñjalayaḥ’ ityādi śarīrāvayavapramāṇaṃ; kiṃvā ‘saṅkhyā-nāma-pramāṇajñānahetoḥ’ iti pāṭhaḥ, tatra saṅkhyānasya pramāṇasya ca dattamevodāharaṇaṃ, nāmajñānaṃ tu ‘ekā gojihvikā’ ityādigranthena bhavatīti vyākhyānayanti||1-3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- śṛṇu matto'gniveśa! sarvaśarīramācakṣāṇasya <note place="foot" type="variant" n="3">‘sarvaśarīramabhisañcakṣāṇāt’ iti pā.</note> yathā praśnamekamanā yathāvat| śarīre ṣaṭ tvacaḥ; tadyathā- udakadharā tvagbāhyā, dvitīyā tvasṛgdharā, tṛtīyā sidhmakilāsasambhavādhiṣṭhānā, caturthī dadrūkuṣṭhasambhavādhiṣṭhānā, pañcamī tvalajīvidradhisambhavādhiṣṭhānā, ṣaṣṭhī tu yasyāṃ chinnāyāṃ tāmyatyandha iva ca tamaḥ praviśati yāṃ cāpyadhiṣṭhāyārūṃṣi jāyante parvasu kṛṣṇaraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni ca; iti ṣaṭ tvacaḥ| etāḥ ṣaḍaṅgaṃ śarīramavatatya tiṣṭhanti||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">ācakṣāṇasyetyatra ‘mataṃ’ iti śeṣaḥ; tena sarvaṃ śarīramācakṣāṇasya me mataṃ śṛṇviti yojanā| tataśca ‘naṭasya śṛṇoti’ iti- vadanupayoge ṣaṣṭhī| kiṃ ca ‘me vacanaṃ śṛṇu’ ityanena matāntaramapyasti śarīrāvayavasaṅkhyāna iti sūcayati| tataśca suśrute- “sapta tvacaḥ, trīṇyasthiśatāni” (su. śā. 5) ityādinā yadiha pratipāditasaṅkhyāviruddhamucyate, tacchalyaśāstropayuktatvāditi <note place="foot" type="variant" n="4">‘śalyaśāstropayuktamatabhedāt’ iti pā.</note> darśayati| yaduktaṃ suśrute- “trīṇi saṣaṣṭīni śatānyasthnāṃ vedavido bhāṣante, śalyatantre tu trīṇyeva śatāni” (su. śā. 5) iti| anena vacanena yo'nyo'pi tvagādisaṅkhyābhedaścarakasuśrutayoḥ sa svatantropayuktasaṅkhyopādānādunneyaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘svatantrānupayuktasaṅkhyāparityāgādupayuktasaṅkhyopādānācconneyaḥ’ iti pā.</note>| sidhmakilāsasambhavādhiṣṭhāneti sidhmakilāsau yato doṣāt sambhavatastasya doṣasyādhiṣṭhānabhūtā; evamuttaratrāpi vyākhyeyam| tāmyatītyasya vivaraṇam- ‘andha iva tamaḥ praviśati’ iti; kiṃvā tāmyatīti tamoyukta iva ceṣṭate| arūṃṣīti vraṇāni| parvasviti avayavasandhiṣu||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatrāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘atha’ iti pā.</note> śarīrasyāṅgavibhāgaḥ; tadyathā- dvau bāhū, dve sakthinī, śirogrīvam, antarādhiḥ, iti ṣaḍaṅgamaṅgam||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">ṣaḍaṅgatāmuktāṃ śarīrasya vibhajate- tatrāyamityādi| śiraśca grīvā ca śirogrīvam; etaccaikyavivakṣayā <note place="foot" type="variant" n="7">‘etadekameva ṣaḍvivakṣāyāṃ’ iti pā.</note> jñeyam| antarādhiḥ madhyam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">trīṇi saṣaṣṭīni śatānyasthnāṃ saha dantolūkhalanakhena <note place="foot" type="variant" n="8">‘dantolūkhalanakhaiḥ’ iti pā.</note>| tadyathā- dvātriṃśaddantāḥ, dvātriṃśaddantolūkhalāni, viṃśatirnakhāḥ, ṣaṣṭiḥ pāṇipādāṅgulyasthīni, viṃśatiḥ pāṇipādaśalākāḥ, catvāri <note place="foot" type="variant" n="9">‘catvāryadhiṣṭhānānyāsāṃ’ iti pā.</note> pāṇipādaśalākādhiṣṭhānāni, dve pārṣṇyorasthinī, catvāraḥ pādayorgulphāḥ, dvau maṇikau <note place="foot" type="variant" n="10">‘maṇibandhakau’ iti pā.</note> hastayoḥ, catvāryaratnyorasthīni, catvāri jaṅghayoḥ, dve jānunī, dve jānukapālike, dvāvūrunalakau, dvau bāhunalakau, dvāvaṃsau, dve aṃsaphalake, dvāvakṣakau, ekaṃ jatru, dve tāluke, dve śroṇiphalake, ekaṃ bhagāsthi, pañcacatvāriṃśat pṛṣṭhagatānyasthīni, pañcadaśa grīvāyāṃ, caturdaśorasi, dvayoḥ pārśvayoścaturviṃśatiḥ parśukāḥ, tāvanti sthālakāni, tāvanti caiva sthālakārbudāni, ekaṃ hanvasthi, dve hanumūlabandhane, ekāsthi nāsikāgaṇḍakūṭalalāṭaṃ, dvau śaṅkhau, catvāri śiraḥkapālānīti; evaṃ trīṇi saṣaṣṭīni śatānyasthnāṃ saha dantolūkhalanakheneti||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">saṣaṣṭīnīti ṣaṣṭyā'dhikāni| dantānāmulūkhalā yatrāśritā dantāḥ| yadyapi nakhā vividhāśitapītīye malabhāgapoṣyatvena male eva prakṣiptāḥ, tathā'pīhāsthitārūpayogasyāpi <note place="foot" type="variant" n="11">‘asthirūpayogyatāyā api’ iti pā.</note> vidyamānatvādasthigaṇanāyāṃ paṭhitāḥ| pratyaṅguli parvatrayaṃ, tena viṃśatyaṅguligatamasthnāṃ viṃśatitrayaṃ bhavati| vṛddhāṅguṣṭhe yaddhastapādapraviṣṭaṃ tattṛtīyaṃ parva jñeyam| vṛddhāṅguṣṭhaśalākā'pi svalpapramāṇā jñeyā| aṅgulīnāṃ śalākā yatra saṃlagnāstacchalākādhiṣṭhānam| jānu jaṅghorvoḥ sandhiḥ| akṣakau arvāk jatrusandheḥ kīlakau| tāluke tālvasthinī| bhagāsthi abhimukhaṃ kaṭīsandhānakārakaṃ tiryagasthi| sthālakānīti parśukānāṃ mūlasthānalagnāni <note place="foot" type="variant" n="12">‘mūlasthānāni nimnāni’ iti pā.</note>| sthālakārbudāni tu parśukāmūlānyarbudākārāṇyasthīni <note place="foot" type="variant" n="13">‘parśukāsu madhye sthitānyarbudākārāṇyasthīni’ iti pā.</note>| nāsikāgaṇḍakūṭalalāṭānāmekamūlatvādekamevāsthi <note place="foot" type="variant" n="14">‘nāsikāgaṇḍakūṭalalāṭairmilitvā ekamevāsthi gaṇanīyaṃ’ iti pā.</note> gaṇanīyaṃ, ye tu pṛthaggaṇanāṃ kurvanti teṣāṃ nāsāgaṇḍakūṭalalāṭānāṃ trayāṇāṃ trīṇyevāsthīnīti <note place="foot" type="variant" n="15">‘trīṇyevāsthīni, ekatvena tu saṅkhyāpūraṇam’ iti pā.</note> na saṅkhyāpūraṇam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pañcendriyādhiṣṭhānāni; tadyathā- tvag, jihvā, nāsikā, akṣiṇī, karṇau ca| pañca buddhīndriyāṇi; tadyathā- sparśanaṃ, rasanaṃ, ghrāṇaṃ, darśanaṃ, śrotramiti| pañca karmendriyāṇi; tadyathā- hastau, pādau, pāyuḥ, upasthaḥ, jihvā ceti||7||</seg> <seg type="unit" n="8">hṛdayaṃ cetanādhiṣṭhānamekam||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7-8">akṣiṇī karṇau ca pṛthaktve'pi ekaikendriyādhiṣṭhānatvenaikatvenaiva grāhye| evaṃ hastau pādau ca ekatayā grāhyau||7-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">daśa prāṇāyatanāni; tadyathā- mūrdhā, kaṇṭhaḥ, hṛdayaṃ, nābhiḥ, gudaṃ, bastiḥ, ojaḥ, śukraṃ, śoṇitaṃ, māṃsamiti| teṣu ṣaṭ pūrvāṇi marmasaṅkhyātāni||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">iha daśaprāṇāyataneṣu daśaprāṇāyatanīyoktau śaṅkhau parityajya nābhirmāṃsaṃ ca gṛhītaṃ, tena nābhimāṃsayorapi prāṇāyatanatvaṃ tathā śaṅkhayośca pāṭhadvayadarśanādboddhavyam| yaduktaṃ daśaprāṇāyatanīye- “daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇā yeṣu pratiṣṭhitāḥ, śaṅkhau marmatrayaṃ kaṇṭho raktaṃ śukraujasī gudam” (sū.a.29) iti||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">pañcadaśa koṣṭhāṅgāni; tadyathā- nābhiśca, hṛdayaṃ ca, kloma ca, yakṛcca, plīhā ca, vṛkkau ca, bastiśca, purīṣādhāraśca, āmāśayaśca, pakvāśayaśca, uttaragudaṃ ca, adharagudaṃ ca, kṣudrāntraṃ ca, sthūlāntraṃ ca, vapāvahanaṃ ceti||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">kloma pipāsāsthānam| bastiḥ mūtrāśayaḥ| uttaragudaḥ yatra purīṣamavatiṣṭhate, yena tu purīṣaṃ niṣkrāmati tadadharagudam| vapāvahanaṃ medaḥsthānaṃ ‘tailavartikā’ iti khyātam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ṣaṭpañcāśat pratyaṅgāni ṣaṭsvaṅgeṣūpanibaddhāni, yānyaparisaṅkhyātāni pūrvamaṅgeṣu parisaṅkhyāyamāneṣu, tānyanyaiḥ paryāyairiha prakāśyāni <note place="foot" type="variant" n="16">‘prakāśya vyākhyātāni’ iti pā.</note> bhavanti| tadyathā- dve jaṅghāpiṇḍike, dve ūrupiṇḍike, dvau sphicau, dvau vṛṣaṇau, ekaṃ śephaḥ, dve ukhe, dvau vaṅkṣaṇau, dvau kukundarau, ekaṃ bastiśīrṣam, ekamudaraṃ, dvau stanau, dvau śleṣmabhuvau <note place="foot" type="variant" n="17">‘dvau bhujau’ iti pā.</note>, dve bāhupiṇḍike, cibukamekaṃ, dvāvoṣṭhau, dve sṛkkaṇyau, dvau dantaveṣṭakau, ekaṃ tālu, ekā galaśuṇḍikā, dve upajihvike, ekā gojihvikā, dvau gaṇḍau, dve karṇaśaṣkulike, dvau karṇaputrakau, dve akṣikūṭe, catvāryakṣivartmāni, dve akṣikanīnike, dve bhruvau, ekā'vaṭuḥ, catvāri pāṇipādahṛdayāni||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">ṣaṭpañcāśat pratyaṅgānīti ‘tadyathā- dve jaṅghāpiṇḍike’ ityādigranthavakṣyamāṇāni| yānītyādi yāni vakṣyamāṇāni ṣaṭpañcāśat pratyaṅgāni, pūrvamaṅgeṣu hastādiṣu <note place="foot" type="variant" n="18">‘jaṅghādiṣu’ iti pā.</note> ṣaṭsu, parisaṅkhyāyamāneṣvaparisaṅkhyātāni, tānyanyaiḥ paryāyaiḥ prakāśyāni bhavantīti yojanā| paryāyāśca jaṅghāpiṇḍikādayaḥ śabdā eva| etena hastādiṣaḍaṅgakathanenaiva <note place="foot" type="variant" n="19">‘jaṅghādiṣaḍaṅgakathanenaiva’ iti pā.</note> tadāśritā api jaṅghāpiṇḍikādaya uktā eva, samprati tvavayavaviśeṣavyavahārārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘ta eva viśeṣavyavahārārthaṃ’ iti pā.</note> jaṅghāpiṇḍikādayaḥ pṛthaguktā iti vākyārthaḥ| ‘pūrvamaṅgeṣu’ ityasya sthāne ‘pūrvamanyeṣu’ iti vā pāṭhaḥ; tatrāpyanyaśabdena hastādīni <note place="foot" type="variant" n="21">‘jaṅghādīni’ iti pā.</note> ṣaḍaṅgāni grāhyāṇi| ukhe iti kakṣaśiropārśvayornimnabhāgau| kukundarau sphicorupari unnatabhāgau| bastiśiro nābheradhaḥ| śleṣmabhuvau kaṇṭhasya pārśvayorvyavasthitau kaṭhinau bhāgau| sṛkkaṇyau vadanānte| dve upajihvike iti jihvāyā adhogatā jihvā tathā uparigatā grāhyā| ekā gojihviketi gaurvāk, tasyāḥ kāraṇabhūtā jihvā gojihvā; tena vacanakāraṇabhūtā pradhānajihvaiva gṛhyate| karṇaśaṣkulike karṇagatāvartakau| karṇaputrakau tu bāhyakarṇāveva| akṣikūṭake akṣigolake| dve akṣikanīnike ityatra kanīnikāśabdena nāsāyāḥ samamakṣisandhirabhidhīyate| avaṭuḥ ghāṭā| catvāri pāṇipādahṛdayānīti pāṇyoḥ pādayośca talāni madhyāni catvārītyarthaḥ| etāvataiva ṣaṭpañcāśat pratyaṅgāni pūryante||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">nava mahanti chidrāṇi- sapta śirasi, dve cādhaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">etāvaddṛśyaṃ śakyamapi nirdeṣṭum||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-13">nava mahānti chidrāṇīti granthaṃ vyākaroti- sapta śirasi dve cādha iti| etāvaddṛśyamiti etāvattvagādi dṛśyaṃ prāyaḥ pratyakṣopalabdhiviṣayamityarthaḥ||12-13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">anirdeśyamataḥ paraṃ tarkyameva| tadyathā- nava snāyuśatāni, sapta sirāśatāni, dve dhamanīśate, catvāri <note place="foot" type="variant" n="22">‘pañca peśīśatāni’ iti pā.</note> peśīśatāni, saptottaraṃ marmaśataṃ, dve sandhiśate, ekonatriṃśatsahasrāṇi <note place="foot" type="variant" n="23">‘ekonatriṃśacchatasahasrāṇi’ iti pā.</note> nava ca śatāni ṣaṭpañcāśatkāni sirādhamanīnāmaṇuśaḥ pravibhajyamānānāṃ mukhāgraparimāṇaṃ, tāvanti caiva keśaśmaśrulomānīti| etadyathāvatsaṅkhyātaṃ tvakprabhṛti dṛśyaṃ, tarkyamataḥ param| etadubhayamapi <note place="foot" type="variant" n="24">‘eke tadubhayamapi na vikalpayante prakṛtibhāvāccharīrasya’ iti, ‘tvakprabhṛti dṛśyaṃ tarkyamevetyeke, tadubhayamapi na vikalpate prakṛtibhāvāccharīrasya’ iti ca pā.</note> na vikalpate, prakṛtibhāvāccharīrasya||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">ataḥ paraṃ tarkyameveti atastvagādeḥ paraṃ yat snāyvādi tat prāyastarkyameva anumānagamyamevetyarthaḥ| yadyapi snāyvādyapi pratyakṣaṃ bhavati, tathā'pīha vakṣyamāṇasaṅkhyāyuktaṃ sarvaṃ snāyvādi na pratyakṣeṇa sukaragrahamiti tarkyamityuktam| snāyvādibhedānevāha- nava snāyuśatānītyādi| aṇuśaḥ pravibhajyamānānāmiti aṇuprabhedena bhidyamānānām| mukhāgraparimāṇamiti mukharūpasyāgrasya parimāṇam| atra yānyeva sapta sirāśatāni dhamanīśatadvayaṃ coktaṃ tadeva sūkṣmapratānāgrabhedagaṇanayā ekonatriṃśatsahasrāṇi nava ca śatāni ṣaṭpañcāśatkāni bhavanti, sthūlagaṇanatayā tu pūrvasaṅkhyā sirādhamanyantarbhavatīti <note place="foot" type="variant" n="25">‘pūrvasirāsaṅkhyā dhamanyantargatā bhavatīti na virodhaḥ’ iti pā.</note> na virodhaḥ| tāvanti caiva keśaśmaśrulomānīti ekonatriṃśatsahasrāṇi navaśatāni ṣaṭpañcāśatkāni keśaśmaśrulomnāṃ bhavantītyarthaḥ| etacca keśādisaṅkhyānaṃ sthūlasirāmukhagatakeśādivibhāgena jñeyaṃ, sūkṣmatamavibhāgena tu keśādīnāṃ bahutvamapi śāstrāntaroktaṃ bhavatīti jñeyam| etat tvakprabhṛti dṛśyaṃ tarkyaṃ ca snāyvādi yathāvat saṅkhyātamiti yojanā| samprati yathoktaṃ tvagādīnāṃ mānaṃ prakṛtisthe śarīre na vyabhicaratīti darśayannāha- etadubhayamityādi| ubhayamiti dṛśyaṃ tarkyaṃ ca| prakṛtibhāvāditi avikṛtatvāccharīrasya| yatra tu śarīraṃ vikṛtaṃ bhavati tatra yathoktaṃ tvagādimānamapi vikṛtaṃ bhavatīti bhāvaḥ| kiṃvā, etadyathāvatsaṅkhyātamiti chedaḥ| ekīyamatamāha- ‘tvakprabhṛti dṛśyaṃ tarkyameva caike’ iti pāṭhaḥ| arthastu- tvakprabhṛti yaduktaṃ dṛśyaṃ tadapi tarkyamevetyeke ācāryā bruvate, tadubhayamiti tadekīyamatamasmanmataṃ ca, na vikalpate iti yathoktāvayavasaṅkhyā(vya)tirekeṇa na vyavasthāpyate; prakṛtibhāvāccharīrasyeti pūrvavad vyākhyeyam| etena yattvagādi tarkyameva vā bhavatu, dṛśyaṃ tarkyabhedabhinnaṃ vā bhavatu, tathā'pi yathoktaṃ saṅkhyāṃ nātikrāmatīti vākyārthaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">yattvañjalisaṅkhyeyaṃ tadupadekṣyāmaḥ; tat paraṃ pramāṇamabhijñeyaṃ, tacca vṛddhihrāsayogi, tarkyameva| tadyathā- daśodakasyāñjalayaḥ śarīre svenāñjalipramāṇena, yattu pracyavamānaṃ purīṣamanubadhnātyatiyogena tathā mūtraṃ rudhiramanyāṃśca śarīradhātūn, yattu sarvaśarīracaraṃ bāhyā tvagbibharti, yattu tvagantare vraṇagataṃ lasīkāśabdaṃ labhate, yaccoṣmaṇā'nubaddhaṃ lomakūpebhyo niṣpatat svedaśabdamavāpnoti, tadudakaṃ daśāñjalipramāṇaṃ; navāñjalayaḥ pūrvasyāhārapariṇāmadhātoḥ, yaṃ ‘rasa’ ityācakṣate; aṣṭau śoṇitasya, sapta purīṣasya, ṣaṭ śleṣmaṇaḥ, pañca pittasya, catvāro mūtrasya, trayo vasāyāḥ, dvau medasaḥ, eko majjāyāḥ, mastiṣkasyārdhāñjaliḥ, śukrasya tāvadeva pramāṇaṃ, tāvadeva <note place="foot" type="variant" n="26">‘tāvadeva caujasaḥ, strīṇāmārtavasya catvāro'ñjalayaḥ’ iti pā.</note> ślaiṣmikasyaujasa iti| etaccharīratattvamuktam||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">nanu yathā prakṛtisthe śarīre yathoktaṃ mānaṃ tvagādi na vyabhicarati, tathā kiṃ prakṛtisthe śarīre tadudakādyapi yathoktaṃ mānaṃ na vyabhicaratītyāha- yattvañjalītyādi| yattu udakādi añjalisaṅkhyeyamagre vakṣyamāṇaṃ, tadudakādeḥ paramutkṛṣṭaṃ pramāṇam| tena prakṛtisthe'pi śarīre udakādi vṛddhihrāsayogi bhavatīti tarkyameva| etena, yadudakāderiha pramāṇamabhidhātavyaṃ tat prakṛṣṭasyodakādeḥ pramāṇaṃ; tenoktapramāṇāt kiñcinnyūnamapi tathā'dhikamapi yadudakādimānaṃ tadapi prakṛtamānameva| daśodakāñjaya ityādāvabhidhāyāpi tadudakaṃ daśāñjalipramāṇamiti punaryat karoti, tena madhyagranthakṛtalasīkāsvedādisañjñayā udakasyānanyatāṃ darśayati| pūrvasyeti prathamasya| vasā māṃsasnehaḥ| mastiṣkaḥ śirogatasnehaḥ| ślaiṣmikasyaujasa ityanena yadojo'ṣṭabindukaṃ tadvyatiriktasyaujasa ojovahadhamanīvāhyasya viśuddhaśleṣmasamānaguṇasyārdhāñjalipramāṇatāṃ darśayati| ojo hi parāvarabhedena dvividhamarthedaśamahāmūlīye darśitameva||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tatra yadviśeṣataḥ sthūlaṃ sthiraṃ mūrtimadgurukharakaṭhinamaṅgaṃ nakhāsthidantamāṃsacarmavarcaḥkeśaśmaśrulomakaṇḍarādi tat pārthivaṃ gandho ghrāṇaṃ ca; yaddravasaramandasnigdhamṛdupicchilaṃ rasarudhiravasākaphapittamūtrasvedādi tadāpyaṃ raso rasanaṃ ca; yat pittamūṣmā ca yo yā ca bhāḥ śarīre tat sarvamāgneyaṃ rūpaṃ darśanaṃ ca; yaducchvāsapraśvāsonmeṣanimeṣākuñcanaprasāraṇagamanapreraṇadhāraṇādi tadvāyavīyaṃ sparśaḥ sparśanaṃ ca; yadviviktaṃ yaducyate mahānti cāṇūni srotāṃsi tadāntarīkṣaṃ śabdaḥ śrotraṃ ca; yat prayoktṛ tat pradhānaṃ buddhirmanaśca| iti śarīrāvayavasaṅkhyā yathāsthūlabhedenāvayavānāṃ nirdiṣṭā||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">śarīrāvayavasaṅkhyāṃ pramāṇato'bhidhāya pārthivādibhedenāvayavānabhidhātumāha- tatretyādi| saraṃ kiñcidgatimat| mandaṃ mandakriyam| viviktamiti vibhaktam| yaducyata iti vacanamityarthaḥ| śabdagrahaṇeneha vacanavyatiriktaḥ śabdaḥ śārīro gṛhyate, vacanasya yaducyata itipadenaiva gṛhītatvāt| prayoktṛ iti yaccharīrādiprerakaṃ cetanam| yathāsthūlabhedeneti vacanāt sūkṣmāvayavabhedena paramāṇurūpeṇāsaṅkhyeyatāṃ vakṣyamāṇāṃ sūcayati| atibahutvādityanenātibahutvamapi gaṅgāvālukānāmivāsaṅkhyātaheturbhavatīti darśayati||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">śarīrāvayavāstu paramāṇubhedenāparisaṅkhyeyā bhavanti, atibahutvādatisaukṣmyādatīndriyatvācca| teṣāṃ saṃyogavibhāge paramāṇūnāṃ kāraṇaṃ vāyuḥ karmasvabhāvaśca||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">atisaukṣmyāditi atisūkṣmabuddhibodhyatvāt| atīndriyatvaṃ ca paramāṇūnāṃ svabhāvasiddhamevāsmadādīn prati| yattu sūkṣmamatīndriyaṃ vā tat parisaṅkhyātuṃ nitarāmeva duḥśakaṃ bhavatīti yuktaṃ hetutrayamaparisaṅkhyāne| athaite viṣayakalitāḥ paramāṇavaḥ kathaṃ śarīrārambhe saṃyujyante, śarīravināśe ca viyujyanta ityāha- teṣāmityādi| nanu yadi vāyuḥ kāraṇaṃ paramāṇūnāṃ saṃyogavibhāge, tat kimiti sarvadā tau na karotītyāha- karmasvabhāvaśceti| na kevalo vāyuḥ kintu karmasvabhāvaparigṛhīta eva| tena yadā saṃyojakasvabhāvena karmaṇā parigṛhīto vāyurbhavati tadā paramāṇūnāṃ saṃyogaṃ kurvañcharīramārabhate; yadā tu viyojanasvabhāvena karmaṇā vāyuḥ parigṛhīto bhavati tadā vibhāgaṃ paramāṇūnāṃ vināśarūpaṃ janayatītyarthaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tadetaccharīraṃ saṅkhyātamanekāvayavaṃ dṛṣṭamekatvena saṅgaḥ, pṛthaktvenāpavargaḥ| tatra pradhānamasaktaṃ sarvasattānivṛttau <note place="foot" type="variant" n="27">‘sarvasantānanivṛttau’ iti pā.</note> nivartate iti||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">idānīṃ śarīrasaṅkhyānaphalamāha- tadetadityādi| paramārthato'nekāvayavamapi ta(sa)ccharīraṃ saṅkhyāne mohādekatvena dṛṣṭaṃ saṅga ucyate saṅgaheturbhavatītyarthaḥ| ekatvena hi śarīraṃ paśyan tadupakārāya pravartamāno rāgadveṣābhyāṃ sakto bhavati| apavarga iti apavargaheturityarthaḥ| śarīraṃ hi pṛthagavayavabhedena bhāvyamānaṃ na mamatāspadaṃ bhavati, mamatābhāvācca na tadupakārakāpakārakeṣu rāgadveṣau bhavataḥ, tadabhāvācca pravṛttyuparame sati dharmādharmābhāvādapavargo bhavatītyarthaḥ| śarīrapṛthaktvasaṅkhyāne yathā mokṣo bhavati tadāha- tatretyādi| pradhānam ātmā| tatreti śarīrapṛthaktvabhāvanāyām| asaktamiti yathoktakrameṇa rāgadveṣarahitam| sarvasattānivṛttāviti sarvatropakārake vā'pakārake ca bhāve āsthānivṛttau satyām| nivartata iti saṃsāro nivartate||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tatra ślokau- śarīrasaṅkhyāṃ yo veda sarvāvayavaśo bhiṣak| tadajñānanimittena sa mohena na yujyate||19||</seg> <seg type="unit" n="20">amūḍho mohamūlaiśca na doṣairabhibhūyate| nirdoṣo niḥspṛhaḥ śāntaḥ praśāmyatyapunarbhavaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19-20">imameva gadyoktamarthaṃ ślokenāha- śarīretyādi| tadajñānanimitteneti śarīraikatārūpamithyājñānajanyena| moheneti ‘ahaṃ sthiraśarīrī eko, mamedamupakārakaṃ, mamedamupakārakam’ ityādirūpeṇa mohena| mohamūlairiti mohakāraṇakaiḥ| doṣairiti rāgadveṣaiḥ; nirdoṣatvena niḥspṛho bhavati, rāgadveṣamūlā hīcchā tadabhāvānna bhavati, niḥspṛhaśca san sarvakriyoparamācchānto bhavati, śāntaśca san praśāmyati saṃsaraṇe viśrāmyati; tataśca nāsya punarbhavo janmarūpo bhavatīti||19-20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne śarīrasaṅkhyāśārīraṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ śārīrasthāne śarīrasaṅkhyāśārīraṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ca.4.8">
          <head>jātisūtrīyaśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto jātisūtrīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">samprati pāriśeṣyājjātisūtrīya ucyate| jātiśabdena janmakāraṇamucyate, tasya sūtraṃ janmopāyakathanaṃ, tadadhikṛtya kṛto'dhyāyo jātisūtrīyaḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">strīpuṃsayoravyāpannaśukraśoṇitagarbhāśayayoḥ śreyasīṃ prajāmicchatostadarthābhinirvṛttikaraṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘tannirvṛttikaraṃ’ iti pā.</note> karmopadekṣyāmaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">strīpuṃsayoriti kramanirdeśaṃ kṛtvā ‘avyāpannaśoṇitagarbhāśayaśukrayoḥ’ iti nirdeśo yathākramānurodhādyadyapi yujyate, tathā'pyalpākṣaraṃ pūrvaṃ nipatatīti nyāyamāśritya kramabhedena nirdeśaḥ kṛtaḥ| śreyasīṃ prajāmicchatorityatra śreyasī prajā guṇavān putro guṇavatī ca kanyā'bhipretā, yato'tra kanyotpādavidhānamapi leśataḥ kariṣyati; tena nirguṇayoḥ kanyāputrayostathā napuṃsakasya cāśreyastvena vyudāsaḥ; anye tu putrameva śreyasīṃ prajāmāhuḥ; yato'tra sarvaṃ putramevoddiśya vidhānaṃ prāyaḥ kariṣyati| tadarthābhinirvṛttikaramiti śreyaḥprajārūpaprayojananiṣpādakam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">athāpyetau strīpuṃsau snehasvedābhyāmupapādya, vamanavirecanābhyāṃ saṃśodhya, krameṇa prakṛtimāpādayet| saṃśuddhau cāsthāpanānuvāsanābhyāmupācaret; upācarecca madhurauṣadhasaṃskṛtābhyāṃ ghṛtakṣīrābhyāṃ puruṣaṃ, striyaṃ tu tailamāṣābhyām||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">athāpītyādau athaśabdo'dhikāre, apiśabdo viśeṣārthaḥ| tenāvyāpannaśukraśoṇitagarbhāśayayorapi strīpuṃsayoḥ śreyaḥprajājanakaguṇādhānārthaṃ snehādikarmakaraṇamiti darśayati| yadyapyetāviti padenaivādhikṛtau strīpuṃsau labdhau, tathā'pi punaryataḥ strīpuṃsāviti karoti tena yugapadeva strīpuṃsau snehanādivakṣyamāṇakarmaṇā yojyāviti darśayati| krameṇeti peyādikrameṇa| sa ca kramo vamane virecane ca pṛthak pṛthak pradeśāntaroktakramanyāyena boddhavyaḥ| punaḥ ‘saṃśuddhau ca’ iti vacanāt samyakśuddhayorevāsthāpanānuvāsane kartavye, nāsamyakśuddhayoriti darśayati| madhurauṣadhaśabdena sarvamadhurauṣadhagrahaṇaṃ, madhurasya viśeṣeṇa śukravṛddhikaratvāt; anye tu madhurauṣadhaśabdena jīvanīyagaṇamicchanti||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tataḥ puṣpāt prabhṛti trirātramāsīta brahmacāriṇyadhaḥśāyinī, pāṇibhyāmannamajarjarapātrādbhuñjānā <note place="foot" type="variant" n="2">‘ajarjarapātre’ iti pā.</note>, na ca kāñcinmṛjāmāpadyeta| tataścaturthe'hanyenāmutsādya saśiraskaṃ snāpayitvā śuklāni vāsāṃsyācchādayet puruṣaṃ ca| tataḥ śuklavāsasau sragviṇau sumanasāvanyonyamabhikāmau saṃvaseyātāṃ snānāt prabhṛti yugmeṣvahaḥsu putrakāmau, ayugmeṣu duhitṛkāmau||5||</seg> <seg type="unit" n="6">na ca nyubjāṃ pārśvagatāṃ vā saṃseveta| nyubjāyā vāto balavān sa yoniṃ pīḍayati, pārśvagatāyā dakṣiṇe pārśve śleṣmā sa cyutaḥ pidadhāti garbhāśayaṃ, vāme pārśve pittaṃ tadasyāḥ pīḍitaṃ vidahati raktaṃ śukraṃ ca, tasmāduttānā bījaṃ gṛhṇīyāt; tathāhi yathāsthānamavatiṣṭhante doṣāḥ| paryāpte caināṃ śītodakena pariṣiñcet| tatrātyaśitā kṣudhitā pipāsitā bhītā vimanāḥ śokārtā kruddhā'nyaṃ ca pumāṃsamicchantī maithune cātikāmā vā na garbhaṃ dhatte, viguṇāṃ vā prajāṃ janayati| atibālāmativṛddhāṃ dīrgharogiṇīmanyena vā vikāreṇopasṛṣṭāṃ varjayet| puruṣe'pyeta eva doṣāḥ| ataḥ sarvadoṣavarjitau strīpuruṣau saṃsṛjyeyātām||6||</seg> <seg type="unit" n="7">sañjātaharṣau maithune cānukūlāviṣṭagandhaṃ svāstīrṇaṃ sukhaṃ śayanamupakalpya manojñaṃ hitamaśanamaśitvā nātyaśitau dakṣiṇapādena pumānārohet vāmapādena strī||7||</seg> <seg type="unit" n="8">tatra mantraṃ prayuñjīta- “ahirasi āyurasi sarvataḥ pratiṣṭhā'si dhātā tvā dadatu vidhātā tvā dadhātu brahmavarcasā bhava” iti| “brahmā bṛhaspatirviṣṇuḥsomaḥsūryastathā'śvinau| bhago'tha mitrāvaruṇau vīraṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘putraṃ vīraṃ dadhātu me’ iti pā.</note> dadatu me sutam” ityuktvā saṃvaseyātām||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-8">puṣpāditi ārtavadarśanāt| brahmacāriṇīti adhaḥśāyinīti ca trirātramityanena sambadhyate| adhaḥśāyinīti noccaśayyāśāyinī| pāṇibhyāmannamajarjarapātrādbhuñjāneti pāṇyoruparyasphuṭitaṃ pātraṃ dattvā tatrasthamannaṃ bhuñjānā| na ca kāñcinmṛjāmiti śarīrāvayaveṣu kṛtsnaśarīre vā mārjanam| puruṣaṃ ca caturthe'hani utsādyetyādigranthoktakriyayā yojayediti yojanā| snānāt prabhṛtīti saṃvaseyātāmityanena sambadhyate| tena snānāt prabhṛti maithunaṃ vidhīyate na tu snānadināt prabhṛti, putrakāmayoryugmadinavidhānāt| yugmadinaṃ tu prathamartudināt prabhṛtyeva gaṇanīyam| yaduktaṃ hārīte- “caturthīṣaṣṭhyaṣṭamīdvādaśīṣu guṇavantamāyuṣmantaṃ putraṃ janayati, pañcamīnavamyekādaśīṣu kanyāṃ guṇavatīṃ, saptamyāṃ durbhagāṃ kanyām” iti| nyubjāmiti adhomukhīm| paryāpte iti samāpte maithune| maithune cātikāmeti nivṛttecche'pi puruṣe maithunamicchantī| anyena vā vikāreṇeti kuṣṭhādinā jugupsitena rogeṇa| ārohet śayanamiti sambandhaḥ| ‘ahirasi’ ityādi ‘dadatu me sutam’ ityanto mantraḥ||5-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sā cedevamāśāsīta- bṛhantamavadātaṃ haryakṣamojasvinaṃ śuciṃ sattvasampannaṃ putramiccheyamiti, śuddhasnānāt prabhṛtyasyai manthamavadātayavānāṃ madhusarpirbhyāṃ saṃsṛjya śvetāyā goḥ sarūpavatsāyāḥ payasā''loḍya rājate kāṃsye vā pātre kāle kāle saptāhaṃ satataṃ prayacchet pānāya| prātaśca śāliyavānnavikārān dadhimadhusarpirbhiḥ payobhirvā saṃsṛjya bhuñjīta, tathā sāyamavadātaśaraṇaśayanāsanapānavasanabhūṣaṇā ca syāt| sāyaṃ prātaśca śaśvacchvetaṃ mahāntaṃ vṛṣabhamājāneyaṃ vā haricandanāṅgadaṃ paśyet| saumyābhiścaināṃ kathābhirmanonukūlābhirupāsīta| saumyākṛtivacanopacāraceṣṭāṃśca strīpuruṣānitarānapi cendriyārthānavadātān paśyet| sahacaryaścaināṃ priyahitābhyāṃ satatamupacareyustathā bhartā| na ca miśrībhāvamāpadyeyātāmiti| anena vidhinā saptarātraṃ sthitvā'ṣṭame'hanyāplutyādbhiḥ saśiraskaṃ saha bhartrā ahatāni vastrāṇyācchādayedavadātāni, avadātāśca srajo bhūṣaṇāni ca bibhṛyāt||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">haryakṣaṃ siṃhavikramaṃ; haryakṣatā sāmudrakaiḥ stutā, tenopādeyā| iccheyamityanekārthatvāddhātūnāṃ labheyamityarthaḥ; tena ‘āśāsīta’ ityasya ‘iccheyaṃ’ ityanena na paunaruktyamiti vyākhyānayanti| kāle kāle iti sāyamprātaḥ| atra ca <note place="foot" type="variant" n="4">‘cānupānasya’ iti pā.</note> manthapānasya tathā śāliyavānnabhojanasya <note place="foot" type="variant" n="5">‘śāliyavādibhojanasya’ iti pā.</note> ca vihitatvādubhāvapi kāle kāle mātrayā karaṇīyau| śaraṇaṃ gṛham| ājāneyam uttamakulajātamaśvam| haricandanaśabdena śvetacandanaṃ vivakṣitaṃ, hariśabdasyānekārthatvāt; hariśabdena <note place="foot" type="variant" n="6">‘sarvasya ca śvetasyaiva’ iti pā.</note> śvetasyaiva grahaṇaṃ, praśastatvāt; aṅgadaḥ aṅgarāgaḥ; kiṃvā aṅgadaḥ bāhubhūṣaṇam| paśyediti upalabheta; tena śrotramanobhyāmapi avadātatvagrahaṇaṃ labhyate||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tata ṛtvik prāguttarasyāṃ diśyagārasya prāgpravaṇamudakpravaṇaṃ vā pradeśamabhisamīkṣya, gomayodakābhyāṃ sthaṇḍilamupalipya, prokṣya codakena, vedīmasmin sthāpayet| tāṃ paścimenāhatavastrasañcaye śvetārṣabhe vā'pyajina upaviśed brāhmaṇaprayuktaḥ, rājanyaprayuktastu vaiyāghre carmaṇyānaḍuhe vā, vaiśyaprayuktastu raurave bāste vā| tatropaviṣṭaḥ pālāśībhiraiṅgudībhiraudumbarībhirmādhūkībhirvā samidbhiragnimupasamādhāya, kuśaiḥ paristīrya, paridhibhiśca paridhāya, lājaiḥ śuklābhiśca gandhavatībhiḥ sumanobhirupakiret| tatra praṇīyodapātraṃ pavitrapūtamupasaṃskṛtya sarpirājyārthaṃ yathoktavarṇānājāneyādīn samantataḥ sthāpayet||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tataḥ putrakāmā paścimato'gniṃ dakṣiṇato brāhmaṇamupaviśyānvālabheta saha bhartrā yatheṣṭaṃ putramāśāsānā| tatastasyā āśāsānāyā ṛtvik prajāpatimabhinirdiśya yonau tasyāḥ kāmaparipūraṇārthaṃ kāmyāmiṣṭiṃ nirvartayed ‘viṣṇuryoniṃ kalpayatu’ ityanayarcā| tataścaivājyena sthālīpākamabhighārya trirjuhuyādyathāmnāyam| mantropamantritamudapātraṃ tasyai dadyāt sarvodakārthān kuruṣveti| tataḥ samāpte karmaṇi pūrvaṃ dakṣiṇapādamabhiharantī pradakṣiṇamagnimanuparikrāmet saha bhartrā| tato <note place="foot" type="variant" n="7">‘tato'nuparikramya’ iti pā.</note> brāhmaṇān svasti vācayitvā''jyaśeṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘saha bhartrā''jyaśeṣaṃ’ iti pā.</note> prāśnīyāt pūrvaṃ pumān, paścāt strī; na cocchiṣṭamavaśeṣayet| tatastau saha saṃvaseyātāmaṣṭarātraṃ, tathāvidhaparicchadāveva ca syātāṃ <note place="foot" type="variant" n="9">syātāmiti hastalikhitapustake na paṭhyate</note>, tatheṣṭaputraṃ janayetām||11||</seg> <seg type="unit" n="12">yā tu strī śyāmaṃ lohitākṣaṃ vyūḍhoraskaṃ mahābāhuṃ ca putramāśāsīta, yā vā kṛṣṇaṃ kṛṣṇamṛdudīrghakeśaṃ śuklākṣaṃ śukladantaṃ tejasvinamātmavantam; eṣa evānayorapi homavidhiḥ| kintu paribarho varṇavarjaṃ syāt| putravarṇānurūpastu yathāśīreva tayoḥ paribarho'nyaḥ kāryaḥ syāt||12||</seg> <seg type="unit" n="13">śūdrā tu namaskārameva kuryāt (devāgnidvijagurutapasvisiddhebhyaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">yogīndranāthasenastvamuṃ pāṭhaṃ na paṭhati</note> )||13||</seg> <seg type="unit" n="14">yā yā ca yathāvidhaṃ putramāśāsīta tasyāstasyāstāṃ tāṃ putrāśiṣamanuniśamya tāṃstāñjanapadānmanasā'nuparikrāmayet| tato <note place="foot" type="variant" n="11">‘tānanuparikramya’ iti pā.</note> yā yā yeṣāṃ yeṣāṃ janapadānāṃ manuṣyāṇāmanurūpaṃ putramāśāsīta sā sā teṣāṃ teṣāṃ janapadānāṃ manuṣyāṇāmāhāravihāropacāraparicchadānanuvidhatsveti vācyā syāt| ityetat sarvaṃ putrāśiṣāṃ samṛddhikaraṃ karma vyākhyātaṃ bhavati||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-14">sthaṇḍilaṃ pūjanasthānam <note place="foot" type="variant" n="12">‘pūjādisthalam’ iti pā.</note>| vedīṃ piṇḍikām| tāṃ paścimeneti vedikāyāḥ paścime| śvetārṣabhe vā'pyajine iti śvetavṛṣabhacarmaṇi vetyarthaḥ| brāhmaṇaprayukta iti yadi brāhmaṇena putreṣṭyarthaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘putrotpattyarthaṃ’ iti pā.</note> prayuktaḥ syāt tadā sa ṛtvik śvetavastrasañcaye śvetavṛṣabhacarmaṇi vā upaviśet| rājanyaprayuktastu vaiyāghrādicarmaṇi ‘upaviśet’ iti śeṣaḥ| ruruḥ hariṇaviśeṣaḥ| paridhibhiriti caturbhiḥ palāśabṛhaddaṇḍaiḥ| paridhāyeti veṣṭayitvā| pavitrameva pūtaṃ mantreṇa pavitrapūtaṃ, taccodapātraviśeṣaṇam| upasaṃskṛtyeti tadudapātrameva saṃskāramantrairupasaṃskṛtya| sarpirājyārthamiti navanītaṃ ghṛtārthaṃ; kiṃvā sarpirghṛtameva, ājyārthamiti mantrapūtaghṛtakaraṇārtham; ājyaśabdena mantrābhimantritaṃ ghṛtamucyate| paścimato'gniṃ dakṣiṇato brāhmaṇamiti yathā pūrveṇāgnirvāme ca brāhmaṇo bhavati tathetyarthaḥ| anulabheteti ṛtvikprayuktā ṛtvigvidhānamanukuryādityarthaḥ| prajāpatimabhinirdiśyeti brahmāṇamabhimantraya| yonau kāmapūraṇārthamagnāviṣṭiṃ nirvapet iṣṭiṃ kuryāt| viṣṇuryonimityādikā iṣṭisādhikā ṛk| pākamiti carum| abhighāryeti miśrīkṛtya| yathāmnāyamiti yathāvedam| kintu paribarho varṇavarjamiti paribarhaḥ śayanāsanapuṣpādiparicchadaḥ; tena yathāvidhā putrecchā tathāvarṇaḥ paribarhaḥ kartavya iti vākyārthaḥ| śūdrāvidhānamāha- śūdrā tvityādi| namaskārameva kuryāditi śūdrāyā mantre home cānadhikārāt namaskāramātrakaraṇam||10-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">na khalu kevalametadeva karma varṇavaiśeṣyakaraṃ bhavati| api tu tejodhāturapyudakāntarikṣadhātuprāyo'vadātavarṇakaro bhavati, pṛthivīvāyudhātuprāyaḥ kṛṣṇavarṇakaraḥ, samasarvadhātuprāyaḥ śyāmavarṇakaraḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">varṇaviśeṣakaraṃ hetvantaramāha- na tu khalvityādi| tejodhātuḥ kṛṣṇavarṇe śyāmavarṇe ca vartate||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">sattvavaiśeṣyakarāṇi punasteṣāṃ teṣāṃ prāṇināṃ mātāpitṛsattvānyantarvatnyāḥ śrutayaścābhīkṣṇaṃ svocitaṃ ca karma sattvaviśeṣābhyāsaśceti||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">varṇaviśeṣahetumabhidhāya sattvabhedahetumāha- sattvetyādi| mātāpitṛsattvānīti mātāpitranukāreṇa sattvāni prāyaḥ prabhāvādeva bhavanti| antarvatnī garbhiṇī| śrutayaścābhīkṣṇamiti yathā garbhiṇī gītādi <note place="foot" type="variant" n="14">‘āgamādi’ iti pā.</note> śṛṇoti, tathāsattvamapatyaṃ janayati| svocitaṃ ca karmeti garbheṇopārjitaṃ karma svaphalānurūpaṃ sattvaṃ janayati| sattvaviśeṣābhyāsaśceti yathāvidhaṃ sattvaṃ puruṣo'bhyasyati janmāntare tathāsattva eva jāyate| vacanaṃ hi- “janma janma yadabhyastaṃ dānamadhyayanaṃ tapaḥ| tenaivābhyāsayogena taccaivābhyasate naraḥ” iti||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">yathoktena vidhinopasaṃskṛtaśarīrayoḥ strīpuruṣayormiśrībhāvamāpannayoḥ śukraṃ śoṇitena saha saṃyogaṃ sametyāvyāpannamavyāpannena yonāvanupahatāyāmapraduṣṭe garbhāśaye garbhamabhinirvartayatyekāntena| yathā- nirmale vāsasi suparikalpite rañjanaṃ samuditaguṇamupanipātādeva rāgamabhinirvartayati, tadvat; yathā vā kṣīraṃ dadhnā'bhiṣutamabhiṣavaṇādvihāya svabhāvamāpadyate dadhibhāvaṃ, śukraṃ tadvat||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">samprati garbhotpattikramamāha- yathoktenetyādi| yathoktena vidhineti pañcakarmoktena| rañjanaṃ rāgadravyam| dadhyabhiṣutamiti dadhnā stokamātreṇa miśritam| āpadyate dadhibhāvamiti dadhitvamāpadyate| tadvaditi yathā kṣīraṃ dadhi bhavati, rañjanaṃ rāgo vā bhavati, tathā śukraṃ garbhamabhinirvartayati| śukraṃ yathoktaṃ śoṇitayuktamityarthaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">evamabhinirvartamānasya garbhasya strīpuruṣatve hetuḥ pūrvamuktaḥ| yathā hi bījamanupataptamuptaṃ svāṃ svāṃ prakṛtimanuvidhīyate vrīhirvā vrīhitvaṃ yavo vā yavatvaṃ tathā strīpuruṣāvapi yathoktaṃ hetuvibhāgamanuvidhīyete||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">yathoktaṃ hetuvibhāgamanuvidhīyete iti “raktena kanyāmadhikena putraṃ śukreṇa” (śā.a.2) ityādigranthoktavibhāgaṃ strīpuruṣajanakamanuvidhīyete||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tayoḥ karmaṇā vedoktena vivartanamupadiśyate <note place="foot" type="variant" n="15">‘vivartanam anyathātvena pravartanam’ iti gaṅgādharaḥ</note> prāgvyaktībhāvāt prayuktena samyak| karmaṇāṃ hi deśakālasampadupetānāṃ niyatamiṣṭaphalatvaṃ, tathetareṣāmitaratvam| tasmādāpannagarbhāṃ striyamabhisamīkṣya prāgvyaktībhāvādgarbhasya puṃsavanamasyai dadyāt| goṣṭhe jātasya nyagrodhasya prāguttarābhyāṃ śākhābhyāṃ śuṅge anupahate ādāya dvābhyāṃ dhānyamāṣābhyāṃ sampadupetābhyāṃ gaurasarṣapābhyāṃ vā saha dadhni prakṣipya puṣyeṇa pibet, tathaivāparāñjīvakarṣabhakāpāmārgasahacarakalkāṃśca yugapadekaikaśo yatheṣṭaṃ vā'pyupasaṃskṛtya payasā, kuḍyakīṭakaṃ matsyakaṃ vodakāñjalau prakṣipya puṣyeṇa pibet, tathā kanakamayān rājatānāyasāṃśca puruṣakānagnivarṇānaṇupramāṇān dadhni payasyudakāñjalau vā prakṣipya pibedanavaśeṣataḥ puṣyeṇa, puṣyeṇaiva ca śālipiṣṭasya pacyamānasyoṣmāṇamupāghrāya tasyaiva ca piṣṭasyodakasaṃsṛṣṭasya rasaṃ dehalyāmupanidhāya <note place="foot" type="variant" n="16">‘dehalīmupadhāya’ iti pā.</note> dakṣiṇe nāsāpuṭe svayamāsiñcet picunā| yaccānyadapi brāhmaṇā brūyurāptā vā striyaḥ puṃsavanamiṣṭaṃ taccānuṣṭheyam| iti puṃsavanāni||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">samprati strītve puruṣatve ca raktādhikatvaṃ tathā śukrādhikatvaṃ ca pūrvoktaṃ hetumanūdya vaidikaṃ putrajanakaṃ vidhānāntaramāha- tayorityādi| vedokteneti āyurvedoktena| prāgvyaktībhāvāditi yāvanna strītvaṃ puṃstvaṃ vā garbhasya vyaktaṃ bhavati tāvadeva tadvakṣyamāṇaṃ karma liṅgaparivṛttikaraṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘liṅgaparāvṛttikārakam’ iti pā.</note> bhavati| vyaktistu dvitīye māse bhavati; yaduktaṃ- “dvitīye māse ghanaḥ sampadyate” (śā. 4) ityādi; kiṃvā tṛtīye māse aṅgapratyaṅgābhivyaktervyaktībhāvo jñeyaḥ, dvitīye tu māse granthyādirūpe garbhe pratyaṅgavyaktībhāvo na vyaktaḥ; tena vakṣyamāṇaṃ karma māsadvayaṃ yāvat kartavyam| prayukteneti pūrveṇa sambadhyate| niyataṃ niścitam| tathetareṣāmitaratvamiti karmaṇāṃ deśakālaviguṇānāmaniṣṭaphalaṃ niścitamityarthaḥ| puṃsavanamiti puṃstvakārakaṃ karma| goṣṭhaḥ gavāṃ viśrāmasthānam| atra ca sthānādiviśeṣaparigraha eva phalado bhavatīti vacanādunnīyate, nātrāsmādṛśāṃ yuktayaḥ prabhavanti| dhānyamāṣaśabdena vrīhimāṣaṃ grāhayanti, suvarṇamāṣaṃ ca vyāvartayanti| gaurasarṣapaḥ śvetasarṣapaḥ| puṣyeṇeti puṣyanakṣatreṇa| yatheṣṭamityanena dviśastriśo vā pibedityapi darśayati| kuḍyakīṭaḥ ‘kavaḍigaṇā <note place="foot" type="variant" n="18">‘karaḍikāṇā’ iti pā.</note> ’ iti khyātaḥ; kiṃvā jyeṣṭhī kuḍyakīṭaḥ| jatūkarṇe'pyatra prayoge ‘bhittimatsyaḥ’ iti paṭhyate, bhittimatsyaśabdena ca pāścātye ‘jyeṣṭhī’ ucyate| matsyakaḥ hrasvamatsyaḥ| dehalī gṛhadvārādhaḥkāṣṭhaṃ, tatropanidhāya ‘śira’ iti śeṣaḥ; kiṃvā ātmānameva dehalyāmupanidhāyeti mantavyam| yaduktaṃ jatūkarṇe- “dehalyāmāsīnā” iti||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ata ūrdhvaṃ garbhasthāpanāni vyākhyāsyāmaḥ- aindrī brāhmī śatavīryā sahasravīryā'moghā'vyathā śivā'riṣṭā vāṭyapuṣpī viṣvaksenakāntā cetyāsāmoṣadhīnāṃ śirasā dakṣiṇena vā pāṇinā dhāraṇaṃ, etābhiścaiva siddhasya payasaḥ sarpiṣo vā pānam, etābhiścaiva puṣye puṣye snānaṃ, sadā ca tāḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘sadā caitābhiḥ’ iti pā.</note> samālabheta| tathā sarvāsāṃ jīvanīyoktānāmoṣadhīnāṃ sadopayogastaistairupayogavidhibhiḥ| iti garbhasthāpanāni vyākhyātāni bhavanti||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">samprati sthitasya garbhasya garbhopaghātakabhāvaprabhāvakhaṇḍakatvena <note place="foot" type="variant" n="20">‘garbhopaghātakabhāvakhaṇḍakatvena’ iti pā.</note> yat punaḥ sthitikārakaṃ tadgarbhasthāpanamucyate- ata ūrdhvamityādinā| aindrī gorakṣakarkaṭī| śatavīryāsahasravīrye dūrvādvayam| amoghā pāṭalā| avyathā guḍūcī| ariṣṭā kaṭurohiṇī| vāṭyapuṣpī pītabalā| viṣvaksenakāntā priyaṅguḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">garbhopaghātakarāstvime bhāvā bhavanti; tadyathā- utkaṭaviṣamakaṭhināsanasevinyā <note place="foot" type="variant" n="21">‘utkaṭaviṣamasthānakaṭhināsanasevinyāḥ’ iti pā.</note> vātamūtrapurīṣavegānuparundhatyā dāruṇānucitavyāyāmasevinyāstīkṣṇoṣṇātimātrasevinyāḥ pramitāśanasevinyā garbho mriyate'ntaḥ kukṣeḥ, akāle vā sraṃsate, śoṣī vā bhavati; tathā'bhighātaprapīḍanaiḥ śvabhrakūpaprapātadeśāvalokanairvā'bhīkṣṇaṃ mātuḥ prapatatyakālegarbhaḥ, tathā'timātrasaṅkṣobhibhiryānairyānena, apriyātimātraśravaṇairvā| pratatottānaśāyinyāḥ punargarbhasya nābhyāśrayā nāḍī kaṇṭhamanuveṣṭayati, vivṛtaśāyinī naktañcāriṇī conmattaṃ janayati, apasmāriṇaṃ punaḥ kalikalahaśīlā, vyavāyaśīlā durvapuṣamahrīkaṃ straiṇaṃ vā, śokanityā bhītamapacitamalpāyuṣaṃ vā, abhidhyātrī <note place="foot" type="variant" n="22">‘abhidhyāyinī’ iti pā.</note> paropatāpinamīrṣyuṃ straiṇaṃ vā, stenā tvāyāsabahulamatidrohiṇamakarmaśīlaṃ vā, amarṣiṇī caṇḍamaupadhikamasūyakaṃ vā svapnanityā tandrālumabudhamalpāgniṃ vā, madyanityā pipāsālumalpasmṛtimanavasthitacittaṃ vā, godhāmāṃsaprāyā <note place="foot" type="variant" n="23">‘godhāmāṃsapriyā’ iti pā.</note> śārkariṇamaśmariṇaṃ śanairmehiṇaṃ vā, varāhamāṃsaprāyā raktākṣaṃ krathanamatiparuṣaromāṇaṃ vā, matsyamāṃsanityā ciranimeṣaṃ stabdhākṣaṃ vā, madhuranityā pramehiṇaṃ mūkamatisthūlaṃ vā, amlanityā raktapittinaṃ tvagakṣirogiṇaṃ vā, lavaṇanityā śīghravalīpalitaṃ khālityarogiṇaṃ vā, kaṭukanityā durbalamalpaśukramanapatyaṃ vā, tiktanityā śoṣiṇamabalamanupacitaṃ vā, kaṣāyanityā śyāvamānāhinamudāvartinaṃ vā, yadyacca yasya yasya vyādhernidānamuktaṃ tattadāsevamānā'ntarvatnī tannimittavikārabahulamapatyaṃ janayati| pitṛjāstu śukradoṣā mātṛjairapacārairvyākhyātāḥ| iti garbhopaghātakarā bhāvā bhavantyuktāḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘vyākhyātāḥ’ iti pā.</note>| tasmādahitānāhāravihārān prajāsampadamicchantī strī viśeṣeṇa varjayet| sādhvācārā cātmānamupacareddhitābhyāmāhāravihārābhyāmiti||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">bālasyācirajātasyāpi garbhavyapadeśo bhavati, tena kukṣerbahirapi maraṇasadbhāve <note place="foot" type="variant" n="25">‘garbhamaraṇasadbhāve’ iti pā.</note> antaḥkukṣeriti viśeṣaṇamupapannam| pratatottānaśāyinī uttānaśayanaśīlā| vivṛte anāvṛte deśe śayanaśīlā vivṛtaśāyinī| vivṛtaśāyinī tathā naktañcāriṇī ca rakṣaḥprabhṛtibhūtābhigamanīyā bhavati; tataśca bhūtairabhibhūto garbha unmatto bhavatīti yuktam| kaliḥ vācikaḥ, kalahastu śārīrakaḥ <note place="foot" type="variant" n="26">‘śārīrakalahaḥ’ iti pā.</note>| straiṇaṃ strīvaśam| abhidhyātrī manasā drohaṇaśīlā| aupadhikaṃ śāṭhyapracāriṇam| krathanam akasmāducchvāsāvarodhaḥ, tadvānapi ‘krathana’ ityucyate| madhuranityeha garbhiṇīvihitaṃ kṣīraṃ vihāyānyamadhurānusevinī boddhavyā; kṣīrasya tu vihitatvena prāśastyam| tatra ṣaṇṇāmapi rasānāmatyarthopayoge doṣamabhidhāya yat punarmadyādīnāmatyarthasevane pṛthagdoṣaṃ brūte, taddravyaprabhāvasya doṣaviśeṣābhidhānārthamiti jñeyam| yadvastusevayā ye vikārā iha garbhasyocitanidānā dṛśyante te tāvaducitotpādā eva| yathā- nidrātisevayā tandrāluḥ, madhurasevayā mehī, amlena raktapittādiyukta ityādi| ye tu hetvasadṛśā vikārā garbhasya dṛśyante, yathā- godhāmāṃsena śarkarāśmarītyādi, te'pi dravyaprabhāvādeva jñeyāḥ| yadyapi garbhagrahaṇāt prāgapi striyā apathyasevā''rtavaduṣṭidvārā garbhe vikāraṃ janayati, tathā puruṣasyāpathyasevā śukraduṣṭidvārā garbhe duṣṭiṃ janayatīti ihaiva ‘pitṛjāstu’ ityādinā granthena vaktavyaṃ, tathā'pi gṛhītagarbhāyāḥ striyā apacāraviśeṣeṇāvyavadhānādgarbhaduṣṭikarā bhavantīti kṛtvā ‘tattadāsevamānā'ntarvatnī’ ityuktam| mātṛjairapacārairvyākhyātā iti yathā māturapacārānurūpā garbhavyādhayo bhavanti; evaṃ piturapi vyavāyāt prāgapacāreṇa śukraduṣṭyā'pacārānurūpā vyādhayo bhavantītyarthaḥ| strī viśeṣeṇetyanena puruṣo'pi varjayediti darśayati| sādhvācāreti maṅgalācāraśīlā||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vyādhīṃścāsyā mṛdumadhuraśiśirasukhasukumāraprāyairauṣadhāhāropacārairupacaret, na cāsyā vamanavirecanaśirovirecanāni prayojayet, na raktamavasecayet, sarvakālaṃ ca nāsthāpanamanuvāsanaṃ vā kuryādanyatrātyayikādvyādheḥ| aṣṭamaṃ māsamupādāya vamanādisādhyeṣu punarvikāreṣvātyayikeṣu mṛdubhirvamanādibhistadarthakāribhirvopacāraḥ syāt| pūrṇamiva tailapātramasaṅkṣobhayatā'ntarvatnī <note place="foot" type="variant" n="27">‘asaṅkṣobhyāntarvatnī’ iti pā.</note> bhavatyupacaryā||22||</seg> <seg type="unit" n="23">sā cedapacārād dvayostriṣu vā māseṣu puṣpaṃ paśyennāsyā garbhaḥ sthāsyatīti vidyāt; ajātasāro hi tasmin kāle bhavati garbhaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">sā ceccatuṣprabhṛtiṣu māseṣu krodhaśokāsūyerṣyābhayatrāsavyavāyavyāyāmasaṅkṣobhasandhāraṇaviṣamāśanaśayanasthānakṣutpipāsātiyogāt kadāhārādvā puṣpaṃ paśyet, tasyā garbhasthāpanavidhimupadekṣyāmaḥ| puṣpadarśanādevaināṃ brūyāt- śayanaṃ tāvanmṛdusukhaśiśirāstaraṇasaṃstīrṇamīṣadavanataśiraskaṃ pratipadyasveti| tato yaṣṭīmadhukasarpirbhyāṃ paramaśiśiravāriṇī saṃsthitābhyāṃ picumāplāvyopasthasamīpe sthāpayettasyāḥ, tathā śatadhautasahasradhautābhyāṃ sarpirbhyāmadhonābheḥ sarvataḥ pradihyāt, sarvataśca gavyena caināṃ payasā suśītena madhukāmbunā vā nyagrodhādikaṣāyeṇa vā pariṣecayedadho nābheḥ, udakaṃ vā suśītamavagāhayet, kṣīriṇāṃ kaṣāyadrumāṇāṃ ca svarasaparipītāni celāni <note place="foot" type="variant" n="28">‘tailāni’ iti pā.</note> grāhayet, nyagrodhādiśuṅgāsiddhayorvākṣīrasarpiṣoḥ picuṃ grāhayet, ataścaivākṣamātraṃ prāśayet, prāśayedvā kevalaṃ kṣīrasarpiḥ, padmotpalakumudakiñjalkāṃścāsyai samadhuśarkarān lehārthaṃ dadyāt, śṛṅgāṭakapuṣkarabījakaśerukān bhakṣṇārthaṃ, gandhapriyaṅgvasitotpalaśālūkodumbaraśalāṭunyagrodhaśuṅgāni vā pāyayedenāmājena payasā, payasā caināṃ balātibalāśāliṣaṣṭikekṣumūlakākolīśṛtena samadhuśarkaraṃ raktaśālīnāmodanaṃ mṛdusurabhiśītalaṃ bhojayet, lāvakapiñjalakuraṅgaśambaraśaśahariṇaiṇakālapucchakarasena vā ghṛtasusaṃskṛtena sukhaśiśiropavātadeśasthāṃ bhojayet, krodhaśokāyāsavyavāyavyāyāmebhyaścābhirakṣet, saumyābhiścaināṃ kathābhirmanonukūlābhirupāsīta; tathā'syā garbhastiṣṭhati||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22-24">mṛdubhirvamanādibhiriti mṛdudravyakṛtairalpamātraiśca vamanādibhirityarthaḥ| tadarthakāribhirveti yathā vamanārthakāri niṣṭhīvanaṃ, virecanārthakāriṇī phalavartiḥ, ityādibhirupacāraḥ kartavyaḥ| sandhāraṇaṃ vegasandhāraṇam| kadāhāraḥ kutsitāhāraḥ| śiśiraṃ śītam| yaṣṭīmadhukasiddhaṃ sarpiḥ yaṣṭīmadhukasarpiḥ| celāni grāhayedityatra ‘yoniṃ’ iti śeṣaḥ| ataścaiveti nyagrodhādiśuṅgāt| kiṃvā ‘kṣīrasarpiṣaḥ’ ityasmin pāṭhe kṣīrotthitaṃ sarpiḥ kṣīrasarpiḥ||22-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">yasyāḥ punarāmānvayāt puṣpadarśanaṃ syāt, prāyastasyāstadgarbhopaghātakaraṃ bhavati, viruddhopakramatvāttayoḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">yasyāḥ punaruṣṇatīkṣṇopayogādgarbhiṇyā mahati sañjātasāre garbhe puṣpadarśanaṃ syādanyo vā yonisrāvastasyā garbho vṛddhiṃ na prāpnoti niḥsrutatvāt; sa kālamavatiṣṭhate'timātraṃ, tamupaviṣṭakamityācakṣate kecit| upavāsavratakarmaparāyāḥ punaḥ kadāhārāyāḥ snehadveṣiṇyā vātaprakopaṇoktānyāsevamānāyā garbho vṛddhiṃ na prāpnoti pariśuṣkatvāt; sa cāpi kālamavatiṣṭhate'timātram <note place="foot" type="variant" n="29">‘kālāntaraṃ’ iti pā.</note>, aspandanaśca bhavati, taṃ tu nāgodaramityācakṣate||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-26">āmānvayāditi āmajanakahetoḥ sakāśādityarthaḥ| viruddhopakramatvāditi garbhasrāve hi stambhanaṃ kartavyaṃ, tacca śītaṃ mṛdu madhuraṃ ca; taccāmaviruddham, āmajanakatvāt; iti viruddhopakramatā| anyo veti ārtavalakṣaṇavyatiriktaḥ| yadyapi kecidityuktaṃ, tathā'pyapratiṣedhādācāryasyāpyetat sammatam||25-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">nāryostayorubhayorapi cikitsitaviśeṣamupadekṣyāmaḥ- bhautikajīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharasiddhānāṃ sarpiṣāṃ payasāmāmagarbhāṇāṃ copayogo garbhavṛddhikaraḥ; tathā sambhojanametaireva siddhaiśca ghṛtādibhiḥ subhikṣāyāḥ <note place="foot" type="variant" n="30">‘sububhukṣāyāṃ’ iti pā.</note>, abhīkṣṇaṃ yānavāhanāpamārjanāvajṛmbhaṇairupapādanamiti||27||</seg> <seg type="unit" n="28">yasyāḥ punargarbhaḥ prasupto na spandate tāṃ śyenamatsyagavayaśikhitāmracūḍatittirīṇāmanyatamasya sarpiṣmatā rasena māṣayūṣeṇa vā prabhūtasarpiṣā mūlakayūṣeṇa vā raktaśālīnāmodanaṃ mṛdumadhuraśītalaṃ bhojayet| tailābhyaṅgena cāsyā abhīkṣṇamudarabastivaṅkṣaṇorukaṭīpārśvapṛṣṭhapradeśānīṣaduṣṇenopacaret||28||</seg> <seg type="unit" n="29">yasyāḥ punarudāvartavibandhaḥ syādaṣṭame māse na cānuvāsanasādhyaṃ manyeta tatastasyāstadvikārapraśamanamupakalpayennirūham| udāvarto hyupekṣitaḥ sahasā sagarbhāṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘garbhaṃ sagarbhāṃ garbhiṇīṃ vā nipātayet’ iti pā.</note> garbhiṇīṃ garbhamathavā'tipātayet| tatra vīraṇaśāliṣaṣṭikakuśakāśekṣuvālikāvetasaparivyādhamūlānāṃ bhūtīkānantākāśmaryaparūṣakamadhukamṛdvīkānāṃ ca payasā'rdhodakenodgamayya rasaṃ priyālabibhītakamajjatilakalkasamprayuktamīṣallavaṇamanatyuṣṇaṃ ca nirūhaṃ dadyāt| vyapagatavibandhāṃ caināṃ sukhasalilapariṣiktāṅgīṃ sthairyakaramavidāhinamāhāraṃ bhuktavatīṃ sāyaṃ madhurakasiddhena tailenānuvāsayet| nyubjāṃ tvenāmāsthāpanānuvāsanābhyāmupacaret||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-29">cikitsitaviśeṣamityatra viśeṣaśabdena garbhavyādhyantarāpekṣayā cikitsitaviśeṣo jñeyaḥ; upaviṣṭakanāgodarayostu viśiṣṭaiveha cikitsā vaktavyā; kiṃvā ‘yasyāḥ punargarbhaḥ prasupto na spandate’ ityādinā yo'vasthāyāṃ viśeṣo vaktavyastamapekṣyoktaṃ- cikitsitaviśeṣamiti| bhautikaṃ bhūtopaghātahitaṃ vacāguggulvādi; kiṃvā mahāpaiśācikaṃ ghṛtaṃ vakṣyamāṇaṃ draṣṭavyam| subhikṣāyā iti sububhukṣāyāḥ| na cānuvāsanasādhyaṃ manyeteti sāmatvādudāvartasya nānuvāsanasādhyatā bhavatīti jñeyam| tadvikārapraśamanamiti udāvartapraśamanamityarthaḥ| tadudāvartapraśamanaṃ nirūhamāha- tatretyādi| parivyādho vetasabhedaḥ| udgamayya rasamiti kvāthaṃ niṣpādya| kvāthādiparimāṇaṃ ca nirūhaparimāṇaparibhāṣayaiva kartavyam| nyubjāmiti adhomukhīm||27-29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">yasyāḥ punaratimātradoṣopacayādvā tīkṣṇoṣṇātimātrasevanādvā vātamūtrapurīṣavegavidhāraṇairvā viṣamāśa(sa)naśayanasthānasampīḍanābhighātairvā krodhaśokerṣyābhayatrāsādibhirvā sāhasairvā'paraiḥ karmabhirantaḥkukṣergarbho <note place="foot" type="variant" n="32">‘antaḥkukṣau’ iti pā.</note> mriyate, tasyāḥ stimitaṃ stabdhamudaramātataṃ śītamaśmāntargatamiva bhavatyaspandano garbhaḥ, śūlamadhikamupajāyate, na cāvyaḥ prādurbhavanti, yonirna prasravati, akṣiṇī cāsyāḥ sraste bhavataḥ, tāmyati, vyathate, bhramate, śvasiti, aratibahulā ca bhavati, na cāsyā vegaprādurbhāvo yathāvadupalabhyate; ityevaṃlakṣaṇāṃ striyaṃ mṛtagarbheyamiti vidyāt||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30">aśmāntargatamiveti antargataprastaramivetyarthaḥ| āvī prasavakālaśūlam||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">tasya garbhaśalyasya jarāyuprapātanaṃ karma saṃśamanamityāhureke, mantrādikamatharvavedavihitamityeke, paridṛṣṭakarmaṇā śalyahartrā haraṇamityeke| vyapagatagarbhaśalyāṃ tu striyamāmagarbhāṃ surāsīdhvariṣṭamadhumadirāsavānāmanyatamamagre sāmarthyataḥ pāyayedgarbhakoṣṭhaśuddhyarthamartivismaraṇārthaṃ praharṣaṇārthaṃ ca, ataḥ paraṃ samprīṇanairbalānurakṣibhirasnehasamprayuktairyavāgvādibhirvā <note place="foot" type="variant" n="33">‘bṛṃhaṇaiḥ’ iti pā.</note> tatkālayogibhirāhārairupacareddoṣadhātukledaviśoṣaṇamātraṃ kālam| ataḥ paraṃ snehapānairbastibhirāhāravidhibhiśca dīpanīyajīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharasamākhyātairupacaret| paripakvagarbhaśalyāyāḥ punarvimuktagarbhaśalyāyāstadahareva snehopacāraḥ syāt||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31">‘eke’ iti vacanena apratiṣedhena ca jarāyupātanakarmādīnāṃ trayāṇāmapi mṛtagarbhāpaharaṇaṃ prati samyaksādhanatā nāstīti darśayati| doṣadhātukledaviśoṣaṇamātraṃ kālamityanena doṣadhātukledaviśoṣaṇāvadhitāṃ yathoktakramasya darśayati||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">paramato nirvikāramāpyāyyamānasya garbhasya māse māse karmopadekṣyāmaḥ| prathame māse śaṅkitā cedgarbhamāpannā kṣīramanupaskṛtaṃ mātrāvacchītaṃ kāle kāle pibet, sātmyameva ca bhojanaṃ sāyaṃ prātaśca bhuñjīta; dvitīye māse kṣīrameva ca madhurauṣadhasiddhaṃ; tṛtīye māse kṣīraṃ madhusarpirbhyāmupasaṃsṛjya; caturthe māse kṣīranavanītamakṣamātramaśnīyāt; pañcame māse kṣīrasarpiḥ; ṣaṣṭhe māse kṣīrasarpirmadhurauṣadhasiddhaṃ; tadeva saptame māse| tatra garbhasya keśā jāyamānā māturvidāhaṃ janayantīti striyo bhāṣante; tanneti bhagavānātreyaḥ, kintu garbhotpīḍanādvātapittaśleṣmāṇa uraḥ prāpya vidāhaṃ janayanti, tataḥ kaṇḍūrupajāyate, kaṇḍūmūlā ca kikkisāvāptirbhavati| tatra kolodakena navanītasya madhurauṣadhasiddhasya pāṇitalamātraṃ kāle kāle'syai pānārthaṃ dadyāt, candanamṛṇālakalkaiścāsyāḥ stanodaraṃ vimṛdgīyāt, śirīṣadhātakīsarṣapamadhukacūrṇairvā, kuṭajārjakabījamustaharidrākalkairvā, nimbakolasurasamañjiṣṭhākalkairvā, pṛṣatahariṇaśaśarudhirayutayā triphalayā vā; karavīrapatrasiddhena tailenābhyaṅgaḥ; pariṣekaḥ punarmālatīmadhukasiddhenāmbhasā; jātakaṇḍūśca kaṇḍūyanaṃ varjayettvagbhedavairūpyaparihārārtham, asahyāyāṃ tu kaṇḍvāmunmardanoddharṣaṇābhyāṃ parihāraḥ syāt; madhuramāhārajātaṃ vātaharamalpamasnehalavaṇamalpodakānupānaṃ ca bhuñjīta| aṣṭame tu māse kṣīrayavāgūṃ sarpiṣmatīṃ kāle kāle pibet; tanneti bhadrakāpyaḥ, paiṅgalyābādho hyasyā garbhamāgacchediti; astvatra paiṅgalyābādha ityāha bhagavān punarvasurātreyaḥ, na tvevaitanna kāryam; evaṃ kurvatī hyarogā''rogyabalavarṇasvarasaṃhananasampadupetaṃ jñātīnāmapi śreṣṭhamapatyaṃ janayati| navame tu khalvenāṃ māse madhurauṣadhasiddhena tailenānuvāsayet| ataścaivāsyāstailāt picuṃ yonau praṇayedgarbhasthānamārgasnehanārtham| yadidaṃ karma prathamaṃ māsaṃ samupādāyopadiṣṭamānavamānmāsāttena garbhiṇyā garbhasamaye garbhadhāriṇīkukṣikaṭīpārśvapṛṣṭhaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘garbhadhāraṇe’ iti pā.</note> mṛdūbhavati, vātaścānulomaḥ sampadyate, mūtrapurīṣe ca prakṛtibhūte sukhena mārgamanupadyete, carmanakhāni ca mārdavamupayānti, balavarṇau copacīyete; putraṃ ceṣṭaṃ sampadupetaṃ sukhinaṃ sukhenaiṣā kāle prajāyata iti||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32">garbhasya pratimāsikaṃ karmāha- paramata ityādi| tanneti bhagavānātreya iti yugapadeva tṛtīye māse'ṅgapratyaṅganiṣpatteḥ keśā api tadaiva jātāḥ krameṇa vardhante na saptame māse iti bhāvaḥ atha kathaṃ tarhi saptame māsi viśeṣeṇa kaṇḍūrbhavatītyāha- garbhotpīḍanādityādi| kikkisaḥ carmavidaraṇam| stanāvudaraṃ ca stanodaram| kolaṃ badarī| parihāraḥ ‘kaṇḍvāḥ’ iti śeṣaḥ| paiṅgalyaṃ piṅgalanetratā| sā ca yadyapi pittakṛtā, yaduktaṃ śālākye- “pitte'tyarthapraduṣṭe tu netrayoḥ piṅgalākṣitā” iti; tathā'pīhāṣṭamamāsīyagarbhe kṣīrayavāgvāhārasambandhaprabhāvādeva paiṅgalyaṃ bhavatīti jñeyam| na tvevaitanna kāryamiti paiṅgalyasyālpadoṣatvāduttarakālaṃ sukarapratikriyatvācca <note place="foot" type="variant" n="35">‘sukhapratikriyatvācca’ iti pā.</note> kṣīrayavāgvavacāraṇe bahuguṇalābhāt kartavyameva kṣīrayavāgūsevanamiti bhāvaḥ| ataścaiveti madhurauṣadhasiddhatailāt| garbhadhāriṇī aparā| atra putramiti praśastatve noktaṃ, tena kanyāṃ ceti boddhavyam; ato na pratimāsīyena karmaṇā putrajanmaiva paraṃ bhavatīti vyākṛtam||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">prāk caivāsyā navamānmāsāt sūtikāgāraṃ kārayedapahṛtāsthiśarkarākapāle deśe praśastarūparasagandhāyāṃ bhūmau prāgdvāramudagdvāraṃ vā bailvānāṃ kāṣṭhānāṃ taindukaiṅgudakānāṃ bhāllātakānāṃ vāra(ru)ṇānāṃ khādirāṇāṃ vā; yāni cānyānyapi brāhmaṇāḥ śaṃseyuratharvavedavidasteṣāṃ; vasanālepanācchādanāpidhānasampadupetaṃ vāstuvidyāhṛdayayogāgnisalilodūkhalavarcaḥsthānasnānabhūmimahānasamṛtusukhaṃ ca||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33">yatra garbhiṇī prasūtā yatra ca tiṣṭhati tat sūtikāgāramucyate| bilvādīnāṃ kāṣṭhānāmagāraṃ kārayediti sambandhaḥ| vāraṇaḥ punnāgaḥ, varuṇo vā| vasanaṃ vastram, ācchādanam āstaraṇam, apidhānaṃ kapāṭam| vāstuvidyāhṛdayaṃ vāstuvidyātattvaṃ, tadyogādagnyādīnāṃ sthānaṃ yatra gṛhe tattathā; vāstuvinmatena vibhaktāgnyādisthānaṃ tadgṛhaṃ kartavyamityarthaḥ| vartamānartumapekṣya sukhamṛtusukham||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">tatra sarpistailamadhusaindhavasauvarcalakālaviḍlavaṇaviḍaṅgakuṣṭhakilimanāgara- pippalīpippalīmūlahastipippalīmaṇḍūkaparṇyelālāṅgalīvacācavyacitrakacirabilva- hiṅgusarṣapalaśunakatakakaṇakaṇikānīpātasībalvajabhūrjakulatthamaireyasurāsavāḥ sannihitāḥ syuḥ; tathā'śmānau dvau, dve ku(ca)ṇḍamusale, dve udūkhale, kharavṛṣabhaśca <note place="foot" type="variant" n="36">‘kharo vṛṣabhaśca’ iti pā.</note>, dvau ca tīkṣṇau sūcīpippalakau sauvarṇarājatau, śastrāṇi ca tīkṣṇāyasāni, dvau ca bilvamayau paryaṅkau, taindukaiṅgudāni ca kāṣṭhānyagnisandhukṣaṇāni, striyaśca bahvyo bahuśaḥ prajātāḥ sauhārdayuktāḥ satatamanuraktāḥ pradakṣiṇācārāḥ pratipattikuśalāḥ prakṛtivatsalāstyaktaviṣādāḥ kleśasahinyo'bhimatāḥ, brāhmaṇāścātharvavedavidaḥ; yaccānyadapi tatra samarthaṃ manyeta, yaccānyacca brāhmaṇā brūyuḥ striyaśca vṛddhāstat kāryam||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34">sarpistailādīnāṃ cātra gṛhe sthāpanīyānāṃ vaktavya <note place="foot" type="variant" n="37">‘vyaktaḥ’ iti pā.</note> eva tāvadupayogaḥ; bahutvena yeṣāṃ tu na vaktavyasteṣāmapyayamupayoga unneyaḥ| kilimaṃ devadāru| kaṇaḥ ‘kuṇḍaka’ iti khyātaḥ; kaṇikā tu kuṇḍakāt sthūlāstaṇḍulāvayavā ucyante| taṇḍulā yena kuḍyante tanmusalam| kuṇḍamusale iti hrasvamusale, kiṃvā ‘caṇḍamusale’ iti pāṭhaḥ; tadā gurutaramusale ityarthaḥ| yadyapi musalagrahaṇaṃ niṣiddhaṃ, tathā'pyuttarakālaṃ dvāre musalasthāpanaṃ vaktavyamiti sādhu musalopādānam| sūcyākāre śastre sūcīpippalakau; kiṃvā sūcī yatra sthāpyate sa sūcīpippalakaḥ| paryaṅkaḥ khaṭvā| samarthaṃ manyeteti upayuktaṃ manyeta||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">tataḥ pravṛtte navame māse puṇye'hani praśastanakṣatrayogamupagate praśaste bhagavati śaśini kalyāṇe kalyāṇe ca karaṇe maitre muhūrte śāntiṃ hutvā gobrāhmaṇamagnimudakaṃ cādau praveśya gobhyastṛṇodakaṃ madhulājāṃśca pradāya brāhmaṇebhyo'kṣatān sumanaso nāndīmukhāni ca phalānīṣṭāni dattvodakapūrvamāsanasthebhyo'bhivādya punarācamya svasti vācayet| tataḥ puṇyāhaśabdena gobrāhmaṇaṃ samanuvartamānā <note place="foot" type="variant" n="38">‘anvāvartamānā praviśet’ iti pā.</note> pradakṣiṇaṃ praviśet sūtikāgāram| tatrasthā ca prasavakālaṃ pratīkṣeta||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35">śāntiṃ kṛtveti <note place="foot" type="variant" n="39">‘hutveti’ iti pā.</note> śāntihomaṃ kṛtvā| nāndīmukhāni ca phalāni nāndīmukhaśrāddhāya hitāni phalāni; kiṃvā nāndī murajaḥ, tanmukhākṛtīni phalāni kharjūrādīni| puṇyāhaśabdo maṅgalaśabdaḥ| pradakṣiṇaṃ yathā bhavati tathā gobrāhmaṇaṃ samanuvartamānā <note place="foot" type="variant" n="40">‘anvāvartamānā’ iti pā.</note>||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">tasyāstu khalvimāni liṅgāni prajananakālamabhito bhavanti; tadyathā- klamo gātrāṇāṃ, glānirānanasya, akṣṇoḥ śaithilyaṃ, vimuktabandhanatvamiva <note place="foot" type="variant" n="41">‘akṣṇorvimuktabandhanatvamiva’ iti pā.</note> vakṣasaḥ, kukṣeravasraṃsanam, adhogurutvaṃ, vaṅkṣaṇabastikaṭīkukṣipārśvapṛṣṭhanistodaḥ, yoneḥ prasravaṇam, anannābhilāṣaśceti; tato'nantaramāvīnāṃ prādurbhāvaḥ, prasekaśca garbhodakasya||36||</seg> <seg type="unit" n="37">āvīprādurbhāve tu bhūmau śayanaṃ vidadhyānmṛdvāstaraṇopapannam| tadadhyāsīta <note place="foot" type="variant" n="42">‘tadadhyāsīnāṃ tāṃ tataḥ’ iti pā.</note> sā| tāṃ tataḥ samantataḥ parivārya yathoktaguṇāḥ striyaḥ paryupāsīrannāśvāsayantyo vāgbhirgrāhiṇīyābhiḥ <note place="foot" type="variant" n="43">‘grāhaṇīyābhirupadiṣṭavadarthābhidhāyinībhiḥ’ iti pā.</note> sāntvanīyābhiśca||37||</seg> <seg type="unit" n="38">sā cedāvībhiḥ saṅkliśyamānā na prajāyetāthaināṃ brūyāt- uttiṣṭha, musalamanyataraṃ gṛhīṣva, anenaitadulūkhalaṃ dhānyapūrṇaṃ muhurmuhurabhijahi muhurmuhuravajṛmbhasva caṅkramasva cāntarā'ntareti; evamupadiśantyeke| tannetyāha bhagavānātreyaḥ| dāruṇavyāyāmavarjanaṃ hi garbhiṇyāḥ satatamupadiśyate, viśeṣataśca prajananakāle pracalitasarvadhātudoṣāyāḥ sukumāryā nāryā musalavyāyāmasamīrito vāyurantaraṃ labdhvā prāṇān hiṃsyāt, duṣpratīkāratamā hi tasmin kāle viśeṣeṇa bhavati garbhiṇī; tasmānmusalagrahaṇaṃ parihāryamṛṣayo manyante, jṛmbhaṇaṃ caṅkramaṇaṃ ca punaranuṣṭheyamiti| athāsyai dadyāt kuṣṭhailālāṅgalikīvacācitrakacirabilvacavyacūrṇamupaghrātuṃ, sā tanmuhurmuhurupajighret, tathā bhūrjapatradhūmaṃ śiṃśapāsāradhūmaṃ vā| tasyāścāntarā'ntarā kaṭīpārśvapṛṣṭhasakthideśānīṣaduṣṇena tailenābhyajyānusukhamavamṛdnīyāt <note place="foot" type="variant" n="44">‘anumukhaṃ’ iti pā.</note>| anena karmaṇā garbho'vāk <note place="foot" type="variant" n="45">‘avāggarbhaḥ’ iti pā.</note> pratipadyate||38||</seg> <seg type="unit" n="39">sa yadā jānīyādvimucya hṛdayamudaramasyāstvāviśati, bastiśiro'vagṛhṇāti, tvarayantyenāmāvyaḥ, parivartate'dho <note place="foot" type="variant" n="46">‘avāggarbhaḥ’ iti pā.</note> garbha iti; asyāmavasthāyāṃ paryaṅkamenāmāropya pravāhayitumupakrameta| karṇe cāsyā mantramimamanukūlā strī japet- ‘kṣitirjalaṃ viyattejo vāyurviṣṇuḥ <note place="foot" type="variant" n="47">‘indraḥ’ iti pāṭhaḥ</note> prajāpatiḥ| sagarbhāṃ tvāṃ sadā pāntu vaiśalyaṃ ca diśantu te| prasūṣva tvamavikliṣṭamavikliṣṭā śubhānane!| kārtikeyadyutiṃ putraṃ kārtikeyābhirakṣitam’ iti||39||</seg> <seg type="unit" n="40">tāścaināṃ yathoktaguṇāḥ striyo'nuśiṣyuḥ- anāgatāvīrmā pravāhiṣṭhāḥ; yā hyanāgatāvīḥ <note place="foot" type="variant" n="48">‘yadyanāgatāvīḥ’ iti pā.</note> pravāhate vyarthamevāsyāstat karma bhavati, prajā cāsyā vikṛtā vikṛtimāpannā ca, śvāsakāsaśoṣaplīhaprasaktā vā bhavati| yathā hi kṣavathūdgāravātamūtrapurīṣavegān prayatamāno'pyaprāptakālānna labhate kṛcchreṇa vā'pyavāpnoti <note place="foot" type="variant" n="49">‘vā labhate’ iti pā.</note>, tathā'nāgatakālaṃ garbhamapi pravāhamāṇā; yathā caiṣāmeva kṣavathvādīnāṃ sandhāraṇamupaghātāyopapadyate, tathā prāptakālasya garbhasyāpravāhaṇamiti| sā yathānirdeśaṃ kuruṣveti vaktavyā syāt| tathā ca kurvatī śanaiḥ pūrvaṃ pravāheta, tato'nantaraṃ balavattaram| tasyāṃ ca pravāhamāṇāyāṃ striyaḥ śabdaṃ kuryuḥ- ‘prajātā prajātā dhanyaṃ dhanyaṃ putram’ iti| tathā'syā harṣeṇāpyāyyante prāṇāḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36-40">upadeṣṭavyārthābhidhāyinī vāk grāhaṇīyā| avajṛmbhasveti gātrāṇi prasārayasva| antaraṃ labdhveti hetumāsādya||36-40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">yadā ca prajātā syāttadaivaināmavekṣeta- kācidasyā aparā prapannā na veti| tasyāścedaparā na prapannā syādathaināmanyatamā strī dakṣiṇena pāṇinā nābherupariṣṭādbalavannipīḍya savyena pāṇinā pṛṣṭhata upasaṅgṛhya tāṃ sunirdhūtaṃ nirdhunuyāt| athāsyāḥ pārṣṇyā śroṇīmākoṭayet| asyāḥ sphicāvupasaṅgṛhya supīḍitaṃ pīḍayet| athāsyā bālaveṇyā kaṇṭhatālu parimṛśet| bhūrjapatrakācamaṇisarpanirmokaiścāsyā yoniṃ dhūpayet| kuṣṭhatālīsakalkaṃ balvajayūṣe <note place="foot" type="variant" n="50">‘balvajakvāthe’ iti pā.</note> maireyasurāmaṇḍe tīkṣṇe kaulatthe va yūṣe maṇḍūkaparṇīpippalīsampāke vā samplāvya pāyayedenām| tathā sūkṣmailākilimakuṣṭhanāgara viḍaṅgapippalīkālāgurucavyacitrakopakuñcikākalkaṃ kharavṛṣabhasya vā jīvato <note place="foot" type="variant" n="51">‘kharasya vṛṣasya vā jarato dakṣiṇaṃ parṇamutkṛtya’ iti pā.</note> dakṣiṇaṃ karṇamutkṛtya dṛṣadi jarjarīkṛtya balvajakvāthādīnāmāplāvanānāmanyatame <note place="foot" type="variant" n="52">‘balvajayūṣādīnāmanyatame’ iti pā.</note> prakṣipyāplāvya muhūrtasthitamuddhṛtya tadāplāvanaṃ pāyayedenām| śatapuṣpākuṣṭhamadanahiṅgusiddhasya caināṃ tailasya picuṃ grāhayet| ataścaivānuvāsayet| etaireva cāplāvanaiḥ phalajīmūtekṣvākudhāmārgavakuṭajakṛtavedhanahastipippalyupahitairāsthāpayet| tadāsthāpanamasyāḥ saha vātamūtrapurīṣairnirharatyaparāmāsaktāṃ vāyorevāpratilomagatvāt <note place="foot" type="variant" n="53">‘vāyoranulomagamanāt’ iti pā.</note>| aparāṃ hi vātamūtrapurīṣāṇyanyāni cāntarbahirmārgāṇi <note place="foot" type="variant" n="54">‘cāntarbahirmukhāni’ iti pā.</note> sajjanti||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41">sunirdhūtamiti kriyāviśeṣaṇam| ākoṭayediti pīḍayet| bālakṛtā veṇī bālaveṇī| balvajayūṣaḥ balvajakvāthaḥ| maṇḍūkapippalī maṇḍūkaparṇī; kiṃvā maṇḍūkā maṇḍūkaparṇī, pippalī pippalyeva, tayoḥ sampākaḥ kvātha ityarthaḥ| tathetyanena balvajayūṣādau sūkṣmailādīnāṃ pānaṃ vidhīyate| kharavṛṣabhaścaṇḍabalībardaḥ| etaireva ceti balvajayuṣādibhiḥ| antarbahirmārgāṇi sajjantīti bahirgamanaśīlāni purīṣādīni, antaḥ abhyantaradeśe saṃsaktāni bhavanti||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">tasyāstu khalvaparāyāḥ prapatanārthe karmaṇi kriyamāṇe jātamātrasyaiva kumārasya kāryāṇyetāni karmāṇi bhavanti; tadyathā- aśmanoḥ saṅghaṭṭanaṃ karṇayormūle, śītodakenoṣṇodakena vā mukhapariṣekaḥ <note place="foot" type="variant" n="55">‘sukhena pariṣekaḥ’ iti pā.</note>, tathā sa kleśavihatān prāṇān punarlabheta| kṛṣṇakapālikāśūrpeṇa cainamabhiniṣpuṇīyuryadyaceṣṭaḥ syād yāvat prāṇānāṃ pratyāgamanam (tattat <note place="foot" type="variant" n="56">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> sarvameva kāryam)| tataḥ pratyāgataprāṇaṃ prakṛtibhūtamabhisamīkṣya snānodakagrahaṇābhyāmupapādayet||42||</seg> <seg type="unit" n="43">athāsya tālvoṣṭhakaṇṭhajihvāpramārjanamārabhetāṅgulyā suparilikhitanakhayā suprakṣālitopadhānakārpāsasapicumatyā| prathamaṃ pramārjitāsyasya cāsya śirastālu kārpāsapicunā snehagarbheṇa pratisañchādayet| tato'syānantaraṃ saindhavopahitena sarpiṣā kāryaṃ pracchardanam||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42-43">śītodakenoṣṇodakena veti vikalpo ṛtubhedena jñeyaḥ; grīṣmakāle <note place="foot" type="variant" n="57">‘tīkṣṇe kāle’ iti pā.</note> śītodakena, śītakāle tūṣṇodakenetyarthaḥ| kleśavihatāniti yoniyantrapīḍanādikleśaparāhatān| kṛṣṇakapālikā īṣikā nalamuñjavaṃśādibhavā, tatkṛtaḥ śūrpaḥ kṛṣṇakapālikāśūrpaḥ; tena niṣpuṇīyuḥ vījayeyurityarthaḥ| atha kiyantaṃ kālaṃ tadvījanamityāha- yāvat prāṇānāṃ pratyāgamanamiti <note place="foot" type="variant" n="58">‘pratyāgamanāt’ iti pā.</note>| udakagrahaṇaṃ malamārgaśaucārtham| upadhānam āvaraṇaṃ, taccehāṅgulyā kārpāsapicunaiva||42-43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">tataḥ kalpanaṃ nāḍyāḥ| atastasyāḥ kalpanavidhimupadekṣyāmaḥ- nābhibandhanāt prabhṛtyaṣṭāṅgulamabhijñānaṃ kṛtvā chedanāvakāśasya dvayorantarayoḥ śanairgṛhītvā tīkṣṇena raukmarājatāyasānāṃ chedanānāmanyatamenārdhadhāreṇa <note place="foot" type="variant" n="59">‘ūrdhvadhāreṇa iti pā.</note> chedayet| tāmagre sūtreṇopanibadhya kaṇṭhe'sya śithilamavasṛjet| tasya cennābhiḥ pacyeta, tāṃ lodhramadhukapriyaṅgusuradāruharidrākalkasiddhena tailenābhyajyāt, eṣāmeva tailauṣadhānāṃ cūrṇenāvacūrṇayet| iti nāḍīkalpanavidhiruktaḥ samyak||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="44">aṣṭāṅgulamabhijñānaṃ kṛtveti aṣṭāṅgule cihnaṃ kṛtvā| ardhadhāraḥ tiryagdhāraḥ śastraviśeṣaḥ| tāmiti cchinnāvaśiṣṭāṅgulāṃ nāḍīm| kaṇṭhe'vasṛjediti nāḍyagrabaddhaṃ sūtraṃ kumārasya kaṇṭhe nibadhnīyāt||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">asamyakkalpane hi nāḍyā āyāmavyāyāmottuṇḍitā-piṇḍalikā-vināmikā-vijṛmbhikābādhebhyo bhayam| tatrāvidāhibhirvātapittapraśamanairabhyaṅgotsādanapariṣekaiḥ sarpirbhiścopakrameta gurulāghavamabhisamīkṣya||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45">nāḍyā avidhikalpane doṣamāha- asamyagityādi| āyāmo dairghyaṃ, vyāyāmo vistāraḥ, tābhyāmuttuṇḍitā āyāmavyāyāmottuṇḍitā, dīrghapīnatvayutetyarthaḥ; piṇḍalikā parimaṇḍalayutā; vināmikā antocchūnā <note place="foot" type="variant" n="60">‘antaḥsthūlā’ iti pā.</note> madhyanimnā; vijṛmbhikā tu muhurmuhurvṛddhimatī| gurulāghavamabhisamīkṣyeti nāḍīpākakārakapitte tathā vāte cāyāmavyāyāmottuṇḍitādivikāracatuṣṭayakārake yo doṣo guruḥ sa upacaritavyastvarayetyarthaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">ato'nantaraṃ jātakarma kumārasya kāryam| tadyathā- madhusarpiṣī mantropamantrite yathāmnāyaṃ prathamaṃ prāśituṃ dadyāt| stanamata ūrdhvametenaiva vidhinā dakṣiṇaṃ pātuṃ purastāt prayacchet| athātaḥ <note place="foot" type="variant" n="61">‘athāsya’ iti pā.</note> śīrṣataḥ sthāpayedudakumbhaṃ mantropamantritam||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46">jātamātrasya vedoktaṃ karma jātakarma| yathāmnāyamiti yathāgamaṃ mantropamantrite| etenaiva vidhineti stana(nya)mapyabhimantritaṃ pāyayedityarthaḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">athāsya rakṣāṃ vidadhyāt- ādānīkhadirakarkandhupīluparūṣakaśākhābhirasyā gṛhaṃ samantataḥ parivārayet| sarvataśca sūtikāgārasya sarṣapātasītaṇḍulakaṇakaṇikāḥ prakireyuḥ| tathā taṇḍulabalihomaḥ satatamubhayakālaṃ <note place="foot" type="variant" n="62">‘ubhayataḥkālaṃ’ iti pā.</note> kriyetānāmakarmaṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="63">‘prāṅnāmakarmaṇaḥ’ iti pā.</note>| dvāre ca musalaṃ dehalīmanu tiraścīnaṃ nyaset| vacākuṣṭhakṣaumakahiṅgusarṣapātasīlaśunakaṇakaṇikānāṃ rakṣoghnasamākhyātānāṃ cauṣadhīnāṃ poṭṭalikāṃ baddhvā sūtikāgārasyottaradehalyāmavasṛjet, tathā sūtikāyāḥ kaṇṭhe saputrāyāḥ, sthālyudakakumbhaparyaṅkeṣvapi, tathaiva ca dvayordvārapakṣayoḥ| kaṇakakaṇṭakendhanavānagnistindukakāṣṭhendhanaścāgniḥ sūtikāgārasyābhyantarato nityaṃ syāt| striyaścaināṃ yathoktaguṇāḥ suhṛdaścānuścānujāgṛyurdaśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā| anuparatapradānamaṅgalāśīḥstutigītavāditramannapānaviśadamanuraktaprahṛṣṭajanasampūrṇaṃ ca tadveśma kāryam| brāhmaṇaścātharvavedavit satatamubhayakālaṃ śāntiṃ juhuyāt svastyayanārthaṃ kumārasya tathā sūtikāyāḥ| ityetadrakṣāvidhānamuktam||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="47">ādānī ghoṣakabhedaḥ| taṇḍulabalihomaḥ kiyatkālaṃ kartavya ityāha- ānāmakarmaṇa iti|- daśāhaṃ yāvadityarthaḥ; daśāhe tu nāmakarma bhaviṣyati| jatūkarṇe'pyuktaṃ- “taṇḍulabalihomo dvikālamādaśāham” iti| rakṣoghnasamākhyātānāmityanena guggulvādīn grāhayati| uttaradehalyāmiti dvāropari; anye tu <note place="foot" type="variant" n="64">‘anye tu dehalīśabdena dvārapakṣau(kṣaṃ) varṇayanti’ iti pā.</note> dehalīṃ dvārādhaḥkāṣṭhamāhuḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">sūtikāṃ tu khalu bubhukṣitāṃ viditvā snehaṃ pāyayeta paramayā śaktyā sarpistailaṃ vasāṃ majjānaṃ vā sātmyībhāvamabhisamīkṣya pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveracūrṇasahitam| snehaṃ pītavatyāśca sarpistailābhyāmabhyajya veṣṭayedudaraṃ mahatā'cchena vāsasā; tathā tasyā na vāyurudare vikṛtimutpādayatyanavakāśatvāt| jīrṇe tu snehe pippalyādibhireva siddhāṃ yavāgūṃ susnigdhāṃ dravāṃ mātraśaḥ <note place="foot" type="variant" n="65">‘mātrāṃ’ iti pā.</note> pāyayet| ubhayataḥkālaṃ coṣṇodakena ca pariṣecayet prāk snehayavāgūpānābhyām| evaṃ pañcarātraṃ saptarātraṃ vā'nupālya krameṇāpyāyayet| svasthavṛttametāvat sūtikāyāḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="48">kumārasya jātakarmābhidhāya <note place="foot" type="variant" n="66">‘rakṣāvidhānamabhidhāya’ iti pā.</note> sūtikāyāḥ kartavyamāha- sūtikāṃ tvityādi| bubhukṣitāmityanena yāvatā kālena bubhukṣitā bhavati tadā snehapānaṃ kartavyam| paramayā śaktyeti uttamayā śaktyā lakṣitā snehaṃ pibet; ‘yāvatā snehena balavirodho na bhavati tāvanmātraṃ snehaṃ pibet’ ityadhyāhartavyam| sātmyībhāvamabhisamīkṣyeti sarpirādiṣu yadyasyāḥ sātmyaṃ tat tasyai deyam| accheneti nirmalena| ubhayataḥkālamiti padamuṣṇodakena pariṣecayedityanena yojyam| tadeva kāladvayamāha- prāgityādi| paurvāhṇikaḥ snehapānapariṣekaḥ kārayitavyaḥ, tathā jīrṇe snehe pariṣecitāṃ yavāgūḥ pāyayitavyetyarthaḥ| ayaṃ tu vyavahāro nānūpadeśe <note place="foot" type="variant" n="67">‘na vyavaharatyānūpadeśe’ iti pā.</note> prabalakaphatvāt prāṇināṃ, kintu jāṅgaladeśavyavahāra iti jñeyam||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">tasyāstu khalu yo vyādhirutpadyate sa kṛcchrasādhyo bhavatyasādhyo vā, garbhavṛddhikṣayitaśithilasarvadhātutvāt, pravāhaṇavedanākledanaraktaniḥsrutiviśeṣaśūnyaśarīratvācca; tasmāttāṃ yathoktena vidhinopacaret; bhautikajīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharasiddhairabhyaṅgotsādanapariṣekāvagāhanānnapānavidhibhirviśeṣataścopacaret; viśeṣato hi śūnyaśarīrāḥ striyaḥ prajātā bhavanti||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49">sūtikāyā mithyopacāreṇa vyādhirbhavan kṛcchrasādhyo'sādhyo vā yathā bhavati tathā darśayan yathoktakramasyāvadhānena <note place="foot" type="variant" n="68">‘yathoktakramasyābhidhānena’ iti pā.</note> kartavyatāṃ darśayitumāha- tasyāstvityādi| garbhavṛddhyā dhātvantarāpoṣaṇena kṣayitāśca śithilīkṛtāśca sarve dhātavo yasyāḥ sā tathā| garbhavyapagama etāvaccharīraśūnyatve hetuḥ tathā pravāhaṇavedanākledaraktaniḥsrutiśca viśeṣeṇa heturityāha- pravāhaṇetyādi| yathokteneti snehapānādinā| etena yathoktavidhikaraṇameva duścikitsyasya sūtikāvyādhernidānavarjanarūpamuttamaṃ bheṣajamiti darśayati| yattūtpanne vyādhau <note place="foot" type="variant" n="69">‘vyādhāviha’ iti pā.</note> vihitaṃ bheṣajaṃ tat prāyo na sidhyatīti kṛtvā nehoktam| bhautikaṃ bhūtaharam||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">daśame tvahani <note place="foot" type="variant" n="70">‘daśamyāṃ niśyatītāyām’ iti pā.</note> saputrā strī sarvagandhauṣadhairgaurasarṣapalodhraiśca snātā laghvahataśucivastraṃ paridhāya <note place="foot" type="variant" n="71">‘laghvahatavastraparihitā’ iti pā.</note> pavitreṣṭalaghuvicitrabhūṣaṇavatī ca saṃspṛśya maṅgalānyucitāmarcayitvā ca devatāṃ śikhinaḥ śuklavāsaso'vyaṅgāṃśca brāhmaṇān svasti vācayitvā kumāramahatānāṃ <note place="foot" type="variant" n="72">‘kumāramahatena vāsasā''cchādayet prākśirasamudakśirasaṃ vā saṃveśya’ iti pā.</note> ca vāsasāṃ sañcaye prākśirasamudakśirasaṃ vā saṃveśya devatāpūrvaṃ dvijātibhyaḥ praṇamatītyuktvā kumārasya pitā dve nāmanī kārayennākṣatrikaṃ nāmābhiprāyikaṃ ca| tatrābhiprāyikaṃ ghoṣavadādyantasthāntamūṣmāntaṃ vā'vṛddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="73">‘vṛddhatripurupāntaraṃ’ iti pā.</note> tripuruṣānūkamanavapratiṣṭhitaṃ, nākṣātrikaṃ tu nakṣatradevatāsamānākhyaṃ <note place="foot" type="variant" n="74">‘nakṣatradevatāsaṃyuktaṃ kṛtaṃ’ iti pā.</note> dvyakṣaraṃ caturakṣaraṃ vā||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50">ucitāmiti yā yasya devatā sadā pūjyatvenocitā tāmarcayitvā| śikhina iti pāvakān; kiṃvā śikhā cūḍā tadvato brāhmaṇānamuṇḍān| nakṣatradevatāsaṃyuktamiti yasmin nakṣatre kumāro jātastasya nakṣatrasya yā devatā jyotiḥśāstre, tasyā nāma kartavyamityarthaḥ| kiṃvā ‘dve nāmanī kārayettannākṣatrikamābhiprāyikaṃ ca’ ityādipāṭhaḥ| tatrāpi nākṣatrikaṃ vyākhyātameva; ābhiprāyikeṣu ghoṣavadityādi viśeṣaṇam| ghoṣā vargacaturthā ‘ghajhaḍhadhabhāḥ’, antasthā ‘yaralavāḥ’, ‘śaṣasahā’ ūṣmāṇaḥ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">vṛtte <note place="foot" type="variant" n="75">‘kṛte’ iti pā.</note> ca nāmakarmaṇi kumāraṃ parīkṣitumupakrametāyuṣaḥ pramāṇajñānahetoḥ| tatremānyāyuṣmatāṃ kumārāṇāṃ lakṣaṇāni bhavanti| tadyathā- ekaikajā mṛdavo'lpāḥ snigdhāḥ subaddhamūlāḥ kṛṣṇāḥ keśāḥ praśasyante, sthirā bahalā tvak, prakṛtyā'tisampannamīṣatpramāṇātivṛttamanurūpamātapatropamaṃ <note place="foot" type="variant" n="76">‘pramāṇātiriktaṃ’ iti pā.</note> śiraḥ, vyūḍhaṃ dṛḍhaṃ samaṃ suśliṣṭaśaṅkhasandhyūrdhvavyañjanasampannamupacitaṃ valibhamardhacandrākṛti lalāṭaṃ, bahalau vipulasamapīṭhau samau nīcairvṛddhau pṛṣṭhato'vanatau suśliṣṭakarṇaputrakau mahācchidrau karṇau, īṣatpralambinyāvasaṅgate same saṃhate mahatyau bhruvau, same samāhitadarśane vyaktabhāgavibhāge balavatī tejasopapanne svaṅgāpāṅge cakṣuṣī, ṛjvī mahocchvāsā vaṃśasampanneṣadavanatāgrā nāsikā, mahadṛjusuniviṣṭadantamāsyam, āyāmavistāropapannā ślakṣṇā tanvī prakṛtivarṇayuktā <note place="foot" type="variant" n="77">‘prakṛtiyuktā pāṭalavarṇā’ iti pā.</note> jihvā, ślakṣṇaṃ yuktopacayamūṣmopapannaṃ raktaṃ tālu, mahānadīnaḥ snigdho'nunādī gambhīrasamuttho dhīraḥ svaraḥ, nātisthūlau nātikṛśau vistāropapannāvāsyapracchādanau raktāvoṣṭhau, mahatyau hanū, vṛttā nātimahatī grīvā, vyūḍhamupacitamuraḥ, gūḍhaṃ jatru pṛṣṭhavaṃśaśca, viprakṛṣṭāntarau stanau, asampātinī sthire pārśve, vṛttaparipūrṇāyatau bāhū sakthinī aṅgulayaśca, mahadupacitaṃ pāṇipādaṃ, sthirā vṛttāḥ snigdhāstāmrāstuṅgāḥ kūrmākārāḥ karajāḥ, pradakṣiṇāvartā sotsaṅgā ca nābhiḥ, urastribhāgahīnā samā samupacitamāṃsā kaṭī, vṛttau sthiropacitamāṃsau nātyunnatau nātyavanatau sphicau, anupūrvaṃ vṛttāvupacayayuktāvūrū, nātyupacite nātyapacite eṇīpade pragūḍhasirāsthisandhī jaṅghe, nātyupacitau nātyapacitau gulphau, pūrvopadiṣṭaguṇau pādau kūrmākārau, prakṛtiyuktāni vātamūtrapurīṣaguhyāni tathā svaprajāgaraṇāyāsasmitaruditastanagrahaṇāni, yacca kiñcidanyadapyanuktamasti tadapi sarvaṃ prakṛtisampannamiṣṭaṃ, viparītaṃ punaraniṣṭam| iti dīrghāyurlakṣaṇāni||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51">nāmakarmaṇīti nāmakaraṇasamayakriyamāṇahomādikarmaṇi, nāmaiva vā karma nāmakarma| sthireti aślathā| īṣatpramāṇātivṛttaṃ śira iti utsargāpavādanyāyena boddhavyam| tena yaduktaṃ pūrvaṃ- “ṣaḍaṅgulotsedhaṃ dvātriṃśadaṅgulapariṇāhaṃ śiraḥ” etaccābhidhāyoktaṃ- “tatrāyurbalaṃ” ityādi yāvat “pramāṇavati śarīre; viparyayastu hīne'dhike vā” (vi.a.8) iti; tatra śirasi kiñcitpramāṇādhikatā etadvacanādapavādabhūtā'pyatīva praśastā bhavatīti jñeyam| evaṃ ‘mahadupacitaṃ pāṇipādam’ ityatrāpi vyākhyeyam| anurūpamityanena śarīrānurūpatāṃ śiraso darśayannuktalakṣaṇādanativṛddhiṃ śiraso darśayati; ativṛddhaṃ hi śarīrānanurūpaṃ bhavati, taccāpraśastameva| ūrdhvavyañjanamiti ūrdhvarekhātrayarūpalakṣaṇayuktaṃ; jatūkarṇe hi trirekhaṃ lalāṭamuktam| nīcairvṛddhāviti anudgatau santāvanukramavavṛddhau| asaṅgate dūrāntare| vyaktabhāgavibhāge iti pravyaktakṛṣṇaśuklādivibhāge| śobhanāni vartmādīni aṅgāni apāṅge ca yayoste svaṅgāpāṅge| atra aṅgagrahaṇenaiva apāṅgasya labdhasyāpi punaḥ karaṇaṃ viśeṣeṇāpāṅgaśobhopadarśanārtham <note place="foot" type="variant" n="78">‘apāṅgaśobhanatvopadarśanārtham’ iti pā.</note>| āsyapracchādanau āsyaṃ pracchādayituṃ kṣamau mukhāvarakau| pṛṣṭhavaṃśaśca gūḍha iti yojanīyam| asampātinī sunirgate, kiṃvā alakṣye| prakṛtiyukteti dehānurūpā| eṇīpade iti eṇījaṅghāsadṛśe| prakṛtiyuktānīti nātibahūni nātyalpāni ca||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">ato dhātrīparīkṣāmupadekṣyāmaḥ| atha brūyāt- dhātrīmānaya samānavarṇāṃ yauvanasthāṃ nibhṛtāmanāturāmavyaṅgāmavyasanāmavirūpāmajugupsitāṃ <note place="foot" type="variant" n="79">‘avijugupsāmajugupsitāṃ’ iti pā.</note> deśajātīyāmakṣudrāmakṣudrakarmiṇīṃ kule jātāṃ vatsalāmarogāṃ jīvadvatsāṃ puṃvatsāṃ dogdhrīmapramattāmanuccāraśāyinīmanantyāvasāyinīṃ kuśalopacārāṃ śucimaśucidveṣiṇīṃ stanastanyasampadupetāmiti||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52">samānavarṇāmiti tulyajātīyām| yauvanasthāmityanena bālāvṛddhayorasampūrṇakṣīṇadhātutvena tayornirāsaṃ karoti| nibhṛtāmiti vinītām <note place="foot" type="variant" n="80">‘anuddhatā’ iti pā.</note>| avirūpāmiti avikṛtāvayavām| avyaṅgāmiti ahīnāṅgīm| deśajātīyāṃ samānadeśajām| anantyāvasāyinīmiti śūdrābhiprāyeṇa, śūdrasya hi savarṇatvena cāṇḍālādistrī prasaktā, sā ca niṣidhyate; brāhmaṇādīnāṃ tvasavarṇatvenaiva sā nirastā; kiṃvā brāhmaṇādīnāmapi patitabrāhmaṇyādyā anantyāvasāyinīmitiśabdena kṣipyate||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">tatreyaṃ stanasampat- nātyūrdhvau nātilambāvanatikṛśāvanatipīnau yuktapippalakau sukhaprapānau ceti (stanasampat)||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="53">yuktapippalakāviti uccaiḥstanavṛntau||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">stanyasampattu prakṛtivarṇagandharasasparśam, udapātre ca duhyamānamudakaṃ vyeti prakṛtibhūtatvāt; tat puṣṭikaramārogyakaraṃ ceti (stanyasampat)||54||</seg> <seg type="unit" n="55">ato'nyathā vyāpannaṃ jñeyam| tasya viśeṣāḥ- śyāvāruṇavarṇaṃ kaṣāyānurasaṃ viśadamanālakṣyagandhaṃ rūkṣaṃ dravaṃ phenilaṃ laghvatṛptikaraṃ karśanaṃ vātavikārāṇāṃ kartṛ vātopasṛṣṭaṃ kṣīramabhijñeyaṃ <note place="foot" type="variant" n="81">‘kṣīramiti jñeyam’ iti pā.</note>; kṛṣṇanīlapītatāmrāvabhāsaṃ tiktāmlakaṭukānurasaṃ kuṇaparudhiragandhi bhṛśoṣṇaṃ pittavikārāṇāṃ kartṛ ca pittopasṛṣṭaṃ kṣīramabhijñeyam, atyarthaśuklamatimādhuryopapannaṃ lavaṇānurasaṃ ghṛtatailavasāmajjagandhi picchilaṃ tantumadukapātre'vasīdachleṣmavikārāṇāṃ kartṛ śleṣmopasṛṣṭaṃ kṣīramabhijñeyam||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="54-55">udakaṃ vyetīti udakaṃ viśeṣeṇa eti vyāpnotītyarthaḥ| jatūkarṇe'pyuktam- “udake visarpat kṣīraṃ praśastam” iti| vātādiduṣṭakṣīralakṣaṇānyāha- śyāvetyādi| lavaṇānurasamiti śleṣmaduṣṭe kṣīre doṣadūṣyasammūrcchanaprabhāvājjñeyaṃ, yena śleṣmaduṣṭe lavaṇarasatā bhavati; etatpṛthaglakṣaṇayogācca dvandvasannipātaduṣṭirapyunneyā||54-55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">teṣāṃ tu trayāṇāmapi kṣīradoṣāṇāṃ prativiśeṣamabhisamīkṣya yathāsvaṃ yathādoṣaṃ ca vamanavirecanāsthāpanānuvāsanāni vibhajya kṛtāni praśamanāya bhavanti| pānāśanavidhistu duṣṭakṣīrāyā yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamudgahareṇukakulatthasurāsauvīrakamaireyamedakalaśunakarañjaprāyaḥ syāt| kṣīradoṣaviśeṣāṃścāvekṣyāvekṣya tattadvidhānaṃ kāryaṃ syāt| pāṭhāmahauṣadhasuradārumustamūrvāguḍūcīvatsakaphalakirātatiktakakaṭukarohiṇīsārivākaṣāyāṇāṃ ca pānaṃ praśasyate, tathā'nyeṣāṃ tiktakaṣāyakaṭukamadhurāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="82">‘tiktakaṣāyakaṭukaprāyāṇāṃ’ iti pā.</note> dravyāṇāṃ prayogaḥ kṣīravikāraviśeṣānabhisamīkṣya mātrāṃ kālaṃ ca| iti kṣīraviśodhanāni||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="56">cikitsāmāha- teṣāmityādi| prativiśeṣamabhisamīkṣyeti prati prati vātādīnāṃ koṣṭhāśrayitvodīrṇatvādiśodhanānuguṇaṃ viśeṣamabhivīkṣya| yathāsvamityanena śleṣmaṇi vamanaṃ, pitte virecanaṃ, vāyāvāsthāpanānuvāsane, ityātmīyamātmīyaṃ saṃśodhanaṃ darśayati| yathādoṣamityanena pravṛddhe doṣe'timātraṃ saṃśodhanaṃ, stoke stokamātraṃ darśayati| vibhajyeti yathāsvamityanena yojyam| ‘prakṛtiviśeṣam’ iti yadā pāṭhastadā prakṛtiviśeṣamapi dhātryā avekṣya vamanādīnāṃ bahutvālpatvaviśeṣaḥ kartavya ityarthaḥ| tattadvidhānaṃ kāryaṃ syāditi tattadvṛddhadoṣapratikūlamāhāravidhānaṃ kāryaṃ syāt| kaṣāyāṇāmiti bahuvacanād vyastasamastānāṃ pāṭhādīnāṃ kaṣāyā gṛhyante||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">kṣīrajananāni tu madyāni sīdhuvarjyāni, grāmyānūpaudakāni ca śākadhānyamāṃsāni, dravamadhurāmlalavaṇabhūyiṣṭhāścāhārāḥ, kṣīriṇyaścauṣadhayaḥ, kṣīrapānamanāyāsaśca, vīraṇaṣaṣṭikaśālīkṣuvālikādarbhakuśakāśagundretkaṭamūlakaṣāyāṇāṃ ca pānamiti (kṣīrajananāni)||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="57">kṣīriṇyaśca dugdhikākalambikādayo dṛśyamānakṣīrāḥ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">dhātrī tu yadā svādubahulaśuddhadugdhā syāttadāsnātānuliptā śuklavastraṃ paridhāyaindrīṃ brāhmīṃ śatavīryāṃ sahasravīryāmamoghāmavyathāṃ śivāmariṣṭāṃ vāṭyapuṣpīṃ viṣvaksenakāntāṃ <note place="foot" type="variant" n="83">‘viṣvaksenakāntāmiti vibhratyoṣadhīḥ’ iti pā.</note> vā bibhratyoṣadhiṃ kumāraṃ prāṅmukhaṃ prathamaṃ dakṣiṇaṃ stanaṃ pāyayet| iti dhātrīkarma||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="58">amoghādayo'nantaraṃ vyākṛtā eva| avyathā guḍūcī||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">ato'nantaraṃ kumārāgāravidhimanuvyākhyāsyāmaḥ- vāstuvidyākuśalaḥ praśastaṃ ramyamatamaskaṃ nivātaṃ pravātaikadeśaṃ dṛḍhamapagataśvāpadapaśudaṃṣṭrimūṣikapataṅgaṃ suvibhaktasalilolūkhalamūtravarcaḥsthānasnānabhūmimahānasamṛtusukhaṃ yathartuśayanāsanāstaraṇasampannaṃ kuryāt; tathā suvihitarakṣāvidhānabalimaṅgalahomaprāyaścittaṃ śucivṛddhavaidyānuraktajanasampūrṇam| iti kumārāgāravidhiḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">śayanāsanāstaraṇaprāvaraṇāni kumārasya mṛdulaghuśucisugandhīni syuḥ; svedamalajantumanti mūtrapurīṣopasṛṣṭāni ca varjyāni syuḥ; asati sambhave'nyeṣāṃ tānyeva ca suprakṣālitopadhānāni sudhūpitāni śuddhaśuṣkāṇyupayogaṃ gaccheyuḥ||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="59-60">suprakṣālitopadhānānīti sudhautottarapracchādanāni| śuddhaśuṣkāṇīti dhautānyapi yadā malādirāgeṇāpi rahitāni bhavanti śuṣkāṇi ca tadaivopayojyāni; sudhautaṃ hyārdramapi syāt, tathā gāḍharāga(gi)malādibhāvitaṃ dhautamapyaśuddhaṃ syāt, tasmāduktaṃ- śuddhaśuṣkāṇīti||59-60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">dhūpanāni punarvāsasāṃ śayanāstaraṇaprāvaraṇānāṃ ca yavasarṣapātasīhiṅgugugguluvacācorakavayaḥsthāgolomījaṭilāpalaṅkaṣāśokarohiṇīsarpanirmokāṇi ghṛtayuktāni syuḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="61">vayaḥsthā brāhmī, golomī śvetadūrvā, jaṭilā māṃsī||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">maṇayaśca dhāraṇīyāḥ kumārasya khaḍgarurugavayavṛṣabhāṇāṃ jīvatāmeva dakṣiṇebhyo viṣāṇebhyo'grāṇi gṛhītāni syuḥ; aindryādyāścauṣadhayo jīvakarṣabhakau ca, yāni cānyānyapi brāhmaṇāḥ praśaṃseyuratharvavedavidaḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="62">maṇaya iti muktādimaṇayaḥ, atharvavedoktāśca| khaḍgādīnāṃ śṛṅgāgrāṇi dhāraṇīyāni syuriti yojanā| uktaṃ hi jatūkarṇe- “rurukhaḍgādīnāṃ jīvatāṃ dakṣiṇaśṛṅgāgrāṇi nikṛttāni dhārayet” iti| jīvakarṣabhakau prajāsthāpanoktau| oṣadhaya aindryādyā daśa tatraivoktāḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">krīḍanakāni khalu kumārasya vicitrāṇi ghoṣavantyabhirāmāṇi cāgurūṇi cātīkṣṇāgrāṇi cānāsya praveśīni cāprāṇaharāṇi cāvitrāsanāni syuḥ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">na hyasya vitrāsanaṃ sādhu| tasmāttasmin rudatyabhuñjāne vā'nyatra vidheyatāmagacchati rākṣasapiśācapūtanādyānāṃ nāmānyāhvayatā kumārasya vitrāsanārthaṃ nāmagrahaṇaṃ na kāryaṃ syāt||64||</seg> <seg type="unit" n="65">yadi tvāturyaṃ kiñcit kumāramāgacchet tat prakṛtinimittapūrvarūpaliṅgopaśayaviśeṣaistattvato'nubudhya sarvaviśeṣānāturauṣadhadeśakālāśrayānavekṣamāṇaścikitsitumārabhetainaṃ madhuramṛdulaghusurabhiśītaśaṅkaraṃ karma pravartayan| evaṃsātmyā hi kumārā bhavanti| tathā te śarma labhante cirāya| aroge tvarogavṛttamātiṣṭheddeśakālātmaguṇaviparyayeṇa vartamānaḥ, krameṇāsātmyāni parivartyopayuñjānaḥ sarvāṇyahitāni varjayet| tathā balavarṇaśarīrāyuṣāṃ sampadamavāpnotīti||65||</seg> <seg type="unit" n="66">evamenaṃ kumāramāyauvanaprāpterdharmārthakauśalāgamanāccānupālayet||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="63-66">prakṛtītyādau prakṛtiḥ vātādayaḥ, nimittaṃ bāhyaṃ rūkṣādi vātādikāraṇam <note place="foot" type="variant" n="84">‘sākṣādvātādikāraṇam’ iti pā.</note>| sarvaviśeṣānityādau āturaśabdenāturyaheturvyādhirgṛhyate, āśrayaśabdena tu śarīram| śaṃ kalyāṇaṃ karotīti śaṅkaram| deśakāletyādau ātmaśabdena śarīramucyate, tena deśasya tathā kālasya tathā śarīrasya ca yo guṇaḥ śītādistadviparītāhārācārādisevāyāṃ vartamānaḥ svasthavṛttaṃ kuryāt| anyatrāpi svasthavṛtte proktaṃ- “deśakālādiguṇaviparītānāmāhāravihārāṇāṃ kriyopayogaḥ samyak” (śā.a.6) iti| svasthavṛttāntaramāha- krameṇetyādi| kṣīrataḥ kṣīrānne, tato'nnameva| tatrāpyanne madhurādi yadbālānāṃ sātmyaṃ bhavati tena krameṇa navegāndhāraṇīyoktena “ucitādahitāddhīmān kramaśo viramennaraḥ” (sū.a.7) ityādisvasthavṛttoktena krameṇopayuñjāna ityarthaḥ| tathā, vastvantarasātmyasevāyāmapi| bālasyaivameva vyākhyānam| svasthavṛttācaraṇaphalamāha- tathetyādi||63-66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">iti putrāśiṣāṃ samṛddhikaraṃ karma vyākhyātam| tadācaran yathoktairvidhibhiḥ pūjāṃ yatheṣṭaṃ labhate'nasūyaka iti||67||</seg> <seg type="unit" n="68">tatra ślokau- putrāśiṣāṃ karma samṛddhikārakaṃ yaduktametanmahadarthasaṃhitam| tadācaran jño vidhibhiryathātathaṃ pūjāṃ yatheṣṭaṃ labhate'nasūyakaḥ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">śarīraṃ cintyate sarvaṃ daivamānuṣasampadā| sarvabhāvairyatastasmācchārīraṃ sthānamucyate||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="67-69">putrāśiṣāṃ samṛddhikaramiti putraprārthanānurūpaphalakaramityarthaḥ| putrāśiṣāmityadhyāyārthasaṅgrahaślokaḥ| jña iti puruṣaviśeṣaṇaṃ prādhānyāt kṛtam| tena puruṣaputralābhena nāryā api putralābho'rthādeva labhyate| anurūpaputralābhe kathaṃ me putraḥ syādityasūyāṃ na vahatītyanasūyakaḥ| kecicchārīrasthānaśabdavyutpattidarśakaṃ ślokaṃ paṭhanti- śarīramityādi| sa ca vyaktārtha eva||67-69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne jātisūtrīyaṃ śārīraṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg> iti carakasaṃhitāyāṃ cathurthaṃ śārīrasthānaṃ sampūrṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ śārīrasthāne jātisūtrīyaṃ śārīraṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg></ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="5" xml:id="ca.5">
        <head>indriyasthānam</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ca.5.1">
          <head>varṇasvarīyamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto varṇasvarīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">śārīre cikitsādhikaraṇaṃ śarīraṃ pratipādya cikitsā vaktavyā, sā ca sādhya eva roge vaktavyā nāsādhyaroge, yaduktaṃ- “arthavidyāyaśohānimupakrośamasaṅgraham| prāpnuyānniyataṃ vaidyo yo'sādhyaṃ samupācaret” (sū.a.10) iti; na ca riṣṭapratipattimantarā'sādhyatvapratipattiriti riṣṭapratipādakamindriyasthānameva cikitsāsthānāt prāgucyate <note place="foot" type="variant" n="1">‘tenāsādhyarogakhyāpakāriṣṭapratipādakamindriyasthānameva cikitsāsthānāt prāgucyate’ iti pāṭhaḥ</note>| indraśabdena prāṇa ucyate, tasyāntagatasya liṅgaṃ riṣṭākhyamindriyaṃ; yaduktaṃ vyākaraṇe- “indriyamindraliṅgaṃ” (pā.a.5.2.13) ityādi; tasyendriyasya sthānamindriyasthānam| tatrāpi cendriyasthāne vaktavye vyaktatamariṣṭābhidhāyakatayā varṇasvarīyamindriyamucyate, atra hi yāni riṣṭāni vaktavyāni tānītarariṣṭebhyaścakṣurādigrāhyatayā vyaktatamāni| varṇasvarāvadhikṛtya kṛto varṇasvarīyaḥ, indriyasya riṣṭarūpasya pratipādako'dhyāya indriyaḥ, taṃ vyākhyāsyāmaḥ| evamanyatrāpi puṣpitakamityādyapīndriyaviśeṣaṇaṃ vyākhyeyam||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu varṇaśca svaraśca gandhaśca rasaśca sparśaśca cakṣuśca śrotraṃ ca ghrāṇaṃ ca rasanaṃ ca sparśanaṃ ca sattvaṃ ca bhaktiśca śaucaṃ ca śīlaṃ cācāraśca smṛtiścākṛtiśca prakṛtiśca vikṛtiśca balaṃ ca glāniśca medhā ca harṣaśca raukṣyaṃ ca snehaśca tandrā cārambhaśca gauravaṃ ca lāghavaṃ ca guṇāścāhāraśca vihāraścāhārapariṇāmaścopāyaścāpāyaśca vyādhiśca vyādhipūrvarūpaṃ ca vedanāścopadravāśca cchāyā ca praticchāyā ca svapnadarśanaṃ ca dūtādhikāraśca pathi cautpātikaṃ cāturakule bhāvāvasthāntarāṇi ca bheṣajasaṃvṛttiśca <note place="foot" type="variant" n="2">‘bheṣajaṃ ca bheṣajapravṛttiśca bheṣajādhikāre yuktiśca’ iti pāṭhaḥ</note> bheṣajavikārayuktiśceti parīkṣyāṇi pratyakṣānumānopadeśairāyuṣaḥ pramāṇāvaśeṣaṃ jijñāsamānena bhiṣajā||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">indriyasthānapratipādyaṃ kṛtsnaṃ viṣayamāha- ihetyādi| iha indriyasthāne| khaluśabdo vākyālaṅkāre| iha ca yadyapīndriyāṇyeva viṣayavarṇādigrāhakatayā agre vaktuṃ yujyante, tathā'pi teṣāmatīndriyatvena tadāśrayariṣṭānāmavyaktatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘…mavaktavyatvaṃ’ iti pāṭhaḥ</note>; tena, pravyaktāni varṇādīnyeva pravyaktariṣṭādhikaraṇānyagre'bhidhīyante| varṇādiṣvapi ca yathā vyaktatvaṃ tathā pūrvanipātaḥ| meghādiśabdastu yadyapi varṇādapi vyaktastathā'pi śabdaviśeṣa eveha tālvādisampādyaḥ svaraśabdābhidheyo riṣṭādhikaraṇatvenābhimataḥ, sa ca varṇāpekṣayā'vyakta eva| ihetyādāvasamāsena pratyekamapi varṇādīnāṃ riṣṭādhikaraṇatvaṃ darśayati; samāse hi samudāyasyaiva riṣṭādhikaraṇakatayā parīkṣitavyatvaṃ śaṅkyeta| varṇaśabdena ca varṇasahacaritāścakṣurgrāhyā raukṣyādayo'pi gṛhyante; ata eva varṇaprastāva eva vakṣyati- yat- “varṇagrahaṇena glāniharṣaraukṣyasnehā vyākhyātāḥ” iti| svarādigrahaṇena ca svarādyabhāvo'pi gṛhyate, tenāṅguliparvaśabdābhāva-gandhābhāvādayo'pi riṣṭānyavarudhyante| sparśagrahaṇena ca sparśopalabhyakāṭhinyādyavarodhaḥ| sattvaṃ manaḥ; sattvavikṛterudāharaṇaṃ yathā- “autsukyaṃ bhajate sattvaṃ ceto bhīrāviśatyapi” (iṃ.a.12) ityādi| bhaktiḥ icchā| śīlaṃ sahajaṃ vṛttam| ācāraḥ śāstraśikṣākṛto vyavahāraḥ| bhaktyādayo yadyapi sattvavikāratvena sattvagrahaṇenaiva labhyante; yaduktaṃ- “bhaktiḥ śīlaṃ śaucaṃ dveṣaḥ smṛtirmohastyāgo'mātsaryaṃ bhayaṃ krodhastandrotsāhastaikṣṇyaṃ mārdavaṃ gāmbhīryamanavasthitatvamityevamādayaḥ sattvavikārāḥ” (śā.a.3) iti; tathā'pi bhaktyādīnāmapi pṛthagariṣṭādhikaraṇatveneha pṛthakkaraṇam| nidrādaurbalyāttandreti <note place="foot" type="variant" n="4">‘glānirdaurbalyaṃ, nidrā...’ iti pāṭhaḥ</note> tandrāśabdena nidrocyate; atra ca riṣṭamuktaṃ yathā- “nidrā nityā bhavati vā na vā” (iṃ.a.11) iti| ārambha iti ariṣṭavyādhyutpādārambhaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘vyādhyutpādārambhaḥ’ iti pāṭhaḥ</note>; yaduktaṃ- “śvayathuryasya kukṣistho hastapādaṃ pradhāvati” (iṃ.a.9) ityādi| gaurave riṣṭaṃ yathā- “niṣṭhyūtaṃ ca purīṣaṃ ca retaścāmbhasi majjati” (iṃ.a.9) ityādi| lāghave riṣṭaṃ- gurūṇāmaṅgānāṃ lāghavaṃ jñeyam| guṇariṣṭaṃ yathā- “guṇāḥ śarīradeśānāṃ śītoṣṇamṛdudāruṇāḥ| viparyāsena lakṣyante sthāneṣvanyeṣu tadvidhāḥ” (iṃ.a.12) iti| āhārariṣṭaṃ yathā- “āhāramupayuñjāno bhiṣajā sūpakalpitam” (iṃ.a.12) ityādi| āhārapariṇāmariṣṭaṃ yathā- “durbalo bahu bhuṅkte yo prāgabhuktvā'nnamāturaḥ| alpamūtrapurīṣaśca” (iṃ.a.7) iti| upāya upagamanaṃ vyādhimelaka ityarthaḥ; yaduktaṃ- “sahasā jvarasantāpastṛṣṇā mūrcchā balakṣayaḥ| viśleṣaṇaṃ ca sandhīnāṃ” (iṃ.a.8) iti| vyādhyapagamanamapāyaḥ; yaduktaṃ- “yaṃ naraṃ sahasā rogo durbalaṃ parimuñcati” (iṃ.a.9) ityādi| vyādhiśceti vyādhireva riṣṭaṃ yathā- “vātāṣṭhīlā susaṃvṛttā dāruṇā hṛdi tiṣṭhati” (iṃ.a.10) iti| chāyā bhautikī pañcarūpā, praticchāyā tu dehacchāyā; praticchāyayā ca netrakumārikā'pi praticchāyārūpā gṛhītavyā| ayaṃ ca chāyādibhedaḥ pannarūpīyendriye darśayitavyaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘vaktavyaḥ’ iti pāṭhaḥ</note>| āturakule bhāvāvasthāriṣṭaṃ yathā- “agnipūrṇāni pātrāṇi bhinnāni viśikhāni ca| bhiṣaṅmumūrṣatāṃ veśma praviśanneva paśyati” (iṃ.a.12) ityādi| bheṣajasaṃvṛttau <note place="foot" type="variant" n="7">‘bheṣajapravṛttau’ iti pāṭhaḥ</note> riṣṭaṃ yathā- “yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ saṃvartayitumauṣadham| yatamāno na śaknoti durlabhaṃ tasya jīvitam” (iṃ.a.12) iti| bheṣajasya vikāreṇa samaṃ yuktirbheṣajavikārayuktiḥ; tatra riṣṭaṃ yathā- “vijñātaṃ bahuśaḥ siddhaṃ vidhivaccāvacāritam| na sidhyatyauṣadhaṃ yasya tasya <note place="foot" type="variant" n="8">‘yathā pretastathaiva saḥ’ iti pāṭhaḥ</note> nāsti cikitsitam” (iṃ.a.12) iti| śeṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘śeṣe tu bahuriṣṭodāharaṇamuktam’ iti pāṭhaḥ</note> tu riṣṭodāharaṇaṃ vyaktam| iti samāptau| pratyakṣapūrvakatvāt sarvapramāṇānāmihādau pratyakṣaṃ kṛtam| yadyapi varṇādaya āyurlakṣaṇapratipāditā <note place="foot" type="variant" n="10">‘āyuṣmallakṣaṇapravṛttipratipāditāḥ’ iti pāṭhaḥ</note> dīrghāyuḥpramāṇajijñāsāyāmapi parīkṣyante, tathā'pīha riṣṭaprakaraṇe āyuḥpramāṇāvaśeṣajñānārthameva parīkṣaṇīyāḥ, ata uktaṃ- pramāṇāvaśeṣaṃ jijñāsamāneneti||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra tu khalveṣāṃ parīkṣyāṇāṃ kānicit puruṣamanāśritāni, kānicicca puruṣasaṃśrayāṇi| tatra yāni puruṣamanāśritāni tānyupadeśato yuktitaśca parīkṣeta, puruṣasaṃśrayāṇi punaḥ prakṛtito vikṛtitaśca||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">puruṣamanāśritāni dūtādyāśrayāṇi riṣṭāni| yuktitaścetyanumānata ityarthaḥ, atra <note place="foot" type="variant" n="11">‘atra yadyapi riṣṭajñānādhikāre pratyakṣādipramāṇajanyatayā'nantaraṃ yuktiḥ, tathā'pi puruṣānāśrayiriṣṭāvadhāraṇe pratyakṣaṃ nirāśaṃ darśayati| pratyakṣasyātra riṣṭāvadhāraṇe'kṣamatvāt’ iti pāṭhaḥ</note> yukterapi riṣṭatvāvadhāraṇe kṣamatvāt| pratyakṣaṃ hi dūtādīnāṃ svarūpamātraṃ gṛhṇāti, riṣṭaṃ tu dūtādīnāmāgamādeva jñāyate| puruṣāśrayivarṇādigatariṣṭagrahaṇe tu pratyakṣamapi tattadariṣṭaviśeṣagrahaṇe tattadviśeṣeṇa vyāpriyata iti matvā'tra tatpratiṣiddham| anumānaṃ tu riṣṭatvena pratipāditamanimittatvādidharmavicāre vyāpriyate, evaṃ sarvatra| prakṛtitaśceti puruṣāśrayavikṛtijñānahetutayā prakṛtī riṣṭajñāne vyāpriyate, yataḥ prakṛtijñānādhīnaṃ vikṛtijñānaṃ bhavati; prakṛtivikṛtiparīkṣā tvatrādhikṛtaiḥ prasiddhaiḥ pratyakṣādibhireva jñeyā||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra prakṛtirjātiprasaktā ca, kulaprasaktā ca, deśānupātinī <note place="foot" type="variant" n="12">‘daśānupātinī’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> ca, kālānupātinī ca vayo'nupātinī ca, pratyātmaniyatā ceti| jātikuladeśakālavayaḥpratyātmaniyatā hi teṣāṃ teṣāṃ puruṣāṇāṃ te te bhāvaviśeṣā bhavanti||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">prakṛtiṃ vibhajate- tatretyādi| jātiprasaktā yathā- brāhmaṇajātau śaucaṃ, kulaprasaktā yathā- kiñcideva kulaṃ śucyācāravadbhavati, deśānupātinī yathā- antarvedivāsinaḥ śucayo bhavanti, kālānupātinī yathā- kṛtayuge śaucaṃ, vayo'nupātinī yathā- bālye'śaucaṃ, pratyātmaniyatā yathā- kaścideva puruṣaḥ prakṛtyā śucirbhavati; ityādyudāharaṇīyam| kutaḥ punarjātyādiniyatā prakṛtirbhavatītyatra hetumāha- jātikuletyādi| te te bhāvaviśeṣā iti śucitvāśaucādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘śucitvagauravādayaḥ’ iti pāṭhaḥ</note>||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">vikṛtiḥ punarlakṣaṇanimittā ca, lakṣyanimittā ca, nimittānurūpā ca||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">riṣṭādhikārādhikṛtāṃ vikṛtiṃ vivecayituṃ sarvāneva vikṛtibhedānāha- vikṛtirityādi||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatra lakṣaṇanimittā nāma sā yasyāḥ śarīre lakṣaṇānyeva hetubhūtāni bhavanti daivāt; lakṣaṇāni hi kāniciccharīropanibaddhāni bhavanti, yāni hi tasmiṃstasmin kāle tatrādhiṣṭhānamāsādya tāṃ tāṃ vikṛtimutpādayanti|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">hetubhūtānīti hetusadṛśāni| tena daivameva nakharekhāpadmādisāmudrikoktalakṣaṇayukte śarīre rājyadhanagamanavadhabandhanādirūpavikṛtiprāptau hetuḥ, lakṣaṇāni tu daivanimittāni bodhakamātrāṇi, ata eva daivādityuktaṃ; daivaṃ ca prāktanaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘daivakartṛtvaṃ cātrocyate’ iti pāṭhaḥ</note> karmocyate| vikṛtimutpādayantītyatrāpi daivāditi yojanīyaṃ; tena, daivabalādeva lakṣaṇānāṃ rājyadhanavadhabandhanādirūpavikṛtikartṛtvam| tasmiṃstasmin kāle ityanena lakṣaṇasūcitādṛṣṭaparipākakāle niyatatvaṃ vikṛterdarśayati| lakṣaṇāsūcitāśca <note place="foot" type="variant" n="15">‘lakṣaṇasūcitāśca’ iti pāṭhaḥ</note> rājyādaya iha puruṣasya kadācidbhavanto'svābhāvikā eveti kṛtvā vikṛtiśabdenocyante||7(1)||</ab>
          <ab type="mula">lakṣyanimittā tu sā yasyā upalabhyate nimittaṃ yathoktaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘yathokteṣu’ iti pāṭhaḥ</note> nidāneṣu|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">yathoktaṃ nidāneṣviti yathā- rūkṣādisevayā vātādiprakoparūpā vikṛtirnidānoktetyarthaḥ||7(2)||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">nimittānurūpā tu nimittārthānukāriṇī yā, tāmanimittāṃ nimittamāyuṣaḥ pramāṇajñānasyecchanti bhiṣajo bhūyaścāyuṣaḥ kṣayanimittāṃ preteliṅgānurūpāṃ, yāmāyuṣo'ntargatasya <note place="foot" type="variant" n="17">‘antargatasya lakṣaṇalakṣyābhyāmavijñeyasya’ iti gaṅgādharaḥ| ‘antagatasya’ iti pāṭhaḥ</note> jñānārthamupadiśanti dhīrāḥ| yāṃ cādhikṛtya puruṣasaṃśrayāṇi mumūrṣatāṃ lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ| ityuddeśaḥ| taṃ vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">nimittānurūpeti nimittasadṛśī| tadeva sphoṭayati- nimittārthānukāriṇīti|- nimittasya yo'rthaḥ kāryajananarūpaḥ kāryabodhanarūpo vā tamanukarotīti nimittārthānukāriṇī| riṣṭākhyā hi vikṛtirmaraṇe tasyaivāvabodhane vā nimittaṃ bhavati| aparamapi nimittānurūpāyā vikṛterviśeṣamāha- tāmityādi| animittāmiti tadātve'nupalabhyamānanimittāṃ, na tu punaḥ sarvathaivāhetukīṃ, yata ‘āyuṣaḥ kṣayanimittām’ ityanantaramasya viśeṣaṇaṃ kathayiṣyati; riṣṭasya hi na raukṣyādinā śarīrasambandhādi nimittamupalabhyate| yadvā, āyuḥkṣayarūpaṃ yannimittaṃ tadvidyamānamapi nānyairupalabhyate <note place="foot" type="variant" n="18">‘nānyata upalabhyate’ iti pāṭhaḥ</note>, kintu tadeva hi riṣṭādunnīyate; tena, avyaktanimittatvamihānimittatvaṃ jñeyam| atra gatāyuṣṭvameva <note place="foot" type="variant" n="19">‘antagatāyuṣṭvameva’ iti pāṭhaḥ</note> sakalapuruṣasaṃśritariṣṭavyāpakaṃ kāraṇaṃ sādhu| yattu vakṣyati- “kriyāpathamatikrāntāḥ kevalaṃ dehamāśritāḥ| cihnaṃ kurvanti yaddoṣāstadariṣṭaṃ pracakṣate” (iṃ.a.11) iti, taddūtādigatariṣṭāvyāpakatayā puruṣāśrayiriṣṭamātrābhiprāyeṇa jñeyam| āyuṣaḥ pramāṇajñānasyeti āyuḥśeṣapramāṇajñānasyetyarthaḥ| bhūya iti atyartham| tenātyarthamāyuḥkṣayanimittāṃ pratyāsannāyuḥkṣayajanyāmiti yāvat| yāmiti kṣīṇāyuḥkāryām| pretaliṅgānurūpāmiti pretasadṛśīṃ; “malā danteṣu jāyante pretākṛtirudīryate” (iṃ.a.12) ityādigranthavakṣyamāṇām| imāṃ hi vikṛtimāyuṣo'ntarga(ga)tasya jñānārthaṃ vadanti| yā tvanyā pretaliṅgānanurūpā varṇāśrayā sā pratyāsannamaraṇabodhikā; tena sā nātyarthannātyarthakṣīṇāyuḥkāryetyarthaḥ| evaṃ ‘bhūyaśca’ ityādinā ‘dhīrāḥ’ ityantena nimittānurūpavikṛtiviśeṣasya kāryaviśeṣaṃ maraṇalakṣaṇamabhidhāya punaḥ sāmānyenānimittāyā dharmāntaramāha- yāmadhikṛtyetyādi| puruṣasaṃśrayāṇīti viśeṣaṇena puruṣānāśritadūtādiriṣṭe nāvaśyamanimittatā'stīti darśayati| yato dūtādhikārādau yāni riṣṭāni tāni dṛśyamānanimittānyapyāgamādeva riṣṭatvenāvadhāryante| yathā- “muktakeśe'thavā nagne rudatyaprayate'thavā| bhiṣagabhyāgataṃ dṛṣṭvā dūtaṃ maraṇamādiśet” (iṃ.a.12) iti| atra ca bhiṣajo <note place="foot" type="variant" n="20">‘bhiṣajo muktakeśatvādau keśasvanādi dṛśyata eva kāraṇam’ iti pāṭhaḥ</note> muktakeśavacanāddṛśyata eva kāraṇaṃ, tathā dūtāgamane cāturasya preraṇādi kāraṇamastyeva, tenānimittatvamāturāśrayiriṣṭa eva| anye tu, evambhūtavaidyadūtasamāgamaḥ parihartavyatvena jñātaḥ san yadā daivādbhavati, tadā daivanimittaḥ san riṣṭaṃ bhavati; tena, sarvariṣṭavyāpikaiveyamanimittatā; bhūyaścetyādigranthena tu pretaliṅgānurūpāṃ vikṛtiṃ bhūya āyuṣo'ntarga(ga)tasya jñānārthamupadiśanti, tathā puruṣasaṃśrayāṇi bhūya upadekṣyante, puruṣānāśrayāṇi tu svalpagranthenopadekṣyante iti vyākhyānayanti| ityuddeśa indriyasthānārthoddeśa ityarthaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatrādita eva varṇādhikāraḥ| tadyathā- kṛṣṇaḥ, śyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘kṛṣṇaśyāmaḥ’ iti pāṭhaḥ</note>, śyāmāvadātaḥ, avadātaśceti prakṛtivarṇāḥ śarīrasya bhavanti; yāṃścāparānupekṣamāṇo <note place="foot" type="variant" n="22">‘avekṣyamāṇānapi’ iti pāṭhaḥ</note> vidyādanūkato'nyathā vā'pi nirdiśyamānāṃstajjñaiḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">prakṛtijñānāntarīyakatvādvikṛtijñānasya prakṛtivarṇāneva tāvadāha- kṛṣṇa ityādi| avadāto gauraḥ| iha ca prāyeṇa ye varṇāḥ prakṛtyā bhavanti te prakṛtivarṇā ucyante, ye tu prāyeṇa vikṛtyā bhavanti te vikṛtivarṇā ucyante, iti jñeyam| tena prakṛtivarṇā api kadācidvikṛtivarṇā <note place="foot" type="variant" n="23">‘kadācidvikṛtyā bhavanti’ iti pāṭhaḥ</note> bhavanti, tathā vikṛtivarṇā api janmaprabhṛtijāyamānatayā kadācit prakṛtivarṇā bhavantīti jñeyam| anuktaprakṛtivarṇātideśārthamāha- yāṃścetyādi| upetya īkṣamāṇa iti upekṣamāṇaḥ| anūkata iti sādṛśyataḥ; anena ca śyāmetyādivarṇaśabdena nirdiśyamānān vidyāditi yojanā| tajjñairiti varṇabhedanāmajñaiḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">nīlaśyāvatāmraharitaśuklāśca varṇāḥ śarīrasya vaikārikā bhavanti; yāṃścāparānupekṣamāṇo <note place="foot" type="variant" n="24">‘avekṣyamāṇānapi’ iti pāṭhaḥ</note> vidyāt prāgvikṛtānabhūtvotpannān <note place="foot" type="variant" n="25">‘prāgvikṛtāt’ iti pāṭhaḥ</note>| iti prakṛtivikṛtivarṇā bhavantyuktāḥ śarīrasya| tatra prakṛtivarṇamardhaśarīre vikṛtivarṇamardhaśarīre, dvāvapi varṇau maryādāvibhaktau dṛṣṭvā; yadyevaṃ savyadakṣiṇavibhāgena, yadyevaṃ pūrvapaścimavibhāgena, yadyuttarādharavibhāgena, yadyantarbahirvibhāgena, āturasyāriṣṭamiti vidyāt; evameva varṇabhedo mukhe'pyanyatra <note place="foot" type="variant" n="26">‘mukhasyāntargataḥ’ iti pāṭhaḥ</note> vartamāno maraṇāya bhavati||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">nīletyādinā (vikṛtijāyamānatayā <note place="foot" type="variant" n="27">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> ) vikṛtivarṇānāha| iha, ‘aparān’ iti vacanena vikṛtivarṇasaṅkarajā <note place="foot" type="variant" n="28">kṛṣṇaśyāmādivarṇamiśratayā ye varṇāste kṛṣṇādisādṛśyatayā ca grāhyā iti darśayati|’ iti pāṭhaḥ</note> varṇā jñeyāḥ| vikṛtivarṇāntaramāha- prāgityādi| prāgvikṛtāniti pūrvavarṇādanyathābhūtānityarthaḥ| tenāpi, yena śyāmena satā rasāyanopayogādgauravarṇatvaṃ prāptaṃ, sa ca tyaktarasāyanaḥ kālavaśāt punaḥ śyāmavarṇo bhavati tasyāpi pūrvagauravarṇādvikṛtiḥ śyāmavarṇo bhavan riṣṭaṃ syādityāha- abhūtvotpannāniti; tena nāyaṃ doṣaḥ; atra hi pūrvabhūta eva varṇaḥ punarbhavati, tena na riṣṭam| maryādāvibhaktāviti samasīmāvyavasthāpitau| pūrvapaścimavibhāgeneti abhimukhapṛṣṭhabhāgenetyarthaḥ| antarbahirvibhāgeneti atrāntargato varṇo mukhanāsākarṇaśrotrāntargatatayā unneyaḥ| anyatreti avāntare hastapādādau||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">varṇabhedena glāniharṣaraukṣyasnehā vyākhyātāḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">varṇabhedeneti yathā varṇavibhāgena riṣṭaṃ, tathā glānyādivibhāgenāpītyarthaḥ| harṣa ihopacayo jñeyaḥ, mānasaharṣasyeha cākṣuṣādhikāre'saṅgatatvāt||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tathā pipluvyaṅgatilakālakapiḍakānāmanyatamasyānane janmāturasyaivamevāpraśastaṃ vidyāt||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">tathetyādau pipluprabhṛtīnāmapi varṇavat savyadakṣiṇādivibhāgena janma riṣṭaṃ bhavatītyevamevaśabdenocyate||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">nakhanayanavadanamūtrapurīṣahastapādauṣṭhādiṣvapi ca vaikārikoktānāṃ varṇānāmanyatamasya prādurbhāvo hīnabalavarṇendriyeṣu lakṣaṇamāyuṣaḥ kṣayasya bhavati||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">nakhetyādau balahānyādyabhāve sati na riṣṭam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">yaccānyadapi kiñcidvarṇavaikṛtamabhūtapūrvaṃ sahasotpadyetānimittameva hīyamānasyāturasya śaśvat, tadariṣṭamiti vidyāt| iti varṇādhikāraḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">yaccetyādinā'nuktavarṇariṣṭaṃ saṅgṛhṇāti| abhūtapūrvamiti pūrvavyākṛtarasāyanavihitavarṇaprādurbhāvavyudāsārtham| sahasotpadyata ityanena riṣṭānāṃ śīghrasvabhāvaṃ darśayati| animittamiti pūrvoktārthameva| hīyamānasya śaśvaditi svabhāvakathanaṃ, riṣṭotpattyā hīyamānatā śaśvadavaśyaṃ bhavati||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">svarādhikārastu- haṃsakrauñcanemidundubhikalaviṅkakākakapotajarjarānukārāḥ prakṛtisvarā bhavanti; yāṃścāparānupekṣamāṇo'pi <note place="foot" type="variant" n="29">‘avekṣyamāṇān’ iti pāṭhaḥ</note> vidyādanūkato'nyathā vā'pi nirdiśyamānāṃstajjñaiḥ| eḍakakalagrastāvyaktagadgadakṣāmadīnānukīrṇāstvāturāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="30">‘śukakalagrahagrastāvyakta…’ iti pāṭhaḥ</note> svarā vaikārikā bhavanti; yāṃścāparānupekṣamāṇo'pi <note place="foot" type="variant" n="31">‘avekṣyamāṇānapi’ iti pāṭhaḥ</note> vidyāt prāgvikṛtānabhūtvotpannān <note place="foot" type="variant" n="32">‘prāgvikṛtāt’ iti pāṭhaḥ</note>| iti prakṛtivikṛtisvarā vyākhyātā bhavanti||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">kramāgataṃ svaramāha- svaretyādi| jarjaraḥ vādyabhāṇḍaviśeṣaḥ| yāṃścetyādi pūrvavad vyākhyeyam| eḍako meṣaḥ, kiṃvā araṇyacchāgalaḥ; kalaḥ sūkṣmaḥ; grastaḥ sarvathā'nuccāraḥ; kṣāmaḥ rūkṣaḥ; dīnaḥ duḥkhoccāryamāṇasvaraḥ; anukīrṇa uparyuparyuccāryamāṇaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tatra prakṛtivaikārikāṇāṃ svarāṇāmāśvabhinirvṛttiḥ svarānekatvamekasya <note place="foot" type="variant" n="33">‘svarāṇāmekatvaṃ’ iti pāṭhaḥ</note> cānekatvamapraśastam| iti svarādhikāraḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">iti varṇasvarādhikārau yathāvaduktau mumūrṣatāṃ lakṣaṇajñānārthamiti||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-16">prakṛtervaikārikā anyathābhūtā iti prakṛtivaikārikāḥ| svarānekatvamiti kadācideḍakasvaratvaṃ, kadācit kalasvaratvamityādi| ekasya cānekatvamiti ekasyaiva svarasya cānekatvamiva pratibhāti| animittamiti sarvatra sambadhyate||15-16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">bhavanti cātra- yasya vaikāriko varṇaḥ śarīra upapadyate| ardhe vā yadi vā kṛtsne nimittaṃ na ca nāsti saḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">nīlaṃ vā yadi vā śyāvaṃ tāmraṃ vā yadi vā'ruṇam| mukhārdhamanyathā varṇo mukhārdhe'riṣṭamucyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sneho mukhārdhe suvyakto raukṣyamardhamukhe <note place="foot" type="variant" n="34">‘raukṣyamardhe tathā bhṛśam’ iti pāṭhaḥ</note> bhṛśam| glānirardhe tathā harṣo mukhārdhe pretalakṣaṇam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tilakāḥ piplavo vyaṅgā rājayaśca pṛthagvidhāḥ| āturasyāśu jāyante mukhe prāṇān mumukṣataḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">puṣpāṇi nakhadanteṣu paṅko vā dantasaṃśritaḥ| cūrṇako vā'pi danteṣu lakṣaṇaṃ maraṇasya <note place="foot" type="variant" n="35">‘tadgatāyuṣaḥ’ iti pāṭhaḥ</note> tat||21||</seg> <seg type="unit" n="22">oṣṭhayoḥ pādayoḥ pāṇyorakṣṇormūtrapurīṣayoḥ| nakheṣvapi ca vaivarṇyametat kṣīṇabale'ntakṛt||22||</seg> <seg type="unit" n="23">yasya nīlāvubhāvoṣṭhau pakvajāmbavasannibhau| mumūrṣuriti taṃ vidyānnaro dhīro gatāyuṣam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">eko vā yadi vā'neko yasya vaikārikaḥ svaraḥ| sahasotpadyate jantorhīyamānasya nāsti saḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">yaccānyadapi kiñcit syādvaikṛtaṃ svaravarṇayoḥ| balamāṃsavihīnasya tat sarvaṃ maraṇodayam <note place="foot" type="variant" n="36">‘maraṇāya hi’ iti pāṭhaḥ</note>||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tatra ślokaḥ- iti varṇasvarāvuktau lakṣaṇārthaṃ mumūrṣatām| yastau <note place="foot" type="variant" n="37">‘yastu’ iti pāṭhaḥ</note> samyagvijānāti nāyurjñāne sa muhyati||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17-26">ayamevārtho gadyoktaḥ spaṣṭārthaṃ sukhagrahaṇārthaṃ ca ślokenocyate- yasyetyādinā| tilakā ityādau mukhe iti mukhārdhe| oṣṭhāviti dvivacanamuktvā'pi yat ‘ubhau’ iti karoti, tena sakalauṣṭhavyāptiṃ darśayati| mumūrṣurityukatvā'pi yat ‘gatāyuṣaṃ’ iti karoti, tena riṣṭayukto mumūrṣargatāyurīti darśayati; ajātariṣṭastu pratikriyābhāvānmumūrṣuragatāyurapi bhavati| maraṇodayamiti maraṇakāraṇamiti jñānārtham||17-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne varṇasvarīyamindriyaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne varṇasvarīyamindriyaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ca.5.2">
          <head>puṣpitakamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ puṣpitakamindriyaṃ vyākhyāsyāmaha||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">puṣpaṃ yathā pūrvarūpaṃ phalasyeha bhaviṣyataḥ| tathā liṅgamariṣṭākhyaṃ pūrvarūpaṃ mariṣyataḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-3">varṇasvarānantaraṃ gandhasyādhikṛtatvānnirdiṣṭatvācca tadāśrayiriṣṭapratipādakaṃ puṣpitakamucyate- puṣpaṃ yathetyādi| prakaraṇārtho yadyapi sakalendriyasādhāraṇatayā prathamādhyāya eva vaktuṃ yujyate, tathā'pīha puṣpānukāreṇa gandhāśrayiriṣṭasya <note place="foot" type="variant" n="1">‘gandhānvayiriṣṭasya’ iti pāṭhaḥ</note> vācyatvāt, puṣpaṃ prakṛtaṃ, tatprasaṅgācca riṣṭasya puṣpadharmakhyāpakamapi <note place="foot" type="variant" n="2">‘puṣpadharmitākhyāpakamapi’ iti pāṭhaḥ</note> prakaraṇamihocyate| puṣpaṃ yathetyādau avyabhicaritaphalasambandhameva puṣpaṃ jñeyam, ata eva ‘apyevaṃ tu’ ityādinā phalapuṣpayoḥ parasparavyabhicāraṃ darśayati||1-3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">apyevaṃ tu bhavet puṣpaṃ phalenānanubandhi yat| phalaṃ cāpi bhavet kiñcidyasya puṣpaṃ na pūrvajam <note place="foot" type="variant" n="3">‘jāyate’ iti pāṭhaḥ</note>||4||</seg> <seg type="unit" n="5">na tvariṣṭasya jātasya nāśo'sti maraṇādṛte| maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-5">puṣpaphaladṛṣṭāntena riṣṭamaraṇayordurbodhatvāt puṣpaphalavyabhicāramapi śiṣyo gṛhṇīyāditi tannirāsārthamāha- apyevamityādi| phalenānubandhīti yathā- vetasapuṣpam| yasya puṣpaṃ na pūrvajamiti yathā- aśvatthādiphalam| jātasyeti sampūrṇasya, kiñcidudite hyariṣṭe'sampūrṇe nāvaśyaṃ mṛtyuḥ| anye tu jātasya niyatasyeti varṇayanti; dvividhaṃ hi riṣṭaṃ- niyataṃ cāniyataṃ ca; tatra niyataṃ “mṛtameva tamātreyo vyācacakṣe punarvasuḥ” (iṃ.a.7) ityādi, aniyataṃ yathā- “saṃśayaprāptamātreyo manyate tasya jīvitam” (iṃ.a.9), “arogaḥ saṃśayaṃ gatvā kaścideva pramucyate” (iṃ.a.5) iti; tathā'niyatāriṣṭābhiprāyeṇaiva suśrute'pyuktaṃ- “dhruvaṃ tvariṣṭe maraṇaṃ brāhmaṇaistat kilāmalaiḥ| rasāyanatapojapyatatparairvā nivāryate” iti| (su.sū.a.) etaccānye na manyante, ācāryeṇa riṣṭamaraṇayoravyabhicārasya mahatā prayatnena darśitatvāt| saṃśayaprāptamiti vacanaṃ maraṇapratipādakamevācāryeṇa bhaṅgyantareṇoktaṃ, yathā''cāryasya riṣṭārthastathā tadgrantha eva vyākhyāsyāmaḥ| yattu rasāyanādinā bādhyatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘rasāyanādibādhyatvam’ iti pāṭhaḥ</note> riṣṭasya tadanumatameva, rasāyanamaheśvaraprasādādayo hi sarvalokamaryādāmapi hantuṃ kṣamāḥ, atastena tadvyabhicāramavekṣyeha granthaḥ kriyate; maheśvaro hi bhasmībhūtaṃ kāmaṃ punarjīvayati sma, tapasā ca rāmeṇa mṛto'pi vipraputraḥ punarjīvita ityādyanusaraṇīyam| anye tu kālamṛtyāveva riṣṭapūrvakaṃ maraṇaṃ bhavatīti varṇayanti, vadanti ca- “yadyakālamṛtyau riṣṭaṃ bhavati tadā varṇādyaṃ mṛtyupradaṃ riṣṭaṃ tadviphalaṃ syāt, yena <note place="foot" type="variant" n="5">‘yatra’ iti pāṭhaḥ</note> kālamṛtyāvucitācaraṇe'pi paraṃ mṛtyurbhavati nākālamṛtyau, tatra riṣṭe jāte yadyucitā kriyā kriyate na tadā mṛtyurbhavitumarhati; tena kālamṛtyugatameva riṣṭam” iti| tacca na, aviśeṣeṇa kālākālamaraṇe riṣṭasadbhāvaniyamābhidhānāt| akālamṛtyau ca yadaiva kriyāpathamatikrānte'pacārajanito vyādhirbhavati, tadaiva paraṃ riṣṭaṃ bhavati, ata evoktaṃ- “kṣaṇena hi riṣṭāni prādurbhavanti” iti| yaścainaṃ (vaṃ) na svīkaroti tasya niyatāyuṣo'pacārajanyavyādherasādhyatā kadā'pi na syāt; yena, yathā- apacārajā doṣā atiśayapramādādasādhyavyādhijanakā bhavanti, tathā maraṇapūrvariṣṭajanakā <note place="foot" type="variant" n="6">‘maraṇapūrvarūpariṣṭajanakā’ iti pāṭhaḥ</note> api bhavanti||4-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">mithyādṛṣṭamariṣṭābhamanariṣṭamajānatā| ariṣṭaṃ vā'pyasambuddhametat prajñāparādhajam||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">yatra kutracidriṣṭamaraṇavyabhicārijñānaṃ bhavati tadbhrāntamiti darśayannāha- mithyetyādi| ariṣṭābhamiti ariṣṭasadṛśam| mithyādṛṣṭamiti riṣṭatvena jñātam; etadanariṣṭe riṣṭajñānaṃ prajñāparādhajaṃ; tathā riṣṭamapi sūkṣmarūpatayā mārake vyādhāvasambandhaṃ bhavati, etadapi prajñāparādhajaṃ mithyājñānam| tena riṣṭe satyapi maraṇaṃ na bhavatīti jñānaṃ bhrāntaṃ, tathā riṣṭaṃ vinā'pi kvacinmaraṇaṃ bhavatīti jñānaṃ bhrāntam| tataśca siddho'vyabhicāro maraṇariṣṭayoriti vākyārthaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">jñānasambodhanārthaṃ tu liṅgairmaraṇapūrvajaiḥ| puṣpitānupadekṣyāmo narān bahuvidhairbahūn <note place="foot" type="variant" n="7">‘bahuvidhān bahūn’ iti pāṭhaḥ</note>||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">jñāyate maraṇamaneneti jñānaṃ riṣṭaṃ, tasya samyagbodhanaṃ jñānasambodhanam| maraṇapūrvajairiti maraṇapūrvabhāvibhiḥ| puṣpitā yathā vṛkṣādayo gandhavanto bhavanti tathā riṣṭagandhaprayuktā ye bhavanti te puṣpitāḥ, tān puṣpitān| bahuvidhairliṅgairbahūn puṣpitāniti yojanā||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">nānāpuṣpopamo gandho yasya bhāti <note place="foot" type="variant" n="8">‘vāti’ iti pāṭhaḥ</note> divāniśam| puṣpitasya vanasyeva nānādrumalatāvataḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tamāhuḥ puṣpitaṃ dhīrā naraṃ maraṇalakṣaṇaiḥ| sa nā <note place="foot" type="variant" n="9">‘sa vai’ iti pāṭhaḥ</note> saṃvatsarāddehaṃ jahātīti viniścayaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">evamekaikaśaḥ puṣpairyasya gandhaḥ samo bhavet| iṣṭairvā yadi vā'niṣṭaiḥ sa ca puṣpita ucyate||10||</seg> <seg type="unit" n="11">samāsenāśubhān gandhānekatvenāthavā punaḥ| ājighredyasya gātreṣu taṃ vidyāt puṣpitaṃ bhiṣak||11||</seg> <seg type="unit" n="12">āplutānāplute kāye yasya gandhāḥ śubhāśubhāḥ| vyatyāsenānimittāḥ syuḥ sa ca puṣpita ucyate||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tadyathā- candanaṃ kuṣṭhaṃ tagarāguruṇī madhu| mālyaṃ mūtrapurīṣe ca mṛtāni <note place="foot" type="variant" n="10">‘dhṛtāni’ iti pāṭhaḥ</note> kuṇapāni ca||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ye cānye vividhātmāno gandhā vividhayonayaḥ| te'pyanenānumānena vijñeyā vikṛtiṃ gatāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">idaṃ cāpyatideśārthaṃ lakṣaṇaṃ gandhasaṃśrayam| vakṣyāmo yadabhijñāya bhiṣaṅmaraṇamādiśet||15||</seg> <seg type="unit" n="16">viyonirviduro <note place="foot" type="variant" n="11">‘vitvaro yasya gandho gātreṣu’ iti pāṭhaḥ</note> gandho yasya gātreṣu jāyate| iṣṭo vā yadi vā'niṣṭo na sa jīvati tāṃ samām||16||</seg> etāvadgandhavijñānaṃ,...|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-16">vanasyetyukte'pi yat ‘nānādrumalatāvataḥ’ iti karoti, tena bhinnajātīyaṃ vanaṃ grāhayati; vanaṃ hi svajātīyavṛkṣāṇāmapisyāt, yathā- campakavanamaśokavanamityādi; nānātvaṃ ca puṣpāṇāmekajātīyānāmapi kalikādyavasthābhedādapi syāt, tasmāt sādhu viśeṣaṇaṃ- nānādrumalatāvata iti| maraṇalakṣaṇairyathoktairgandhaistaṃ puṣpitamāhuriti yojyam| saṃvatsarāditi saṃvatsarābhyantare| evamiti divāniśam| samāsenetyādinā puṣpavyatiriktaśavādyaśubhagandhayogenāpi puṣpitatvaṃ, ‘paribhāṣyate’ iti śeṣaḥ; samāseneti melakena| āplutetyādau āplutānāplutaviśeṣavyatyāsaḥ, tathā śubhāśubhagandhānāṃ vyatyāsaśca jñeyaḥ| puṣpitatvābhidhānaṃ ca yatra yatra, tatra tatra saṃvatsarāntaṃ jīvitaṃ pūrvavacanādbhavati| tadyathetyādinā śubhāśubhadravyāṇyāha| mṛtānīti mānuṣavyatiriktāni gavādīni mṛtāni, kuṇapāni tu mānuṣaśarīrāṇī| vividhayonaya ityanena nānādravyakṛtadhūpavartyādigandhān grāhayati; vividhātmāna ityanena tu akṛtrimanānādravyagandhā ucyante| anenānumāneneti ‘āplutānāplute’ ityādigranthoktariṣṭānusāreṇa| atideśārthamiti anuktajñānārtham| viyoniriti nirhetukaḥ| vidūra iti sthāyī||8-16||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">...rasajñānamataḥ param| āturāṇāṃ śarīreṣu vakṣyate vidhipūrvakam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">yo rasaḥ prakṛtisthānāṃ narāṇāṃ dehasambhavaḥ| sa eṣāṃ carame kāle vikāraṃ bhajate dvayam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kaścidevāsyavairasyamatyarthamupapadyate| svādutvamaparaścāpi vipulaṃ bhajate rasaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tamanenānumānena vidyādvikṛtimāgatam| manuṣyo hi manuṣyasya kathaṃ rasamavāpnuyāt||20||</seg> <seg type="unit" n="21">makṣikāścaiva yūkāśca daṃśāśca maśakaiḥ saha| virasādapasarpanti jantoḥ kāyānmumūrṣataḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">atyartharasikaṃ kāyaṃ kālapakvasya makṣikāḥ| api snātānuliptasya bhṛśamāyānti sarvaśaḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17-22">vairasyamiti aniṣṭarasatām| kathamiti ākṣepe; tena na kathamapītyarthaḥ| avāpnuyāditi jānīyāt| atyartharasikamiti atisvādurasam| kālapakvāsyeti pūrṇakālasya| sarvaśa iti sarvagātreṣu||17-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tatra ślokaḥ- sāmānyena mayoktāni liṅgāni rasagandhayoḥ| puṣpitasya narasyaitatphalaṃ maraṇamādiśet||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">saṅgrahaśloke sāmānyena puṣpitasyeti vacanādrasariṣṭe'pi puṣpitatvamasya vivakṣitaṃ, tena rasariṣṭe'pi saṃvatsarābhyantare maraṇamiti phalati||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne puṣpitakamindriyaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="2">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne puṣpitakamindriyaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ca.5.3">
          <head>parimarśanīyamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ parimarśanīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">varṇe svare ca gandhe ca rase coktaṃ pṛthak pṛthak| liṅgaṃ mumūrṣatāṃ samyak sparśeṣvapi nibodhata||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-3">indriyārthānugatariṣṭapāriśeṣyāt sparśagatariṣṭābhidhāyakaṃ parimarśanīyamindriyamucyate; imameva cādhyāyasambandhaṃ darśayannāha- varṇe svare cetyādi||1-3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sparśaprādhānyenaivāturasyāyuṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘sparśaprāmāṇyena’ iti pāṭhaḥ</note> pramāṇāvaśeṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘pramāṇaviśeṣaṃ’ iti pāṭhaḥ</note> jijñāsuḥ prakṛtisthena pāṇinā śarīramasya kevalaṃ spṛśet, parimarśayedvā'nyena| parimṛśatā tu khalvāturaśarīramime bhāvāstatra tatrāvaboddhavyā bhavanti| tadyathā- satataṃ spandamānānāṃ śarīradeśānāmaspandanaṃ, nityoṣmaṇāṃ śītībhāvaḥ, mṛdūnāṃ dāruṇatvaṃ, ślakṣṇānāṃ kharatvaṃ, satāmasadbhāvaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘sthūlānāṃ vṛṣaṇādīnāṃ satāmasadbhāvaḥ’ iti pāṭhaḥ</note>, sandhīnāṃ sraṃsabhraṃśacyavanāni; māṃsaśoṇitayorvītībhāvaḥ, dāruṇatvaṃ, svedānubandhaḥ, stambho vā; yaccānyadapi kiñcidīdṛśaṃ sparśānāṃ lakṣaṇaṃ bhṛśavikṛtamanimittaṃ syāt| iti lakṣaṇaṃ spṛśyānāṃ bhāvānāmuktaṃ samāsena||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">sparśeneti vaktavye yat ‘sparśaprādhānyena’ iti karoti, tena asparśagrāhyamapi cakṣurlohitatvādi riṣṭamiha sparśaparīkṣyamadhye oghādāyātaṃ vaktavyamiti darśayati| prakṛtistheneti nātyuṣṇaśītena| kevalamiti kṛtsnam| gurudārādeḥ svayaṃ sparśo yadā na yujyate tadā kartavyamāha- parimarśayedvā'nyeneti| satāmasadbhāva iti atra ca vṛṣṇādīnāṃ satāmiti jñeyaṃ, sthūlāvayavānāṃ riṣṭe'pyabhāvadarśanāt| sraṃsaḥ manāggamanaṃ, bhraṃśastu sudūrādhogamanaṃ, dhāvanaṃ tu pārśvato gamanam| vītībhāvaḥ atikṣīṇatvam| lakṣaṇamiti maraṇalakṣaṇam| samāseneti cchedaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tadvyāsato'nuvyākhyāsyāmaḥ- tasya cet parimṛśyamānaṃ pṛthaktvena pādajaṅghorusphigudarapārśvapṛṣṭheṣikāpāṇigrīvātālvoṣṭhalalāṭaṃ svinnaṃ śītaṃ stabdhaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘prasuptaṃ’ iti pāṭhaḥ</note> dāruṇaṃ vītamāṃsaśoṇitaṃ vā syāt, parāsurayaṃ puruṣo na cirāt kālaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘kālaṃ kariṣyati’ iti pāṭhaḥ</note> mariṣyatīti vidyāt| tasya cet parimṛśyamānāni pṛthaktvena gulphajānuvaṅkṣaṇagudavṛṣaṇameḍhranābhyaṃsastanamaṇikaparśukāhanunāsikākarṇākṣibhrūśaṅkhādīni srastāni vyastāni cyutāni sthānebhyaḥ skannāni <note place="foot" type="variant" n="6">‘skannāni’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> vā syuḥ, parāsurayaṃ puruṣo'cirāt kālaṃ mariṣyatīti <note place="foot" type="variant" n="7">‘kariṣyati’ iti pāṭhaḥ</note> vidyāt||5||</seg> <seg type="unit" n="6">tathā'syocchvāsamanyādantapakṣmacakṣuḥkeśalomodaranakhāṅgulīrālakṣayet| tasya ceducchvāso'tidīrgho'tihrasvo vā syāt, parāsuriti vidyāt| tasya cenmanye parimṛśyamāne na spandeyātāṃ, parāsuriti vidyāt| tasya ceddantāḥ parikīrṇāḥ śvetā jātaśarkarāḥ syuḥ, parāsuriti vidyāt| tasya cet pakṣmāṇi jaṭābaddhāni syuḥ, parāsuriti vidyāt| tasya ceccakṣuṣī prakṛtihīne, vikṛtiyukte- atyutpiṇḍite, atipraviṣṭe, atijihme, ativiṣame, atimuktabandhane, atiprasrute, satatonmiṣite, satatanimiṣite, nimiṣonmeṣātipravṛtte, vibhrāntadṛṣṭike, viparītadṛṣṭike, hīnadṛṣṭike, vyastadṛṣṭike <note place="foot" type="variant" n="8">‘vyastadṛṣṭike’ ityanantaraṃ ‘vistṛtadṛṣṭimaṇḍale’ ityadhikaḥ pāṭhaḥ kvacidupalabhyate</note>, nakulāndhe, kapotāndhe, alātavarṇe, kṛṣṇapītanīlaśyāvatāmraharitahāridraśuklavaikārikāṇāṃ varṇānāmanyatamenātiplute vā syātāṃ, tadā parāsuriti vidyāt| athāsya keśalomānyāyacchet, tasya cet keśalomānyāyamyamānāni pralucyeran na cedvedayeyustaṃ parāsuriti vidyāt| tasya cedudare sirāḥ prakāśerañ śyāvatāmranīlahāridraśuklā vā syuḥ, parāsuriti vidyāt| tasya cennakhā vītamāṃsaśoṇitāḥ pakvajāmbavavarṇāḥ syuḥ, parāsuriti vidyāt| athāsyāṅgulīrāyacchet; tasya cedaṅgulaya āyamyamānā na sphuṭeyuḥ, parāsuriti vidyāt||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-6">pṛṣṭheṣikā pṛṣṭhavaṃśaḥ| pṛthaktveneti ekaikaśyena| maṇikaḥ karabāhusandhiḥ| manye galapārśvagate dhamanyau| ucchvāsadairghyahrāsau nāsāgradattakarasparśādupalabhyete| parikīrṇā iti malaliptāḥ| dantādiśvetatvaṃ cakṣurgrāhyamapi sparśaparīkṣaṇīyadantadharmaprastāvāducyate| cakṣuṣī prakṛtihīne vikṛtiyukte iti sāmānyavacanaṃ; tasya vivaraṇam- atyutpiṇḍite ityādi| atyutpiṇḍite iti atyarthanirgate <note place="foot" type="variant" n="9">‘atyarthamudgate’ iti pāṭhaḥ</note>| atijihme atikuṭile| ativiṣame iti ekaṃ saṃvṛtam, aparaṃ vistṛtamiti| nimeṣonmeṣakriyāyāmatyarthaṃ pravartete iti nimeṣonmeṣātipravṛtte| viparītadṛṣṭike iti keyūradṛṣṭike; kiṃvā viparītadṛṣṭike anyathāgrāhiṇī| hīnadṛṣṭike adūradarśinī, naṣṭadṛṣṭike vā| nakulāndhakapotāndhalakṣaṇe granthaḥ- “nakulāndhastu rūpāṇi divā śuklāni paśyati| kapotāndhastu rūpāṇi divā kṛṣṇāni paśyati” iti| alātastu taptāṅgāraḥ| iha cakṣurgatāriṣṭābhidhānaprastāvādasparśagrāhmamapi cakṣuṣoralātavarṇatvādikamucyate| udarānugatāḥ sirāstviha sparśanagrāhyā bhavantīti uktāḥ; tatprasaṅgāccakṣurgrāhyāḥ sirāvarṇā apyuktāḥ| āyacchediti sphoṭayet| nakhāṅguligatāriṣṭaparīkṣāyāṃ tu sparśo'pi vyāpriyata eveti kṛtvā tadariṣṭamapīhoktam||5-6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra ślokaḥ- etān spṛśyān bahūn bhāvān yaḥ spṛśannavabudhyate| āture na sa sammohamāyurjñānasya gacchati||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">etān spṛśyāniti bāhulyāduktam; evaṃ spṛśannityetadapi bāhulyāduktam| ‘āyurjñānasyeti’ pāṭhapakṣe ṣaṣṭhī sambandhavivakṣāyām||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne parimarśanīyamindriyaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne parimarśanīyamindriyaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ca.5.4">
          <head>indriyānīkamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta indriyānīkamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">uddeśakramānurodhādindriyagocarāriṣṭābhidhānārthamindriyānīkamucyate| indriyāṇāmanīkaṃ samūhaḥ, tamadhikṛtya kṛtamindriyānīkam||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">indriyāṇi yathā jantoḥ parīkṣeta viśeṣavit| jñātumicchan bhiṣaṅmānamāyuṣastannibodhata <note place="foot" type="variant" n="1">‘āyuḥpramāṇaṃ jijñāsurbhiṣak tanno nibodhata’ iti pāṭhaḥ</note>||3||</seg> <seg type="unit" n="4">anumānāt parīkṣeta darśanādīni tattvataḥ| addhā hi viditaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘vitathaṃ’ iti pāṭhaḥ</note> jñānamindriyāṇāmatīndriyam||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-4">darśanaṃ cakṣuḥ; darśanādīni cakṣurādīni pañcendriyāṇi| indriyāṇāṃ parīkṣā na pratyakṣeṇetyāha- addhā hītyādi| addheti avitatham| indriyāṇāmatīndriyatvādanumānenaiva parīkṣaṇamiti śeṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘vākyārthaḥ’ iti pāṭhaḥ</note>||3-4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">svasthebhyo vikṛtaṃ yasya jñānamindriyasaṃśrayam <note place="foot" type="variant" n="4">‘jñānamindriyasambhavam’ iti pā.</note>| ālakṣyetānimittena lakṣaṇaṃ maraṇasya tat||5||</seg> <seg type="unit" n="6">ityuktaṃ lakṣaṇaṃ samyagindriyeṣvaśubhodayam| tadeva tu punarbhūyo vistareṇa nibodhata||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-6">svasthebhya iti prakṛtisthebhya indriyebhyaḥ; ‘utpannam’ iti śeṣaḥ| indriyasaṃśrayamiti bāhyendriyajanyam| animitteneti vikṛtijñānajanakabāhyahetuvyatirekeṇa; indriyagatikṛtajñānajanakadoṣanirāsastu ‘svasthebhyaḥ’ iti viśeṣaṇenaiva kṛtaḥ| aśubhodayamiti maraṇakāraṇam| punaḥśabdaḥ prakāśane, yathā- “doṣāḥ punastrayaḥ” (vi.a.1) iti| bhūyaḥśabdaḥ punaḥpunararthe, kiṃvā bhūyaḥśabdo mahadarthaḥ; tena, punarbhūyaḥśabdayorbhinnārthatvam||5-6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ghanībhūtamivākāśamākāśamiva medinīm| vigītamubhayaṃ hyetat paśyan maraṇamṛcchati||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">ghanībhūtamiti kaṭhinatāṃ gataṃ; kiṃvā bhūtaśabdaḥ kṛtārthe, yathā- upadhānībhūtam| tena, ivaśabdaścopamāne bhavati| anye tu ghanībhūtaṃ pṛthivīrūpatāṃ yātaṃ vadanti| ākāśamiva medinīmiti śūnyarūpāṃ medinīm| vigītamiti viparītatvena jñātam| ubhayamityanena yaugapadyena pṛthivyākāśaviparītopalambho riṣṭaṃ, naikaikaśyena| ayaṃ cāriṣṭamahimā yadevaṃrūpameva riṣṭaṃ bhavati, evamuktāriṣṭeṣu tathā tathotpādaḥ svamahimnaiva jñeyaḥ| etāni cāriṣṭāni sāmānyenaivendriyāriṣṭābhidhāyakaprakaraṇalabdhānyapi prāyobhāvitvena śṛṅgagrāhikayā'bhidhīyante||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">yasya darśanamāyāti māruto'mbaragocaraḥ| agnirnāyāti cādīptastasyāyuḥkṣayamādiśet||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">darśanamiti cakṣurgocaratām| ambaragocara ityanena bhūmiṣṭhadevatārūpavātadarśanaṃ niṣedhayati| etena ‘eṣa vāyuḥ, ityākāravān’ ititi mārutapratyakṣajñānamariṣṭam| nāyāti darśanamiti sambandhaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">jale suvimale jālamajālāvatate naraḥ| sthite gacchati vā dṛṣṭvā jīvitāt parimucyate||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">sthite iti sthire| gacchati vahamāne| yeṣu ceha riṣṭeṣu maraṇakālaniyamo noktastatra saṃvatsaramavadhirbhavati, tataḥ pareṇa hi riṣṭe maraṇānabhidhānāt||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">jāgrat paśyati yaḥ pretān rakṣāṃsi vividhāni ca| anyadvā'pyadbhutaṃ kiñcinna <note place="foot" type="variant" n="5">‘kiñcijjīvitāt sa vimucyate’ iti pāṭhaḥ</note> sa jīvitumarhati||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">pretānityādibahuvacanānnaikapretādidarśanaṃ riṣṭamiti bhāvaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yo'gniṃ prakṛtivarṇasthaṃ nīlaṃ paśyati niṣprabham| kṛṣṇaṃ vā yadi vā śuklaṃ niśāṃ vrajati saptamīm||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">prakṛtivarṇasthamiti vaivarṇyavikṛtyādikārakasaviṣānnavarṇādiviraheṇa svīya eva lohitakapile varṇe vyavasthitam| saptamīṃ niśāṃ vrajati, tenāṣṭāhānmaraṇam||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">marīcīnasato meghānmeghān vā'pyasato'mbare| vidyuto vā vinā meghaiḥ paśyan <note place="foot" type="variant" n="6">‘yaḥ paśyati sa naśyati’ iti pāṭhaḥ</note> maraṇamṛcchati||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">marīcīnasata ityatra prakaraṇānmarīciśabdena meghajyotirucyate| marīcīnāṃ viśeṣaṇam- asata iti| vidyuto vā vinā meghāditi abhrāntacchaṭā eva sarvadā meghasambandhopalabhyamānā grāhyā, nānyā vidyuditi; tā hi vinā meghadarśanamapi sudūrāt svasthairapyupalabhyante||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">mṛnmayīmiva yaḥ pātrīṃ kṛṣṇāmbarasamāvṛtām| ādityamīkṣate śuddhaṃ candraṃ vā na sa jīvati||13||</seg> <seg type="unit" n="14">aparvaṇi yadā paśyet sūryācandramasorgraham| avyādhito vyādhito vā tadantaṃ tasya jīvitam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">naktaṃ sūryamahaścandramanagnau dhūmamutthitam| agniṃ vā niṣprabhaṃ rātrau dṛṣṭvā maraṇamṛcchati||15||</seg> <seg type="unit" n="16">prabhāvataḥ prabhāhīnānniṣprabhāṃśca prabhāvataḥ| narā viliṅgān paśyanti bhāvān bhāvāñjihāsavaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘prāṇān’ iti pāṭhaḥ</note>||16||</seg> <seg type="unit" n="17">vyākṛtīni vivarṇāni visaṅkhyopagatāni ca| vinimittāni paśyanti rūpāṇyāyuḥkṣaye narāḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">yaśca paśyatyadṛśyān vai dṛśyān yaśca na paśyati| tāvubhau <note place="foot" type="variant" n="8">‘dvāvapyetau yathā pretau tathā jñeyau vijānatā’ iti pāṭhaḥ</note> paśyataḥ kṣipraṃ yamakṣayamasaṃśayam||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-18">śuddhamiti meghānantaritam| rātrāvityanena divā vahniniṣprabhatvadarśanamariṣṭaṃ naiveti darśayati| viliṅgāniti vigatasahajaliṅgān| tena prabhāvyatiriktāñjanādi(?)liṅgaviparyaye riṣṭaṃ bhavati| bhāvāniti prāṇān; kiṃvā bhāvāniti pañcamahābhūtāni śarīrarūpāṇi| vyākṛtīnīti vividhākṛtīni| vivarṇānīti viruddhavarṇāni| visaṅkhyopagatānīti viparītasaṅkhyāyuktāni| vinimittānīti vigatanimittāni| vyākṛtyādikārakahetuvyatirekeṇa vyākṛtyādiyuktarūpadarśanamariṣṭamityarthaḥ| rūpāṇīti rūpavanti dravyāṇi||13-18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">aśabdasya ca yaḥ śrotā śabdān yaśca na budhyate| dvāvapyetau yathā pretau tathā jñeyau vijānatā <note place="foot" type="variant" n="9">‘tāvubhau paśyataḥ kṣipraṃ yamakṣayamasaṃśayam’ iti pāṭhaḥ</note>||19||</seg> <seg type="unit" n="20">saṃvṛtyāṅgulibhiḥ karṇau jvālāśabdaṃ ya āturaḥ| na śṛṇoti gatāsuṃ taṃ buddhimān parivarjayet||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19-20">aśabdasyetyādinā śrotrāriṣṭamāha| jvālāyāḥ śabda iva śabdo jvālāśabdaḥ, tam||19-20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">viparyayeṇa yo vidyādgandhānāṃ sādhvasādhutām| na vā tān <note place="foot" type="variant" n="10">‘na caitān’ iti pāṭhaḥ</note> sarvaśo vidyāttaṃ vidyādvigatāyuṣam||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">viparyayeṇetyādinā ghrāṇāriṣṭamucyate| na vā tān sarvaśo vidyāditi sarvathaiva gandhāñchubhānaśubhān vā na vetti||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">yo rasānna vijānāti na vā jānāti tattvataḥ| mukhapākādṛte pakvaṃ tamāhuḥ kuśalā naram||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">tattvata iti svakīyena rūpeṇa| mukhapākaśabdo rasanādoṣopalakṣaṇaṃ; tena, pittaduṣṭarasanatvādrasānyathātvagrāhakasya vyudāso'varudhyate| pakvamiti sampūrṇāyuḥkālam||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">uṣṇāñchītān kharāñchlakṣṇānmṛdūnapi ca dāruṇān| spṛśyān spṛṣṭvā tato'nyatvaṃ mumūrṣusteṣu manyate||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">tato'nyatvamiti uṣṇe śītatvaṃ, ślakṣṇe kharatvamityādi manyate||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">antareṇa tapastīvraṃ yogaṃ vā vidhipūrvakam| indriyairadhikaṃ paśyan pañcatvamadhigacchati||24||</seg> <seg type="unit" n="25">indriyāṇāmṛte <note place="foot" type="variant" n="11">‘indriyāṇāmṛte dṛṣṭerindriyārthānna paśyati| viparyayeṇa yo vidyāttaṃ vidyādvigatāyuṣam’ iti pāṭhaḥ</note> dṛṣṭerindriyārthānadoṣajān| naraḥ paśyati yaḥ kaścidindriyairna sa jīvati||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-25">samprati sarvendriyariṣṭaṃ sāmānyena brūte- antareṇetyādi| antareṇeti vinā| yogamityasya viśeṣaṇaṃ- vidhipūrvakamiti; anena yathāvidhikṛtasyaiva yogasyātīndriyajñāne samarthatvamuktam| adhikamiti asmadādīndriyāviṣayam| pañcatvamiti maraṇam| dṛṣṭiḥ upalabdhiḥ, tayā dṛṣṭyā dṛṣṭiśaktirupacārāducyate; tena ṛte dṛṣṭimiti upalabdhiṃ vinā; tataścendriyāṇāmupalabdhiśāktiṃ vinā ya indriyairupalabdhumaśakyān paśyedindriyaiḥ, na sa jīvati| adoṣajānityanena ca doṣasvabhāvādindriyāśakyārthagrahaṇaṃ nirākaroti| yathā- aṅguliyantritaṃ cakṣurvātaduṣṭyā''sannavastudvayamindriyāviṣayaṃ paśyati, tathā pittaduṣṭarasanaṃ guḍaṃ na madhuraṃ pratyetītyādi bodhyam||24-25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">svasthāḥ prajñāviparyāsairindriyārtheṣu vaikṛtam| paśyanti ye'sadbahuśasteṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘ye subahuśasteṣāṃ’ iti pāṭhaḥ</note> maraṇamādiśet||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26">svasthā iti avikṛtendriyamanasaḥ| prajñāviparyāsairiti śeṣībhūtāsuprabhāvakṛtaḥ prajñāviparyāsaḥ| asaditi ayathābhūtam| bahuśa ityanena sakṛddarśanasya nāriṣṭatvam||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tatra ślokaḥ- etadindriyavijñānaṃ yaḥ paśyati yathātatham| maraṇaṃ jīvitaṃ caiva sa bhiṣak jñātumarhati||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">indriyavijñānamindriyagatariṣṭavijñānam| jīvitajñānaṃ ceha riṣṭaśūnyendriyajñāne sati bhavatīti jñeyam||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne indriyānīkamindriyaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne indriyānīkamindriyaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ca.5.5">
          <head>pūrvarūpīyamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pūrvarūpīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">indriyagatariṣṭamabhidhāya sattvādīnāmagre sūcitānāmariṣṭamagre vaktuṃ yujyate; tattvalpavaktavyatvādullaṅghya bahuvaktavyaṃ pūrvarūpariṣṭamabhidhātuṃ pūrvarūpīyo'bhidhīyate, prathamādhyāye tu sattvādīnāmagre'bhidhānamindriyaiḥ samaṃ buddhisādhanatvādiprasaṅgāgataṃ jñeyam| vyādhistu yadyapi bahuvaktavyaḥ katamāniśarīrīye'gre sūtritaśca, tathā'pi pūrvarūpapūrvakatvād vyādheḥ pūrvaṃ pūrvarūpanirūpaṇamiha; sūtre tvagre vyādhivacanena pūrvaṃ rūpād vyādheḥ pūrvarūpabodhyasya prādhānyaṃ darśayati||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pūrvarūpāṇyasādhyānāṃ vikārāṇāṃ pṛthak pṛthak| bhinnābhinnāni vakṣyāmo bhiṣajāṃ jñānavṛddhaye||3||</seg> <seg type="unit" n="4">pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā| yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">anyasyāpi ca rogasya pūrvarūpāṇi yaṃ naram| viśantyanena kalpena tasyāpi maraṇaṃ dhruvam||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-5">bhinnābhinnānīti sādhāraṇāsādhāraṇāni| tatra ‘pūrvarūpāṇi’ ityādinā ‘tasyāpi maraṇaṃ dhruvam’ ityantena sarvavyādhipūrvarūpariṣṭaṃ sādhāraṇamuktaṃ, ‘pūrvarūpaikadeśāṃstu’ ityādinā tu prativyādhibhinnapūvarūpāriṣṭamucyate| anye tu bhinnābhinnānīti uktānuktānīti bruvate; tatra jvarādipūrvarūpāṇyuktāni, ‘śvabhiruṣṭraiḥ kharaiḥ’ ityādi tu pūrvarūpamanuktam| sarvāṇīti samastāni| atimātrayeti atyulbaṇatvena| jvarapuraḥsara iti jvarānantarabhāvī| anena kalpenetyanena sarvāṇi cātimātrayā ceti darśayati||3-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pūrvarūpaikadeśāṃstu vakṣyāmo'nyān sudāruṇān| ye rogānanubadhnanti mṛtyuryairanubadhyate <note place="foot" type="variant" n="1">‘mṛtyuryairavabudhyate’ iti pāṭhaḥ</note>||6||</seg> <seg type="unit" n="7">balaṃ ca hīyate yasya pratiśyāyaśca vardhate| tasya nārīprasaktasya śoṣo'ntāyopajāyate||7||</seg> <seg type="unit" n="8">śvabhiruṣṭraiḥ kharairvā'pi yāti yo dakṣiṇāṃ diśam| svapne yakṣmāṇamāsādya jīvitaṃ sa vimuñcati||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pretaiḥ saha pibenmadyaṃ svapne yaḥ kṛṣyate śunā| sughoraṃ jvaramāsādya jīvitaṃ sa vimuñcati||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-9">rogānanubadhnantīti rogeṇa paścādbhāvinā'vaśyaṃ yujyante| mṛtyuryairanubadhyate iti yai rogairmṛtyuranubadhyate| etenaitat phalati- pūrvarūpāṇāṃ yairvyādhibhirniyataḥ sambandhaste'vaśyaṃ mārakā bhavantītyarthaḥ| “śvoṣṭravarāhakharairyānaṃ” (ni.a.6) ityādi śoṣanidāne'pyuktaṃ, tena dakṣiṇadiśāgamanaviśeṣitameva tadriṣṭam||6-9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">lākṣāraktāmbarābhaṃ yaḥ paśyatyambaramantikāt| sa raktapittamāsādya tenaivāntāya nīyate||10||</seg> <seg type="unit" n="11">raktasragraktasarvāṅgo raktavāsā muhurhasan| yaḥ svapne hriyate <note place="foot" type="variant" n="2">‘nīyate’ iti pāṭhaḥ</note> nāryā sa raktaṃ prāpya sīdati||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-11">antikāditi samīpāt| raktaṃ prāpyeti raktapittaṃ prāpya| sīdati mriyate||10-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">śūlāṭopāntrakūjāśca daurbalyaṃ cātimātrayā| nakhādiṣu ca vaivarṇyaṃ gulmenāntakaro grahaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">latā kaṇṭakinī yasya dāruṇā hṛdi jāyate| svapne gulmastamantāya krūro viśati mānavam||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-13">āṭopaḥ kukṣau śabdavadvātabhramaṇam| gṛhyate aneneti graho liṅgamityarthaḥ||12-13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kāye'lpamapi saṃspṛṣṭaṃ subhṛśaṃ yasya dīryate| kṣatāni ca na rohanti kuṣṭhairmṛtyurhinasti tam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">nagnasyājyāvasiktasya juhvato'gnimanarciṣam| padmānyurasi jāyante svapne kuṣṭhairmariṣyataḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14-15">saṃspṛṣṭamiti śastratṛṇādisaṃspṛṣṭam||14-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">snātānuliptagātre'pi yasmin gṛdhnanti makṣikāḥ| sa prameheṇa saṃsparśaṃ prāpya tenaiva hanyate||16||</seg> <seg type="unit" n="17">snehaṃ bahuvidhaṃ svapne caṇḍālaiḥ saha yaḥ pibet| badhyate sa prameheṇa spṛśyate'ntāya mānavaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-17">yadyapi snātānuliptagātre ityādiriṣṭaṃ puṣpitake “apisnātānuliptasya” (iṃ.a.2) ityādinoktaṃ, tathā'pīha prameheṇa maraṇopadarśanārthaṃ punarucyate| tatra ca yadā pramehapūrvarūpāntarāṇi bhavanti, etacca lakṣaṇaṃ bhavati, tadā prameheṇa mṛtyuḥ; yadā tu pramehapūrvarūpāṇi na bhavanti, tadā yena kenāpi vyādhinā mṛtyurjñeyaḥ||16-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">dhyānāyāsau tathodvegau mohaścāsthānasambhavaḥ| aratirbalahāniśca mṛtyurunmādapūrvakaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">āhāradveṣiṇaṃ paśyan luptacittamudarditam| vidyāddhīro mumūrṣuṃ tamunmādenātipātinā||19||</seg> <seg type="unit" n="20">krodhanaṃ trāsabahulaṃ sakṛtprahasitānanam| mūrcchāpipāsābahulaṃ hantyunmādaḥ śarīriṇam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">nṛtyan rakṣogaṇaiḥ sākaṃ yaḥ svapne'mbhasi sīdati <note place="foot" type="variant" n="3">‘majjati’ iti pāṭhaḥ</note>| sa prāpya bhṛśamunmādaṃ yāti lokamataḥ param||21||</seg> <seg type="unit" n="22">asattamaḥ paśyati yaḥ śṛṇotyapyasataḥ svanān| bahūn bahuvidhān jāgrat so'pasmāreṇa badhyate||22||</seg> <seg type="unit" n="23">mattaṃ nṛtyantamāvidhya preto harati yaṃ naram| svapne harati taṃ mṛtyurapasmārapuraḥsaraḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-23">udarditamiti udardayuktaṃ; yadvā, udarditam ūrdhvavātārditam| āvidhyeti adhaḥśirasaṃ kṛtvā||18-23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">stabhyete pratibuddhasya hanū manye tathā'kṣiṇī| yasya taṃ bahirāyāmo gṛhītvā hantyasaṃśayam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">śaṣkulīrvā'pyapūpān vā svapne khādati yo naraḥ| sa cettādṛk <note place="foot" type="variant" n="4">‘sa cet pracchardayettādṛk’ iti pāṭhaḥ</note> chardayati pratibuddho na jīvati||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-25">tādṛgiti apūpaśaṣkulīrūpam||24-25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">etāni pūrvarūpāṇi yaḥ samyagavabudhyate| sa eṣāmanubandhaṃ ca phalaṃ ca jñātumarhati||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26">eṣāmanubandhamiti etatpūrvarūpottarakālabhāvinaṃ vyādhim| phalaṃ caiṣāṃ mṛtyurūpam||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">imāṃścāpyaparān svapnān dāruṇānupalakṣayet| vyādhitānāṃ vināśāya kleśāya mahate'pi vā||27||</seg> <seg type="unit" n="28">yasyottamāṅge jāyante vaṃśagulmalatādayaḥ| vayāṃsi ca vilīyante svapne mauṇḍyamiyācca yaḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">gṛdhrolūkaśvakākādyaiḥ svapne yaḥ parivāryate| rakṣaḥpretapiśācastrīcaṇḍāladraviḍāndhrakaiḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘…dravitāndhakaiḥ’ iti pāṭhaḥ</note>||29||</seg> <seg type="unit" n="30">vaṃśavetralatāpāśatṛṇakaṇṭakasaṅkaṭe| saṃsajjati <note place="foot" type="variant" n="6">‘pramuhyati’ iti pāṭhaḥ</note> hi yaḥ svapne yo gacchan <note place="foot" type="variant" n="7">‘lagati’ iti pāṭhaḥ</note> prapatatyapi||30||</seg> <seg type="unit" n="31">bhūmau pāṃśūpadhānāyāṃ valmīke vā'tha bhasmani| śmaśānāyatane śvabhre svapne yaḥ prapatatyapi <note place="foot" type="variant" n="8">‘praviśatyapi’ iti pāṭhaḥ</note>||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kaluṣe'mbhasi paṅke vā kūpe vā tamasā''vṛte| svapne majjati śīghreṇa srotasā hriyate <note place="foot" type="variant" n="9">‘nīyate’ iti pāṭhaḥ</note> ca yaḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">snehapānaṃ tathā'bhyaṅgaḥ pracchardanavirecane| hiraṇyalābhaḥ kalahaḥ svapne bandhaparājayau||33||</seg> <seg type="unit" n="34">upānadyuganāśaśca prapātaḥ pādacarmaṇoḥ| harṣaḥ svapne prakupitaiḥ pitṛbhiścāvabhartsanam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">dantacandrārkanakṣatradevatādīpacakṣuṣām <note place="foot" type="variant" n="10">‘candratārārkanakṣatra…’ iti pāṭhaḥ</note>| patanaṃ vā vināśo vā svapne bhedo nagasya vā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">raktapuṣpaṃ vanaṃ bhūmiṃ pāpakarmālayaṃ citām| guhāndhakārasambādhaṃ svapne yaḥ praviśatyapi||36||</seg> <seg type="unit" n="37">raktamālī hasannuccairdigvāsā dakṣiṇāṃ diśam| dāruṇāmaṭavīṃ svapne kapiyuktena yāti vā||37||</seg> <seg type="unit" n="38">kāṣāyiṇāmasaumyānāṃ nagnānāṃ daṇḍadhāriṇām| kṛṣṇānāṃ raktanetrāṇāṃ svapne necchanti darśanam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">kṛṣṇā pāpā <note place="foot" type="variant" n="11">‘pāpānanācārā’ iti pāṭhaḥ</note> nirācārā dīrghakeśanakhastanī| virāgamālyavasanā svapne kālaniśā matā||39||</seg> <seg type="unit" n="40">ityete dāruṇāḥ svapnā rogī yairyāti pañcatām| arogaḥ saṃśayaṃ gatvā kaścideva pramucyate||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-40">kleśāya mahate'pi vetyatrārogiṇāṃ kleśāya mahata iti boddhavyaṃ, rogiṇāṃ tu maraṇāyaiva; yata uttaratropasaṃhāre ‘ityete dāruṇāḥ svapnāḥ’ ityādau yathoktameva vibhāgaṃ kariṣyati| vayāṃsīti pakṣiṇaḥ| gṛdhrādikākāntaiḥ parivāryata iti sambandhaḥ| saṃsajjatīti saṃyukto bhavati| kiṃvā, ‘pramuhyati’ iti pāṭhaḥ; tatra pramuhyatīti vaṃśādisaṅkaṭe lagnaḥ sanna nirgamamārgamāsādayati| prapatatyapīti bhūmāvityādinā yojyam| pāṃśūpadhānāyāmiti dhūlisaṃyuktāyām| kiṃvā, bhūmāvityādi prapatatītyanena yojyam| upānat pādatrāṇam| raktapuṣpamiti vanaviśeṣaṇam| guhāndhakārasambādhamiti guhāndhakārarūpaṃ kaṣṭakārakam| digvāsā nagnaḥ san| kapiyuktena ‘yānena’ iti śeṣaḥ| kaścideva pramucyata iti arogān prati naitat svapnānāṃ riṣṭatvaṃ; tena, arogeṣveteṣāṃ maraṇavyabhicāreṇa naikāntatvena riṣṭatvamiti vadanti||27-40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">manovahānāṃ pūrṇatvāddoṣairatibalaistribhiḥ| srotasāṃ dāruṇān svapnān kāle paśyati dāruṇe||41||</seg> <seg type="unit" n="42">nātiprasuptaḥ puruṣaḥ saphalānaphalāṃstathā| indriyeśena manasā svapnān paśyatyanekadhā||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41-42">yathaitat svapnadarśanaṃ bhavati tadāha- manovahānāmityādi| manovahāni srotāṃsi yadyapi pṛthaṅnoktāni, tathā'pi manasaḥ “kevalaṃ cetanāvaccharīramayanabhūtaṃ” (vi.a.5) ityabhidhānāt sarvaśarīrasrotāṃsi gṛhyante, viśeṣeṇa tu hṛdayāśritatvānmanasastadāśritā <note place="foot" type="variant" n="12">‘hṛdayasthānatvāt’ iti pāṭhaḥ</note> daśa dhamanyo manovahā abhidhīyante| tribhiriti tribhirapītyarthaḥ; tena, pṛthagapi doṣaiḥ pūraṇaṃ jñeyam| nātiprasupta iti nātinidrābhibhūta ityarthaḥ| indriyeśeneti indriyaprerakeṇa||41-42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">dṛṣṭaṃ śrutānubhūtaṃ ca prārthitaṃ kalpitaṃ tathā| bhāvikaṃ doṣajaṃ caiva svapnaṃ saptavidhaṃ viduḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43">svapnānāṃ phalavattvamaphalavattvaṃ coktaṃ, taddarśayituṃ svapnaprakārānāha- dṛṣṭamityādi| dṛṣṭamiti cakṣuṣā| anubhūtaṃ tu śeṣendriyajñātam| kalpitamiti manasā bhāvitam| prārthitaṃ yāñcāviṣayīkṛtam| bhāvikamiti bhāviśubhāśubhaphalasūcakam| doṣajamiti ulbaṇavātādidoṣajanyam||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">tatra pañcavidhaṃ pūrvamaphalaṃ bhiṣagādiśet| divāsvapnamatihrasvamatidīrghaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="13">‘tathaiva ca’ iti pāṭhaḥ</note> buddhimān||44||</seg> <seg type="unit" n="45">dṛṣṭaḥ prathamarātre yaḥ svapnaḥ so'lpaphalo <note place="foot" type="variant" n="14">‘alpabalaḥ’ iti pāṭhaḥ</note> bhavet| na svapedyaṃ punardṛṣṭvā sa sadyaḥ syānmahāphalaḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">akalyāṇamapi svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ| paśyet saumyaṃ śubhākāraṃ tasya vidyācchubhaṃ phalam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tatra ślokaḥ- pūrvarūpāṇyatha svapnān ya imān vetti dāruṇān| na sa mohādasādhyeṣu karmāṇyārabhate bhiṣak||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="44-47">pūrvaṃ dṛṣṭādikalpitāntaṃ pañcavidhasvapnamaphalam| aphalasvapnāntaramāha- divāsvapnamityādi| divādṛṣṭaṃ sarvaṃ svapnaṃ, tathā rātridṛṣṭamapi atidīrghamatihrasvaṃ ca svapnamaphalaṃ vidyāt, phalaśūnyatvāditi| pāriśeṣyādbhāvikaṃ doṣajanyaṃ ca saphalam| tatra bhāvikaṃ śubhāśubharūpatayā śubhāśubhaphalapradaṃ, yattu doṣajanyaṃ taddoṣaprakopajanyavyādhirūpaphalasūcakatayā saphalam| atra cādhyāye yeṣāmeva svapnarūpaviśiṣṭariṣṭasambhavasta evoktāḥ; tena grahaṇyādīnāṃ kimiti svapnāriṣṭāni, noktānīti na vācyaṃ; tatra viśiṣṭariṣṭāsambhavādevānabhidhānaṃ jñeyam| ‘dṛṣṭaḥ prathamayāme yaḥ’ ityādigranthaṃ kecidatra paṭhanti| sa vyaktārtha eva||44-47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne pūrvarūpīyamindriyaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne pūrvarūpīyamindriyaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ca.5.6">
          <head>katamāniśarīrīyamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ katamāniśarīrīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">samprati pūrvarūpīyānantaraṃ bhāvivyādhyāśrayāriṣṭābhidhānārthaṃ katamāniśarīrīyamindriyamucyate| katamāni śarīrāṇyadhikṛtya kṛtaṃ katamāniśarīrīyam||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">katamāni śarīrāṇi vyādhimanti mahāmune!| yāni vaidyaḥ pariharedyeṣu karma na siddhyati||3||</seg> <seg type="unit" n="4">ityātreyo'gniveśena <note place="foot" type="variant" n="1">‘ityagniveśena guruḥ praśnaṃ pṛṣṭaḥ punarvasuḥ’ iti pāṭhaḥ</note> praśnaṃ pṛṣṭaḥ sudurvacam| ācacakṣe yathā tasmai bhagavāṃstannibodhata||4||</seg> <seg type="unit" n="5">yasya vai bhāṣamāṇasya rujatyūrdhvamuro bhṛśam| annaṃ ca cyavate bhuktaṃ sthitaṃ cāpi na jīryati||5||</seg> <seg type="unit" n="6">balaṃ ca hīyate śīghraṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘yasya’ iti pāṭhaḥ</note> tṛṣṇā cātipravardhate| jāyate hṛdi śūlaṃ ca taṃ bhiṣak parivarjayet||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-6">praśnamiti pṛcchāviṣayam| ūrdhvamura iti uraūrdhvabhāga ityarthaḥ| etadadhyāyapratipādyānāṃ cāsādhyavyādhīnāṃ maraṇasūcakena riṣṭena samaṃ maraṇasūcakatayā sādharmyādanariṣṭānāmapi vyādhīnāmabhidhānamiti bruvate| yadi eta evāsādhyavyādhayo maraṇapūrvarūpatayā riṣṭarūpā eva bhavanti tathā'pi <note place="foot" type="variant" n="3">‘tadā'pi’ iti pāṭhaḥ</note> na kācit kṣatiḥ| tenāriṣṭādhikārādariṣṭatvameva etadadhyāyavācyānāṃ vyādhīnāmicchāmaḥ||3-6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">hikkā gambhīrajā yasya śoṇitaṃ cātisāryate| na tasmai bheṣajaṃ dadyāt smarannātreyaśāsanam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">ānāhaścātisāraśca yametau durbalaṃ naram| vyādhitaṃ viśato rogau durlabhaṃ tasya jīvitam||8||</seg> <seg type="unit" n="9">ānāhaścātitṛṣṇā ca yametau durbalaṃ naram| viśato vijahatyenaṃ prāṇā nāticirānnaram||9||</seg> <seg type="unit" n="10">jvaraḥ paurvāhṇiko yasya śuṣkakāsaśca dāruṇaḥ| balamāṃsavihīnasya yathā pretastathaiva saḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7-10">gambhīrajā iti gambhīranābhyādideśajā, na tu gambhīrā; tasyāḥ svarūpata evāsādhyatvenoktatvāt ‘śoṇitaṃ cātisāryate’ iti viśeṣaṇamanarthakaṃ syāt| vyādhitamityanena hi ānāhātisārātiriktavyādhigṛhītamiti darśayati| ānāhātisārayo rogatve siddhe'pi ‘rogau’ iti viśeṣeṇa rujākartṛtvopadarśanārtham| ihālabhya eva jīvite ‘durlabham’ ityuktaṃ; yathā- sarvathā'labhye durlabhamiti| anye tu durlabhabhāṣayā aniyataṃ maraṇe riṣṭamiti bruvate, evam “saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate” (iṃ.a.9) ityādāvapi vyākhyānayanti| aniyatariṣṭatā'svārasyaṃ tvasmābhiḥ puṣpitaka evoktam| “saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate” ityasya cārthaṃ yasyaśyāvanimittīye vakṣyāmaḥ||7-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yasya mūtraṃ purīṣaṃ ca grathitaṃ sampravartate| nirūṣmaṇo jaṭhariṇaḥ śvasano na sa jīvati||11||</seg> <seg type="unit" n="12">śvayathuryasya kukṣistho hastapādaṃ visarpati| jñātisaṅghaṃ sa saṅkleśya tena rogeṇa hanyate||12||</seg> <seg type="unit" n="13">śvayathuryasya pādasthastathā sraste ca piṇḍike| sīdataścāpyubhe jaṅghe <note place="foot" type="variant" n="4">‘śaṅkhe’ iti pāṭhaḥ</note> taṃ bhiṣak parivarjayet||13||</seg> <seg type="unit" n="14">śūnahastaṃ śūnapādaṃ śūnaguhyodaraṃ naram| hīnavarṇabalāhāramauṣadhairnopapādayet||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-14">mūtraṃ grathitamiti ghanībhūtaṃ jñeyam| jñātisaṅghaṃ sa saṅkleśyetivacanena ciramasya rogo'nuvartate, tataḥ pratyāśayā jñātayastatpratīkārārthaṃ kliśyanti, tatastu mriyata eva na pratikartuṃ pāryate| piṇḍike iti jaṅghāmāṃsapiṇḍike||11-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">uroyukto <note place="foot" type="variant" n="5">‘uromuktaḥ’ iti pāṭhaḥ</note> bahuśleṣmā nīlaḥ pītaḥ salohitaḥ| satataṃ cyavate yasya dūrāttaṃ parivarjayet||15||</seg> <seg type="unit" n="16">hṛṣṭaromā sāndramūtraḥ śūnaḥ kāsajvarārditaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘śuṣkakāsajvarārditaḥ’ iti pāṭhaḥ</note>| kṣīṇamāṃso naro dūrādvarjyo vaidyena jānatā||16||</seg> <seg type="unit" n="17">trayaḥ prakupitā yasya doṣāḥ kaṣṭābhilakṣitāḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘koṣṭhe'bhilakṣitāḥ’ iti, ‘kaṇṭhābhilakṣitāḥ’ iti ca pāṭhaḥ</note>| kṛśasya balahīnasya nāsti tasya cikitsitam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">jvarātisārau śophānte śvayathurvā tayoḥ kṣaye| durbalasya viśeṣeṇa narasyāntāya jāyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">pāṇḍuraśca kṛśo'tyarthaṃ tṛṣṇayā'bhipariplutaḥ| ḍambarī kupitocchvāsaḥ pratyākhyeyo vijānatā||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-19">uroyu(mu)kta iti uraḥprabhavatvenānumīyamānaḥ| kaṣṭābhilakṣitā iti durupakramatvena jñātāḥ| kiṃvā ‘koṣṭhā(ṣṭhe')bhilakṣitā’ iti pāṭhaḥ, sa vyakta eva| ḍambarī stabdhākṣāvalokī; kiṃvā ḍambarī saṃrambhavān| kupita ucchvāso yasya sa kupitocchvāsaḥ||15-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">hanumanyāgrahastṛṣṇā balahrāso'timātrayā| prāṇāścorasi vartante yasya taṃ parivarjayet||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">prāṇāścorasi vartanta iti vāyava urasi prakupitā vahanti <note place="foot" type="variant" n="8">‘bhavanti’ iti pāṭhaḥ</note>; yadi tu jīvitaṃ prāṇā ihocyante, tadā tasyorasi vartante, mṛta eva puruṣo bhavati, tataśca tasmin kāle riṣṭenāsādhyatāṃ jñātvā rogiparityāge vaidyasyāprasiddhirbhavatyeveti kṛtvā prāṇā vāyava ihocyante iti bruvate; vayaṃ tu brūmaḥ- sadyomaraṇīyāriṣṭavadetat pratyāsannamṛtyugamakameva bhaviṣyatīti||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tāmyatyāyacchate <note place="foot" type="variant" n="9">‘vyāyacchate tāmyati ca śarma kiñcinna vindati’ iti pāṭhaḥ</note> śarma na kiñcidapi vindati| kṣīṇamāṃsabalāhāro mumūrṣuracirānnaraḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">viruddhayonayo yasya viruddhopakramā bhṛśam| vardhante <note place="foot" type="variant" n="10">‘vikārā yasya vardhante’ iti pāṭhaḥ</note> dāruṇā rogāḥ śīghraṃ śīghraṃ sa hanyate||22||</seg> <seg type="unit" n="23">balaṃ vijñānamārogyaṃ grahaṇī māṃsaśoṇitam <note place="foot" type="variant" n="11">‘māṃsasāriṇī’ iti pāṭhaḥ</note>| etāni yasya kṣīyante <note place="foot" type="variant" n="12">‘hīyante’ iti pāṭhaḥ</note> kṣipraṃ kṣipraṃ sa hanyate||23||</seg> <seg type="unit" n="24">ārogyaṃ hīyate yasya <note place="foot" type="variant" n="13">‘vikārā yasya vardhante’ iti pāṭhaḥ</note> prakṛtiḥ parihīyate| sahasā sahasā tasya mṛtyurharati jīvitam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tatra ślokaḥ- ityetāni śarīrāṇi vyādhimanti vivarjayet| na hyeṣu dhīrāḥ paśyanti siddhiṃ kāñcidupakramāt||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-25">āyacchate <note place="foot" type="variant" n="14">‘vyāyacchate’ iti pāṭhaḥ</note> aṅgāni kṣipati| viruddhayonaya iti parasparaviruddhadharmāṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘parasparaviruddhakarmāṇaḥ’ iti pāṭhaḥ</note>| viruddhayonayo'pi svalpatayaikadūṣyatayā vā aviruddhopakramā api bhavantītyata uktaṃ- viruddhopakramā iti| ārogyaṃ hīyata iti atroktarogavyatiriktarogavṛddhyā ārogyahānirbodhyā| prakṛtiḥ parihīyata iti svabhāvaḥ suśīlatvādirūpaḥ kṣīyate; kiṃvā, prakṛtirjanmapratibaddhā śleṣmaprakṛtyādirūpā hīyate||21-25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne katamāniśarīrīyamindriyaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne katamāniśarīrīyamindriyaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ca.5.7">
          <head>pannarūpīyamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pannarūpīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">vyādhirūpānantaraṃ vedanopadravau uddiṣṭau, tau ca pūrvādhyāya eva “śūlāṭopāntrakūjāśca” (iṃ.a.5) ityādinā tathā anyatra “ānāhaścātisāraśca” (iṃ.a.6) ityādinā riṣṭarūpatayā uktāveveti kṛtvā chāyāpraticchāyārūpāriṣṭasya kramaprāptasyābhidhāyakaṃ pannarūpīyamucyate| pannarūpāmadhikṛtya kṛtaṃ pannarūpīyam||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dṛṣṭyāṃ yasya vijānīyāt pannarūpāṃ kumārikām| praticchāyāmayīmakṣṇornainamiccheccikitsitum||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">pannarūpāmiti naṣṭarūpām| kumārikāmiti puruṣāntaranayanagatāṃ kumārikāṃ; kiṃvā, āturanayanagatāmeva| yaduktaṃ hārīte- “adarśanamasaṅghāte netre naṣṭakumārike” iti| praticchāyāmayīmiti praticchāyārūpām||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">jyotsnāyāmātape dīpe salilādarśayorapi| aṅgeṣu vikṛtā yasya cchāyā pretastathaiva <note place="foot" type="variant" n="1">‘pretastathāvidhaḥ’ iti pāṭhaḥ</note> saḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">anyatrāpi chāyāvikṛtimāha- jyotsnetyādi| aṅgeṣu vikṛteti śirobāhujaṅghādiṣu chāyādhikaraṇabhūteṣu bhavantī praticchāyā yasya vikṛtā bhavatītyarthaḥ| tena vyastasamastāṅgavikṛtā'pi chāyā gṛhyate| anye tu- vibhaktivipariṇāmādaṅgānāmiti vyākhyānayanti; tathā ca sugama evārthaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">chinnā bhinnā''kulā cchāyā hīnā vā'pyadhikā'pi vā| naṣṭā tanvī dvidhā cchinnā vikṛtā viśirā ca yā||5||</seg> <seg type="unit" n="6">etāścānyāśca yāḥ kāścit praticchāyā vigarhitāḥ| sarvā mumūrṣatāṃ jñeyā na cellakṣyanimittajāḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-6">etāneva chāyāvikṛtibhedānāha- chinnetyādi| ākuleti aniścitapratibimbā| vikṛtā vikṛtānukāriṇī <note place="foot" type="variant" n="2">‘vikṛtāṅgānusāriṇī’ iti pāṭhaḥ</note>| yadyapyariṣṭādhikāre'nimittameva yadbhavati tadariṣṭamuktaṃ, tathā'pi punaḥ spaṣṭārthaṃ ‘na cellakṣyanimittajāḥ’ ityuktam||5-6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">saṃsthānena pramāṇena varṇena prabhayā tathā| chāyā vivartate yasya svastho'pi preta eva saḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">samprati chāyārūpaṃ sāmānyena darśayañchāyāśrayāriṣṭamāha- saṃsthānenetyādi| etacca chāyāpraticchāyayoḥ samānaṃ sūtram| tatra saṃsthānena pramāṇena ca praticchāyāḥ svarūpakathanaṃ, tathā varṇena prabhayā ca chāyāyāḥ svarūpakathanam| tatra saṃsthānena pramāṇena ca sadṛśī chāyā praticchāyā jñeyā; varṇena prabhayā ca lakṣitā varṇaprabhāśrayā'gre vakṣyamāṇā pañcavidhā cchāyā jñeyā| atra yattadornityābhisambandhāt ‘sā’ ityadhyāhāryate| tena saṃsthānādibhiryā chāyā praticchāyārūpā, sā yasya vivartate anyathā bhavati, sa preta eveti yojanā||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">saṃsthānamākṛtirjñeyā suṣamā viṣamā ca sā| madhyamalpaṃ mahaccoktaṃ pramāṇaṃ trividhaṃ nṛṇām||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pratipramāṇasaṃsthānā jalādarśātapādiṣu| chāyā yā sā praticchāyā cchāyā varṇaprabhāśrayā||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-9">praticchāyākāraṇabhūte saṃsthānapramāṇe eva vivṛṇoti- saṃsthānamityādi| ākṛtiḥ ākāraḥ| pratītyādi praticchāyāvivaraṇaṃ, ‘chāyā varṇaprabhāśrayā’ ityādi tu chāyāvivaraṇaṃ bhaviṣyati| pratipramāṇasaṃsthānetyatra prati sādṛśye; tena pramāṇasadṛśī, saṃsthānasadṛśī ca| pramāṇasaṃsthānasadṛśatayā jalādiṣu yā chāyā, sā praticchāyā| chāyā tu yā pañcavidhā sā varṇaprabhāśrayā varṇaprabhāsahacaritopalabhyata ityarthaḥ||8-9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">khādīnāṃ pañca pañcānāṃ chāyā vividhalakṣaṇāḥ| nābhasī nirmalā nīlā sasnehā saprabheva ca||10||</seg> <seg type="unit" n="11">rūkṣā śyāvāruṇā yā tu vāyavī sā hataprabhā| viśuddharaktā tvāgneyī dīptābhā darśanapriyā||11||</seg> <seg type="unit" n="12">śuddhavaidūryavimalā susnigdhā cāmbhasī matā| sthirā snigdhā <note place="foot" type="variant" n="3">‘snigdhā''yatā’ iti pāṭhaḥ</note> ghanā ślakṣṇā śyāmā śvetā ca pārthivī||12||</seg> <seg type="unit" n="13">vāyavī garhitā tvāsāṃ catasraḥ syuḥ sukhodayāḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘śubhodayāḥ’ iti pāṭhaḥ</note>| vāyavī tu vināśāya kleśāya mahate'pi vā||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-13">khādīnāmityādinā chāyāṃ vibhajate| saprabheti dīptābhā| vāyavī garhiteti vāyavī riṣṭāya prāyo bhavati| yasya janmaprabhṛti vāyavī, sa cāpi prabhūtakleśabhāgbhavatītyāha- vāyavītyādi| vināśāyeti akasmādutpannā <note place="foot" type="variant" n="5">‘akasmādudbhūtā’ iti pāṭhaḥ</note> vināśāya, sahajā tu vāyavī kleśāyeti jñeyam||10-13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">syāttaijasī prabhā sarvā sā tu saptavidhā smṛtā| raktā pītā sitā śyāvā haritā pāṇḍurā'sitā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">tāsāṃ yāḥ syurvikāsinyaḥ snigdhāśca vipulāśca yāḥ| tāḥ śubhā rūkṣamalināḥ saṅkṣiptāścāśubhodayāḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘saṅkliṣṭāḥ’ iti pāṭhaḥ</note>||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14-15">samprati chāyāśrayatvena varṇabheda uktaḥ, tatra varṇabhedāstadariṣṭaṃ ca prathamādhyāya evoktaṃ; prabhāyāstu bhedaṃ riṣṭaṃ cāha- syāttaijasītyādi| prabhā ca yadyapi prathamādhyāye saṅgrahe noktā; tathā'pi tatra cchāyāśrayatvena varṇabhedā uktāḥ, tatra varṇabhedāstadariṣṭaṃ ca prathamādhyāye saṅgraheṇoktaṃ, chāyāśrayatvena tatra prabhā'pi sūciteti jñeyam| aśubhodayā iti akasmādutpāde maraṇodayāḥ, sahajotpāde tu bahuduḥkharūpā aśubhodayā iti jñeyam||14-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">varṇamākrāmati cchāyā bhāstu <note place="foot" type="variant" n="7">‘prabhā’ iti pāṭhaḥ</note> varṇaprakāśinī| āsannā lakṣyate cchāyā bhāḥ prakṛṣṭā <note place="foot" type="variant" n="8">‘vikṛṣṭā bhāḥ’ iti pāṭhaḥ</note> prakāśate||16||</seg> <seg type="unit" n="17">nācchāyo nāprabhaḥ kaścidviśeṣāścihnayanti tu| nṛṇāṃ śubhāśubhotpattiṃ kāle chāyāprabhāśrayāḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-17">prabhācchāyayordurlakṣyatvena bhedakaṃ lakṣaṇamāha- varṇamityādi| varṇamākrāmatīti chāyākrānto varṇo nopalabhyate samyak| āsannā lakṣyate cchāyā, yathā- citragatā chāyā pratyāsannaiva lakṣyate| bhāḥ prakṛṣṭā prakāśate; yathā- maṇimauktikādīnāṃ prabhā dūrādupalabhyata ityarthaḥ| viśeṣā iti chāyāprabhayoḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘chāyāpraticchāyayoḥ’ iti pāṭhaḥ</note> śubhāśubharūpaviśeṣāḥ| cihnayantīti gamayanti| kāle iti paripākakāle||16-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kāmalā'kṣṇormukhaṃ pūrṇaṃ śaṅkhayormuktamāṃsatā| santrāsaścoṣṇagātratvaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘santrāsaścoṣṇatā cāṅge’ iti pāṭhaḥ</note> yasya taṃ parivarjayet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">utthāpyamānaḥ śayanāt pramohaṃ yāti yo naraḥ| muhurmuhurna saptāhaṃ sa jīvati vikatthanaḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘kathañcana’ iti pāṭhaḥ</note>||19||</seg> <seg type="unit" n="20">saṃsṛṣṭā vyādhayo yasya pratilomānulomagāḥ| vyāpannā grahaṇī prāyaḥ so'rdhamāsaṃ na jīvati||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-20">kāmalā'kṣṇoriti kāmalina iva pītākṣatvam| vikatthana iti nindāparaḥ| saṃsṛṣṭā iti parasparasambaddhāḥ, kiṃvā saṃsṛṣṭadoṣajanyāḥ| pratilomānulomagā iti adhomārgordhvamārgagatāḥ| vyāpannā grahaṇīti cchedaḥ; kiṃvā, vyāpannā grahaṇī yasya sa ‘vyāpannagrahaṇī’ iti pāṭhaḥ| prāyaḥ so'rdhamāsaṃ na jīvatīti anenārdhamāsamatikramyāpi maraṇaṃ bhavati, na tu maraṇavyabhicāraḥ||18-20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">uparuddhasya rogeṇa karśitasyālpamaśnataḥ| bahu mūtrapurīṣaṃ syādyasya taṃ parivarjayet||21||</seg> <seg type="unit" n="22">durbalo bahu bhuṅkte yaḥ prāgbhuktādannamāturaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘prāgabhuktvā'nnamāturaḥ’ iti pāṭhaḥ</note>| alpamūtrapurīṣaśca yathā pretastathaiva saḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">iṣṭaṃ ca guṇasampannamannamaśnāti <note place="foot" type="variant" n="13">‘vardhiṣṇuguṇasampannaṃ’ iti pāṭhaḥ</note> yo naraḥ| śaśvacca balavarṇābhyāṃ hīyate na sa jīvati||23||</seg> <seg type="unit" n="24">prakūjati praśvasiti śithilaṃ cātisāryate| balahīnaḥ pipāsārtaḥ śuṣkāsyo na sa jīvati||24||</seg> <seg type="unit" n="25">hrasvaṃ ca yaḥ praśvasiti vyāviddhaṃ spandate ca yaḥ| mṛtameva tamātreyo vyācacakṣe punarvasuḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">ūrdhvaṃ ca yaḥ praśvasiti śleṣmaṇā cābhibhūyate| hīnavarṇabalāhāro yo naro na sa jīvati||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-26">prāgbhuktāditi yāvadannaṃ bhuṅkte sma pūrvadineṣu tato bahu bhuṅkte ityarthaḥ| iṣṭamiti iṣṭarasam| guṇasampannamiti pathyam| śithilamiti pūrveṇa sambadhyate, tena ślatha iva prakūjati| praśvasitīti antaḥ śvāsaṃ nayati| vyāviddhamiti kuṭilam||21-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">ūrdhvāgre nayane yasya manye <note place="foot" type="variant" n="14">‘yasyānāratakampane’ iti pāṭhaḥ</note> cāratakampane| balahīnaḥ pipāsārtaḥ śuṣkāsyo na sa jīvati||27||</seg> <seg type="unit" n="28">yasya gaṇḍāvupacitau jvarakāsau ca dāruṇau| śūlī pradveṣṭi cāpyannaṃ tasmin karma na sidhyati||28||</seg> <seg type="unit" n="29">vyāvṛttamūrdhajihvāsyo <note place="foot" type="variant" n="15">‘vyāvṛttamukhajihvasya’ iti pāṭhaḥ</note> bhruvau yasya ca vicyute| kaṇṭakaiścācitā jihvā yathā pretastathaiva saḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">śephaścātyarthamutsiktaṃ niḥsṛtau vṛṣaṇau bhṛśam| ataścaiva viparyāso vikṛtyā pretalakṣaṇam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">nicitaṃ yasya māṃsaṃ syāttvagasthiṣveva <note place="foot" type="variant" n="16">‘tu tvagasthi caiva’ iti pāṭhaḥ</note> dṛśyate| kṣīṇasyānaśnatastasya māsamāyuḥ paraṃ bhavet||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tatra ślokaḥ- idaṃ liṅgamariṣṭākhyamanekamabhijajñivān| āyurvedavidityākhyāṃ labhate kuśalo janaḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-32">ūrdhvāgre iti ūrdhvamukhe| āratakampane aviśrāntakampane| utsiktamiti antaḥpraviṣṭam| ataścaiva viparyāsa iti śepho'tiniḥsṛtaṃ, vṛṣaṇau cātipraviṣṭau| vikṛtyeti svabhāvaṃ vinā; tena svabhāvotsiktaśephādi na riṣṭaṃ, kintvanimittaṃ kādācitkaṃ sadeva riṣṭam| nicitamiti kṣīṇaṃ, niśabdasya pratiṣedhārthatvāt| evaṃ ca tathā māṃsaṃ kṣīṇaṃ bhavati, yathā tvagasthiṣveva lagnā dṛśyate; kiṃvā nicitamupacitaṃ māṃsaṃ syāt, tvagasthiṣveva dṛśyate tvagasthimātrāvaśeṣo vā bhavatīti yāvat||27-32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne pannarūpīyamindriyaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne pannarūpīyamindriyaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ca.5.8">
          <head>avākśirasīyamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'vākśirasīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">uktānuktariṣṭaparigrāhake'dhyāyadvaye vaktavye chāyariṣṭābhidhāyakatvasādharmyādavākśirasīyo'bhidhīyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">avākśirā vā jihmā vā yasya vā viśirā bhavet| janto rūpapraticchāyā nainamiccheccikitsitum||3||</seg> <seg type="unit" n="4">jaṭībhūtāni pakṣmāṇi dṛṣṭiścāpi nigṛhyate <note place="foot" type="variant" n="1">‘na gṛhyate’ iti pāṭhaḥ</note>| yasya jantorna taṃ dhīro bheṣajenopapādayet||4||</seg> <seg type="unit" n="5">yasya śūnāni vartmāni na samāyānti śuṣyataḥ| cakṣuṣī copadihyete <note place="foot" type="variant" n="2">‘codadahyete’ iti pāṭhaḥ</note> yathā pretastathaiva saḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">bhruvorvā yadi vā mūrdhni sīmantāvartakān bahūn| apūrvānakṛtān vyaktān dṛṣṭvā maraṇamādiśet||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tryahametena jīvanti lakṣaṇenāturā narāḥ| arogāṇāṃ punastvetat ṣaḍrātraṃ paramucyate <note place="foot" type="variant" n="3">‘nātivartate’ iti pāṭhaḥ</note>||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-7">avākśirā iti ūrdhvapādaḥ| etacchāyāprakaraṇavaktavyamapi śīghramārakatvakhyāpanārthamiha śīghramārakariṣṭeṣu paṭhitam| atra hyariṣṭāni tryahādimārakāṇi vaktavyāni| na samāyāntīti na parasparaṃ milanti| apūrvāniti asahajān| akṛtāniti prayatnenākṛtān||3-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">āyamyotpāṭitān keśān yo naro nāvabudhyate| anāturo vā rogī vā ṣaḍrātraṃ nātivartate||8||</seg> <seg type="unit" n="9">yasya keśā nirabhyaṅgā dṛśyante'bhyaktasannibhāḥ| uparuddhāyuṣaṃ jñātvā taṃ dhīraḥ parivarjayet||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-9">āyamyeti balādākṛṣya| yadyapi “tasya keśalomāni” (iṃ.a.3) ityādinaiva etadariṣṭamityuktaṃ, tathā'pīhāturasvasthaviṣayapratipādanārthaṃ punarabhidhānam| kiñca, tatra ‘pralucyeran’ iti padena keśānāmanutpāṭanamuktaṃ, neha tatheti viśeṣaḥ||8-9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">glāyate <note place="foot" type="variant" n="4">‘mlāyato nāsikāvaṃśaḥ’ iti pāṭhaḥ</note> nāsikāvaṃśaḥ pṛthutvaṃ yasya gacchati| aśūnaḥ śūnasaṅkāśaḥ pratyākhyeyaḥ sa jānatā||10||</seg> <seg type="unit" n="11">atyarthavivṛtā yasya yasya cātyarthasaṃvṛtā| jihmā vā pariśuṣkā vā nāsikā na sa jīvati||11||</seg> <seg type="unit" n="12">mukhaṃ śabdaśravāvoṣṭhau <note place="foot" type="variant" n="5">‘mukhaśabdasravāvoṣṭhau’ iti pāṭhaḥ</note> śuklaśyāvātilohitau| vikṛtyā yasya vā nīlau na sa rogādvimucyate||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-12">glāyata iti daurbalyaṃ bhajate| aśūna iti paramārthato'śūnaḥ| vivṛteti nirgatā| saṃvṛteti praviṣṭā| śabdaśravau karṇau| vikṛtyeti sahajaṃ vinā, tathā hetuṃ vinetyarthaḥ||10-12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">asthiśvetā dvijā yasya puṣpitāḥ paṅkasaṃvṛtāḥ| vikṛtyā na sa rogaṃ taṃ vihāyārogyamaśnute||13||</seg> <seg type="unit" n="14">stabdhā niścetanā gurvī kaṇṭakopacitā bhṛśam| śyāvā śuṣkā'thavā śūnā pretajihvā visarpiṇī||14||</seg> <seg type="unit" n="15">dīrghamucchvasya yo hrasvaṃ naro niḥśvasya tāmyati| uparuddhāyuṣaṃ jñātvā taṃ dhīraḥ parivarjayet||15||</seg> <seg type="unit" n="16">hastau pādau ca manye ca tālu caivātiśītalam| bhavatyāyuḥkṣaye krūramathavā'pi bhavenmṛdu||16||</seg> <seg type="unit" n="17">ghaṭṭayañjānunā jānu pādāvudyamya pātayan| yo'pāsyati muhurvakramāturo na sa jīvati||17||</seg> <seg type="unit" n="18">dantaiśchindannakhāgrāṇi nakhaicchindañchiroruhān| kāṣṭhena bhūmiṃ vilikhanna rogāt parimucyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">dantān khādati yo jāgradasāmnā virudan hasan| vijānāti na cedduḥkhaṃ na sa rogādvimucyate||19||</seg> <seg type="unit" n="20">muhurhasan muhuḥ kṣveḍan śayyāṃ pādena hanti yaḥ| uccaiśchidrāṇi <note place="foot" type="variant" n="6">‘muhuśchidrāṇi’ iti pāṭhaḥ</note> vimṛśannāturo na sa jīvati||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-20">asthivacchvetā asthiśvetāḥ| visarpiṇī bahirnirgatā| niḥśvasyeti antarocchvāsaṃ nītvā| apāsyati muhuriti mukhamākṣipati| asāmnā iti uccaiḥ| uccaiśchidrāṇīti nāsākarṇākṣisrotāṃsi||13-20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">yairvindati purā bhāvaiḥ sametaiḥ paramāṃ ratim| tairevāramamāṇasya glāsnormaraṇamādiśet||21||</seg> <seg type="unit" n="22">na bibharti śiro grīvā na pṛṣṭhaṃ bhāramātmanaḥ| na hanū piṇḍamāsyasthamāturasya mumūrṣataḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">sahasā jvarasantāpastṛṣṇā mūrcchā balakṣayaḥ| viśleṣaṇaṃ ca sandhīnāṃ mumūrṣorupajāyate||23||</seg> <seg type="unit" n="24">gosarge vadanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam| lepajvaropataptasya durlabhaṃ tasya jīvitam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">nopaiti kaṇṭhamāhāro jihvā kaṇṭhamupaiti ca| āyuṣyantaṃ gate jantorbalaṃ ca parihīyate||25||</seg> <seg type="unit" n="26">śiro vikṣipate kṛcchrānmuñcayitvā prapāṇikau| lalāṭasrupratasvedo mumūrṣuścyutabandhanaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘mumūrṣuḥ ślathabandhanaḥ’ iti pāṭhaḥ</note>||26||</seg> <seg type="unit" n="27">tatra ślokaḥ- imāni liṅgāni nareṣu buddhimān vibhāvayetāvahito mumūrṣuṣu| kṣaṇena bhūtvā hyupayānti kānicinnacāphalaṃ liṅgamihāsti kiñcana||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-27">glāsnoriti kṣīyamāṇasya| bhāramātmana iti ūrdhvaśarīram| pṛṣṭhamiti śarīrādhobhāgaḥ| gosarge iti pratyūṣe| lepajvaraḥ svalpaśītayuktaḥ kaphajvaraḥ| kṛcchrāditi aśīghraṃ muñcayitvā, prapāṇikau maṇibandhādūrdhvaṃ kūrparaparyantaṃ (śiro <note place="foot" type="variant" n="8">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate</note> vikṣipati)||21-27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne'vākśirasīyamindriyaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne'vākśirasīyamindriyaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="ca.5.9">
          <head>yasyaśyāvanimittīyamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto yasyaśyāvanimittīyamindriyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘yasyaśyāvīyaṃ’ iti pāṭhaḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">yasya śyāvanimittīyo'pi uktānuktariṣṭābhidhāyakatayā ucyate| yasya śyāvaśabdena lakṣaṇayā ‘yasya śyāve’ ityādigranthoktaṃ riṣṭaṃ grāhyam| tena, yasyaśyāvarūpanimittaṃ riṣṭamadhikṛtya kṛto'dhyāyo yasyaśyāvanimittīyaḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yasya śyāve paridhvaste harite cāpi darśane| āpanno vyādhirantāya jñeyastasya vijānatā||3||</seg> <seg type="unit" n="4">niḥsañjñaḥ pariśuṣkāsyaḥ samṛddho <note place="foot" type="variant" n="2">‘saṃviddhaḥ’ iti pāṭhaḥ</note> vyādhibhiśca yaḥ| uparuddhāyuṣaṃ jñātvā taṃ dhīraḥ parivarjayet||4||</seg> <seg type="unit" n="5">haritāśca <note place="foot" type="variant" n="3">‘haritābhāḥ’ iti pāṭhaḥ</note> sirā yasya lomakūpāśca saṃvṛtāḥ| so'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittānmaraṇamaśnute||5||</seg> <seg type="unit" n="6">śarīrāntāśca śobhante śarīraṃ copaśuṣyati| balaṃ ca hīyate yasya rājayakṣmā hinasti tam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">aṃsābhitāpo hikkā ca chardanaṃ śoṇitasya ca| ānāhaḥ pārśvaśūlaṃ ca bhavatyantāya śoṣiṇaḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī śophī <note place="foot" type="variant" n="4">‘raktī’ iti pāṭhaḥ</note> tathodarī| gulmī ca madhumehī ca rājayakṣmī ca yo naraḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">acikitsyā bhavantyete balamāṃsakṣaye sati| anyeṣvapi vikāreṣu tān bhiṣak parivarjayet||9||</seg> <seg type="unit" n="10">virecanahṛtānāho yastṛṣṇānugato naraḥ| viriktaḥ punarādhmāti yathā pretastathaiva saḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">peyaṃ pātuṃ na śaknoti kaṇṭhasya ca mukhasya ca| urasaśca viśuṣkatvādyo naro na sa jīvati <note place="foot" type="variant" n="5">‘peyaṃ pātuṃ na śaknoti śuṣkatvādāsyakaṇṭhayoḥ| urasaśca vivaddhatvādyo naro na sa jīvati’ iti pāṭhaḥ</note>||11||</seg> <seg type="unit" n="12">svarasya durbalībhāvaṃ hāniṃ ca balavarṇayoḥ| rogavṛddhimayuktyā ca dṛṣṭvā maraṇamādiśet||12||</seg> <seg type="unit" n="13">ūrdhvaśvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ śūlopahatavaṅkṣaṇam| śarma cānadhigacchantaṃ buddhimān parivarjayet||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-13">samṛddha upacitaḥ| śarīrāntā hastapādādayaḥ| śobhanta iti rājante, kiṃvā śobhāyuktā bhavanti| vāta eva vyādhiryasya rogiṇaḥ sa vātavyādhiḥ| tāniti balamāṃsakṣayayuktān| virecanena hṛta ānāho yasya sa tathā| ayuktyeti anucitarūpeṇa||3-13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">apasvaraṃ bhāṣamāṇaṃ prāptaṃ maraṇamātmanaḥ| śrotāraṃ cāpyaśabdasya dūrataḥ parivarjayet||14||</seg> <seg type="unit" n="15">yaṃ naraṃ sahasā rogo durbalaṃ parimuñcati| saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate||15||</seg> <seg type="unit" n="16">atha cejjñātayastasya yāceran praṇipātataḥ| rasenādyāditi brūyānnāsmai dadyādviśodhanam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">māsena cenna dṛśyeta viśeṣastasya śobhanaḥ| rasaiścānyairbahuvidhairdurlabhaṃ tasya jīvitam||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14-17">apasvaramiti vikṛtasvaraṃ yathā bhavati tathā bhāṣamāṇam| kiṃ bhāṣamāṇamityāha- maraṇamātmana iti; mariṣyāmi mariṣyāmīti bhāṣamāṇamityarthaḥ| śrotāraṃ cetyādi riṣṭānantaraṃ ‘saṃśayaprāptamātreyaḥ’ ityādau aniyatāriṣṭatayā ātreyasyātra maraṇaṃ prati sandeha iti brūte| tacca na, riṣṭasya maraṇāvyabhicāritvamācāryeṇa prayatnenoktaṃ, vyutpāditaṃ cāsmābhiḥ; kiñca na ca vītasaṃśayasyātreyasya saṃśayo'sti; tena śiṣyavyutpattyarthamayamācāryaḥ saṃśayaṃ darśayati, tathā nirṇayaṃ karoti; yathā- “dṛṣṭvā pramehaṃ madhuraṃ sapicchaṃ madhūpamaṃ syādvividho vicāraḥ” (ci.a.6) ityādau saṃśayaṃ darśayitvā nirṇayaṃ darśitavān; tathehāpi durbalasya sahasā rogamuktau riṣṭaṃ vā syāt, sarvathā santarpaṇādvyādhikṣayo vā syāditi sandehaḥ; riṣṭapakṣe tu maraṇaṃ, tatra ‘atha cet’ ityādinā parīkṣāmārabhate; parīkṣāyāṃ ca māṃsarasena viśeṣālābhe riṣṭatvāvadhāraṇaṃ bhavatīti suvyavastho'yaṃ granthaḥ| durlabhamiti aprāpyam||14-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">niṣṭhyūtaṃ ca purīṣaṃ ca retaścāmbhasi majjati| yasya tasyāyuṣaḥ prāptamantamāhurmanīṣiṇaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">niṣṭhyūte yasya dṛśyante varṇā bahuvidhāḥ pṛthak| tacca sīdatyapaḥ prāpya na sa jīvitumarhati <note place="foot" type="variant" n="6">‘tacca sīdet payaḥ prāpya durlabhaṃ tasya jīvitam’ iti pāṭhaḥ</note>||19||</seg> <seg type="unit" n="20">pittamūṣmānugaṃ yasya śaṅkhau prāpya vimūrcchati <note place="foot" type="variant" n="7">‘viśuṣyate’ iti pāṭhaḥ</note>| sa rogaḥ śaṅkhako nāmnā trirātrāddhanti jīvitam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">saphenaṃ rudhiraṃ yasya muhurāsyāt prasicyate| śūlaiśca tudyate kukṣiḥ pratyākhyeyastathāvidhaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">balamāṃsakṣayastīvro rogavṛddhirarocakaḥ| yasyāturasya lakṣyante trīn pakṣānna sa jīvati||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-22">niṣṭhyūta ityādau bahuvidhavarṇayogaḥ pūrvāriṣṭādviśeṣaḥ| sīdatīti majjati| “yasya pittaṃ” (sū.a.18) ityādinā sūtrasthānokto'pi śaṅkhaka iha maraṇasūcakatayā riṣṭatvenocyate||18-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tatra ślokau- vijñānāni manuṣyāṇāṃ maraṇe pratyupasthite| bhavantyetāni sampaśyedanyānyevaṃvidhāni ca||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tāni sarvāṇi lakṣyante na tu sarvāṇi mānavam| viśanti vinaśiṣyantaṃ tasmādbodhyāni sarvataḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-24">vijñānānīti lakṣaṇāni nayanādivaikṛtāni jñeyāni| sarvāṇi lakṣyanta iti nānāpuruṣeṣu lakṣyante| na tu sarvāṇi mānavaṃ viśantīti ekapuruṣaṃ na sarvāṇi viśantīti||23-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne yasyaśyāvanimittīyamindriyaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">iti śrī cakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ yasyaśyāvanimittīyamindriyaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ||9||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="ca.5.10">
          <head>sadyomaraṇīyamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ sadyomaraṇīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">vyavahitamaraṇapratipādakamariṣṭamabhidhāya pratyāsannamaraṇapratipādakaṃ riṣṭaṃ vaktuṃ sadyomaraṇīyo'bhidhīyate| sadyaḥśabdeneha kecit saptarātramicchanti, apare trirātram||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">sadyastitikṣataḥ prāṇām~llakṣaṇāni pṛthak pṛthak| agniveśa! pravakṣyāmi saṃspṛṣṭo yairna jīvati||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vātāṣṭhīlā susaṃvṛddhā tiṣṭhantī dāruṇā hṛdi| tṛṣṇayā'bhiparītasya sadyo muṣṇāti jīvitam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">piṇḍike śithilīkṛtya jihmīkṛtya ca nāsikām| vāyuḥ śarīre vicaran sadyo muṣṇāti jīvitam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">bhruvau yasya cyute sthānādantardāhaśca dāruṇaḥ| tasya hikkākaro rogaḥ sadyo muṣṇāti jīvitam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kṣīṇaśoṇitamāṃsasya vāyurūrdhvagatiścaran| ubhe manye same yasya sadyo muṣṇāti jīvitam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">antareṇa <note place="foot" type="variant" n="1">‘gudaṃ nābhiṃ cāntareṇa gṛhṇāti’ iti pāṭhaḥ</note> gudaṃ gacchan nābhiṃ ca sahasā'nilaḥ| kṛśasya vaṅkṣaṇau gṛhṇan sadyo muṣṇāti jīvitam||8||</seg> <seg type="unit" n="9">vitatya parśukāgrāṇi gṛhītvoraśca mārutaḥ| stimitasyāyatākṣasya sadyo muṣṇāti jīvitam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">hṛdayaṃ ca gudaṃ cobhe gṛhītvā <note place="foot" type="variant" n="2">‘gṛhṇāti’ iti pāṭhaḥ</note> māruto balī| durbalasya viśeṣeṇa sadyo muṣṇāti jīvitam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">vaṅkṣaṇaṃ ca gudaṃ cobhe gṛhītvā māruto balī| śvāsaṃ sañjanayañjantoḥ sadyo muṣṇāti jīvitam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">nābhiṃ mūtraṃ bastiśīrṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘nābhiṃ bastiśiro mūtraṃ’ iti pāṭhaḥ</note> purīṣaṃ cāpi mārutaḥ| pracchinnaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘vibadhya’ iti pāṭhaḥ</note> janayañchūlaṃ sadyo muṣṇāti jīvitam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">bhidyete vaṅkṣaṇau yasya vātaśūlaiḥ samantataḥ| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyaḥ prāṇāñjahāti saḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">āplutaṃ māruteneha śarīraṃ yasya kevalam| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyo jahyāt sa jīvitam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śarīraṃ śophitaṃ yasya vātāśophena dehinaḥ| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyo jahyāt sa jīvitam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">āmāśayasamutthānā yasya syāt parikartikā| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyaḥ prāṇāñjahāti saḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">pakvāśayasamutthānā yasya syāt parikartikā| tṛṣṇā gudagrahaścograḥ sadyo jahyāt sa jīvitam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">pakvāśayamadhiṣṭhāya <note place="foot" type="variant" n="5">‘āmāśayamadhiṣṭhāya’ iti pāṭhaḥ</note> hatvā sañjñāṃ ca mārutaḥ| kaṇṭhe ghurghurakaṃ kṛtvā sadyo harati jīvitam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">dantāḥ kardamadigdhābhā mukhaṃ cūrṇakasannibham| siprāyante ca gātrāṇi liṅgaṃ sadyo mariṣyataḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tṛṣṇāśvāsaśirorogamohadaurbalyakūjanaiḥ| spṛṣṭaḥ prāṇāñjahātyāśu śakṛdbhedena cāturaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-20">titikṣata iti titikṣata eva; prāṇānāṃ priyatvena svayaṃ hananāyogyatvāt| piṇḍike iti jaṅghāpiṇḍike| antareṇa gudaṃ nābhiṃ ceti gudanābhimadhye| hṛdayaṃ gṛhītveti <note place="foot" type="variant" n="6">‘gṛhṇāti’ iti pāṭhaḥ</note> hṛdayaṃ svavikāreṇa prāpya <note place="foot" type="variant" n="7">‘prāpnotīti’ iti pāṭhaḥ</note>| bastiśīrṣamiti bastyūrdhvabhāgam| pracchinnamiti pracchinnamiva pracchinnaṃ, chedanākāravedanāyuktatvāt| āplutamiti vyāptam| śothitamiti śophayuktam| parikartikā parikartanākārā vedanā| ghurghurakamiti ghurghurakamityākāraṃ śabdaṃ, sa kaphāvaruddhena śvāsena bhavati| mukhaṃ cūrṇakasannibhaṃ śvaityāt| siprāyanta iti siprā nadī, tadvat svedātiprādurbhāvādācarantīti siprāyante; kiṃvā siprāyanta iti śithilībhavanti, anekārthatvāddhātūnām||3-20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tatra ślokaḥ- etāni khalu liṅgāni yaḥ samyagavabudhyate| sa jīvitaṃ ca martyānāṃ maraṇaṃ cāvabudhyate||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">sa jīvitaṃ cāvabudhyata iti yathoktariṣṭābhāvena jīvitaṃ budhyate, riṣṭasadbhāve ca maraṇaṃ budhyata iti||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne sadyomaraṇīyamindriyaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne sadyomaraṇīyamindriyaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="ca.5.11">
          <head>aṇujyotīyamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'ṇujyotīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">sadyaḥkālaniyataṃ riṣṭamabhidhāya kālaviśeṣaniyatāriṣṭābhidhāyakamaṇujyotīyamucyate| aṇujyotiśceha yathāśrutaṃ rogaṃ varjayitvā sañjñāyāmanukriyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">aṇujyotiranekāgro duśchāyo durmanāḥ sadā| ratiṃ na labhate yāti <note place="foot" type="variant" n="1">‘gantā’ iti pāṭhaḥ</note> paralokaṃ samāntaram||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">jyotiḥ sakalaśarīrāntargataṃ tejaḥ, aṇujyotirmandāgniḥ| anekāgraḥ vyākulacittaḥ, durmanā ityanena tu manodaurbalyamucyate; tena na paunaruktyam| samāntaramiti samāmadhye||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">baliṃ balibhṛto yasya praṇītaṃ nopabhuñjate| lokāntaragataḥ piṇḍaṃ bhuṅkte saṃvatsareṇa saḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">saptarṣīṇāṃ samīpasthāṃ yo na paśyatyarundhatīm| saṃvatsarānte jantuḥ sa sampaśyati mahattamaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">vikṛtyā vinimittaṃ yaḥ śobhāmupacayaṃ dhanam| prāpnotyato vā vibhraṃśaṃ samāntaṃ tasya jīvitam||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-6">balimiti vāyasānāṃ vidhivaddattamannam| mahattama iti maraṇarūpaṃ tamaḥ| vikṛtyeti prasiddhaṃ dhanādikāraṇaṃ vinā| vinimittamiti śarīrasambaddhadhanādisūcakalakṣaṇaṃ vinā; śarīrasambaddhalakṣaṇavaśādeva kasmiṃścitkāle dhanādi tadapacayo vā bhavati; tacca lakṣaṇanimittatvādariṣṭamiti <note place="foot" type="variant" n="2">‘taccānimittalakṣaṇatvāt’ iti pāṭhaḥ</note> prathamādhyāya evoktam| upacayamiti śarīra evopacayam| ato vibhraṃśamiti śobhādyabhāvam||4-6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">bhaktiḥ śīlaṃ smṛtistyāgo buddhirbalamahetukam| ṣaḍetāni nivartante ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">bhaktiḥ icchā| ahetukamiti kriyāviśeṣaṇam| saṅkhyeyanirdeśādeva ṣaṭtve labdhe punaḥ ṣaḍiti padaṃ ṣaṇṇāṃ samuditānāmeva nivṛttirariṣṭamiti darśayitum||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">dhamanīnāmapūrvāṇāṃ jālamatyarthaśobhanam| lalāṭe dṛśyate yasya ṣaṇmāsānna sa jīvati||8||</seg> <seg type="unit" n="9">lekhābhiścandravakrābhirlalāṭamupacīyate| yasya tasyāyuṣaḥ ṣaḍbhirmāsairantaṃ samādiśet||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-9">jālamiti jālākāram| candravakrābhiriti bālacandravakrābhiḥ||8-9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">śarīrakampaḥ sammoho gatirvacanameva ca| mattasyevopalabhyante yasya māsaṃ na jīvati||10||</seg> <seg type="unit" n="11">retomūtrapurīṣāṇi yasya majjanti cāmbhasi| sa māsāt svajanadveṣṭā mṛtyuvāriṇi majjati||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-11">reta ityādyariṣṭaṃ ‘niṣṭhyūtaṃ ca purīṣaṃ ca’ (iṃ.a.9) ityādinā yadyapyuktaṃ, tathā'pīha samāsavacanāt samuditānāmeva retaḥprabhṛtīnāṃ majjanaṃ svajanadveṣe sati mārakaṃ bhavatīti jñeyam||10-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">hastapādaṃ mukhaṃ cobhe viśeṣādyasya śuṣyataḥ| śūyete vā vinā dehāt sa ca māsaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘māsādvinaśyati’ iti pāṭhaḥ</note> na jīvati||12||</seg> <seg type="unit" n="13">lalāṭe mūrdhni bastau vā nīlā yasya prakāśate| rājī bālendukuṭilā na sa jīvitumarhati||13||</seg> <seg type="unit" n="14">pravālaguṭikābhāsā yasya gātre masūrikāḥ| utpadyāśu vinaśyanti <note place="foot" type="variant" n="4">‘vilīyante’ iti pāṭhaḥ</note> na cirāt sa vinaśyati||14||</seg> <seg type="unit" n="15">grīvāvamardo balavāñjihvāśvayathureva ca| bradhnāsyagalapākaśca yasya pakvaṃ tamādiśet||15||</seg> <seg type="unit" n="16">sambhramo'tipralāpo'tibhedo'sthnāmatidāruṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘parvabhedaśca dāruṇaḥ’ iti pāṭhaḥ</note>| kālapāśaparītasya trayametat pravartate||16||</seg> <seg type="unit" n="17">pramuhya luñcayet keśān parigṛhṇātyatīva <note place="foot" type="variant" n="6">‘parān gṛhṇātyatīva ca’ iti pāṭhaḥ</note> ca| naraḥ svasthavadāhāramabalaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘svasthavadāhāravacanaḥ’ iti pāṭhaḥ</note> kālacoditaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-17">ubhe iti vacanaṃ samuditahastādiśoṣameva darśayati| pravālakṛtaguṭikāvadābhāsanta iti pravālaguṭikābhāsāḥ| kālapāśaparītasyeti śīghraṃ mariṣyataḥ| parigṛhṇāti svasthavadāhāramiti yojanā, abalaḥ san svasthavadāhāramatyarthaṃ karotītyarthaḥ||12-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">samīpe cakṣuṣoḥ kṛtvā mṛgayetāṅgulīkaram| smayate'pi ca kālāndha ūrdhvagānimiṣekṣaṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘ūrdhvākṣo'nimiṣekṣaṇaḥ’ iti pāṭhaḥ</note>||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śayanādāsanādaṅgāt kāṣṭhāt kuḍyādathāpi vā| asanmṛgayate kiñcit sa muhyan kālacoditaḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-19">samīpa ityādi| cakṣuṣoḥ samīpe'ṅgulīkaraṃ kṛtvā tat paśyan mṛgayate prārthayate, smayate ca vismito bhavati| ūrdhvagamanimiṣaṃ ca īkṣaṇaṃ yasya sa tathā| asat avidyamānaṃ śayanāsanādi mṛgayate prārthayate||18-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ahāsyahāsī sammuhyan praleḍhi <note place="foot" type="variant" n="9">‘yo leḍhi’ iti pāṭhaḥ</note> daśanacchadau| śītapādakarocchvāso yo naro na sa jīvati||20||</seg> <seg type="unit" n="21">āhvayaṃstaṃ samīpasthaṃ svajanaṃ janameva vā| mahāmohāvṛtamanāḥ paśyannapi na paśyati||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-21">ahāsyahāsīti ahāsyaviṣaye hāsyavān| daśanacchadau oṣṭhau| śītaśabda ucchvāsāntaiḥ sambadhyate| janamiti gobalīvardanyāyena svajanam||20-21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">ayogamatiyogaṃ vā śarīre matimān bhiṣak| khādīnāṃ yugapaddṛṣṭvā bheṣajaṃ nāvacārayet||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">khādīnāmiti khādikāryāṇāṃ dhātūnāṃ, kiṃvā khādikāryāṇāṃ śrotrādīnām| yogyaviṣayāgrahaṇamayogaḥ| avidyamānaviṣayagrahaṇamatiyogaḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">atipravṛddhyā rogāṇāṃ manasaśca balakṣayāt| vāsamutsṛjati kṣipraṃ śarīrī dehasañjñakam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">varṇasvarāvagnibalaṃ vāgindriyamanobalam| hīyate'sukṣaye nidrā nityā bhavati vā na vā||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-24">vāsamiva vāsaṃ, śarīramātmano gṛhamiva bhavati| na vā bhavatīti sarvathā na bhavatītyarthaḥ||23-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">bhiṣagbheṣajapānānnagurumitradviṣaśca ye| vaśagāḥ sarva evaite boddhavyāḥ samavartinaḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">eteṣu rogaḥ kramate bheṣajaṃ pratihanyate| naiṣāmannāni bhuñjīta na codakamapi spṛśet||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-26">samavartina iti yamasya; anye tu samavartiśabdena kālamṛtyuṃ bruvate, caśabdenoktavakṣyamāṇasakalāriṣṭagrahaṇaṃ kurvanti; tena sarvameva riṣṭaṃ kālamṛtyoḥ paraṃ bhavatīti varṇayanti| atra ca dveṣamanu rogakramaṇaṃ niṣphalo bheṣajaprayogaścāpi syādityāha- eteṣvityādi| bheṣajaṃ pratihanyata iti samyakkṛtamapi bheṣajaṃ hanyata ityarthaḥ| naiṣāmannāni bhuñjīteti prāyeṇa tadannasyāviśuddhatvāt| evamudakapratiṣedhe'pi bodhyam||25-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">pādāḥ sametāścatvāraḥ sampannāḥ sādhakairguṇaiḥ| vyarthā gatāyuṣo dravyaṃ vinā nāsti guṇodayaḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">pādā bhiṣagādayaḥ| sādhakairguṇairiti “śrute paryavadātatvaṃ” (sū.a.9) ityādibhiḥ ṣoḍaśaguṇaiḥ sampannāḥ| kasmādvaidyādayo gatāyuṣo rogānna sādhayantītyāha- dravyaṃ vinā nāsti guṇodaya iti|- dravyaṃ kāraṇaṃ vinā ārogyalakṣaṇo guṇodayo nāsti| kāraṇaṃ cehārogyotpattāvagatāyuṣṭvaṃ, tacca nāstīti bhāvaḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">parīkṣyamāyurbhiṣajā nīrujasyāturasya ca| āyurjñānaphalaṃ kṛtsnamāyurjñe hyanuvartate||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28">āyurjñānaphalaṃ vidyamānāyuṣi bheṣajadānam||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tatra ślokaḥ- kriyāpathamatikrāntāḥ kevalaṃ dehamāplutāḥ| cihnaṃ kurvanti yaddoṣāstadariṣṭaṃ nirucyate||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29">riṣṭalakṣaṇamāha- kriyāpathamatikrāntā ityādi| atikrāntā iti gatāḥ| dūtādigatariṣṭalakṣaṇametanna bhavati, kintu śarīragatariṣṭalakṣaṇaṃ; tena nāvyāptirlakṣaṇasya vācyā| sarvariṣṭavyāpakaṃ tu lakṣaṇaṃ yathā- āyuṣo'ntarga(ga)tasya liṅgamiti| tacca indriyapadenaivoktamiti prathamādhyāya eva indriyapadavyākhyāyāṃ proktam| nanu nirnimittaṃ riṣṭamityuktam, iha doṣajanyatvaṃ riṣṭānāmucyata iti na kathaṃ virodhaḥ? na, nirnimittatvaṃ hyanupalabhyamānanimittatvamuktaṃ; tena rūkṣādihetuprāptimantareṇa pratyāsannamaraṇaprabhāvakupitadoṣajanyatvaṃ tattadariṣṭānāmucyate, tenehāpyupalabhyamānavyaktanimittatāsadbhāvānna virodhaḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne'ṇujyotīyamindriyaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne'ṇujyotīyamindriyaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="ca.5.12">
          <head>gomayacūrṇīyamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto gomayacūrṇīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pāriśeṣyādgomayacūrṇīyamucyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yasya gomayacūrṇābhaṃ cūrṇaṃ mūrdhani jāyate| sasnehaṃ bhraśyate caiva māsāntaṃ tasya jīvitam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">nikaṣanniva <note place="foot" type="variant" n="1">‘nirgharṣanniva’ iti pāṭhaḥ</note> yaḥ pādau cyutāṃsaḥ paridhāvati| vikṛtyā na sa loke'smiṃściraṃ vasati mānavaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">yasya snātānuliptasya pūrvaṃ śuṣyatyuro bhṛśam| ārdreṣu sarvagātreṣu so'rdhamāsaṃ na jīvati||5||</seg> <seg type="unit" n="6">yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ saṃvartayitumauṣadham <note place="foot" type="variant" n="2">‘sampādayitumauṣadham’ iti pāṭhaḥ</note>| yatamāno na śaknoti durlabhaṃ tasya jīvitam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">vijñātaṃ bahuśaḥ siddhaṃ vidhivaccāvacāritam| na sidhyatyauṣadhaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">āhāramupayuñjāno <note place="foot" type="variant" n="3">‘āhāramapi bhuñjānaḥ’ iti pāṭhaḥ</note> bhiṣajā sūpakalpitam| yaḥ phalaṃ tasya nāpnoti durlabhaṃ tasya jīvitam||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-8">cūrṇamityasya viśeṣaṇaṃ- sasnehamiti| nikaṣanniveti gharṣanniva| vikṛtyetyanena sahajaṃ pādagharṣaṇādi niṣedhati| pūrvamuraḥ śuṣyatītyabhidhānādeva śeṣagātrārdratāyāṃ labdhāyāṃ punaḥ ‘ārdreṣu sarvagātreṣu’ iti vacanādviśeṣeṇāparagātrāṇāmārdratāṃ darśayati| yamuddiśyeti yasyārthe| siddhamiti anena rūpeṇa bahuśo jñātam| āhāramityādyariṣṭaṃ rogiviṣayaṃ, tena “iṣṭaṃ ca guṇasampannaṃ” (iṃ.a.7) ityādigranthoktena svasthaviṣayeṇāriṣṭena samaṃ na paunaruktyam||3-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">dūtādhikāre vakṣyāmo lakṣaṇāni mumūrṣatām| yāni dṛṣṭvā bhiṣak prājñaḥ pratyākhyāyādasaṃyamam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">muktakeśe'thavā nagne rudatyaprayate'thavā| bhiṣagabhyāgataṃ dṛṣṭvā dūtaṃ maraṇamādiśet||10||</seg> <seg type="unit" n="11">supte bhiṣaji ye dūtāśchindatyapi ca bhindati| āgacchanti bhiṣak teṣāṃ na bhartāramanuvrajet||11||</seg> <seg type="unit" n="12">juhvatyagniṃ tathā piṇḍān pitṛbhyo nirvapatyapi| vaidye dūtā ya āyānti te ghnanti prajighāṃsavaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kathayatyapraśastāni cintayatyathavā punaḥ| vaidye dūtā manuṣyāṇāmāgacchanti mumūrṣatām||13||</seg> <seg type="unit" n="14">mṛtadagdhavinaṣṭāni bhajati vyāharatyapi| apraśastāni cānyāni vaidye dūtā mumūrṣatām||14||</seg> <seg type="unit" n="15">vikārasāmānyaguṇe deśe kāle'thavā bhiṣak| dūtamabhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tamupācaret||15||</seg> <seg type="unit" n="16">dīnabhītadrutatrastamalināmasatīṃ striyam| trīn vyākṛtīṃśca ṣaṇḍāṃśca dūtān vidyānmumūrṣatām||16||</seg> <seg type="unit" n="17">aṅgavyasaninaṃ dūtaṃ liṅginaṃ vyādhitaṃ tathā| samprekṣya cograkarmāṇaṃ na vaidyo gantumarhati||17||</seg> <seg type="unit" n="18">āturārthamanuprāptaṃ kharoṣṭrarathavāhanam| dūtaṃ dṛṣṭvā bhiṣagvidyādāturasya parābhavam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">palālabusamāṃsāsthikeśalomanakhadvijān| mārjanīṃ musalaṃ śūrpamupānaccarma vicyutam <note place="foot" type="variant" n="4">‘mārjanīsūrpamusalānyupānadbhagnavicyute’ iti pāṭhaḥ</note>||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tṛṇakāṣṭhatuṣāṅgāraṃ spṛśanto loṣṭamaśma ca| tatpūrvadarśane dūtā vyāharanti mumūrṣatām||20||</seg> <seg type="unit" n="21">yasmiṃśca dūte bruvati vākyamāturasaṃśrayam| paśyennimittamaśubhaṃ taṃ ca nānuvrajedbhiṣak||21||</seg> <seg type="unit" n="22">tathā vyasaninaṃ pretaṃ pretālaṅkārameva vā| bhinnaṃ dagdhaṃ vinaṣṭaṃ vā tadvādīni vacāṃsi vā||22||</seg> <seg type="unit" n="23">raso vā kaṭukastīvro gandho vā kauṇapo mahān| sparśo vā vipulaḥ krūro yadvā'nyadaśubhaṃ bhavet||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tatpūrvamabhito vākyaṃ vākyakāle'thavā punaḥ| dūtānāṃ vyāhṛtaṃ śrutvā dhīro maraṇamādiśet||24||</seg> iti dūtādhikāro'yamuktaḥ kṛtsno mumūrṣatām|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-24">aprayate iti apavitre| supte iti nidrāṇe| na bhartāramiti na dūtapreṣakamāturamityarthaḥ| dūtāśca yadyapi rogihitamicchanti, na prajighāṃsavaśca bhavanti, na ca svabhāvād dūtāḥ prajighāṃsavo ghnanti, tathā'pi yathā''turasya vināśo bhavati tathā daivapreritāḥ santa āgacchanto dūtāḥ prajighāṃsava iva tathā ghnantīveti kṛtvā ‘prajighāṃsavo ghnanti’ ityucyante| tenātra ivaśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| cintayatyapraśastānīti sambandhaḥ| vyāharatyapi vaidye mṛtadagdhavinaṣṭānīti yojanā| vikārasāmānyaguṇo deśo yathā- raktapitte jvalanasannihito deśaḥ, vikārasāmānyaguṇaḥ kālo yathā- raktapitte madhyāhna ityādi jñeyam| trīniti trisaṅkhyā eva dūtā apraśastāḥ| ṣaṇḍā napuṃsakāḥ| aṅgavyasanī chinnanāsādiḥ| ugrakarmā māraṇādyakāryapravṛttaḥ| palāletyādau tṛṇakāṣṭhādiparispṛśo dūtāḥ| tatpūrvadarśane iti vaidyapūrvadarśane, palālabusādīni spṛśanta āturasya mumūrṣatāṃ vyāharantīti yojanā| pretālaṅkārameva cetyantaṃ yaṃ paśyet taṃ ca nānuvrajediti sambandhaḥ| tadvādīni bhinnādivādīni| tīvra iti indriyodvejakaḥ| sparśo vipulo yathā tīvrogrādisparśaḥ| tatpūrvamiti dūtavacanāt pūrvam| abhito vākyamiti sarvabhūtakālavacanam| vyāhṛtamiti āturāvasthākathanam||9-24||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pathyāturakulānāṃ ca vakṣyāmyautpātikaṃ punaḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">avakṣutamathotkruṣṭaṃ skhalanaṃ patanaṃ tathā| ākrośaḥ samprahāro vā pratiṣedho vigarhaṇam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vastroṣṇīṣottarāsaṅgaśchatropānadyugāśrayam| vyasanaṃ darśanaṃ cāpi mṛtavyasanināṃ tathā||27||</seg> <seg type="unit" n="28">caityadhvajapatākānāṃ pūrṇānāṃ patanāni ca| hatāniṣṭapravādāśca dūṣaṇaṃ bhasmapāṃśubhiḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pathacchedo biḍālena śunā sarpeṇa vā punaḥ| mṛgadvijānāṃ krūrāṇāṃ giro dīptāṃ diśaṃ prati||29||</seg> <seg type="unit" n="30">śayanāsanayānānāmuttānānāṃ ca darśanam| ityetānyapraśastāni sarvāṇyāhurmanīṣiṇaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">etāni pathi vaidyena paśyatā''turaveśmani| śṛṇvatā ca na gantavyaṃ tadāgāraṃ vipaścitā||31||</seg> ityautpātikamākhyātaṃ pathi vaidyavigarhitam|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-31">autpātikamiti ariṣṭasūcakanimittam| avakṣutaṃ chikkā| utkṛṣṭaṃ santrastarutam| pratiṣedhaḥ ‘mā gaccha’ ityevaṃrūpaḥ| vyasanaṃ vastrādīnāṃ yat sphuṭanādi| vyasanīti vyaṅgaḥ, kalahavān vā| pūrṇāḥ pūrṇakumbhādayaḥ| dūṣaṇaṃ bhasmapāṃśubhiriti bhasmapāṃśvavakiraṇam| pathaccheda iti biḍālādibhirmārgalaṅghanam| mṛgadvijāḥ krūrāḥ śṛgālagṛdhrādayaḥ| dīptā dik yasyāṃ sūryo vartate, kiṃvā dakṣiṇā dik dīptocyate| śayanaṃ khaṭvādi, āsanaṃ pīṭhādi||25-31||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">imāmapi ca budhyeta gṛhāvasthāṃ mumūrṣatām||32||</seg> <seg type="unit" n="33">praveśe pūrṇakumbhāgnimṛdbījaphalasarpiṣām| vṛṣabrāhmaṇaratnānnadevatānāṃ ca nirgatim||33||</seg> <seg type="unit" n="34">agnipūrṇāni pātrāṇi bhinnāni viśikhāni ca| bhiṣaṅ mumūrṣatāṃ veśma praviśanneva paśyati||34||</seg> <seg type="unit" n="35">chinnabhinnāni dagdhāni bhagnāni mṛditāni ca| durbalāni ca sevante mumūrṣorvaiśmikā janāḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">śayanaṃ vasanaṃ yānaṃ gamanaṃ bhojanaṃ rutam| śrūyate'maṅgalaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">śayanaṃ vasanaṃ yānamanyaṃ vā'pi paricchadam| pretavadyasya kurvanti suhṛdaḥ preta eva saḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">annaṃ vyāpadyate'tyarthaṃ jyotiścaivopaśāmyati| nivāte sendhanaṃ yasya tasya nāsti cikitsitam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">āturasya gṛhe yasya bhidyante vā patanti vā| atimātramamatrāṇi durlabhaṃ tasya jīvitam||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32-39">viśikhānīti khaṇḍitāni; kiṃvā ‘vaśikāni’ iti pāṭhaḥ, tadā śūnyānītyarthaḥ| vaiśmikā janā iti gṛhapratiṣṭhitā <note place="foot" type="variant" n="5">‘gṛhapratibaddhāḥ’ iti pāṭhaḥ</note> janāḥ| pretavat mṛtasya yathā kriyate śayanādi tathā| suhṛda iti vacanenāsuhṛdbhirdveṣādamaṅgalārthaṃ kṛtaṃ pretavacchayanādi niṣedhayati| jyotiḥ agniḥ, nivāte sendhanaśca san yadi nirvāti tadā riṣṭam| amatrāṇīti śarāvasthālyādīni||32-39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">bhavanti cātra- yaddvādaśabhiradhyāyairvyāsataḥ parikīrtitam| mumūrṣatāṃ manuṣyāṇāṃ lakṣaṇaṃ jīvitāntakṛt||40||</seg> <seg type="unit" n="41">tat samāsena vakṣyāmaḥ paryāyāntaramāśritam| paryāyavacanaṃ hyarthavijñānāyopapadyate||41||</seg> <seg type="unit" n="42">atyarthaṃ punareveyaṃ vivakṣā no vidhīyate| tasminnevādhikaraṇe yat pūrvamabhiśabditam||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="40-42">samprati dvādaśādhyāyoktaṃ riṣṭaṃ duradhigamārthaṃ saṅgraheṇa spaṣṭīkaraṇārthamāha- dvādaśabhirityādi| paryāyāyāntaramāśritamiti sañjñāntareṇa kīrtitam| arthavijñānāyeti pūrvābhidhāne śabdasyānekārthābhidhāyitvādinā yatra sandeho mithyājñānaṃ vā bhavati, tasya śabdāntareṇābhidhānād vyakto'rtho bhavatīti darśayati||40-42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">vasatāṃ caramaṃ kālaṃ śarīreṣu śarīriṇām| abhyugrāṇāṃ vināśāya dehebhyaḥ pravivatsatām||43||</seg> <seg type="unit" n="44">iṣṭāṃstitikṣatāṃ prāṇān kāntaṃ vāsaṃ jihāsatām| tantrayantreṣu bhinneṣu tamo'ntyaṃ pravivikṣatām||44||</seg> <seg type="unit" n="45">vināśāyeha rūpāṇi yānyavasthāntarāṇi ca| bhavanti tāni vakṣyāmi yathoddeśaṃ yathāgamam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">prāṇāḥ samupatapyante <note place="foot" type="variant" n="6">‘samuparudhyante’ iti pāṭhaḥ</note> vijñānamuparudhyate| vamanti balamaṅgāni ceṣṭā vyuparamanti ca||46||</seg> <seg type="unit" n="47">indriyāṇi vinaśyanti khilībhavati cetanā <note place="foot" type="variant" n="7">‘vedanā’ iti pāṭhaḥ</note>| autsukyaṃ bhajate sattvaṃ ceto bhīrāviśatyapi||47||</seg> <seg type="unit" n="48">smṛtistyajati medhā ca hrīśriyau cāpasarpataḥ| upaplavante pāpmāna ojastejaśca <note place="foot" type="variant" n="8">‘krodhaḥ’ iti pāṭhaḥ</note> naśyati||48||</seg> <seg type="unit" n="49">śīlaṃ vyāvartate'tyarthaṃ bhaktiśca parivartate| vikriyante praticchāyāśchāyāśca vikṛtiṃ prati||49||</seg> <seg type="unit" n="50">śukraṃ pracyavate sthānādunmārgaṃ bhajate'nilaḥ| kṣayaṃ māṃsāni gacchanti gacchatyasṛgapi kṣayam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">ūṣmāṇaḥ pralayaṃ yānti viśleṣaṃ yānti sandhayaḥ| gandhā vikṛtimāyānti bhedaṃ varṇasvarau tathā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">vaivarṇyaṃ bhajate kāyaḥ kāyacchidraṃ viśuṣyati| dhūmaḥ sañjāyate mūrdhni dāruṇākhyaśca cūrṇakaḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">satataspandanā deśāḥ śarīre ye'bhilakṣitāḥ| te stambhānugatāḥ sarve na calanti kathañcana||53||</seg> <seg type="unit" n="54">guṇāḥ śarīradeśānāṃ śītoṣṇamṛdudāruṇāḥ| viparyāsena vartante sthāneṣvanyeṣu tadvidhāḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">nakheṣu jāyate puṣpaṃ paṅko danteṣu jāyate| jaṭāḥ pakṣmasu jāyante sīmantāścāpi mūrdhani||55||</seg> <seg type="unit" n="56">bheṣajāni na saṃvṛttiṃ prāpnuvanti yathāruci| yāni cāpyupapadyante teṣāṃ vīryaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘karma’ iti pāṭhaḥ</note> na sidhyati||56||</seg> <seg type="unit" n="57">nānāprakṛtayaḥ krūrā vikārā vividhauṣadhāḥ| kṣipraṃ samabhivartante pratihatya balaujasī||57||</seg> <seg type="unit" n="58">śabdaḥ sparśo raso rūpaṃ gandhaśceṣṭā vicintitam <note place="foot" type="variant" n="10">‘viceṣṭitam’ iti pāṭhaḥ</note>| utpadyante'śubhānyeva pratikarmapravṛttiṣu||58||</seg> <seg type="unit" n="59">dṛśyante dāruṇāḥ svapnā daurātmyamupajāyate| preṣyāḥ pratīpatāṃ yānti pretākṛtirudīryate||59||</seg> <seg type="unit" n="60">prakṛtirhīyate'tyarthaṃ vikṛtiścābhivardhate| kṛtsnamautpātikaṃ ghoramari(ni)ṣṭamupalakṣyate||60||</seg> <seg type="unit" n="61">ityetāni manuṣyāṇāṃ bhavanti vinaśiṣyatām| lakṣaṇāni yathoddeśaṃ yānyuktāni yathāgamam||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43-61">abhyugrāṇāmiti abhyudgatānām| pravivatsatāmiti pravastumudyatānām| kāntaṃ vāsamityanena sarvaprāṇināmeva sarvāvasthāsu śarīraṃ kāmyaṃ bhavatīti darśayati| kāntamapi śarīrarūpaṃ vāso jīvitaṃ vā balādeva svakarmaṇā tyajyamānamapi ihopacārādivaśabdalopādvā svātantryeṇa nirdiśyate; yathā- jihāsatāmiti, tatha titikṣatāmiti| tantraṃ śarīraṃ, tasya yantraṃ sirāsnāyvādirūpaṃ tantrayantram| tamo'ntyamiti maraṇarūpaṃ tamaḥ| vināśāyeha rūpāṇīti prāṇasamupatāpādīni| khilībhavatīti apathagrāhiṇī <note place="foot" type="variant" n="11">‘ayārthaṅgrāhiṇī’ iti pāṭhaḥ</note> bhavati| pāpmāna iti pāpajanitarogāḥ, adharmyāśca kriyāḥ| chāyāśca vikṛtiṃ prati ‘gacchanti’ iti śeṣaḥ, tena pratyekaṃ chāyā vikṛtiṃ gacchatītyarthaḥ| dhūmaḥ sañjāyate mūrdhnīti prakṛtaṃ bāṣpanirgamaṃ vinā bahalo dhūma iva śirasi bhavati| dāruṇākhyaśca cūrṇaka iti “yasya gomayacūrṇābhaṃ” ityādigranthoktaścūrṇakaḥ| sthāneṣvanyeṣu tadvidhā iti śarīradeśāntareṣu| bahuvacanena snehādayo viparyāsena vartanta ityarthaḥ| saṃvṛttimiti niṣpattim| upapadyante sidhyanti| nānāprakṛtaya iti parasparaṃ viruddhasvabhāvāḥ| pratikarmapravṛttiḥ cikitsāpravṛttiḥ| autpātikamiti ākasmikaṃ; tasya viśeṣaṇaṃ- ariṣṭamiti; tena riṣṭasūcakamautpātikamiti phalati||43-61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">maraṇāyeha rūpāṇi paśyatā'pi bhiṣagvidā| apṛṣṭena na vaktavyaṃ maraṇaṃ pratyupasthitam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">pṛṣṭenāpi na vaktavyaṃ tatra yatropaghātakam| āturasya bhavedduḥkhamathavā'nyasya kasyacit||63||</seg> <seg type="unit" n="64">abruvanmaraṇaṃ tasya nainamiccheccikitsitum| yasya paśyedvināśāya liṅgāni kuśalo bhiṣak||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="62-64">samprati jñātasya riṣṭasya yathā'prakāśyatvaṃ tadāha- maraṇāyetyādi| āturasyopaghātakamiti yojyam| bhavedduḥkhamanyasyeti sambandhaḥ||62-64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">liṅgebhyo maraṇākhyebhyo viparītāni paśyatā| liṅgānyārogyamāgantu vaktavyaṃ bhiṣajā dhruvam||65||</seg> <seg type="unit" n="66">dūtairautpātikairbhāvaiḥ pathyāturakulāśrayaiḥ| āturācāraśīleṣṭadravyasampattilakṣaṇaiḥ||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="65-66">hanta maraṇaṃ cedāturasya bhāvi nocyate, tat kimārogyamapi bhāvi na vaktavyamevetyāha- liṅgebhya ityādi| maraṇamākhyāpayantīti maraṇākhyāni, tebhyo viparītāni ārogyasūcakāni| āgantviti paścātkālabhāvi| autpātikairbhāvairiti śubhasūcanārthamakasmādutpannairbhāvaiḥ; sāmānyena śubhāśubhasūcakaṃ yadakasmādudbhavati tadautpātikamucyate| dravyasampattilakṣaṇairityantairārogyamāgantu vaktavyamiti yojanā||65-66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">svācāraṃ hṛṣṭamavyaṅgaṃ yaśasyaṃ śuklavāsasam| amuṇḍamajaṭaṃ dūtaṃ jātiveśakriyāsamam||67||</seg> <seg type="unit" n="68">anuṣṭrakharayānasthamasandhyāsvagraheṣu ca| adāruṇeṣu nakṣatreṣvanugreṣu dhruveṣu <note place="foot" type="variant" n="12">“trīṇyuttarāṇi tebhyo rohiṇyaśca dhruvāṇi” iti (bṛ.saṃ.a.98)| uttarāṇi uttaraphālgunī, uttarāṣāḍhā, uttarabhādrapadā ca</note> ca||68||</seg> <seg type="unit" n="69">vinā caturthīṃ navamīṃ vinā riktāṃ caturdaśīm| madhyāhnamardharātraṃ ca bhūkampaṃ rāhudarśanam||69||</seg> <seg type="unit" n="70">vinā deśamaśastaṃ cāśastautpātikalakṣaṇam| dūtaṃ praśastamavyagraṃ nirdiśedāgataṃ bhiṣak||70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="67-70">śubhabhavanalakṣaṇaṃ svācāramityādinā brūte| amuṇḍamiti asaśikhakṛtavapano'bhipretaḥ| jātyādibhirātureṇa saha samo jātiveśakriyāsamaḥ| agraheṣviti apraśastasthānasthitakrūragrahānadhiṣṭhiteṣu kāleṣvityarthaḥ| adāruṇeṣu nakṣatreṣvanugreṣu dhruveṣu ceti dāruṇānīti tīkṣṇāni, yaduvāca varāhaḥ- “mūlaśivaśakrabhujagādhipāni tīkṣṇāni” (bṛ.saṃ.a.18) iti; śiva ārdrā, śakro jyeṣṭhā, bhujagādhipa āśleṣā| ugrāṇi ca varāhoktāni yathā- “ugrāṇi pūrvabharaṇīpitryāṇi” (bṛ.saṃ.a.98) iti| tatra pūrvaśabdena pūrvaphālgunī, pūrvāṣāḍhā, pūrvabhādrapadā ca| pitryaṃ maghā| varāhoktadāruṇādīni nakṣatrāṇi varjayitvā'nyeṣu nakṣatreṣu dūtā āgatāḥ śubhā bhavanti| riktāmiti caturthyādiviśeṣaṇam| caturthī navamī caturdaśī ca riktocyate| tathā rikteti viśeṣaṇena caturthyādīnāṃ niṣphalatvasūcanena karmārambhaṃ pratyanupādeyatopadiśyate| śastamautpātikamākasmikaṃ lakṣaṇaṃ yasya tacchastautpātikalakṣaṇam||67-70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">dadhyakṣatadvijātīnāṃ vṛṣabhāṇāṃ nṛpasya ca||71||</seg> <seg type="unit" n="72">ratnānāṃ pūrṇakumbhānāṃ sitasya turagasya ca| suradhvajapatākānāṃ phalānāṃ yāvakasya <note place="foot" type="variant" n="13">‘pāvakasya’ iti pāṭhaḥ</note> ca||72||</seg> <seg type="unit" n="73">kanyāpuṃvardhamānānāṃ baddhasyaikapaśostasthā| pṛthivyā uddhṛtāyāśca vahneḥ prajvalitasya ca||73||</seg> <seg type="unit" n="74">modakānāṃ sumanasāṃ śuklānāṃ candanasya ca| manojñasyānnapānasya pūrṇasya śakaṭasya ca||74||</seg> <seg type="unit" n="75">nṛbhirdhenvāḥ savatsāyā vaḍavāyāḥ striyāstathā| jīvañjīvakasiddhārthasārasapriyavādinām||75||</seg> <seg type="unit" n="76">haṃsānāṃ śatapatrāṇāṃ cāṣāṇāṃ śikhināṃ tathā| matsyājadvijaśaṅkhānāṃ priyaṅgūnāṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘māṃsasya ca’ iti pāṭhaḥ</note> ghṛtasya ca||76||</seg> <seg type="unit" n="77">rucakādarśasiddhārtharocanānāṃ ca darśanam| gandhaḥ surabhirvarṇaśca suśuklo madhuro rasaḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">mṛgapakṣimanuṣyāṇāṃ praśastāśca giraḥ śubhāḥ| chatradhvajapatākānāmutkṣepaṇamabhiṣṭutiḥ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ śabdāḥ puṇyāhanisvanāḥ| vedādhyayanaśabdāśca sukho vāyuḥ pradakṣiṇaḥ||79||</seg> pathi veśmapraveśe tu vidyādārogyalakṣaṇam|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="71-79">dadhyakṣatetyādinā mārgādiṣu praśastadarśanānyāha| suradhvajaḥ śakradhvajaḥ| kanyāpuṃvardhamānānāmiti aṅkāropitāḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘puruṣāntaraskandhāropitā kanyā vardhamānā, evaṃ puṃvardhamāno'pi’ iti pāṭhaḥ</note> kumāryaḥ kumārāśca vardhamānāḥ, puruṣottamavat samāsaḥ; anye tu vardhamānāḥ śarāvā ityāhuḥ; te cālepanādinā maṇḍitā iti boddhavyam| ekapaśuḥ śreṣṭhapaśurityarthaḥ| śakaṭasya pūrṇasya nṛbhiriti sambandhaḥ| vaḍavāyāḥ striyāśca savatsāyā iti yojanā| jīvañjīvakaḥ pakṣī svanāmaprasiddhaḥ| priyavādī cātakaḥ||71-79||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">maṅgalācārasampannaḥ sāturo vaiśmiko janaḥ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">śraddadhāno'nukūlaśca prabhūtadravyasaṅgrahaḥ| dhanaiśvaryasukhāvāptiriṣṭalābhaḥ sukhena ca||81||</seg> <seg type="unit" n="82">dravyāṇāṃ tatra yogyānāṃ yojanā siddhireva ca| gṛhaprāsādaśailānāṃ nāgānāmṛṣabhasya ca||82||</seg> <seg type="unit" n="83">hayānāṃ puruṣāṇāṃ ca svapne samadhirohaṇam| somārkāgnidvijātīnāṃ gavāṃ nṝṇāṃ payasvinām||83||</seg> <seg type="unit" n="84">arṇavānāṃ prataraṇaṃ vṛddhiḥ sambādhaniḥsṛtiḥ| svapne devaiḥ sapitṛbhiḥ prasannaiścābhibhāṣaṇam||84||</seg> <seg type="unit" n="85">darśanaṃ śuklavastrāṇāṃ hradasya vimalasya ca| māṃsamatsyaviṣāmedhyacchatrādarśaparigrahaḥ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">svapne sumanasāṃ caiva śuklānāṃ darśanaṃ śubham| aśvagorathayānaṃ ca yānaṃ pūrvottareṇa ca| rodanaṃ patitotthānaṃ dviṣatāṃ cāvamardanam||86||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="80-86">yojanāyāṃ satyāṃ siddhiḥ yojanāsiddhiḥ| sambādhaniḥsṛtiḥ saṅkaṭanistaraṇam| dviṣatāṃ cāvamardanamityantaṃ svapne jñeyam||80-86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">sattvalakṣaṇasaṃyogo bhaktirvaidyadvijātiṣu| sādhyatvaṃ na ca nirvedastadārogyasya lakṣaṇam||87||</seg> <seg type="unit" n="88">ārogyādbalamāyuśca sukhaṃ ca labhate mahat| iṣṭāṃścāpyaparān bhāvān puruṣaḥ śubhalakṣaṇaḥ||88||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="87-88">sattvasya guṇasya lakṣaṇaiḥ saha saṃyogaḥ sattvalakṣaṇasaṃyogaḥ| na ca nirveda iti <note place="foot" type="variant" n="16">‘iti anavasāda ityarthaḥ’ iti pāṭhaḥ</note> ātmanyanavajñetyarthaḥ||87-88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">tatra ślokau- uktaṃ gomayacūrṇīye maraṇārogyalakṣaṇam| dūtasvapnāturotpātayuktisiddhivyapāśrayam||89||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="89">uktamityādyadhyāyasaṅgrahaḥ| dūtādiṣu pṛthaṅmaraṇārogyalakṣaṇamihoktaṃ vyaktameva| yuktyāśrayaṃ maraṇalakṣaṇaṃ yathā- ‘yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ sampādayitumauṣadham’ ityādigranthoktam| siddhyāśrayaṃ maraṇalakṣaṇaṃ yathā- ‘vijñātaṃ’ ityādigranthoktam| ārogyalakṣaṇaṃ yuktyāśrayaṃ siddhyāśrayaṃ ca yathā- ‘iṣṭālābhaḥ sukhena ca’ iti granthoktam||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">itīdamuktaṃ prakṛtaṃ yathātathaṃ tadanvavekṣyaṃ satataṃ bhiṣagvidā| tathā hi siddhiṃ ca yaśaśca śāśvataṃ sa siddhakarmā labhate dhanāni ca||90||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="90">itītyādinendriyasthānoktaṃ prameyajātaṃ mahāphalatvenāvaśyabodhyatayopadarśayannupasaṃharati||90||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne gomayacūrṇīyamindriyaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||</seg> iti carakasaṃhitāyāṃ pañcamam indriyasthānaṃ sampūrṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāmindriyasthāne gomayacūrṇīyamindriyaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||</seg></ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="6" xml:id="ca.6">
        <head>cikitsāsthānam</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ca.6.1">
          <head>rasāyanādhyāyaḥ</head>
          <div type="pada" n="1" xml:id="ca.6.1.1">
            <head>abhayāmalakīyarasāyanapādaḥ</head>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'bhayāmalakīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvasthānoktalakṣaṇābhāvenāvadhāritāyuṣmadbhāvena cikitsā dharmārthayaśaskarī kartavyetyanantaraṃ cikitsābhidhāyakaṃ sthānamucyate| rasāyanavājīkaraṇasādhanamapi yathā cikitsocyate, tathā'nantarameva vakṣyati| tatrāpi jvarādicikitsāyāḥ prāgrasāyanavājīkaraṇayormahāphalatvenādāvabhidhānam| tayorapi ca rasāyanameva varṣasahasrāyuṣṭvādikāraṇatayā mahāphalamiti tadabhidhīyate, tatrāpi cābhayāmalakīyaścikitsāsthānārthasūtrābhidhāyakatayā'gre'bhidhīyate||1-2||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">cikitsitaṃ vyādhiharaṃ pathyaṃ sādhanamauṣadham| prāyaścittaṃ praśamanaṃ prakṛtisthāpanaṃ hitam||3||</seg> vidyādbheṣajanāmāni, ...|4|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">tatrādau vyavahārārthaṃ sthānābhidheyasya bheṣajasya paryāyānāha- cikitsitamityādi| karoti caivamādau pradhānābhidheyaparyāyābhidhānaṃ, yathā- nidāne heturūpādiparyāyakathanam| etacca paryāyābhidhānaṃ prādhānyena catuṣpādasyaiva bheṣajasya, yaduktaṃ- “catuṣpādaṃ ṣoḍaśakalaṃ bheṣajamiti bhiṣajo bhāṣante” (sū.a.10) iti| evambhūtabheṣajāṅgarūpatayā tu sthāvarajaṅgamadravyarūpasya bheṣajasya bheṣajatvamevāntaravyavahārakṛtaṃ jñeyam| prāyaścittamiti bheṣajasañjñā prāyaścittavadbheṣajasyādharmakāryavyādhiharatvena||3||</seg>-</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">... bheṣajaṃ dvividhaṃ ca tat| svasthasyorjaskaraṃ kiñcit kiñcidārtasya roganut||4||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">dvaividhyaṃ vivṛṇoti- svasthasyetyādi| kiñciditi na sarvam| svasthatvena vyavahriyamāṇasya puṃso jarādisvābhāvikavyādhiharatvena tathā'praharṣavyayāyakṣayitvānupacitaśukratvādyapraśastaśārīrabhāvaharatvena ūrjaḥ praśastaṃ bhāvamādadhātīti svasthasyorjaskaram| ārtasya roganuditi viśeṣaṇena jvarādinā''rtasya jvarādiharam| roganuditi vacanenaivārtaviśeṣatāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘ārtaviśeṣaṇatāyāṃ’ iti pā.</note> labdhāyāṃ yat ‘ārtasya’ iti karoti, tena sahajajarādikṛtāṃ pīḍāmanudvejikāṃ parityajya jvarādinā'svābhāvikena rogeṇa pīḍitasyeti darśayati||4||</seg></ab>
            <ab type="mula">abheṣajaṃ ca dvividhaṃ bādhanaṃ sānubādhanam|5|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">bheṣajaprasaṅgādabheṣajadvaividhyamāha- abheṣajamityādi| bādhanamiha tadātvamātrabādhakaṃ, yathā- svalpamapathyam| sānubādhanaṃ ca dīrghakālāvasthāyikuṣṭhādivikārakāri||-</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">svasthasyorjaskaraṃ yattu tadvṛṣyaṃ tadrasāyanam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">prāyaḥ, prāyeṇa rogāṇāṃ dvitīyaṃ praśame matam| prāyaḥśabdo viśeṣārtho hyubhayaṃ hyubhayārthakṛt||6||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-6">dvividhaṃ bheṣajamuktaṃ vibhajate- svasthasyetyādi| tadvṛṣyaṃ tadrasāyanaṃ prāya iti cchedaḥ| yadvṛṣyaṃ prāyo bhavati, tathā rasāyanaṃ yat prāyo bhavati, ārtasya rogaharaṃ yadbāhulyena, tat svasthorjaskaramucyate; yattu dvitīyamārtarogaharaṃ, tat prāyeṇa jvarādiśamanaṃ rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca bhavati; yathā- kṣatakṣīṇoktaṃ sarpirguḍādi rasāyanaṃ vṛṣyaṃ ca bhavati, tathā pāṇḍurogokto yogarājo rasāyanatvenoktaḥ, tathā kāsādhikāre'gastyaharītakī rasāyanatvenoktetyādyanusaraṇīyam| rasāyanoktānāṃ ca jvarādiharatvamatra suvyaktameva rasāyanagrantheṣu| anye tu bruvate- yadvyādhimātraharaṃ na tadrasāyanaṃ, kintu śarīrasaṃyogadārḍhyāddīrghāyuḥkartṛtvasādhāraṇadharmayogādupacaritavyādhiharaṃ rasāyanamihocyata iti| nanu yadi svasthorjaskaramapi vyādhiharaṃ, vyādhiharaṃ ca svasthorjaskaraṃ tat kiṃ kiñciditi padena bheṣajakarmavyavasthādarśakena kriyate? brūmaḥ- bāhulyena svasthorjaskaratvaṃ vyādhiharatvaṃ ca vyavasthāpyate, na ceha sarvārtarogaharasya svasthorjaskaratvamiti pratijñāyate, yena pāṭhāsaptaparṇādīnāmapi rasāyanatvaṃ sādhanīyaśaktitvādārttarogaharatvena <note place="foot" type="variant" n="2">‘sādhanīyaśaktitvārtiyogaharatvena’ iti pā.</note> yaducyate tadapi rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca bhavatīti lavamātropadarśanaṃ kriyate, tat svasthārtayorubhayārthakartṛtvam| prāyaḥśabdatātparyaṃ vivṛṇoti- prāya ityādi| viśeṣārtha iti bāhulyārtha ityarthaḥ||5-6||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">dīrghamāyuḥ smṛtiṃ medhāmārogyaṃ taruṇaṃ vayaḥ| prabhāvarṇasvaraudāryaṃ dehendriyabalaṃ param||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vāksiddhiṃ praṇatiṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘vṛṣatāṃ’ iti pā.</note> kāntiṃ labhate nā rasāyanāt| lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam||8||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7-8">rasāyanakāryamāha- dīrghamityādi| prabhādīnāṃ trayāṇāmaudāryaṃ yojanīyam| vāksiddhiḥ yaducyate tadavaśyaṃ bhavatītyarthaḥ| praṇatiḥ lokavandyatā| kathametadrasāyanena kriyata ityāha- lābhetyādi| rasādigrahaṇena smṛtyādayo'pi gṛhyante||7-8||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">apatyasantānakaraṃ yat sadyaḥ sampraharṣaṇam| vājīvātibalo yena yātyapratihataḥ striyaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">bhavatyatipriyaḥ strīṇāṃ yena yenopacīyate| jīryato'pyakṣayaṃ śukraṃ phalavadyena dṛśyate||10||</seg> <seg type="unit" n="11">prabhūtaśākhaḥ śākhīva yena caityo yathā mahān| bhavatyarcyo <note place="foot" type="variant" n="4">‘bhavatyarghyo bahumataḥ’ iti, ‘bhavatyasau bahumataḥ’ iti ca pā.</note> bahumataḥ prajānāṃ subahuprajaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">santānamūlaṃ yeneha pretya cānantyamaśnute| yaśaḥ śriyaṃ balaṃ puṣṭiṃ vājīkaraṇameva tat||12||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-12">vājīkaraṇakāryamāha- apatyetyādi| apatyasantānaḥ apatyaparamparā, tena putrapautrakaramityarthaḥ; vājīkaraṇajanitācchukrājjātaḥ putraḥ putrajananasamartho bhavatītyarthaḥ| atipriyatvaṃ cehopacitaśukratayā nirantaravyavāyakartṛtvāt; yaduktaṃ- “virūpamapi yoddhāraṃ bhṛtyamicchanti pārthivāḥ| vyavāyavyāyataṃ mūrkhaṃ dhṛṣṭaṃ patimiva striyaḥ” iti| upacīyata iti puṣṭiṃ prāpnoti| akṣayamivākṣayam| phalavaditi garbhajanakam| caityo devatāyatanam| arcyaḥ arcanīyaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘arghaṇīyaḥ stutyaḥ’ iti pā.</note>| ānantyamivānantyaṃ; dīrghasantānatāmityarthaḥ||9-12||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">svasthasyorjaskaraṃ tvetaddvividhaṃ proktamauṣadham| yadvyādhinirghātakaraṃ vakṣyate taccikitsite||13||</seg> <seg type="unit" n="14">cikitsitārtha etāvān vikārāṇāṃ yadauṣadham| rasāyanavidhiścāgre vājīkaraṇameva ca||14||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-14">cikitsita iti jvarādicikitsite| nanu rasāyanavājīkaraṇe api jvarādicikitsite eva, tat kiṃ viśiṣyocyate- ‘vakṣyate taccikitsite’ ityāha- cikitsitārtha ityādi| satyaṃ, rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca jvarādivyādhiharatvāccikitsitaśabdenocyata ityarthaḥ| atha vyādhiharatvāccikitsite vaktavyatvācca rasāyanavājīkaraṇe kva nu <note place="foot" type="variant" n="6">‘ca’ iti pā.</note> vaktavye ityāha- rasāyanetyādi| vidhiḥ vidhānaṃ rasāyanābhidhānamityarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘rasāyanavidhānamityarthaḥ’ iti pā.</note>| agre iti anantaram| vājīkaraṇaṃ cāgre ‘abhidhāsyate’ iti śeṣaḥ||13-14||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">abheṣajamiti jñeyaṃ viparītaṃ yadauṣadhāt| tadasevyaṃ niṣevyaṃ tu pravakṣyāmi yadauṣadham||15||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">abheṣajamapi pūrvoddiṣṭaṃ vivṛṇoti- abheṣajamityādi| viparītaṃ rogajananalakṣaṇārthakāri||15||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">rasāyanānāṃ dvividhaṃ prayogamṛṣayo viduḥ| kuṭīprāveśikaṃ caiva vātātapikameva ca||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kuṭīprāveśikasyādau vidhiḥ samupadekṣyate| nṛpavaidyadvijātīnāṃ sādhūnāṃ puṇyakarmaṇām||17||</seg> <seg type="unit" n="18">nivāse nirbhaye śaste prāpyopakaraṇe pure| diśi pūrvottarasyāṃ ca subhūmau kārayet kuṭīm||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vistārotsedhasampannāṃ trigarbhāṃ sūkṣmalocanām| ghanabhittimṛtusukhāṃ suspaṣṭāṃ manasaḥ priyām||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śabdādīnāmaśastānāmagamyaṃ strīvivarjitām| iṣṭopakaraṇopetāṃ sajjavaidyauṣadhadvijām <note place="foot" type="variant" n="8">‘sakta...’ iti pā.</note>||20||</seg> <seg type="unit" n="21">athodagayane śukle tithinakṣatrapūjite| muhūrtakaraṇopete praśaste kṛtavāpanaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">dhṛtismṛtibalaṃ kṛtvā śraddadhānaḥ samāhitaḥ| vidhūya mānasān doṣān maitrīṃ bhūteṣu cintayan||22||</seg> <seg type="unit" n="23">devatāḥ pūjayitvā'gre dvijātīṃśca pradakṣiṇam| devagobrāhmaṇān kṛtvā tatastāṃ praviśet kuṭīm||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tasyāṃ saṃśodhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jātabalaḥ punaḥ| rasāyanaṃ prayuñjīta tatpravakṣyāmi <note place="foot" type="variant" n="9">‘tato vakṣyāmi’ iti pā.</note> śodhanam||24||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-24">kuṭīpraveśena yat kriyate tat kuṭīprāveśikam| vātātapasevayā'pi yat kriyate tad vātātapikam| trigarbhāṃ prathamamekaṃ gṛhaṃ, tasyābhyantare dvitīyam, evaṃ trigarbhāstrayo garbhā antarāṇi yasyāṃ sā; trigarbhāmiti antastriprakoṣṭhām| sūkṣmalocanāmiti alpadvārajālakām| śukle śuklapakṣe| sajjā vaidyādayo yasyāṃ sā tathā| tithinakṣatrapūjita iti śubhatithinakṣatrayogāt pūjite| kṛtavāpana iti kṛtakṣauraḥ| mānasān doṣāniti kāmakrodhādīn| saṃśodhanairiti vamanavirecanāsthāpanaśirovirecanaiḥ| sukhīti arogaḥ| jātabala iti saṃśodhanāpahṛtamalatayā saṃsarjanādikrameṇa punarjātabalaḥ| yadyapīha saṃśodhanairiti bahuvacanaprayogāt sarvāṇyeva saṃśodhanāni sammatāni, tathā'pīha rasāyane viśeṣeṇa yaugikatvāddharītakyādiprayoga evoktaḥ; anye tu harītakyādiprayogeṇaiva paraṃ saṃśodhanaṃ kartavyamityāhuḥ, saṃśodhanairiti bahuvacanaṃ punaryāvacchuddherharītakyādiprayogasyaiva karaṇaṃ darśayati||16-24||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">harītakīnāṃ cūrṇāni saindhavāmalake guḍam| vacāṃ viḍaṅgaṃ rajanīṃ pippalīṃ viśvabheṣajam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">pibeduṣṇāmbunā jantuḥ snehasvedopapāditaḥ| tena śuddhaśarīrāya kṛtasaṃsarjanāya ca||26||</seg> <seg type="unit" n="27">trirātraṃ yāvakaṃ dadyāt pañcāhaṃ vā'pi sarpiṣā| saptāhaṃ vā purāṇasya yāvacchuddhestu varcasaḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śuddhakoṣṭhaṃ tu taṃ jñātvā rasāyanamupācaret| vayaḥprakṛtisātmyajño yaugikaṃ yasya yadbhavet||28||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-28">yāvakamiti yavānnam| trirātrādivikalpatrayaṃ hīnamadhyottamaśuddhiviṣayam||25-28||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">harītakīṃ pañcarasāmuṣṇāmalavaṇāṃ śivām| doṣānulomanīṃ laghvīṃ vidyāddīpanapācanīm||29||</seg> <seg type="unit" n="30">āyuṣyāṃ pauṣṭikīṃ dhanyāṃ vayasaḥ sthāpanīṃ parām| sarvarogapraśamanīṃ buddhīndriyabalapradām||30||</seg> <seg type="unit" n="31">kuṣṭhaṃ gulmamudāvartaṃ śoṣaṃ pāṇḍvāmayaṃ madam| arśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ purāṇaṃ viṣamajvaram||31||</seg> <seg type="unit" n="32">hṛdrogaṃ saśirorogamatīsāramarocakam| kāsaṃ pramehamānāhaṃ plīhānamudaraṃ navam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">kaphaprasekaṃ vaisvaryaṃ vaivarṇyaṃ kāmalāṃ krimīn| śvayathuṃ tamakaṃ chardiṃ klaibyamaṅgāvasādanam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">srotovibandhān vividhān pralepaṃ hṛdayorasoḥ| smṛtibuddhipramohaṃ ca jayecchīghraṃ harītakī||34||</seg> <seg type="unit" n="35">(ajīrṇino <note place="foot" type="variant" n="10">yogīndranāthasenasammato'yaṃ pāṭhaḥ</note> rūkṣabhujaḥ strīmadyaviṣakarśitāḥ| severannābhayāmete kṣuttṛṣṇoṣṇārditāśca ye)||35||</seg> <seg type="unit" n="36">tān guṇāṃstāni karmāṇi vidyādāmalakīṣvapi| yānyuktāni harītakyā vīryasya tu viparyayaḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">ataścāmṛtakalpāni vidyāt karmabhirīdṛśaiḥ| harītakīnāṃ śasyāni bhiṣagāmalakasya ca||37||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-37">yadyapi dravyāntarāṇi daśavarṣaśatāyuṣkararasāyanādhikṛtāni <note place="foot" type="variant" n="11">‘daśavarṣasahasrāyuṣkararasāyanādhikṛtāni’ iti pā.</note> santi, tathā'pi harītakyāmalake eva rogaharatvāyuṣkaratvarūpobhayadharmayogādadhyāyādau guṇakarmabhyāmucyete; tatrāpi yadyapi “āmalakaṃ vayaḥsthāpanānām” (sū.a.25) ityuktam, tathā'pi rogaharatve harītakī prakarṣavatīti kṛtvā harītakyagre'bhihitā| harītakyādiṣu pañcarasatvādyutpādo'dṛṣṭavaśādbhūtasanniveśaviśeṣaprabhāvakṛtaḥ; tena nātropapattayaḥ kramante| śivāmiti kalyāṇakāriṇīṃ, praśastaguṇayuktatvāt| sarvarogapraśamanīmiti saṃyogasaṃskārādinā| sarvarogaharatvamabhidhāyāpi kuṣṭhādihantṛtvābhidhānaṃ viśeṣeṇa kuṣṭhādihantṛtvopadarśanārtham| pravartakatve'pyatīsāragrahaṇīharatvaṃ vibaddhadoṣapravartakatayā jñeyaṃ; yaduktaṃ- “stokaṃ stokaṃ vibaddhaṃ vā saśūlaṃ yo'tisāryate| abhayāpippalīkalkaiḥ sukhoṣṇaistaṃ virecayet” iti| buddhismṛtipradatvamabhidhāyāpi smṛtibuddhipramohaharatvābhidhānaṃ tatra viśiṣṭaśaktyupadarśanārtham| vīryasya tu viparyaya ityanenāmalakasya śītavīryatvamuktam| śasyānīti asthirahitāni phalāni||29-37||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">oṣadhīnāṃ parā bhūmirhimavāñ śailasattamaḥ| tasmātphalāni tajjāni grāhayetkālajāni tu||38||</seg> <seg type="unit" n="39">āpūrṇarasavīryāṇi kāle kāle yathāvidhi| ādityapavanacchāyāsalilaprīṇitāni ca||39||</seg> <seg type="unit" n="40">yānyajagdhānyapūtīni <note place="foot" type="variant" n="12">‘yānyadagdhāni’ iti pā.</note> nirvraṇānyagadāni ca| teṣāṃ prayogaṃ vakṣyāmi phalānāṃ karma cottamam||40||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38-40">yadyapi “himavānauṣadhabhūmīnām” (sū.a.25) ityuktaṃ, tathā'pi rasāyane himavatprabhavāṇyeva bheṣajāni grāhyāṇīti darśayitumauṣadhīnāmityādyabhidhānam| kāle kāle iti phalapākakāle ityarthaḥ| yathāvidhīti yathā bheṣajagrahaṇaṃ maṅgaladevatārcanādipūrvakaṃ syāttathā'vaśyaṃ rasāyane karttavyam| agadānītyanena pavanadahanādyadoṣaṃ phalasya darśayati||38-40||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">pañcānāṃ pañcamūlānāṃ bhāgān daśapalonmitān| harītakīsahasraṃ ca triguṇāmalakaṃ navam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">vidārigandhāṃ bṛhatīṃ pṛśniparṇīṃ nidigdhikām| vidyādvidārigandhādyaṃ śvadaṃṣṭrāpañcamaṃ gaṇam||42||</seg> <seg type="unit" n="43">bilvāgnimanthaśyonākaṃ kāśmaryamatha pāṭalām| punarnavāṃ śūrpaparṇyau balāmeraṇḍameva ca||43||</seg> <seg type="unit" n="44">jīvakarṣabhakau medāṃ jīvantīṃ saśatāvarīm| śarekṣudarbhakāśānāṃ śālīnāṃ mūlameva ca||44||</seg> <seg type="unit" n="45">ityeṣāṃ pañcamūlānāṃ pañcānāmupakalpayet| bhāgān yathoktāṃstatsarvaṃ sādhyaṃ daśaguṇe'mbhasi||45||</seg> <seg type="unit" n="46">daśabhāgāvaśeṣaṃ tu pūtaṃ taṃ grāhayedrasam| harītakīśca tāḥ sarvāḥ sarvāṇyāmalakāni ca||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tāni sarvāṇyanasthīni phalānyāpothya kūrcanaiḥ| vinīya tasminniryūhe cūrṇānīmāni dāpayet||47||</seg> <seg type="unit" n="48">maṇḍūkaparṇyāḥ pippalyāḥ śaṅkhapuṣpyāḥ plavasya ca| mustānāṃ saviḍaṅgānāṃ candanāguruṇostathā||48||</seg> <seg type="unit" n="49">madhukasya haridrāyā vacāyāḥ kanakasya ca| bhāgāṃścatuṣpalān kṛtvā sūkṣmailāyāstvacastathā||49||</seg> <seg type="unit" n="50">sitopalāsahasraṃ ca cūrṇitaṃ tulayā'dhikam| tailasya dvyāḍhakaṃ tatra dadyāttrīṇi ca sarpiṣaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">sādhyamaudumbare pātre tat sarvaṃ mṛdunā'gninā| jñātvā lehyamadagdhaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘lehamadagdhaṃ’ iti pā.</note> ca śītaṃ kṣaudreṇa saṃsṛjet||51||</seg> <seg type="unit" n="52">kṣaudrapramāṇaṃ snehārdhaṃ tat sarvaṃ ghṛtabhājane| tiṣṭhetsammūrcchitaṃ tasya mātrāṃ kāle prayojayet||52||</seg> <seg type="unit" n="53">yā noparundhyādāhāramekaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘...dāhāramevaṃ’ iti pā.</note> mātrā jarāṃ prati| ṣaṣṭikaḥ payasā cātra jīrṇe bhojanamiṣyate||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vaikhānasā vālakhilyāstathā cānye tapodhanāḥ| rasāyanamidaṃ prāśya <note place="foot" type="variant" n="15">‘prāpya’ iti pā.</note> babhūvuramitāyuṣaḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">muktvā jīrṇaṃ vapuścāgryamavāpustaruṇaṃ vayaḥ| vītatandrāklamaśvāsā nirātaṅkāḥ samāhitāḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">medhāsmṛtibalopetāścirarātraṃ tapodhanāḥ| brāhmaṃ tapo brahmacaryaṃ ceruścātyantaniṣṭhayā||56||</seg> <seg type="unit" n="57">rasāyanamidaṃ brāhmamāyuṣkāmaḥ prayojayet| dīrghamāyurvayaścāgryaṃ kāmāṃśceṣṭān samaśnute||57||</seg> (iti brāhmarasāyanam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41-57">pañcānāmityādau pratidravyaṃ daśapalabhāgagrahaṇam <note place="foot" type="variant" n="16">‘daśākṣagrahaṇam’ iti pā.</note>, uktaṃ hi jatūkarṇe- “iti pañca pañcamūlāni, teṣāṃ pratidravyaṃ daśapalāni” iti| harītakīsahasramiti harītakīphalasahasram| śūrpaparṇyau mudgamāṣaparṇyau| vīrā jālandharaṃ śākam| kūrcanaṃ jarjarīkaraṇasādhanaṃ śilāputrakamusalādi| vinīyeti prakṣipya| plavaḥ kaivartamustakam| kanakaṃ nāgakeśaram| tvak guḍatvak| audumbare iti tāmramaye| snehārdhamiti sarpistailārdham| ekam anaparāhṇikamāhāram||41-57||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">yathoktaguṇānāmāmalakānāṃ sahasraṃ piṣṭasvedanavidhinā payasa ūṣmaṇā susvinnamanātapaśuṣkamanasthi cūrṇayet| tadāmalakasahasrasvarasaparipītaṃ sthirāpunarnavājīvantīnāgabalābrahmasuvarcalāmaṇḍūkaparṇīśatāvarīśaṅkhapuṣpīpippalīvacāviḍaṅgasvayaṅguptāmṛtā- candanāgurumadhukamadhūkapuṣpotpalapadmamālatīyuvatīyūthikācūrṇāṣṭabhāgasaṃyuktaṃ punarnāgabalāsahasrapalasvarasaparipītamanātapaśuṣkaṃ dviguṇitasarpiṣā kṣaudrasarpiṣā vā kṣudraguḍākṛtiṃ kṛtvā śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe bhasmarāśeradhaḥ sthāpayedantarbhūmeḥ pakṣaṃ kṛtarakṣāvidhānamatharvavedavidā, pakṣātyaye coddhṛtya kanakarajatatāmrapravālakālāyasacūrṇāṣṭabhāgasaṃyuktamardhakarṣavṛddhyā yathoktena vidhinā prātaḥ prātaḥ prayuñjāno'gnibalamabhisamīkṣya, jīrṇe ca ṣaṣṭikaṃ payasā sasarpiṣkamupasevamāno yathoktān guṇān samaśnuta iti||58||</seg> <seg type="unit" n="59">bhavanti cātra- idaṃ rasāyanaṃ brāhmaṃ maharṣigaṇasevitam| bhavatyarogo dīrghāyuḥ prayuñjāno mahābalaḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">kāntaḥ prajānāṃ siddhārthaścandrādityasamadyutiḥ| śrutaṃ dhārayate sattvamārṣaṃ cāsya pravartate||60||</seg> <seg type="unit" n="61">dharaṇīdharasāraśca vāyunā samavikramaḥ| sa bhavatyaviṣaṃ cāsya gātre sampadyate viṣam||61||</seg> (iti dvitīyaṃ brāhmarasāyanam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="58-61">piṣṭasvedanavidhineti yathā piṣṭakaṃ toyaparipūritapātroparidattatṛṇādisaṃsthitaṃ svedyate, tathā tat svedanīyamityarthaḥ| svarasaparipītamiti svarasabhāvitam| brahmasuvarcalādyauṣadhānyāyurvedasamutthānīye vakṣyamāṇāni| yuvatiḥ navamālikā| aṣṭamo bhāgo'ṣṭabhāgaḥ| kṣudraguḍākṛtimiti phāṇitākṛtim| ardhakarṣavṛddhyeti ardhakarṣātprabhṛti vardhayet| yathoktavidhineti kuṭīprāveśikena vidhinā| yathoktān guṇāniti pūrvaprayogaphalaśrutipaṭhitān| dharaṇīdharasāra iti uṣṭramukhavat; tena dharaṇīdharāḥ parvatāḥ, teṣāṃ sāro lauhaṃ, tadvatsāra <note place="foot" type="variant" n="17">‘tatsāra ityarthaḥ’ iti pā.</note> ityarthaḥ| aviṣamiti viṣamavikāri||58-61||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">bilvo'gnimanthaḥ śyonākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalirbalā| parṇyaścatasraḥ pippalyaḥ śvadaṃṣṭrā bṛhatīdvayam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">śṛṅgī tāmalakī drākṣā jīvantī puṣkarāguru| abhayā cāmṛtā ṛddhirjīvakarṣabhakau śaṭī||63||</seg> <seg type="unit" n="64">mustaṃ punarnavā medā sailā candanamutpalam| vidārī vṛṣamūlāni kākolī kākanāsikā||64||</seg> <seg type="unit" n="65">eṣāṃ palonmitān bhāgāñchatānyāmalakasya ca| pañca dadyāttadaikadhyaṃ jaladroṇe vipācayet||65||</seg> <seg type="unit" n="66">jñātvā gatarasānyetānyauṣadhānyatha taṃ rasam| taccāmalakamuddhṛtya niṣkulaṃ tailasarpiṣoḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">paladvādaśake bhṛṣṭvā dattvā cārdhatulāṃ bhiṣak| matsyaṇḍikāyāḥ pūtāyā lehavatsādhu sādhayet||67||</seg> <seg type="unit" n="68">ṣaṭpalaṃ madhunaścātra siddhaśīte pradāpayet| catuṣpalaṃ tugākṣīryāḥ pippalīdvipalaṃ tathā||68||</seg> <seg type="unit" n="69">palamekaṃ nidadhyācca tvagelāpatrakeśarāt| ityayaṃ cyavanaprāśaḥ paramukto rasāyanaḥ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">kāsaśvāsaharaścaiva viśeṣeṇopadiśyate| kṣīṇakṣatānāṃ vṛddhānāṃ bālānāṃ cāṅgavardhanaḥ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">svarakṣayamurorogaṃ hṛdrogaṃ vātaśoṇitam| pipāsāṃ mūtraśukrasthān doṣāṃścāpyapakarṣati||71||</seg> <seg type="unit" n="72">asya mātrāṃ prayuñjīta yoparundhyānna bhojanam| asya prayogāccyavanaḥ suvṛddho'bhūt punaryuvā||72||</seg> <seg type="unit" n="73">medhāṃ smṛtiṃ kāntimanāmayatvamāyuḥprakarṣaṃ balamindriyāṇām| strīṣu praharṣaṃ paramagnivṛddhiṃ varṇaprasādaṃ pavanānulomyam||73||</seg> <seg type="unit" n="74">rasāyanasyāsya naraḥ prayogāllabheta jīrṇo'pi kuṭīpraveśāt| jarākṛtaṃ rūpamapāsya sarvaṃ bibharti rūpaṃ navayauvanasya||74||</seg> (iti cyavanaprāśaḥ)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="62-74">parṇyaścatasra iti śālaparṇī, pṛśniparṇī, mudgaparṇī, māṣaparṇī ca| tāmalakī bhūmyāmalakī| kākanāsā nāsāphalā, ‘kākatuṇḍaka’ ityanye| gatarasatvamiha dravyāṇāṃ caturbhāgasthitajale bhavati| niṣkulamiti nirasthi| tailasarpiṣoriti samāsanirdeśādubhābhyāmeva dvādaśapalāni, na pṛthak pṛthak| matsyaṇḍikā khaṇḍasaṃhatiḥ| atra ṣaṭpalatvena samayorapi madhusarpiṣordravyāntarayuktatvenāviruddhatvam||62-74||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">athāmalakaharītakīnāmāmalakabibhītakānāṃ harītakībibhītakānāmāmalakaharītakībibhītakānāṃ vā palāśatvagavanaddhānāṃ mṛdā'valiptānāṃ kukūlasvinnānāmakulakānāṃ palasahasramulūkhale sampothya dadhighṛtamadhupalalatailaśarkarāsaṃyuktaṃ bhakṣayedanannabhugyathoktena vidhinā; tasyānte yavāgvādibhiḥ pratyavasthāpanam <note place="foot" type="variant" n="18">‘prakṛtyavasthāpanaṃ’ iti pā.</note>, abhyaṅgotsādanaṃ sarpiṣā yavacūrṇaiśca, ayaṃ ca rasāyanaprayogaprakarṣo dvistāvadagnibalamabhisamīkṣya <note place="foot" type="variant" n="19">‘dvistāvat prayogakālād dviguṇakālaṃ pratibhojanaṃ yavāgūḥ yūṣeṇa payasā vā sasarpiṣkaḥ ṣaṣṭikaḥ ṣaṣṭikānnaṃ’ iti yogīndranāthasenaḥ</note>, pratibhojanaṃ yūṣeṇa payasā vā ṣaṣṭikaḥ sasarpiṣkaḥ, ataḥ paraṃ yathāsukhavihāraḥ kāmabhakṣyaḥ syāt| anena prayogeṇarṣayaḥ punaryuvatvamavāpurbabhūvuścānekavarṣaśatajīvino nirvikārāḥ paraṃ śarīrabuddhīndriyabalasamuditāśceruścātyantaniṣṭhayā tapaḥ||75||</seg> (iti caturthāmalakarasāyanam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="75">kukūlakaḥ karīṣāgniḥ| akulakānāmiti anasthnām| dravyādīnāmatra <note place="foot" type="variant" n="20">‘dadhyādīnāṃ’ iti pā.</note> mānaṃ noktaṃ, tena pradhānasya cūrṇasya dadhyādibhirmilitaiḥ samānamānatvaṃ; kiṃvā pratyekameva dadhyādīnāṃ cūrṇasamatvam| palalaṃ tilacūrṇam| bhakṣayediti vacanaṃ lehye'pi alpābhyavaharaṇamātrārthatvādupapannam| anannabhugiti sarvathā''hārāntarābhuk| tasyānta iti etatprayogaparityāgakāle| pratyavasthāpanamiti yavāgvādikramaviśeṣaṇaṃ; tena prayogānte yadā annasaṃsarjanaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘annasevā kartavyā’ iti pā.</note> kartavyaṃ, tadā yavāgvādikrameṇetyuktasyārthasya pratyavasthāpanaṃ kriyata ityarthaḥ| yūṣeṇa payasā veti vikalpo'gnibalāpekṣayā||75||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">harītakyāmalakabibhītakapañcapañcamūlaniryūhe pippalīmadhukamadhūkakākolīkṣīrakākolyātmaguptājīvakarṣabhakakṣīraśuklākalkasamprayuktena vidārīsvarasena kṣīrāṣṭaguṇasamprayuktena ca sarpiṣaḥ kumbhaṃ sādhayitvā prayuñjāno'gnibalasamāṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘prayuñjītāgnibalaṃ samavekṣya, jīrṇe ca’ iti pā.</note> mātrāṃ jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ śāliṣaṣṭikamuṣṇodakānupānamaśnañjarāvyādhipāpābhicāravyapagatabhayaḥ śarīrendriyabuddhibalamatulamupalabhyāpratihatasarvārambhaḥ paramāyuranavāpnuyāt||76||</seg> (iti pañcamo harītakīyogaḥ)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="76">atra harītakyādau kṣīraśuklā kṣīravidārikā| atra harītakyādikvāthasya tveko bhāgaḥ, kṣīrasyāṣṭau bhāgāḥ, sarpiṣa eko bhāgaḥ| kumbho droṇadvayam| vacanaṃ hi- “droṇastu dviguṇaḥ sūrpo vijñeyaḥ kumbha eva ca” iti||76||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">harītakyāmalakabibhītakaharidrāsthirābalāviḍaṅgāmṛtavallīviśvabheṣajamadhukapippalīsomavalkasiddhena <note place="foot" type="variant" n="23">‘...vacā...’ iti pā.</note> kṣīrasarpiṣā madhuśarkarābhyāmapi ca sannīyāmalakasvarasaśataparipītamāmalakacūrṇamayaścūrṇacaturbhāgasamprayuktaṃ pāṇitalamātraṃ prātaḥ prātaḥ prāśya yathoktena vidhinā sāyaṃ mudgayūṣeṇa payasā vā sasarpiṣkaṃ śāliṣaṣṭikānnamaśnīyāt, trivarṣaprayogādasya varṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhati, śrutamavatiṣṭhate, sarvāmayāḥ praśāmyanti, viṣamaviṣaṃ bhavati gātre, gātramaśmavat sthirībhavati, adhṛṣyo bhūtānāṃ bhavati||77||</seg> <seg type="unit" n="78">bhavanti cātra- yathā'marāṇāmamṛtaṃ yathā bhogavatāṃ sudhā| tathā'bhavanmaharṣīṇāṃ rasāyanavidhiḥ purā||78||</seg> <seg type="unit" n="79">na jarāṃ na ca daurbalyaṃ nāturyaṃ nidhanaṃ na ca| jagmurvarṣasahasrāṇi rasāyanaparāḥ purā||79||</seg> <seg type="unit" n="80">na kevalaṃ dīrghamihāyuraśnute rasāyanaṃ yo vidhivanniṣevate| gatiṃ sa devarṣiniṣevitāṃ śubhāṃ prapadyate brahma tatheti cākṣayam <note place="foot" type="variant" n="24">‘cākṣaram’ iti pā.</note>||80||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">amṛtavallī guḍūcī| somavalkaḥ viṭkhadiraḥ| kṣīrasarpiḥ kṣīrasamutthitasarpiḥ| ayaścūrṇasya caturtho bhāgaḥ, yata etadayaścūrṇaṃ caturthabhāgamata evāsmin prayoge jatūkarṇena “ayaścūrṇapādayuktam” iti kṛtam| amarāṇāmamṛtaṃ jarādiharaṃ, nāgānāṃ ca sudhā jarāmaraṇaharī, ityubhayopādānaṃ dṛṣṭānte| brahma mokṣaḥ| mokṣasādhanatvaṃ ceha rasāyanasya viśuddhasattvakartṛtayocyate|| 77-80||</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">tatra ślokaḥ- abhayāmalakīye'smin ṣaḍyogāḥ parikīrtitāḥ| rasāyanānāṃ siddhānāmāyuryairanuvartate||81||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">abhayetyādinā sandehanirāsārthamuktaprayogasaṅkhyāṃ darśayati| evamanyatrāpi saṅkhyāpraṇayanamante jñeyam|| 81||</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye'bhayāmalakīyo nāma rasāyanapādaḥ prathamaḥ||1||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ cikitsāsthāne rasāyanādhyāye'bhayāmalakīyo nāma rasāyanapādaḥ prathamaḥ|| 1||</ab>
          </div>
          <div type="pada" n="2" xml:id="ca.6.1.2">
            <head>prāṇakāmīyo rasāyanapādaḥ</head>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ prāṇakāmīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvapāde hyāmalakarasāyanānyuktāni, ihāpyāmalakarasāyanāni santīti prāṇakāmīyamanantaramucyate| prāṇakāmaśabdamadhikṛtya kṛtamiti prāṇakāmīyam||1-2||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">prāṇakāmāḥ śuśrūṣadhvamidamucyamānamamṛtamivāparamaditisutahitakaramacintyādbhutaprabhāvamāyuṣyamārogyakaraṃ vayasaḥ sthāpanaṃ nidrātandrāśramaklamālasyadaurbalyāpaharamanilakaphapittasāmyakaraṃ sthairyakaramabaddhamāṃsaharamantaragnisandhukṣaṇaṃ prabhāvarṇasvarottamakaraṃ rasāyanavidhānam| anena cyavanādayo maharṣayaḥ punaryuvatvamāpurnārīṇāṃ ceṣṭatamā babhūvuḥ, sthirasamasuvibhaktamāṃsāḥ, susaṃhatasthiraśarīrāḥ, suprasannabalavarṇendriyāḥ, sarvatrāpratihataparākramāḥ, kleśasahāśca| sarve śarīradoṣā bhavanti grāmyāhārādamlalavaṇakaṭukakṣāraśuṣkaśākamāṃsatilapalalapiṣṭānnabhojināṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘... māṣa...’ iti pā.</note> virūḍhanavaśūkaśamīdhānyaviruddhāsātmyarūkṣakṣārābhiṣyandibhojināṃ klinnagurupūtiparyuṣitabhojināṃ viṣamādhyaśanaprāyāṇāṃ divāsvapnastrīmadyanityānāṃ viṣamātimātravyāyāmasaṅkṣobhitaśarīrāṇāṃ bhayakrodhaśokalobhamohāyāsabahulānām; atonimittaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘ato nimittāddhi’ iti pā.</note> hi śithilībhavanti māṃsāni, vimucyante sandhayaḥ, vidahyate raktaṃ, viṣyandate cānalpaṃ medaḥ, na sandhīyate'sthiṣu majjā, śukraṃ na pravartate, kṣayamupaityojaḥ; sa evambhūto glāyati, sīdati, nidrātandrālasyasamanvito nirutsāhaḥ śvasiti, asamarthaśceṣṭānāṃ śārīramānasīnāṃ, naṣṭasmṛtibuddhicchāyo rogāṇāmadhiṣṭhānabhūto na sarvamāyuravāpnoti| tasmādetān doṣānavekṣamāṇaḥ sarvān yathoktānahitānapāsyāhāravihārān rasāyanāni prayoktumarhatītyuktvā bhagavān punarvasurātreya uvāca-||3||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">nidrāharatvaṃ rasāyanasya vaikārikanidrāharatvena, kiṃvā devavat sarvadā prabuddho nidrārahito bhavati| tandrālakṣaṇaṃ tantrāntare- “indriyārtheṣvasaṃvittirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ| nidrārtasyeva yasyaite <note place="foot" type="variant" n="3">‘yasyehā’ iti pā.</note> tasya tandrāṃ vinirdiśet” (su.śā.a.4) iti| abaddhamāṃsam anibiḍamāṃsam| uttamāni prabhādīni karotīti prabhāvarṇasvarottamakaram| evañjātīyaśca pūrvanipātāniyamo'pratibandhena carake'sti, sa mayūravyaṃsakādipāṭhāddraṣṭavyaḥ| anena hītyādinā purāvṛttakathanena rasāyanāni vakṣyamāṇāni pravṛttyarthaṃ stauti| rasāyanaprayoge varjanīyaṃ grāmyāhārādi dūṣaṇatvena nirdiśannāha- sarve ityādi| tilastu acūrṇitastilaḥ, palalaṃ tilacūrṇam| atonimittamiti grāmyāhārādikāraṇakam| śukraṃ na pravartata iti notpadyate śukramityarthaḥ|| 3||</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">āmalakānāṃ subhūmijānāṃ kālajānāmanupahatagandhavarṇarasānāmāpūrṇarasapramāṇavīryāṇāṃ svarasena punarnavākalkapādasamprayuktena sarpiṣaḥ sādhayedāḍhakam, ataḥ paraṃ vidārīsvarasena jīvantīkalkasamprayuktena, ataḥ paraṃ caturguṇena payasā balātibalākaṣāyeṇa śatāvarīkalkasaṃyuktena; anena krameṇaikaikaṃ śatapākaṃ sahasrapākaṃ vā śarkarākṣaudracaturbhāgasamprayuktaṃ sauvarṇe rājate mārtike vā śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe sthāpayet; tadyathoktena vidhinā yathāgni prātaḥ prātaḥ prayojayet, jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ śāliṣaṣṭikamaśnīyāt| asya prayogādvarṣaśataṃ vayo'jaraṃ tiṣṭhati, śrutamavatiṣṭhate, sarvāmayāḥ praśāmyanti, apratihatagatiḥ strīṣu, apatyavān bhavatīti||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bhavataścātra- bṛhaccharīraṃ girisārasāraṃ sthirendriyaṃ cātibalendriyaṃ ca| adhṛṣyamanyairatikāntarūpaṃ praśastipūjāsukhacittabhāk ca||5||</seg> <seg type="unit" n="6">balaṃ mahadvarṇaviśuddhiragryā svaro ghanaughastanitānukārī| bhavatyapatyaṃ vipulaṃ sthiraṃ ca samaśnato yogamimaṃ narasya||6||</seg> (ityāmalakaghṛtam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-6">ekaikaśaḥ śatapākamityarthaḥ| ekaikapākasādhanaṃ pṛthak kartavyaṃ; tena triśatadhā pāko bhavati| atra ca kalkopalepādinopakṣīṇamapi yadavaśiṣṭaṃ bhavati tadeva grāhyaṃ, vacanabalāt| sauvarṇādipātreṣu yathāpūrvaṃ varaguṇatvam, anyathā samānaguṇatve sarveṣāṃ mṛtpātrasya sulabhatvenātidurlabhataraṃ sauvarṇapātraṃ nopadeśamarhati| yathoktena vidhineti kuṭīprāveśikena| girisāraḥ loham||4-6||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">āmalakasahasraṃ pippalīsahasrasamprayuktaṃ palāśataruṇakṣārodakottaraṃ tiṣṭhet, tadanugatakṣārodakamanātapaśuṣkamanasthi cūrṇīkṛtaṃ caturguṇābhyāṃ madhusarpirbhyāṃ sannīya śarkarācūrṇacaturbhāgasamprayuktaṃ ghṛtabhājanasthaṃ ṣaṇmāsān sthāpayedantarbhūmeḥ| tasyottarakālamagnibalasamāṃ mātrāṃ khādet, paurvāhṇikaḥ prayogo nāparāhṇikaḥ, sātmyāpekṣaścāhāravidhiḥ| asya prayogādvarṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||7||</seg> (ityāmalakāvalehaḥ)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">palāśataruṇaḥ taruṇapalāśaḥ; anena bālavṛddhapalāśavarjanamucyate| kṣārodakottaramiti yathā kṣārodakaṃ bhāvyādupari <note place="foot" type="variant" n="4">‘āmalakādupari’ iti pā.</note> bhavati tathā kartavyamiti darśayati| caturbhāgaḥ pādaḥ| samānaṃ pūrveṇeti pūrvayogaphalaśrutyaitadapi yuktamityarthaḥ||7||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">āmalakacūrṇāḍhakamekaviṃśatirātramāmalakasvarasaparipītaṃ madhughṛtāḍhakābhyāṃ dvābhyāmekīkṛtamaṣṭabhāgapippalīkaṃ śarkarācūrṇacaturbhāgasamprayuktaṃ ghṛtabhājanasthaṃ prāvṛṣi bhasmarāśau nidadhyāt; tadvarṣānte sātmyapathyāśī prayojayet; asya prayogādvarṣaśatamajaramāyustiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||8||</seg> (ityāmalakacūrṇam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">varṣānte varṣākālānte||8||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">viḍaṅgataṇḍulacūrṇānāmāḍhakamāḍhakaṃ pippalītaṇḍulānāmadhyardhāḍhakaṃ sitopalāyāḥ sarpistailamadhvāḍhakaiḥ ṣaḍbhirekīkṛtaṃ ghṛtabhājanasthaṃ prāvṛṣi bhasmarāśāviti sarvaṃ samānaṃ pūrveṇa yāvadāśīḥ||9||</seg> (iti viḍaṅgāvalehaḥ)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">yāvadāśīriti āśīḥ phalaśrutiḥ; tena ‘tadvarṣānte’ ityādigranthoktavidhividhānaṃ darśayati||9||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">yathoktaguṇānāmāmalakānāṃ sahasramārdrapalāśadroṇyāṃ sapidhānāyāṃ bāṣpamanudvamantyāmāraṇyagomayāgnibhirupasvedayet, tāni susvinnaśītānyuddhṛtakulakānyāpothyāḍhakena pippalīcūrṇānāmāḍhakena ca viḍaṅgataṇḍulacūrṇānāmadhyardhena cāḍhakena śarkarāyā dvābhyāṃ dvābhyāmāḍhakābhyāṃ tailasya madhunaḥ sarpiṣaśca saṃyojya śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe sthāpayedekaviṃśatirātram, ata ūrdhvaṃ prayogaḥ; asya prayogādvarṣaśatamajaramāyustiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||10||</seg> (ityāmalakāvaleho'paraḥ)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">pūrveṇeti pūrvayogaphalaśrutiparyantaṃ pūrvayogenāsya samānamityarthaḥ||10||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">dhanvani kuśāstīrṇe snigdhakṛṣṇamadhuramṛttike suvarṇavarṇamṛttike vā vyapagataviṣaśvāpadapavanasalilāgnidoṣe karṣaṇavalmīkaśmaśānacaityoṣarāvasathavarjite deśe yathartusukhapavanasalilādityasevite jātānyanupahatānyanadhyārūḍhānyabālānyajīrṇānyadhigatavīryāṇi śīrṇapurāṇaparṇānyasañjātānyaparṇāni <note place="foot" type="variant" n="5">‘asañjātaphalāni’ iti pā.</note> tapasi tapasye vā māse śuciḥ prayataḥ kṛtadevārcanaḥ svasti vācayitvā dvijātīn cale <note place="foot" type="variant" n="6">gaṅgādharastu ‘bale muhūrte’ iti paṭhitvā ‘balavati sumuhūrte’ iti vyākhyānayati</note> sumuhūrte nāgabalāmūlānyuddharet, teṣāṃ suprakṣālitānāṃ tvakpiṇḍamāmramātramakṣamātraṃ vā ślakṣṇapiṣṭamāloḍya payasā prātaḥ prayojayet, cūrṇīkṛtāni vā pibet payasā, madhusarpirbhyāṃ vā saṃyojya bhakṣayet, jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘payasā sasarpiṣkaṃ’ iti pā.</note> śāliṣaṣṭikamaśnīyāt| saṃvatsaraprayogādasya varṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||11||</seg> (iti nāgabalārasāyanam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">dhanvanīti jāṅgaladeśe| karṣaṇaṃ halādinā| anadhyārūḍhānīti na mahatā pārśvasthena vṛkṣeṇākrāntāni| tapasi māghe| tapasye iti phālgune| cale sumuhūrta iti indre muhūrte| āmnamātramiti palaparimāṇam||11||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">balātibalācandanāgurudhavatiniśakhadiraśiṃśapāsanasvarasāḥ punarnavāntāścauṣadhayo daśa <note place="foot" type="variant" n="8">‘daśa yā vayaḥsthāpanā vyākhyātāstāsāṃ svarasā nāgabalāvat’ iti pā.</note> nāgabalayā vyākhyātāḥ| svarasānāmalābhe tvayaṃ svarasavidhiḥ- cūrṇānāmāḍhakamāḍhakamudakasyāhorātrasthitaṃ mṛditapūtaṃ svarasavat prayojyam||12||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">punarnavāntā daśa ṣaḍvirecanaśatāśritīye “amṛtā'bhayā dhātrī mu(yu)ktā śreyasī śvetā'tirasā maṇḍūkaparṇī sthirā punarnavā” (sū.a.4) iti sarvā vayaḥsthāpanoktāḥ| nāgabalayā vyākhyātā iti nāgabalāvatteṣāmapi prayogaḥ| balādīnāṃ svarasenaiva vidhānam| nāgabalāvadbhojanādikaṃ jñeyam| svarasālābhe'nukalpamāha- svarasānāmityādi|| 12||</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">bhallātakānyanupahatānyanāmayānyāpūrṇarasapramāṇavīryāṇi pakvajāmbavaprakāśāni śucau śukre vā māse saṅgṛhya yavapalle māṣapalle vā nidhāpayet, tāni caturmāsasthitāni sahasi sahasye vā māse prayoktumārabheta śītasnigdhamadhuropaskṛtaśarīraḥ| pūrvaṃ daśabhallātakānyāpothyāṣṭaguṇenāmbhasā sādhu sādhayet, teṣāṃ rasamaṣṭabhāgāvaśeṣaṃ pūtaṃ sapayaskaṃ pibet sarpiṣā'ntarmukhamabhyajya| tānyekaikabhallātakotkarṣāpakarṣeṇa daśabhallātakānyātriṃśataḥ prayojyāni, nātaḥ paramutkarṣaḥ| prayogavidhānena sahasrapara eva bhallātakaprayogaḥ| jīrṇe ca sasarpiṣā payasā śāliṣaṣṭikāśanamupacāraḥ, prayogānte ca dvistāvat payasaivopacāraḥ| tatprayogādvarṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||13||</seg> (iti bhallātakakṣīram)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">śuciḥ jyeṣṭhaḥ, śukrastu āṣāḍhaḥ, saha āgrahāyaṇaḥ, sahasyaḥ pauṣaḥ| etacca bhallātakaṃ māsacatuṣṭayasthitaṃ yavapallādau <note place="foot" type="variant" n="9">‘yavaparṇādau’ iti pā.</note> uddhṛtamātraṃ na prayojyaṃ, kintu yathokta eva kāle śītaguṇayukte| mukhadāhaparihārārthaṃ sarpiṣā'ntarmukhamabhyajyeti| nātaḥ paramiti triṃśataḥ pareṇa prayogo na bhallātakasya| sahasraparo bhallātakaprayoga iti upayuktabhallātakasampiṇḍanayā yadā sahasraṃ pūryate tadaivoparamaḥ kartavyaḥ, sahasrādarvāgapi ca prayogaparityāgaḥ prakṛtyādyapekṣayā bhavatyeva| sahasrasaṅkhyāpūraṇaṃ cehaikena vardhanahrāsakrameṇa na bhavati, tena punarāvṛttyā ca triṃśatparyantaṃ prayogaḥ kartavyaḥ, yathā hi bhallātakaprayogābhyāsena sahasrasaṅkhyāpūraṇaṃ bhavati tathā kṛtvā parityāgaḥ kartavyaḥ| anye tvatra suśrute arśaścikitsitoktaśataparyantaṃ bhallātakaprayogeṇa samaṃ virodhaṃ paśyantaḥ suśrutaprayogasyāpyanyathā vyākhyānena triṃśatkamātraṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘triṃśadguḍakamātraṃ’ iti pā.</note> prayogamicchanti; tacca vyākhyānaṃ nātisaṅgatam| kiñca sahasradvayasya tatropayogo vihitaḥ, atra sahasraparyantaḥ prayogaḥ; tena vyādhiviṣayo'nya eva sa prayogaḥ, ayaṃ tu rasāyanaviṣayaḥ||13||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">bhallātakānāṃ jarjarīkṛtānāṃ piṣṭasvedanaṃ pūrayitvā bhūmāvākaṇṭhaṃ nikhātasya snehabhāvitasya dṛḍhasyopari kumbhasyāropyoḍupenāpidhāya kṛṣṇamṛttikāvaliptaṃ gomayāgnibhirupasvedayet; teṣāṃ yaḥ svarasaḥ kumbhaṃ prapadyeta, tamaṣṭabhāgamadhusamprayuktaṃ dviguṇaghṛtamadyāt; tatprayogādvarṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||14||</seg> (iti bhallātakakṣaudram)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">piṣṭasvedanaṃ tat, yatrasthaṃ piṣṭakamupasvedyate; tadupari yat pidhānapātraṃ tacceha sacchidraṃ grāhyam, anyathoparisthabhallātakatāpāccyutaḥ sneho nādho yāti||14||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">bhallātakatailapātraṃ sapayaskaṃ madhukena kalkenākṣamātreṇa śatapākaṃ kuryāditi samānaṃ pūrveṇa||15||</seg> (iti bhallātakatailam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">bhallātakatailamiti anantaroktavidhānena gṛhīto bhallātakasnehaḥ||15||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">bhallātakasarpiḥ <note place="foot" type="variant" n="11">yogīndranāthasenastu ‘evaṃ guḍabhallātakaṃ, bhallātakayūṣo, bhallātakasarpiḥ, bhallātakapalalaṃ’ ityādipāṭhaṃ paṭhati</note>, bhallātakakṣīraṃ, bhallātakakṣaudraṃ, guḍabhallātakaṃ, bhallātakayūṣaḥ, bhallātakatailaṃ, bhallātakapalalaṃ, bhallātakasaktavaḥ, bhallātakalavaṇaṃ, bhallātakatarpaṇam, iti bhallātakavidhānamuktaṃ bhavati||16||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">bhallātakasarpirityādayo daśaprayogāḥ| atra ca yathāyogyatayā bhallātakena sarpirādīnāṃ saṃskāraḥ saṃyogaśca jñeyaḥ| yaduktaṃ jatūkarṇe- “bhallātakasaṃyuktasaṃskṛtāni ca ghṛtakṣīrakṣaudraguḍayūṣatailapalalasaktulavaṇatarpaṇāni” iti| evaṃ ca sarpiḥkṣīrayūṣatailānāṃ saṃskāro yathānyāyaṃ bhallātakena, kṣaudrapalalasaktutarpaṇānāṃ bhallātakena yogaḥ, guḍalavaṇayostu saṃskāraḥ saṃyogo vā| lavaṇe saṃskārapakṣe hi lavaṇasamaṃ bhallātakamantardhūmadagdhaṃ grāhyam| anye tu sarpirādīnāṃ sarveṣāmeva bhallātakena saṃskāraṃ vyākhyānayanti| iha saktuprayogo'dravottaratvādiviśeṣakarmaṇā bhedanīyaḥ||16||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">bhavanti cātra- bhallātakāni tīkṣṇāni pākīnyagnisamāni ca| bhavantyamṛtakalpāni prayuktāni yathāvidhi||17||</seg> <seg type="unit" n="18">ete daśavidhāstveṣāṃ prayogāḥ parikīrtitāḥ| rogaprakṛtisātmyajñastān prayogān prakalpayet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kaphajo na sa rogo'sti na vibandho'sti kaścana| yaṃ na bhallātakaṃ hanyācchīghraṃ medhāgnivardhanam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">(iti bhallātakavidhiḥ)| prāṇakāmāḥ purā jīrṇāścyavanādyā maharṣayaḥ| rasāyanaiḥ śivairetairbabhūvuramitāyuṣaḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">brāhmaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘jñānaṃ’ iti pā.</note> tapo brahmacaryamadhyātmadhyānameva ca| dīrghāyuṣo yathākāmaṃ sambhṛtya tridivaṃ gatāḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">tasmādāyuḥprakarṣārthaṃ prāṇakāmaiḥ sukhārthibhiḥ| rasāyanavidhiḥ sevyo vidhivatsusamāhitaiḥ||22||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17-22">agnisamānīti dāhasphoṭakartṛtayā| sambhṛtyeti niṣpādya||17-22||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tatra ślokaḥ- rasāyanānāṃ saṃyogāḥ siddhā bhūtahitaiṣiṇā| nirdiṣṭāḥ prāṇakāmīye saptatriṃśanmaharṣiṇā <note place="foot" type="variant" n="13">‘sapta caivaṃ daśarṣiṇā’ iti pā.</note>||23||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">pādānusaṅgrahe saptatriṃśatprayogā uktāḥ; tatra balādibhiraṣṭābhiḥ punarnavāntaiśca daśabhiraṣṭādaśaprayogāḥ, apare tu vyāhṛtā vyaktā eva||23||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye prāṇakāmīyo nāma rasāyanapādo dvitīyaḥ||2||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="2">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ cikitsitasthāne rasāyanādhyāye prāṇakāmīyo nāma rasāyanapādo dvitīyaḥ||2||</seg></ab>
          </div>
          <div type="pada" n="3" xml:id="ca.6.1.3">
            <head>karapracitīyo rasāyanapādaḥ</head>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ karapracitīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">āmalakarasāyanatvasāmyādanantaraṃ karapracitīya ucyate||1-2||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">karapracitānāṃ yathoktaguṇānāmāmalakānāmuddhṛtāsthnāṃ śuṣkacūrṇitānāṃ punarmāghe phālgune vā māse triḥsaptakṛtvaḥ svarasaparipītānāṃ punaḥ śuṣkacūrṇīkṛtānāmāḍhakamekaṃ grāhayet, atha jīvanīyānāṃ bṛṃhaṇīyānāṃ stanyajananānāṃ śukrajananānāṃ vayaḥsthāpanānāṃ ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktānāmauṣadhagaṇānāṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘ṣaḍvirecanaśatīyoktānāṃ’ iti pā.</note> candanāgurudhavatiniśakhadiraśiṃśapāsanasārāṇāṃ cāṇuśaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘khaṇḍaśaḥ kṛttānāṃ’ iti pā.</note> kṛttānāmabhayābibhītakapippalīvacācavyacitrakaviḍaṅgānāṃ ca samastānāmāḍhakamekaṃ daśaguṇenāmbhasā sādhayet, tasminnāḍhakāvaśeṣe rase supūte tānyāmalakacūrṇāni dattvā gomayāgnibhirvaṃśavidalaśaratejanāgnibhirvā sādhayedyāvadapanayādrasasya, tamanupadagdhamupahṛtyāyasīṣu pātrīṣvāstīrya śoṣayet, suśuṣkaṃ tat kṛṣṇājinasyopari dṛṣadi ślakṣṇapiṣṭamayaḥsthālyāṃ nidhāpayet samyak, taccūrṇamayaścūrṇāṣṭabhāgasamprayuktaṃ madhusarpirbhyāmagnibalamabhisamīkṣya prayojayediti||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bhavanti cātra- etadrasāyanaṃ pūrvaṃ vasiṣṭhaḥ kaśyapo'ṅgirāḥ| jamadagnirbharadvājo bhṛguranye ca tadvidhāḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">prayujya prayatā muktāḥ śramavyādhijarābhayāt| yāvadaicchaṃstapastepustatprabhāvānmahābalāḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">idaṃ rasāyanaṃ cakre brahmā vārṣasahasrikam| jarāvyādhipraśamanaṃ buddhīndriyabalapradam||6||</seg> (ityāmalakāyasaṃ brāhmarasāyanam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-6">karapracitānāmitipadaṃ svayampatitagrahaṇaṃ niṣedhayati| māghe phālgune vetigrahaṇavacanāttathaiva gṛhītānāmadhikāra ityāgamādunnīyate| svarasa ihāmalakasyaiva bhavati, adhikārāt| śākaḥ bṛhatpatrastaruḥ| kṛttānāmiti cchinnānām| iha gomayāgnyādyupakaraṇaniyamenaiva śaktyutkarṣo bhavatīti ṛṣivacanādunnīyate| yaduktaṃ- “ṛṣayastveva jānanti yogasaṃyogajaṃ phalam” iti| evamanyatrāpi itikartavyatāniyamo vyākhyeyaḥ| kṛṣṇājinasyeti kṛṣṇasārājinasya||3-6||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tapasā brahmacaryeṇa dhyānena praśamena ca| rasāyanavidhānena kālayuktena cāyuṣā||7||</seg> <seg type="unit" n="8">sthitā maharṣayaḥ pūrvaṃ, nahi kiñcidrasāyanam| grāmyānāmanyakāryāṇāṃ sidhyatyaprayatātmanām||8||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7-8">samprati rasāyanasya tapobrahmacaryadhyānādiyuktasyaiva mahāphalatvaṃ bhavatīti darśayannāha- tapasetyādi| kālayuktena cāyuṣeti aniyatakālayuktena cāyuṣetyarthaḥ, niyatakālāyuṣaṃ prati tu na rasāyanaṃ phalavadityuktameva| sthitā iti dīrghakālajīvinaḥ| viparyayeṇa tapaḥprabhṛtivirahe rasāyanasyāphalatāmāha- na hītyādi||7-8||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">saṃvatsaraṃ payovṛttirgavāṃ madhye vaset sadā| sāvitrīṃ manasā dhyāyan brahmacārī yatendriyaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">saṃvatsarānte pauṣīṃ vā māghīṃ vā phālgunīṃ tithim| tryahopavāsī śuklasya praviśyāmalakīvanam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">bṛhatphalāḍhyamāruhya drumaṃ śākhāgataṃ phalam| gṛhītvā pāṇinā tiṣṭhejjapan brahmāmṛtāgamāt||11||</seg> <seg type="unit" n="12">tadā hyavaśyamamṛtaṃ vasatyāmalake kṣaṇam| śarkarāmadhukalpāni snehavanti mṛdūni ca||12||</seg> <seg type="unit" n="13">bhavantyamṛtasaṃyogāttāni yāvanti bhakṣayet| jīvedvarṣasahasrāṇi tāvantyāgatayauvanaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">sauhityameṣāṃ gatvā tu bhavatyamarasannibhaḥ| svayaṃ cāsyopatiṣṭhante śrīrvedā vāk ca rūpiṇī||14||</seg> (iti kevalāmalakarasāyanam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-14">brahmacāritvenendriyaniyame labdhe'pi yatendriyapadasambandha indriyaniyamātiśayopadarśanārthaḥ| pauṣādiṣu saṃvatsarāntatvaṃ niyamadinādārabhya varṣapūraṇena jñeyam| phālgunīmityasyānte prāpyeti śeṣaḥ| “na drumamārohet” (sū.a.8) ityasyeha āruhya drumamiti vacanenāpavādaḥ| japan brahmeti oṅkāraṃ japan| amṛtāgamāditi amṛtāgamaparyantam| sauhityameṣāmiti karaṇe ṣaṣṭhī| vāgrūpiṇīti tadadhiṣṭhātrī devatā||9-14||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">triphalāyā rase mūtre gavāṃ kṣāre ca lavaṇe| krameṇa ceṅgudīkṣāre kiṃśukakṣāra eva ca||15||</seg> <seg type="unit" n="16">tīkṣṇāyasasya patrāṇi vahnivarṇāni sādhayet <note place="foot" type="variant" n="3">‘vāpayet’ iti pā.</note>| caturaṅguladīrghāṇi tilotsedhatanūni <note place="foot" type="variant" n="4">‘tilotsedhasamāni’ iti pā.</note> ca||16||</seg> <seg type="unit" n="17">jñātvā tānyañjanābhāni sūkṣmacūrṇāni kārayet| tāni cūrṇāni madhunā rasenāmalakasya ca||17||</seg> <seg type="unit" n="18">yuktāni lehavat kumbhe sthitāni ghṛtabhāvite| saṃvatsaraṃ nidheyāni yavapalle tathaiva ca||18||</seg> <seg type="unit" n="19">dadyādāloḍanaṃ māse sarvatrāloḍayan budhaḥ| saṃvatsarātyaye tasya prayogo madhusarpiṣā||19||</seg> <seg type="unit" n="20">prātaḥ prātarbalāpekṣī sātmyaṃ jīrṇe ca bhojanam| eṣa eva ca lauhānāṃ prayogaḥ samprakīrtitaḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">nābhighātairna cātaṅkairjarayā na ca mṛtyunā| sa dhṛṣyaḥ syādgajaprāṇaḥ sadā cātibalendriyaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">dhīmān yaśasvī vāksiddhaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘vāgmī ca’ iti pā.</note> śrutadhārī mahādhanaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘mahābalaḥ’ iti pā.</note>| bhavet samāṃ prayuñjāno naro lauharasāyanam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">anenaiva vidhānena hemnaśca rajatasya ca| āyuḥprakarṣakṛtsiddhaḥ prayogaḥ sarvaroganut||23||</seg> (iti lauhādirasāyanam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-23">kṣāra iti parisrāvitakṣārodake| kṣāre lāvaṇa iti jyotiṣmatyāḥ kṣāre| sādhayediti nirvāpayet| lauhānāmityanenaiva lohāntarniviṣṭayoḥ suvarṇarajatayorgrahaṇe siddhe punastayorvacanaṃ tayorviśeṣeṇādaropadarśanārtham| rasāyanaprabhāvādeva mahādhanatvamiti jñeyam||15-23||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">aindrī matsyākhyako brāhmī vacā brahmasuvarcalā| pippalyo lavaṇaṃ hema śaṅkhapuṣpī viṣaṃ ghṛtam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">eṣāṃ triyavakān bhāgān hemasarpirviṣairvinā| dvau yavau tatra hemnastu tilaṃ dadyādviṣasya ca||25||</seg> <seg type="unit" n="26">sarpiṣaśca palaṃ dadyāttadaikadhyaṃ prayojayet| ghṛtaprabhūtaṃ sakṣaudraṃ jīrṇe cānnaṃ praśasyate||26||</seg> <seg type="unit" n="27">jarāvyādhipraśamanaṃ smṛtimedhākaraṃ param| āyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ dhanyaṃ svaravarṇaprasādanam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">paramojaskaraṃ caitat siddhamaindraṃ rasāyanam| nainat prasahate kṛtyā nālakṣmīrna viṣaṃ na ruk||28||</seg> <seg type="unit" n="29">śvitraṃ sakuṣṭhaṃ jaṭharāṇi gulmāḥ plīhā purāṇo viṣamajvaraśca| medhāsmṛtijñānaharāśca rogāḥ śāmyantyanenātibalāśca vātāḥ||29||</seg> (ityaindraṃ rasāyanam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-29">matsyākhyako ‘macchu’ iti <note place="foot" type="variant" n="7">‘matsyākṣako ‘machechī’ iti loke’ iti pā.</note> loke khyātaḥ; anye tu aindrībhedaṃ matsyākhyakamāhuḥ| triyavakāniti triyavapramāṇān <note place="foot" type="variant" n="8">‘triyavapramāṇatulyān’ iti pā.</note>| ghṛtaprabhūtamityannaviśeṣaṇam| kṛtyā abhicāraḥ||24-29||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaḥ prayojyaḥ kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam| raso guḍūcyāstu samūlapuṣpyāḥ kalkaḥ prayojyaḥ khalu śaṅkhapuṣpyāḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">āyuḥpradānyāmayanāśanāni balāgnivarṇasvaravardhanāni| medhyāni caitāni rasāyanāni medhyā viśeṣeṇa ca śaṅkhapuṣpī||31||</seg> (iti medhyarasāyanāni)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30-31">maṇḍūkaparṇyā ityādayaścatvāro yogāḥ||30-31||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">pañcāṣṭau sapta daśa vā pippalīrmadhusarpiṣā| rasāyanaguṇānveṣī samāmekāṃ prayojayet||32||</seg> <seg type="unit" n="33">tisrastisrastu pūrvāhṇe bhuktvā'gre bhojanasya ca| pippalyaḥ kiṃśukakṣārabhāvitā ghṛtabharjitāḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">prayojyā madhusammiśrā rasāyanaguṇaiṣiṇā| jetuṃ kāsaṃ kṣayaṃ śoṣaṃ śvāsaṃ hikkāṃ galāmayān||34||</seg> <seg type="unit" n="35">arśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ pāṇḍutāṃ viṣamajvaram| vaisvaryaṃ pīnasaṃ śophaṃ gulmaṃ vātabalāsakam||35||</seg> (iti pippalīrasāyanam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32-35">pañcetyādau saṅkhyāvyatikrameṇānuktasaṅkhyānāmapi pippalīnāmupayogaṃ sūcayati| yadyapi “trīṇi dravyāṇi nātyupayuñjīta pippalīṃ kṣāraṃ lavaṇam” (vi.a.1) ityuktaṃ, tathā'pīha dravyāntarasaṃyuktānāṃ pippalīnāmabhyāso na viruddhaḥ; kiṃvā, uktapippalīrasāyanavyatirekeṇotsargāpavādanyāyāt sa niṣedho jñeyaḥ| kiṃśukaḥ palāśaḥ||32-35||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">kramavṛddhyā daśāhāni daśapaippalikaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘daśapippalīkaṃ’ iti pā.</note> dinam| vardhayet payasā sārdhaṃ tathaivāpanayet punaḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">jīrṇe jīrṇe ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā| pippalīnāṃ sahasrasya prayogo'yaṃ rasāyanam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">piṣṭāstā balibhiḥ sevyāḥ, śṛtā madhyabalairnaraiḥ| cūrṇīkṛtā <note place="foot" type="variant" n="10">‘śītīkṛtāḥ’ iti pā.</note> hrasvabalairyojyā doṣāmayān prati||38||</seg> <seg type="unit" n="39">daśapaippalikaḥ śreṣṭho madhyamaḥ ṣaṭ <note place="foot" type="variant" n="11">‘ṣaṭ ṣaṭpaipalikaḥ yogaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ| ‘ṣaṭ prakīrtitā yatra sa ṣaṭprakīrtitaḥ’ iti gaṅgādharaḥ</note> prakīrtitaḥ| prayogo yastriparyantaḥ sa kanīyān sa cābalaiḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">bṛhaṇaṃ svaryamāyuṣyaṃ plīhodaravināśanam| vayasaḥ sthāpanaṃ medhyaṃ pippalīnāṃ rasāyanam||40||</seg> (iti pippalīvardhamānaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘vardhamānapippalīrasāyanam’ iti pā.</note> rasāyanam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36-40">pippalīvardhamānamāha- kramavṛddhyetyādi| daśapippalyo yatra vardhante taddinaṃ daśapaippalikaṃ, tena pratyahaṃ daśapippalyo vardhanīyā ityarthaḥ; tataśconaviṃśatidinairvṛddhihānikrameṇaikenaiva sahasraṃ pūrṇaṃ bhavati| ‘cūrṇīkṛtā’ ityatra ‘śītīkṛtā’ iti vā pāṭhaḥ| pippalīvardhamānakramabhuktamutkṛṣṭaṃ darśayannaparamapi vardhamānakramadvayaṃ madhyamatvāvaratvābhyāmāha- daśetyādi| ṣaṭ prakīrtita iti ṣaḍvṛddhyā pūrvācāryairuktaḥ| triparyanta ityasyānte pippalītrayāvasthānāt pippalītrikeṇaiva vṛddhirbhavati, tato daśapippalīke daśaivānte bhavanti||36-40||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">jaraṇānte'bhayāmekāṃ prāgbhuktād dve bibhītake| bhuktvā tu madhusarpirbhyāṃ catvāryāmalakāni ca||41||</seg> <seg type="unit" n="42">prayojayan samāmekāṃ triphalāyā rasāyanam| jīvedvarṣaśataṃ pūrṇamajaro'vyādhireva ca||42||</seg> <seg type="unit" n="43">(iti triphalārasāyanam)| traiphalenāyasīṃ pātrīṃ kalkenālepayennavām| tamahorātrikaṃ lepaṃ pibet kṣaudrodakāplutam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">prabhūtasnehamaśanaṃ jīrṇe tatra praśasyate| ajaro'ruk samābhyāsājjīveccaiva samāḥ śatam||44||</seg> <seg type="unit" n="45">(iti triphalārasāyanamaparam)| madhukena tugākṣīryā pippalyā kṣaudrasarpiṣā| triphalā sitayā cāpi yuktā siddhaṃ rasāyanam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">(iti triphalārasāyanamaparam)| sarvalauhaiḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘sarvairlohaiḥ pañcabhirlohaiḥ trapusīsatāmrarūpyakṛṣṇalohaiḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> suvarṇena vacayā madhusarpiṣā| viḍaṅgapippalībhyāṃ ca triphalā lavaṇena ca||46||</seg> <seg type="unit" n="47">saṃvatsaraprayogeṇa medhāsmṛtibalapradā| bhavatyāyuḥpradā dhanyā jarāroganibarhaṇī||47||</seg> (iti triphalārasāyanamaparam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41-47">jaraṇānta ityādau madhusarpirbhyāmiti abhayāṃ bibhītake āmalakānītyanena ca yujyate| madhukenetyādirekaḥ prayogaḥ| sarvalauhairityādyaparaḥ| lauhairityukte suvarṇe prāpte suvarṇenetipadaṃ lohatvenābhiprasiddhasyāgrahaṇanirāsārtham||41-47||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">anamlaṃ ca kaṣāyaṃ ca kaṭu pāke śilājatu| nātyuṣṇaśītaṃ dhātubhyaścaturbhyastasya sambhavaḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">hemnaśca rajatāttāmrādvarāt <note place="foot" type="variant" n="14">‘varaṃ’ iti pā.</note> kṛṣṇāyasādapi| rasāyanaṃ tadvidhibhistadvṛṣyaṃ tacca roganut||49||</seg> <seg type="unit" n="50">vātapittakaphaghnaiśca niryūhaistat subhāvitam| vīryotkarṣaṃ paraṃ yāti sarvairekaikaśo'pi vā||50||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="48-50">śilājaturasāyanaṃ darśayituṃ śilājatuno'bhyarhitasya guṇāneva tāvadāha- anamlamityādi| varāditi śreṣṭhāt| suśrute yadyapi trapusīsabhavaṃ prakṣipya ṣaḍvidhaśilājatu sāmānyena roge rasāyanādhikāre coktaṃ, tathā'pīha rasāyanādhikāre tadadhikṛtacaturvidhamevoktam||48-50||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">prakṣiptoddhṛtamapyenat <note place="foot" type="variant" n="15">‘śilājatu koṣṇe vātaharādikvāthe prakṣipya athainaṃ raudre śoṣayet| pītatatkvāthamuddhṛtaṃ punarapi tad rase kvāthe prakṣipet| anena vidhinā saptāhaṃ (saptavārān) tasya bhāvanā’ iti gaṅgādharaḥ</note> punastat prakṣipedrase| koṣṇe saptāhametena vidhinā tasya bhāvanā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">pūrvoktena vidhānena lohaiścūrṇīkṛtaiḥ saha| tat pītaṃ payasā dadyāddīrghamāyuḥ sukhānvitam||52||</seg> <seg type="unit" n="53">jarāvyādhipraśamanaṃ dehadārḍhyakaraṃ param| medhāsmṛtikaraṃ dhanyaṃ kṣīrāśī tat prayojayet||53||</seg> <seg type="unit" n="54">prayogaḥ saptasaptāhāstrayaścaikaśca saptakaḥ| nirdiṣṭastrividhastasya paro madhyo'varastathā||54||</seg> palamardhapalaṃ karṣo mātrā tasya tridhā matā|55|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51-54">śilājatubhāvanāvidhimāha- prakṣiptetyādi| prakṣiptānantaramuddhṛtaṃ prakṣiptoddhṛtam| lauhaiḥ saheti bhāgāniyame lohasamānabhāgatā śilājatunaḥ| prayogaḥ saptasaptāhā iti saptasaptāhavyāpakaprayoga ityarthaḥ; evaṃ trayaścaikaśca saptaka ityatrāpi boddhavyam||51-54||</seg>-</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">jāterviśeṣaṃ savidhiṃ tasya vakṣyāmyataḥ param||55||</seg> <seg type="unit" n="56">hemādyāḥ sūryasantaptāḥ sravanti giridhātavaḥ| jatvābhaṃ mṛdu mṛtsnācchaṃ yanmalaṃ tacchilājatu||56||</seg> <seg type="unit" n="57">madhuraśca satiktaśca japāpuṣpanibhaśca yaḥ| kaṭurvipāke śītaśca sa suvarṇasya nisravaḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">rūpyasya kaṭukaḥ śvetaḥ śītaḥ svādu vipacyate| tāmrasya barhikaṇṭhābhastiktoṣṇaḥ pacyate kaṭu||58||</seg> <seg type="unit" n="59">yastu guggulukābhāsastiktako lavaṇānvitaḥ| kaṭurvipāke śītaśca sarvaśreṣṭhaḥ sa cāyasaḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">gomūtragandhayaḥ sarve sarvakarmasu yaugikāḥ| rasāyanaprayogeṣu paścimastu viśiṣyate||60||</seg> <seg type="unit" n="61">yathākramaṃ vātapitte śleṣmapitte kaphe triṣu| viśeṣataḥ praśasyante malā hemādidhātujāḥ||61||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="55-61">savidhimiti vidhānasahitam| śilājatuvidhānaṃ ca yathākramaṃ ‘vātapitte’ <note place="foot" type="variant" n="16">‘śleṣmapitte’ iti pā.</note> ityādigranthena vaktavyam| hemādiśabdeneha hemādisambhavasthānabhūtaśilocyate, yato na sākṣāt suvarṇādibhya eva śilājatu sravati| mṛtsnaṃ masṛṇam, acchaṃ svaccham| yastu rūpyabhave kaṭurase viruddhaḥ svāduḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘guruḥ’ iti pā.</note> pāka uktaḥ sa utsargāpavādanyāyena jñeyaḥ| vīryaṃ tu tāmrabhavasyoṣṇasya tathā trayāṇāṃ ca śītatvayuktānāmatyuṣṇaśītavīryatāyā avakāśo nāsti, ataḥ sāmānyaguṇakathane nātyuṣṇaśītamitipadena uṣṇasya śītasya ca vīryasya prakarṣo niṣidhyate; tenānuṣṇāśītatvaṃ vidhīyate; tataśca śilājatuni vīryaṃ śītamuṣṇaṃ vā'bhihitamapi na balavadbhavatīti labhyate||55-61||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">śilājatuprayogeṣu vidāhīni gurūṇi ca| varjayet sarvakālaṃ tu kulatthān <note place="foot" type="variant" n="18">‘kunakhān’ iti pā.</note> parivarjayet||62||</seg> <seg type="unit" n="63">te hyatyantaviruddhatvādaśmano bhedanāḥ param| loke dṛṣṭāstatasteṣāṃ prayogaḥ pratiṣidhyate||63||</seg> <seg type="unit" n="64">payāṃsi takrāṇi <note place="foot" type="variant" n="19">‘śuktāni’ iti pā.</note> rasāḥ sayūṣāstoyaṃ samūtrā vividhāḥ kaṣāyāḥ| āloḍanārthaṃ girijasya śastāste te prayojyāḥ prasamīkṣya kāryam||64||</seg> <seg type="unit" n="65">na so'sti rogo bhuvi sādhyarūpaḥ śilāhvayaṃ yaṃ na jayet prasahya| tat kālayogairvidhibhiḥ prayuktaṃ svasthasya corjāṃ vipulāṃ dadāti||65||</seg> <seg type="unit" n="66">(iti śilājaturasāyanam)| tatra ślokaḥ- karapracitike pāde daśa ṣaṭ ca maharṣiṇā| rasāyanānāṃ siddhānāṃ saṃyogāḥ samudāhṛtāḥ||66||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="62-66">śilājatuprayogeṣviti bahuvacanamāloḍanādibhedena prayogabhedaṃ buddhisthīkṛtya jñeyam| śilājatuprayoge guruniṣedhe'pi viśeṣavacanāt kṣīrādiprayogaḥ| sarvakālamiti yāvadrasāyanāhitā guṇāḥ santi| kecittu yāvajjīvaṃ kulatthavarjanamāhuḥ; yaduktaṃ suśrute- “tadbhāvitaḥ kapotāṃśca kulatthāṃśca vivarjayet” (su.ci.a.13) iti| śilājatuprayogaṃ stauti- na so'stītyādi||62-66||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye karapracitīyo nāma rasāyanapādastṛtīyaḥ||3||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ cikitsāsthāne rasāyanādhyāye karapracitīyo nāma rasāyanapādastṛtīyaḥ|| 3||</ab>
          </div>
          <div type="pada" n="4" xml:id="ca.6.1.4">
            <head>āyurvedasamutthānīyo rasāyanapādaḥ</head>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta āyurvedasamutthānīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">āyurvedasamutthānīyo nāma rasāyanapādaḥ pāriśeṣyāducyate| āyurvedasamutthānamasminnastīti matvarthīyacchapratyayeṇāyurvedasamutthānīyaḥ||1-2||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ṛṣayaḥ khalu kadācicchālīnā yāyāvarāśca <note place="foot" type="variant" n="1">‘śālāpraveśamarhantīti śālīnāḥ| gṛhaṃ nirmāya ekatra kṛtāvasthānāḥ| yāyāvarāḥ punaḥ punargamanaśīlāḥ| arthādisampattyā sampannā eva sāmpannikāḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> grāmyauṣadhyāhārāḥ santaḥ sāmpannikā mandaceṣṭā nātikalyāśca prāyeṇa babhūvuḥ| te sarvāsāmitikartavyatānāmasamarthāḥ santo grāmyavāsakṛtamātmadoṣaṃ matvā pūrvanivāsamapagatagrāmyadoṣaṃ śivaṃ puṇyamudāraṃ medhyamagamyamasukṛtibhirgaṅgāprabhavamamaragandharvakinnarānucaritamanekaratnanicayamacintyādbhutaprabhāvaṃ brahmarṣiśiddhacāraṇānucaritaṃ divyatīrthauṣadhiprabhavamatiśaraṇyaṃ himavantamamarādhipatiguptaṃ jagmurbhṛgvaṅgiro'trivasiṣṭhakaśyapāgastyapulastyavāmadevāsitagautamaprabhṛtayo maharṣayaḥ||3||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">ṛṣīṇāṃ śālīnatvaṃ yāyāvaratvaṃ ca karmaviśeṣaparigrahāt| sampannamanu upayujyanta iti sāmpannikāḥ| nātikalyā iti nātinīrogāḥ| itikartavyatā vyāpāraḥ| indraparyāyakathanaṃ stutyarthaṃ; stutiśceyamindrasyāyuryedaprakāśakatvāt||3||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tānindraḥ sahasradṛgamaragururabravīt- svāgataṃ brahmavidāṃ jñānatapodhanānāṃ brahmarṣīṇām| asti nanu vo glāniraprabhāvatvaṃ vaisvaryaṃ vaivarṇyaṃ ca grāmyavāsakṛtamasukhamasukhānubandhaṃ ca; grāmyo hi vāso mūlamaśastānāṃ, tat kṛtaḥ puṇyakṛdbhiranugrahaḥ prajānāṃ, svaśarīramavekṣituṃ kālaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘svaśarīramarakṣibhiḥ, kālaścāyaṃ’ iti pā.</note> kālaścāyamāyurvedopadeśasya brahmarṣīṇām; ātmanaḥ prajānāṃ cānugrahārthamāyurvedamaśvinau mahyaṃ prāyacchatāṃ, prajāpatiraśvibhyāṃ, prajāpataye brahmā, prajānāmalpamāyurjarāvyādhibahulamasukhamasukhānubandhamalpatvādalpatapodamaniyamadānādhyayanasañcayaṃ matvā puṇyatamamāyuḥprakarṣakaraṃ jarāvyādhipraśamanamūrjaskaramamṛtaṃ śivaṃ śaraṇyamudāraṃ bhavanto mattaḥ śrotumarhatāthopadhārayituṃ prakāśayituṃ ca prajānugrahārthamārṣaṃ brahma ca prati maitrīṃ kāruṇyamātmanaścānuttamaṃ puṇyamudāraṃ brāhmamakṣayaṃ karmeti||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tacchrutvā vibudhapativacanamṛṣayaḥ sarva evāmaravaramṛgbhistuṣṭuvuḥ, prahṛṣṭāśca tadvacanamabhinananduśceti||5||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-5">asukhānubandhamiti rogarūpamasukhamanubadhnātītyasukhānubandham <note place="foot" type="variant" n="3">‘rogarūpamanarthamanubadhnātītyasukhānubandham’ iti pā.</note>| mūlamiti kāraṇam| kṛtaḥ prajānāmanugraha iti grāme sthitvā āyurvedoktārogyasādhanadharmādiprakāśanena prajānugrahaḥ kṛta evetyarthaḥ| ayaṃ śabda ubhābhyāṃ kālaśabdābhyāṃ yojanīyaḥ| prajāpataye brahmeti cchedaḥ| prajānāmalpādikamāyurmattveti yojanā| alpatvāt ‘āyuṣa’ iti śeṣaḥ| alpastapaḥprabhṛtīnāṃ sañcayo'smin alpe āyuṣi tat tathā| pratiśabdo maitryādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| athaśabdaścādhikāre| tena, maitrīkāruṇyādīnyadhikṛtya yaṃ brahmā prajāpataye'dāt, tamanuśrotumarhateti yojanā| yadyapi ca ṛṣayo bharadvājadvārā indrādadhigatāyurvedāḥ, tathā'pi grāmyavāsakṛtamanoglānyā na tathā sphuṭārtho vartata iti śaṅkayā punarindrastānupadiśati||4-5||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">athendrastadāyurvedāmṛtamṛṣibhyaḥ saṅkramyovāca- etat sarvamanuṣṭheyam, ayaṃ ca śivaḥ kālo rasāyanānāṃ, divyāścauṣadhayo himavatprabhavāḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘himavataḥ prabhāvāt’ iti pā.</note> prāptavīryāḥ; tadyathā- aindrī, brāhmī, payasyā, kṣīrapuṣpī, śrāvaṇī, mahāśrāvaṇī, śatāvarī, vidārī, jīvantī, punarnavā, nāgabalā, sthirā, vacā, chatrā, aticchatrā, medā, mahāmedā, jīvanīyāścānyāḥ payasā prayuktāḥ ṣaṇmāsāt paramāyurvayaśca taruṇamanāmayatvaṃ svaravarṇasampadamupacayaṃ medhāṃ smṛtimuttamabalamiṣṭāṃścāparān bhāvānāvahanti siddhāḥ||6||</seg> (itīndroktaṃ rasāyanam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">mahāśrāvaṇī alambuṣā| aticchatrā madhurikā||6||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">brahmasuvarcalā nāmauṣadhiryā hiraṇyakṣīrā puṣkarasadṛśapatrā, ādityaparṇī nāmauṣadhiryā ‘sūryakāntā’ iti vijñāyate suvarṇakṣīrā sūryamaṇḍalākārapuṣpā ca, nārīnāmauṣadhiḥ ‘aśvabalā’ iti vijñāyate yā balvajasadṛśapatrā <note place="foot" type="variant" n="5">‘punarajasadṛśapatrā’ iti pā.</note>, kāṣṭhagodhā nāmauṣadhirgodhākārā, sarpānāmauṣadhiḥ sarpākārā, somo nāmauṣadhirājaḥ pañcadaśaparvā <note place="foot" type="variant" n="6">‘pañcadaśaparṇaḥ’ iti pā.</note> sa soma iva hīyate vardhate ca, padmā nāmauṣadhiḥ padmākārā padmaraktā padmagandhā ca, ajā nāmauṣadhiḥ ‘ajaśṛṅgī’ iti vijñāyate, nīlā nāmauṣadhistu nīlakṣīrā nīlapuṣpā latāpratānabahuleti; āsāmoṣadhīnāṃ yāṃ yāmevopalabheta tasyāstasyāḥ svarasasya sauhityaṃ gatvā snehabhāvitāyāmārdrapalāśadroṇyāṃ sapidhānāyāṃ digvāsāḥ śayīta, tatra pralīyate, ṣaṇmāsena punaḥ sambhavati, tasyājaṃ payaḥ pratyavasthāpanaṃ; ṣaṇmāsena devatānukārī bhavati vayovarṇasvarākṛtibalaprabhābhiḥ, svayaṃ cāsya sarvavācogatāni prādurbhavanti, divyaṃ cāsya cakṣuḥ śrotraṃ ca bhavati, gatiryojanasahasraṃ daśavarṣasahasrāṇyāyuranupadravaṃ ceti||7||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">brahmasuvarcalāprabhṛtayo yathoktalakṣaṇā divyauṣadhayo nātiprasiddhāḥ| ādityaparṇī sūryāvartameva deśaviśeṣajātaṃ kecidvarṇayanti| aśvabaleti jñāyata iti ṛṣibhirevānena nāmnā jñāyate, na laukikaiḥ, lokāprasiddhatvāt| soma iva vardhate hīyata iti yathā somavṛddhikṣayau, tathā tatkālameva tasya vṛddhikṣayau bhavataḥ| pralīyata iti druto bhavati, anye tu mūrcchatīti varṇayanti| pratyavasthāpanamiti āhārasevāyāṃ yojyamityarthaḥ| sarvavācogatāni sarvavākyaviśeṣāḥ||7||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">bhavanti cātra- divyānāmoṣadhīnāṃ yaḥ prabhāvaḥ sa bhavadvidhaiḥ| śakyaḥ soḍhumaśakyastu syāt soḍhumakṛtātmabhiḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">oṣadhīnāṃ prabhāveṇa tiṣṭhatāṃ sve ca karmaṇi| bhavatāṃ nikhilaṃ śreyaḥ sarvamevopapatsyate||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vānaprasthairgṛhasthaiśca prayatairniyatātmabhiḥ| śakyā oṣadhayo hyetāḥ sevituṃ viṣayābhijāḥ||10||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-10">etāddivyaṃ rasāyanamṛṣibhistadvidhairvā sevyamiti darśayannāha- divyānāmityādi| viṣayābhijā iti svocitapuṇyadeśe jātā ityarthaḥ, apuṇye tu deśe divyauṣadhijanmaiva na bhavati, bhavantyo'pi nirvīryā bhavantīti bhāvaḥ||8-10||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yāstu <note place="foot" type="variant" n="7">‘tāstu’ iti pā.</note> kṣetraguṇaisteṣāṃ madhyamena ca karmaṇā| mṛduvīryatarāstāsāṃ vidhirjñeyaḥ sa eva tu||11||</seg> <seg type="unit" n="12">paryeṣṭuṃ tāḥ prayoktuṃ vā ye'samarthāḥ sukhārthinaḥ| rasāyanavidhisteṣāmayamanyaḥ praśasyate||12||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-12">samprati brahmasuvarcalādīnāṃ yathā mṛduvīryatvaṃ bhavati, tadāha- yāstvityādi| kṣetraguṇairiti himālayādipraśastadeśavyatiriktakṣetradharmaiḥ| teṣāmiti ṛṣivyatiriktānāṃ vānaprasthādīnām| madhyamena ca karmaṇeti asamyakprayogeṇa; kiṃvā, anatimahatā'dṛṣṭena||11-12||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">balyānāṃ jīvanīyānāṃ bṛṃhaṇīyāśca yā daśa| vayasaḥ sthāpanānāṃ ca khadirasyāsanasya ca||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kharjūrāṇāṃ madhūkānāṃ mustānāmutpalasya ca| mṛdvīkānāṃ viḍaṅgānāṃ vacāyāścitrakasya ca||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śatāvaryāḥ payasyāyāḥ pippalyā joṅgakasya ca| ṛdhdyā nāgabalāyāśca dvāradāyā dhavasya ca||15||</seg> <seg type="unit" n="16">triphalākaṇṭakāryośca vidāryāścandanasya ca| ikṣūṇāṃ śaramūlānāṃ śrīparṇyāstiniśasya ca||16||</seg> <seg type="unit" n="17">rasāḥ pṛthak pṛthaggrāhyāḥ palāśakṣāra eva ca| eṣāṃ palonmitān bhāgān payo gavyaṃ caturguṇam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">dve pātre tilatailasya dve ca gavyasya sarpiṣaḥ| tat sādhyaṃ sarvamekatra susiddhaṃ snehamuddharet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tatrāmalakacūrṇānāmāḍhakaṃ śatabhāvitam| svarasenaiva dātavyaṃ kṣaudrasyābhinavasya ca||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śarkarācūrṇapātraṃ ca prasthamekaṃ pradāpayet| tugākṣīryāḥ sapippalyāḥ sthāpyaṃ sammūrcchitaṃ ca tat||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sucaukṣe mārtike kumbhe māsārdhaṃ ghṛtabhāvite| mātrāmagnisamāṃ tasya tata ūrdhvaṃ prayojayet||21||</seg> <seg type="unit" n="22">hematāmrapravālānāmayasaḥ sphaṭikasya ca| muktāvaidūryaśaṅkhānāṃ cūrṇānāṃ rajatasya ca||22||</seg> <seg type="unit" n="23">prakṣipya ṣoḍaśīṃ mātrāṃ vihāyāyāsamaithunam| jīrṇe jīrṇe ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā||23||</seg> <seg type="unit" n="24">sarvarogapraśamanaṃ vṛṣyamāyuṣyamuttamam| sattvasmṛtiśarīrāgnibuddhīndriyabalapradam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">paramūrjaskaraṃ caiva varṇasvarakaraṃ tathā| viṣālakṣmīpraśamanaṃ sarvavācogatapradam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">siddhārthatāṃ cābhinavaṃ vayaśca prajāpriyatvaṃ ca yaśaśca loke| prayojyamicchadbhiridaṃ yathāvadrasāyanaṃ brāhmamudāravīryam||26||</seg> (itīndroktarasāyanamaparam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-26">balyānāmityādau joṅgakam aguru| dvāradā śākataruḥ, kapikacchurvā| śrīparṇī gāmbhārī| palāśakṣāraḥ palāśakṣārodakam| sucaukṣe iti suviśuddhe| agnisamāmiti agnyanurūpām| ṣoḍaśīṃ mātrāmiti āmalakādicūrṇayuktaghṛtāpekṣayā ṣoḍaśabhāgo hemādicūrṇādgrāhyaḥ||13-26||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">samarthānāmarogāṇāṃ dhīmatāṃ niyatātmanām| kuṭīpraveśaḥ kṣaṇināṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘kṣamiṇāṃ iti pā.</note> paricchadavatāṃ hitaḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">ato'nyathā tu ye teṣāṃ sauryamārutiko vidhiḥ| tayoḥ śreṣṭhataraḥ pūrvo vidhiḥ sa tu suduṣkaraḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">rasāyanavidhibhraṃśājjāyeran vyādhayo yadi| yathāsvamauṣadhaṃ teṣāṃ kāryaṃ muktvā rasāyanam||29||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-29">kuṭīprāveśikarasāyanaviṣayān vātātapikarasāyanaviṣayāṃśca puruṣānāha- samarthānāmityādi| kṣaṇināmiti kṛtakṣaṇānām| sūryamārutasevayā'pi kriyata iti sauryamārutikaḥ||27-29||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">satyavādinamakrodhaṃ nivṛttaṃ madyamaithunāt| ahiṃsakamanāyāsaṃ praśāntaṃ priyavādinam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">japaśaucaparaṃ dhīraṃ dānanityaṃ tapasvinam| devagobrāhmaṇācāryaguruvṛddhārcane ratam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">ānṛśaṃsyaparaṃ nityaṃ nityaṃ karuṇavedinam <note place="foot" type="variant" n="9">‘kāruṇyavedinam’ iti pā.</note>| samajāgaraṇasvapnaṃ nityaṃ kṣīraghṛtāśinam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">deśakālapramāṇajñaṃ yuktijñamanahaṅkṛtam| śastācāramasaṅkīrṇamadhyātmapravaṇendriyam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">upāsitāraṃ vṛddhānāmāstikānāṃ jitātmanām| dharmaśāstraparaṃ vidyānnaraṃ nityarasāyanam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">guṇairetaiḥ samuditaiḥ prayuṅkte yo rasāyanam| rasāyanaguṇān sarvān yathoktān sa samaśnute||35||</seg> (ityācārarasāyanam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30-35">sāmānyena rasāyanaviṣayapuruṣaguṇānāha- satyavādinamityādi| karuṇayā sattvāni paśyatīti karuṇavedī| asaṅkīrṇaḥ asaṅkīrṇabhojī <note place="foot" type="variant" n="10">‘asaṅkīrṇaḥ kulajaḥ’ iti pā.</note>| nityaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘nityaṃ yogena’ iti pā.</note> rasāyanaprayogo yasya sa nityarasāyanaḥ||30-35||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">yathāsthūlamanirvāhya doṣāñchārīramānasān| rasāyanaguṇairjanturyujyate na kadācana||36||</seg> <seg type="unit" n="37">yogā hyāyuḥprakarṣārthā jarāroganibarhaṇāḥ| manaḥśarīraśuddhānāṃ sidhyanti prayatātmanām||37||</seg> <seg type="unit" n="38">tadetanna bhavedvācyaṃ sarvameva hatātmasu| arujebhyo'dvijātibhyaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘arajobhyaḥ’ iti, ‘ajarebhyaḥ’ iti ca pā.</note> śuśrūṣā yeṣu nāsti ca||38||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36-38">manaḥśuddhyaiva prayatātmatāyāṃ labdhāyāṃ punastadabhidhānamitaramānasaguṇeṣu prayatātmatāyā abhyarhitatopadarśanārtham| arujebhyo'dvijātibhyo yeṣu ca puruṣeṣu śuśrūṣā nāsti teṣu caitanna vācyamiti yojanā||36-38||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">ye rasāyanasaṃyogā vṛṣyayogāśca ye matāḥ| yaccauṣadhaṃ vikārāṇāṃ sarvaṃ tadvaidyasaṃśrayam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">prāṇācāryaṃ budhastasmāddhīmantaṃ vedapāragam| aśvināviva devendraḥ pūjayedatiśaktitaḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">aśvinau devabhiṣajau yajñavāhāviti smṛtau| yajñasya hi śiraśchinnaṃ punastābhyāṃ samāhitam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">praśīrṇā daśanāḥ pūṣṇo netre naṣṭe bhagasya ca| vajriṇaśca bhujastambhastābhyāmeva cikitsitaḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">cikitsitaśca śītāṃśurgṛhīto rājayakṣmaṇā| somābhipatitaścandraḥ kṛtastābhyāṃ punaḥ sukhī||43||</seg> <seg type="unit" n="44">bhārgavaścyavanaḥ kāmī vṛddhaḥ san vikṛtiṃ gataḥ| vītavarṇasvaropetaḥ kṛtastābhyāṃ punaryuvā||44||</seg> <seg type="unit" n="45">etaiścānyaiśca bahubhiḥ karmabhirbhiṣaguttamau| babhūvaturbhṛśaṃ pūjyāvindrādīnāṃ mahātmanām||45||</seg> <seg type="unit" n="46">grahāḥ stotrāṇi mantrāṇi tathā <note place="foot" type="variant" n="13">‘tathā'nyāni havīṃṣi ca’ iti pā.</note> nānāhavīṃṣi ca| dhūmrāśca <note place="foot" type="variant" n="14">‘dhūmāśca’ iti pā.</note> paśavastābhyāṃ prakalpyante dvijātibhiḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">prātaśca savane somaṃ śakro'śvibhyāṃ sahāśnute| sautrāmaṇyāṃ ca bhagavānaśvibhyāṃ saha modate||47||</seg> <seg type="unit" n="48">indrāgnī cāśvinau caiva stūyante prāyaśo dvijaiḥ| stūyante vedavākyeṣu na tathā'nyā hi devatāḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">ajarairamaraistāvadvibudhaiḥ sādhipairdhruvaiḥ| pūjyete prayatairevamaśvinau bhiṣajāviti||49||</seg> <seg type="unit" n="50">mṛtyuvyādhijarāvaśyairduḥkhaprāyaiḥ sukhārthibhiḥ| kiṃ punarbhiṣajo martyaiḥ pūjyāḥ syurnātiśaktitaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">śīlavānmatimān yukto dvijātiḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘trijātiḥ’ iti pā.</note> śāstrapāragaḥ| prāṇibhirguruvat pūjyaḥ prāṇācāryaḥ sa hi smṛtaḥ||51||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-51">samprati rasāyanādisiddhirvaidyādhīnā, tena vaidyastutimārabhate- ya ityādi| prāṇācāryamityatra ‘prāṇivaryaṃ’ iti vā pāṭhaḥ; tatra prāṇināṃ varyaḥ śreṣṭhaḥ prāṇivaryaḥ| yajñaṃ vahata iti yajñavāhau| etadyajñavāhatvameva darśayati- dakṣasya hītyādi| pūṣṇaḥ sūryasya, bhago'pi sūryabhedaḥ| somābhipatita iti somābhipatanayogena pīḍita ityarthaḥ; ‘somātipacita’ iti vā pāṭhaḥ, tatrāpyatipacanena somapānātiyogaṃ darśayati| grahāḥ somapānapātrāṇi| stotrāṇi stavāḥ stāvakavā(ṛ)caḥ; śastrāṇīti kecit, saṃśasyate'neneti kṛtvā sāmaṛgvyatiriktaṃ stotramāhuḥ; śastrāṇi astrāṇyeva, vaṣaṭyuktāni śastrāṇi ca yajñe kalpyanta eva| dhūmrāśca paśava iti dhūmravarṇapaśavaḥ; evaṃvarṇāśca paśavaḥ śreṣṭhā bhavanti| savana iti yajñasthāne| sautrāmaṇī yajñaviśeṣaḥ| atiśaktita iti nijaśakterapyatirekeṇa||39-51||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">vidyāsamāptau bhiṣajo <note place="foot" type="variant" n="16">‘bhiṣajastṛtīyā’ iti pā.</note> dvitīyā jātirucyate| aśnute vaidyaśabdaṃ hi na vaidyaḥ pūrvajanmanā||52||</seg> <seg type="unit" n="53">vidyāsamāptau brāhmaṃ vā sattvamārṣamathāpi vā| dhruvamāviśati jñānāttasmādvaidyo <note place="foot" type="variant" n="17">‘vaidyastrijaḥ’ iti pā.| ‘prathamā jātiḥ mātṛgarbhato janma, dvitīyā jātirupanayanāt, tṛtīyā tu vaidyavidyāsamāptau| ataḥ śāstrapārago vaidyaḥ vidyāsamāptilakṣaṇatṛtīyajanmanā trija ucyate’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> dvijaḥ smṛtaḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">nābhidhyāyenna cākrośedahitaṃ na samācaret| prāṇācāryaṃ budhaḥ kaścidicchannāyuranitvaram||54||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52-54">vaidyaśabdadvijaśabdayoḥ pravṛttinimittamāha- vidyetyādi| tena vidyāyogād vaidyatvaṃ tathā vidyāsamāptilakṣaṇajanmanā dvijatvaṃ bhavatītyuktaṃ bhavati| brāhmaṃ vā ārṣaṃ vā iti vikalpo vaidyaviśeṣābhiprāyādbhavati <note place="foot" type="variant" n="18">‘vaidyābhiprāyaviśeṣādbhavati’ iti pā.</note>; tayoryo naiṣṭhikacikitsārthastasya brāhmam, itarasya tu lokānugrāhiṇa ārṣamiti vyavasthā||52-54||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">cikitsitastu saṃśrutya <note place="foot" type="variant" n="19">‘yo mānavo vaidyena cikitsito rogamuktaḥ san vaidyaṃ saṃśrutya pratiśrutya pratijñāya asaṃśrutya vā nopākaroti dhanādikaṃ na dadāti iha loke paratrāpi ca tasya niṣkṛtiḥ nistāro nāsti’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> yo vā'saṃśrutya mānavaḥ| nopākaroti vaidyāya nāsti tasyeha niṣkṛtiḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">bhiṣagapyāturān sarvān svasutāniva yatnavān| ābādhebhyo hi saṃrakṣedicchan dharmamanuttamam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">dharmārthaṃ cārthakāmārthamāyurvedo <note place="foot" type="variant" n="20">‘nārthakāmārthaṃ’ iti pā.</note> maharṣibhiḥ| prakāśito dharmaparairicchadbhiḥ sthānamakṣaram||57||</seg> <seg type="unit" n="58">nārthārthaṃ nāpi kāmārthamatha bhūtadayāṃ prati| vartate yaścikitsāyāṃ sa sarvamativartate||58||</seg> <seg type="unit" n="59">kurvate ye tu vṛttyarthaṃ cikitsāpaṇyavikrayam| te hitvā kāñcanaṃ rāśiṃ pāṃśurāśimupāsate||59||</seg> <seg type="unit" n="60">dāruṇaiḥ kṛṣyamāṇānāṃ gadairvaivasvatakṣayam| chittvā vaivasvatān pāśān jīvitaṃ yaḥ prayacchati||60||</seg> <seg type="unit" n="61">dharmārthadātā sadṛśastasya nehopalabhyate| na hi jīvitadānāddhi dānamanyadviśiṣyate||61||</seg> <seg type="unit" n="62">paro bhūtadayā dharma iti matvā cikitsayā| vartate yaḥ sa siddhārthaḥ sukhamatyantamaśnute||62||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="55-62">saṃśrutyeti pratijñāya| cikitsaiva paṇyaṃ vikretavyamiti cikitsāpaṇyam| te hitvetyādau dharmārthaṃ kriyamāṇacikitsā mahāphalatvena kāñcanarāśitulyā, itarā tvasārakalpā pāṃśurāśitulyā| vaivasvatakṣayamiti yamagṛham||55-62||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">tatra ślokau- āyurvedasamutthānaṃ divyauṣadhividhiṃ śubham| amṛtālpāntaraguṇaṃ siddhaṃ ratnarasāyanam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">siddhebhyo brahmacāribhyo yaduvācāmareśvaraḥ| āyurvedasamutthāne tat sarvaṃ samprakāśitam||64||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="63-64">saṅgrahe ratnarasāyanamiti hemādiratnasaṃyuktaṃ rasāyanam| āyurvedasamutthāne prakāśitatayā divyauṣadhividhyādi yaduvāca brahmacāribhyo'mareśvaraḥ, tat samprakāśitamiti yojanā||63-64||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne rasāyanādhyāye āyurvedasamutthānīyo nāma rasāyanapādaścaturthaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="1">samāptaścāyaṃ rasāyanādhyāyaḥ||1||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ rasāyanādhyāye āyurvedasamutthānīyo nāma rasāyanapādaścaturthaḥ||4||</seg></ab>
          </div>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ca.6.2">
          <head>vājīkaraṇā'dhyāyaḥ</head>
          <div type="pada" n="1" xml:id="ca.6.2.1">
            <head>saṃyogaśaramūlīyo vājīkaraṇapādaḥ</head>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ saṃyogaśaramūlīyaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">svasthojaskaratvasāmānyāt rasāyanamanu vājīkaraṇaṃ vācyaṃ, tatrāpi vājīkaraṇe pravṛttyupadarśakaprakaraṇayuktatvādādau saṃyogaśaramūlīya ucyate| saṃyogaḥ śaramūlānāmasminnastīti saṃyogaśaramūlīyaḥ||1-2||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vājīkaraṇamanvicchet puruṣo nityamātmavān| tadāyattau hi dharmārthau prītiśca yaśa eva ca||3||</seg> putrasyāyatanaṃ hyetadguṇāścaite sutāśrayāḥ|4|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">avājī vājīvātyarthaṃ maithune śaktaḥ kriyate yena tadvājīkaraṇam| uktaṃ hi- “vājīvātibalo yena yātyapratihataḥ striyam” ityādi| anvicchediti rasāyanānmahāphalāt tadapekṣayā'lpaphalaṃ vājīkaraṇaṃ paścādicchet| puruṣa iti padena taruṇapuruṣagrāhiṇā bālavṛddhau niṣiddhavyavāyau nirākaroti| uktaṃ hi- “atibālo hyasampūrṇasarvadhātuḥ striyo vrajan| upatapyeta sahasā taḍāgamiva kājalam|| śuṣkaṃ rūkṣaṃ yathā kāṣṭhaṃ jantujagdhaṃ vijarjaram| spṛṣṭamāśu viśīryeta tathā vṛddhaḥ striyo vrajan” iti| nityamityanena na rasāyanavat sakṛtprayogo vṛṣyasya, kintvāhāravat sarvadopayoga iti darśayati| ātmavānityanena durātmano vṛṣyakaraṇaṃ niṣedhati, sa hi vṛṣyopayogādupacitadhātuḥ sannagamyāgamanamapi kuryāt| dharmādayo vṛṣayāyattā eva yathā bhavanti tadāha- putrasyetyādi| āyatanaṃ kāraṇam| ete guṇā iti dharmādayaḥ; vṛṣyaprayogajanitaḥ putro dharmādīn pituḥ sampādayatītyarthaḥ| vājīkaraṇasevayā ceha yuktyaiva ṛtukāle ca maithunaṃ prādhānyenābhipretaṃ, tena tisraiṣaṇīye traya upastambhāḥ (sū.a.11) ityādigranthena brahmacaryaṃ yaduktaṃ, tad ṛtukāle yathāvidhikṛtamaithunāpratiṣedhakamiti na virodhaḥ||3||</seg>-</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vājīkaraṇamagryaṃ ca kṣetraṃ strī yā praharṣiṇī||4||</seg> <seg type="unit" n="5">iṣṭā hyokaikaśo'pyarthā paraṃ prītikarā smṛtāḥ| kiṃ punaḥ strīśarīre ye saṅghātena pratiṣṭhitāḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">(saṅghāto hīndriyārthānāṃ strīṣu nānyatra vidyate)| stryāśrayo hīndriyārtho yaḥ sa prītijanano'dhikam| strīṣu prītirviśeṣeṇa strīṣvapatyaṃ pratiṣṭhitam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">dharmārthau strīṣu lakṣmīśca strīṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ| surūpā yauvanasthā yā lakṣaṇairyā vibhūṣitā||7||</seg> yā vaśyā śikṣitā yā ca sā strī vṛṣyatamā matā|8|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-7">sarvavājīkaraṇebhyaḥ pradhānarūpaṃ vājīkaraṇamāha- vājītyādi| kṣetramiva kṣetraṃ, tatra śukrarūpabījaprarohaṇāt| arthā iti śabdādayaḥ, te ca strīgatādhararasa-kalaviṅkaruta-rūpādayaḥ prasiddhā eva| dharmārthau strīṣviti sahaiva patnyā dharmaścarya ityādyupadeśāddharmaḥ, tathā'nuraktā gṛhiṇī artharakṣaṇādi karotītyartha ityarthaḥ| striyā lakṣmyāḥ saṃyoge dhanasampadbhavatīti strīṣu lakṣmīḥ pratiṣṭhitetyarthaḥ| vaśyā āyattā| śikṣiteti kāmaśāstroktagītavāditralāsyādicatuḥṣaṣṭikalāśikṣitā||4-7||</seg>-</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">nānābhaktyā tu lokasya daivayogācca yoṣitām||8||</seg> <seg type="unit" n="9">taṃ taṃ prāpya vivardhante naraṃ rūpādayo guṇāḥ| vayorūpavacohāvairyā yasya paramāṅganā||9||</seg> <seg type="unit" n="10">praviśatyāśu hṛdayaṃ daivādvā karmaṇo'pi vā| hṛdayotsavarūpā yā yā samānamanaḥśayā||10||</seg> <seg type="unit" n="11">samānasattvā yā vaśyā yā yasya prīyate priyaiḥ| yā pāśabhūtā sarveṣāmindriyāṇāṃ parairguṇaiḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">yayā viyukto nistrīkamaratirmanyate jagat| yasyā ṛte śarīraṃ nā dhatte śūnyamivendriyaiḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">śokodvegāratibhayairyāṃ dṛṣṭvā nābhibhūyate| yāti yāṃ prāpya visrambhaṃ dṛṣṭvā hṛṣyatyatīva yām||13||</seg> <seg type="unit" n="14">apūrvāmiva yāṃ yāti nityaṃ harṣātivegataḥ| gatvā gatvā'pi bahuśo yāṃ tṛptiṃ naiva gacchati||14||</seg> <seg type="unit" n="15">sā strī vṛṣyatamā tasya nānābhāvā hi mānavāḥ| atulyagotrāṃ vṛṣyāṃ ca prahṛṣṭāṃ nirupadravām||15||</seg> śuddhasnātāṃ vrajennārīmapatyārthī nirāmayaḥ|16|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-15">rūpādivyatirekeṇāpi kācit kasyacit karmavaśādvṛṣyā strī bhavatīti darśayannāha- nānetyādi| daivayogāditi prāktanakarmavaśāt| vivardhanta iti vṛṣyatvaṃ sampādayanti| hāvo naraṃ prati strīṇāṃ śṛṅgāraceṣṭāviśeṣaḥ| uktaṃ ca bharatena- “prakāśarūpakaṃ sattvaṃ sattvotplavāḥ samudgatāḥ| tebhyo hāvādiniṣpattirityāhuḥ paramarṣayaḥ” iti| daivāditi prāktanakarmaṇaḥ| karmaṇa iti aihikādvaśīkaraṇādikarmaṇaḥ| manaḥśayaḥ kāmaḥ| pāśabhūteti mana-indriyabandhahetutvāt| ‘nānābhāvā hi mānavāḥ’ ityanena rūpādiguṇayogena (na) sarvapuruṣān prati strīṇāṃ priyatvamiti darśayati||8-15||</seg>-</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">acchāyaścaikaśākhaśca niṣphalaśca yathā drumaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">aniṣṭagandhaścaikaśca nirapatyastathā naraḥ| citradīpaḥ saraḥ śuṣkamadhāturdhātusannibhaḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">niṣprajastṛṇapūlīti mantavyaḥ puruṣākṛtiḥ| apratiṣṭhaśca nagnaśca śūnyaścaikendriyaśca nā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">mantavyo niṣkriyaścaiva yasyāpatyaṃ na vidyate| bahumūrtirbahumukho bahuvyūho bahukriyaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">bahucakṣurbahujñāno bahvātmā ca bahuprajaḥ| maṅgalye'yaṃ praśasyo'yaṃ dhanyo'yaṃ vīryavānayam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">bahuśākho'yamiti ca stūyate nā bahuprajaḥ| prītirbalaṃ sukhaṃ vṛttirvistāro vipulaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘vibhavaḥ’ iti pā.</note> kulam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">yaśo lokāḥ sukhodarkāstuṣṭiścāpatyasaṃśritāḥ| tasmādapatyamanvicchan guṇāṃścāpatyasaṃśritān||22||</seg> <seg type="unit" n="23">vājīkaraṇanityaḥ syādicchan kāmasukhāni ca| upabhogasukhān siddhān vīryāpatyavivardhanān||23||</seg> vājīkaraṇasaṃyogān pravakṣyāmyata uttaram|24|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-23">samprati vṛṣyaprayogasādhyasya putrasyopādeyatāṃ darśayannāha- acchāya ityādi| ekaśākha iti ekasvarūpa ityarthaḥ| citralikhito dīpaścitradīpaḥ| adhāturdhātusannibha iti asuvarṇādirūpaḥ suvarṇādivadābhāsate yo jātuṣakaṅkaṇādiḥ| pūlī napuṃsakadharmitvāt| tṛṇapūlī puruṣākṛtiriti bhāṣayā puruṣārthakriyāvirahitvaṃ darśayati| kāmasukhāni cetyanena putrotpādāriktaṃ nātiślāghyaṃ phalaṃ darśayati| kāmasukhāni hi aihikānyeva paraṃ na putravadubhayalokopakārakāṇi| upabhoge maithune sukhaṃ kurvantītyupabhogasukhāḥ; kiṃvā, upabhoktuṃ sukhā upabhogasukhāḥ| vīryaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘bījaṃ’ iti pā.</note> śukram||16-23||</seg>-</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">śaramūlekṣumūlāni kāṇḍekṣuḥ sekṣuvālikā||24||</seg> <seg type="unit" n="25">śatāvarī payasyā ca vidārī kaṇṭakārikā| jīvantī jīvako medā vīrā carṣabhako balā||25||</seg> <seg type="unit" n="26">ṛddhirgokṣurakaṃ rāsnā sātmaguptā punarnavā| eṣāṃ tripalikān bhāgān <note place="foot" type="variant" n="3">‘pṛthak tripalikān kṛtvā’ iti pā.</note> māṣāṇāmāḍhakaṃ navam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vipācayejjaladroṇe caturbhāgaṃ ca śeṣayet| tatra peṣyāṇi madhukaṃ drākṣā phalgūni pippalī||27||</seg> <seg type="unit" n="28">ātmaguptā madhukāni kharjūrāṇi śatāvarī| vidāryāmalakekṣūṇāṃ rasasya ca pṛthak pṛthak||28||</seg> <seg type="unit" n="29">sarpiṣaścāḍhakaṃ dadyāt kṣīradroṇaṃ ca tadbhiṣak| sādhayedghṛtaśeṣaṃ ca supūtaṃ yojayet punaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">śarkarāyāstugākṣīryāścūrṇaiḥ prasthonmitaiḥ pṛthak| palaiścaturbhirmāgadhyāḥ palena maricasya ca||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tvagelākeśarāṇāṃ ca cūrṇairardhapalonmitaiḥ| madhunaḥ kuḍavābhyāṃ ca dvābhyāṃ tatkārayedbhiṣak||31||</seg> <seg type="unit" n="32">palikā gulikāstyānāstā <note place="foot" type="variant" n="4">‘kṛtvā’ iti pā.</note> yathāgni prayojayet| eṣa vṛṣyaḥ paraṃ yogo bṛṃhaṇo balavardhanaḥ||32||</seg> anenāśva ivodīrṇo balī liṅgaṃ samarpayet|33| (iti bṛṃhaṇīguṭikā)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-32">kāṇḍekṣuḥ bṛhadikṣuḥ| ikṣuvālikā khaggālikā| payasyā kṣīravidārī| vīrā kṣīrakākolī| phalguḥ kāṣṭhodumbarikā| śatāvarītyantena kalkacchedaḥ| vaṃśarocanā tugākṣīrī, anye vaṃśarocanānukāri pārthivadravyaṃ tāladhīti <note place="foot" type="variant" n="5">‘tāladhīkṣī’ iti pā.</note> vadanti| styānā iti ghanāḥ||24-32||</seg>-</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">māṣāṇāmātmaguptāyā bījānāmāḍhakaṃ navam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">jīvakarṣabhakau vīrāṃ medāmṛddhiṃ śatāvarīm| madhukaṃ cāśvagandhāṃ ca sādhyet kuḍavonmitām||34||</seg> <seg type="unit" n="35">rase tasmin ghṛtaprasthaṃ gavyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ| vidārīṇāṃ rasaprasthaṃ prasthamikṣurasasya ca||35||</seg> <seg type="unit" n="36">dattvā mṛdvagninā sādhyaṃ siddhaṃ sarpirnidhāpayet| śarkarāyāstugākṣīryāḥ kṣaudrasya ca pṛthak pṛthak||36||</seg> <seg type="unit" n="37">bhāgāṃścatuṣpalāṃstatra pippalyāścāvapet palam| palaṃ pūrvamato līḍhvā tato'nnamupayojayet||37||</seg> ya icchedakṣayaṃ śukraṃ śephasaścottamaṃ balam|38| (iti vājīkaraṇaṃ ghṛtam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33-37">dvitīyaprayoge rase iti kvāthe||33-37||</seg>-</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">śarkarā māṣavidalāstugākṣīrī payo ghṛtam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">godhūmacūrṇaṣaṣṭhāni sarpiṣyutkārikāṃ pacet| tāṃ nātipakvāṃ mṛditāṃ kaukkuṭe madhure rase||39||</seg> <seg type="unit" n="40">sugandhe prakṣipeduṣṇe yathā sāndrībhavedrasaḥ| eṣa piṇḍaraso vṛṣyaḥ pauṣṭiko balavardhanaḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">anenāśva ivodīrṇo balī <note place="foot" type="variant" n="6">‘ivodīrṇabalaḥ’ iti pā.</note> liṅgaṃ samarpayet| śikhitittirihaṃsānāmevaṃ piṇḍaraso mataḥ| balavarṇasvarakaraḥ pumāṃstena vṛṣāyate||41||</seg> (iti vājīkaraṇapiṇḍarasāḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘vājīkarī lapsikā’ iti pā.</note> )|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38-41">utkārikā mūṣikotkarākārā (?)| śikhitittirihaṃsānāṃ piṇḍarasairvyastasamastāścatvāraḥ piṇḍarasāḥ||38-41||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">ghṛtaṃ māṣān sabastāṇḍān sādhayenmāhiṣe rase| bharjayettaṃ rasaṃ pūtaṃ phalāmlaṃ navasarpiṣi||42||</seg> <seg type="unit" n="43">īṣatsalavaṇaṃ yuktaṃ dhānyajīrakanāgaraiḥ| eṣa vṛṣyaśca balyaśca bṛṃhaṇaśca rasottamaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">(iti vṛṣyamāhiṣarasaḥ)| caṭakāṃstittirirase tittirīn kaukkuṭe rase| kukkuṭān bārhiṇarase hāṃse bārhiṇameva ca||44||</seg> <seg type="unit" n="45">navasarpiṣi santaptān phalāmlān kārayedrasān| madhurān vā yathāsātmyaṃ gandhāḍhyān balavardhanān||45||</seg> <seg type="unit" n="46">(ityanye vṛṣyarasāḥ)| tṛptiṃ caṭakamāṃsānāṃ gatvā yo'nupibet payaḥ| na tasya liṅgaśaithilyaṃ syānna śukrakṣayo niśi||46||</seg> <seg type="unit" n="47">(iti vṛṣyamāṃsam)| māṣayūṣeṇa yo bhuktvā ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam| payaḥ pibati rātriṃ sa kṛtsnāṃ jāgarti vegavān||47||</seg> <seg type="unit" n="48">(iti vṛṣyamāṣayogaḥ)| na nā svapiti rātriṣu nityastabdhena <note place="foot" type="variant" n="8">‘nistabdhena ca’ iti pā.</note> śephasā| tṛptaḥ kukkuṭamāṃsānā bhṛṣṭānāṃ nakraretasi||48||</seg> <seg type="unit" n="49">(iti vṛṣyaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘vṛṣyaśukrarasaḥ’ iti pā.</note> kukkuṭamāṃsaprayogaḥ)| niḥsrāvya matsyāṇḍarasaṃ bhṛṣṭaṃ sarpiṣi bhakṣayet| haṃsabarhiṇadakṣāṇāmevamaṇḍāni bhakṣayet||49||</seg> (iti vṛṣyo'ṇḍarasaḥ)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42-49">niśītyanena sakalaniśāmaithune'piti darśayati| haṃsetyādi haṃsabarhidakṣāṇāmaṇḍaprayogā yadyapi bhinnāḥ, tathā'pi prayogāpekṣayā eka evāyaṃ prayogaḥ| evaṃ saṅgrahoktāḥ haṃsabarhidakṣāṇāmekaprayogeṇa pañcadaśaprayogāḥ pūryante||42-49||</seg>-</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">bhavataścātra- srotaḥsu śuddheṣvamale śarīre vṛṣyaṃ yadā nā <note place="foot" type="variant" n="10">‘yadādyaṃ’ iti pā.</note> mitamatti kāle| vṛṣāyate tena paraṃ manuṣyastadbṛṃhaṇaṃ caiva balapradaṃ ca||50||</seg> <seg type="unit" n="51">tasmāt purā śodhanameva kāryaṃ balānurūpaṃ na hi vṛṣyayogāḥ| sidhyanti dehe maline prayuktāḥ kliṣṭe <note place="foot" type="variant" n="11">‘mliṣṭe’ iti pā.</note> yathā vāsasi rāgayogāḥ||51||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50-51">vṛṣyayogāśca śuddhadehaireva kartavyā iti darśayannāha- srotaḥsvityādi| mitamiti mātrāvat| kliṣṭe iti mlāne||50-51||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">tatra ślokau- vājīkaraṇasāmarthyaṃ kṣetraṃ strī yasya caiva yā| ye doṣā nirapatyānāṃ guṇāḥ putravatāṃ ca ye||52||</seg> <seg type="unit" n="53">daśa pañca ca saṃyogā vīryāpatyavivardhanāḥ| uktāste śaramūlīye pāde puṣṭibalapradāḥ||53||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52-53">saṅgrahe yasya caiva yeti yasya yā vṛṣyetyarthaḥ||52-53||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye saṃyogaśaramūlīyo nāma vājīkaraṇapādaḥ prathamaḥ||1||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsitasthāne vājīkaraṇādhyāye saṃyogaśaramūlīyo nāma vājīkaraṇapādaḥ prathamaḥ||1||</seg></ab>
          </div>
          <div type="pada" n="2" xml:id="ca.6.2.2">
            <head>āsiktakṣīrīyo vājīkaraṇapādaḥ</head>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta āsiktakṣīrikaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">āsiktakṣīrikaṃ vṛṣyapādābhidhānaprasaṅgāt padāntasya viśiṣṭasambandhāvayavatayocyate| (āsiktakṣīramiti padamastyasminniti) āsiktakṣīrī, tatra svārthikaḥ kapratyayaḥ; kiṃvā, ḍhakpratyayena vaiśeṣikaśabdavat ‘āsiktakṣīrika’ iti sādhanīyam||1-2||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">āsiktakṣīramāpūrṇamaśuṣkaṃ śuddhaṣaṣṭikam| udūkhale <note place="foot" type="variant" n="1">‘kṣuṇṇaṃ’ vimarditaṃ kṣīre pīḍayet susamāhitaḥ’ iti pā.</note> samāpothya pīḍayet kṣīramarditam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">gṛhītvā taṃ rasaṃ pūtaṃ gavyena payasā saha| bījānāmātmaguptāyā dhānyamāṣarasena ca||4||</seg> <seg type="unit" n="5">balāyāḥ śūrpaparṇyośca jīvantyā jīvakasya ca <note place="foot" type="variant" n="2">‘ṛṣabhasya ca kākolīmadhukānāṃ rasena ca’ iti pā.</note>| ṛddhyarṣabhakakākolīśvadaṃṣṭrāmadhukasya ca||5||</seg> <seg type="unit" n="6">śatāvaryā vidāryāśca drākṣākharjūrayorapi| saṃyuktaṃ mātrayā vaidyaḥ sādhayettatra cāvapet||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tugākṣīryāḥ samāṣāṇāṃ śālīnāṃ ṣaṣṭikasya ca| godhūmānāṃ ca cūrṇāni yaiḥ sa sāndrībhavedrasaḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">sāndrībhūtaṃ ca kuryāt prabhūtamadhuśarkaram| guli(ṭi)kā badaraistulyāstāśca sarpiṣi bharjayet||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tā yathāgni prayuñjānaḥ kṣīramāṃsarasāśanaḥ| paśyatyapatyaṃ vipulaṃ vṛddho'pyātmajamakṣayam||9||</seg> (ityapatyakarī ṣaṣṭikādiguṭikā)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-9">āsiktakṣīramiti kṣīrasekavṛddham| yaduktaṃ jatūkarṇe- “kṣīrasekavṛddhaṃ ṣaṣṭikaṃ pakvaṃ” ityādi| śuddhaṣaṣṭikamiti gauraṣaṣṭikam| atra balādirasānāṃ tulyamānatā; kiṃvā, mātrāśabdasyālpavacanatvādbalādirasānāmalpamātratvam| prakṣepyacūrṇapramāṇamāha- yaiḥ sa sāndrībhavedrasa iti; yāvanmānena cūrṇena rasasya sāndratā bhavati tāvanmātraṃ cūrṇaṃ grāhyam| prabhūtatvaṃ madhuśarkarayoryāvatā'tyarthamadhuratvaṃ syāttāvajjñeyam| atra ca prayogamahimnaiva madhuyuktasyāpi prayogasya bharjanakriyāyāmagnisaṃyogo na virodhamāvahati; tathā hi suśrute'pi triphalāyaskṛtau madhuno'gnisambandho bhavatyeva| ātmajamiti harṣabhūtātmajaṃ, śukramiti yāvat||3-9||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">caṭakānāṃ sahaṃsānāṃ dakṣāṇāṃ śikhināṃ tathā| śiśumārasya nakrasya bhiṣak śukrāṇi saṃharet||10||</seg> <seg type="unit" n="11">gavyaṃ sarpirvarāhasya kuliṅgasya vasāmapi| ṣaṣṭikānāṃ ca cūrṇāni cūrṇaṃ godhūmakasya <note place="foot" type="variant" n="3">‘gaudhūmikaṃ tathā’ iti pā.</note> ca||11||</seg> <seg type="unit" n="12">ebhiḥ pūpalikāḥ kāryāḥ śaṣkulyo vartikāstathā| pūpā dhānāśca vividhā bhakṣyāścānye pṛthagvidhāḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">eṣāṃ prayogādbhakṣyāṇāṃ stabdhenāpūrṇaretasā| śephasā vājivadyāti yāvadicchaṃ striyo naraḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">(iti vṛṣyapūpalikādiyogāḥ)| ātmaguptāphalaṃ māṣān kharjūrāṇi śatāvarīm| śṛṅgāṭakāni mṛdvīkāṃ sādhayet prasṛtonmitam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">kṣīraprasthaṃ jalaprasthametat prasthāvaśeṣitam| śuddhena vāsasā pūtaṃ yojayet prasṛtaistribhiḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">śarkarāyāstugākṣīryāḥ sarpiṣo'bhinavasya ca| tat pāyayeta sakṣaudraṃ ṣaṣṭikānnaṃ ca bhojayet||16||</seg> <seg type="unit" n="17">jarāparīto'pyabalo yogenānena vindati| naro'patyaṃ suvipulaṃ yuveva ca sa hṛṣyati||17||</seg> (ityapatyakaraḥ svarasaḥ)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-17">dakṣaḥ kukkuṭaḥ| śukrāṇīti yadyapyuktaṃ, tathā'pi caṭakādiśukragrahaṇasyāśakyatvāt samānaguṇāni tadaṇḍānyapīha gṛhyante| vartikā vartyākārā bhakṣyāḥ| dhānā iti dhānākārā bhakṣyāḥ| ayaṃ tulyadravyatayā vividhabhakṣyarūpo'pyeka eva yogaḥ||10-17||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kharjūrīmastakaṃ māṣān payasyāṃ ca śatāvarīm| kharjūrāṇi madhūkāni mṛdvīkāmajaḍāphalam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">palonmitāni matimān <note place="foot" type="variant" n="4">‘sarvāṇi’ iti pā.</note> sādhayet salilāḍhake| tena pādāvaśeṣeṇa kṣīraprasthaṃ vipācayet||19||</seg> <seg type="unit" n="20">kṣīraśeṣeṇa tenādyād ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam| saśarkareṇa saṃyoga eṣa vṛṣyaḥ paraṃ smṛtaḥ||20||</seg> (iti vṛṣyakṣīram)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-20">ajaḍā śūkaśimbī||18-20||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">jīvakarṣabhakau medāṃ jīvantīṃ śrāvaṇīdvayam| kharjūraṃ madhukaṃ drākṣāṃ pippalīṃ viśvabheṣajam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">śṛṅgāṭakaṃ vidārīṃ ca navaṃ sarpiḥ payo jalam| siddhaṃ ghṛtāvaśeṣaṃ taccharkarākṣaudrapādikam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">ṣaṣṭikānnena saṃyuktamupayojyaṃ yathābalam| vṛṣyaṃ balyaṃ ca varṇyaṃ ca kaṇṭhyaṃ bṛṃhaṇamuttamam||23||</seg> (iti vṛṣyaghṛtam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-23">jīvaketyādau vidāryantaiḥ kalkaiḥ kṣīrajalābhyāṃ ghṛtaṃ sādhanīyam||21-23||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">dadhnaḥ saraṃ śaraccandrasannibhaṃ doṣavarjitam| śarkarākṣaudramaricaistugākṣīryā ca buddhimān||24||</seg> <seg type="unit" n="25">yuktyā yuktaṃ sasūkṣmailaṃ nave kumbhe <note place="foot" type="variant" n="5">‘kuṇḍe’ iti pā.</note> śucau paṭe| mārjitaṃ prakṣipecchīte ghṛtāḍhye ṣaṣṭikaudane||25||</seg> <seg type="unit" n="26">pibenmātrāṃ rasālāyāstaṃ bhuktvā ṣaṣṭikaudanam <note place="foot" type="variant" n="6">‘tamadyādupariṣṭācca rasālāṃ mātrayā pibet’ iti pā.</note>| varṇasvarabalopetaḥ pumāṃstena vṛṣāyate||26||</seg> (vṛṣyo dadhisaraprayogaḥ)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-26">yuktyeti yathā kaṭutvādyadhikaṃ na bhavati tathā maricādiyogaḥ kartavyaḥ| mārjitamiti sughṛṣṭam| rasālālakṣaṇaṃ- “sacāturjātakājāji saguḍārdrakanāgaram| rasālā syācchikhariṇī sughṛṣṭaṃ sasaraṃ dadhi” iti||24-26||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">candrāṃśukalpaṃ payasā ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam| śarkarāmadhusaṃyuktaṃ prayuñjāno vṛṣāyate||27||</seg> <seg type="unit" n="28">(iti vṛṣyaḥ ṣaṣṭikaudanaprayogaḥ)| tapte sarpiṣi nakrāṇḍaṃ tāmracūḍāṇḍamiśritam| yuktaṃ ṣaṣṭikacūrṇena sarpiṣā'bhinavena ca||28||</seg> <seg type="unit" n="29">paktvā pūpalikāḥ khādedvāruṇīmaṇḍapo naraḥ| ya icchedaśvavadgantuṃ prasektuṃ gajavacca yaḥ||29||</seg> (iti vṛṣyapūpalikāḥ)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-29">candrāṃśukalpamiti atyarthaśuklam||27-29||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">bhavataścātra- etaiḥ prayogairvidhivadvapuṣmān vīryopapanno <note place="foot" type="variant" n="7">‘snehopapannaḥ’ iti pā.</note> balavarṇayuktaḥ| harṣānvito vājivadaṣṭavarṣo bhavet samarthaśca varāṅganāsu||30||</seg> <seg type="unit" n="31">yadyacca kiñcinmanasaḥ priyaṃ syādramyā vanāntāḥ pulināni śailāḥ| iṣṭāḥ striyo bhūṣaṇagandhamālyaṃ priyā vayasyāśca tadatra yogyam <note place="foot" type="variant" n="8">‘yojyam’ iti pā.</note>||31||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30-31">atra yogyamiti vṛṣyaprayogasamartham||30-31||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">tatra ślokaḥ- āsiktakṣīrike pāde ye yogāḥ parikīrtitāḥ| aṣṭāvapatyakāmaiste prayojyāḥ pauruṣārthibhiḥ||32||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32">pauruṣārthibhiriti śukrārthibhiḥ||32||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye āsiktakṣīriko nāma vājīkaraṇapādo dvitīyaḥ||2||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="2">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye āsiktakṣīriko nāma vājīkaraṇapādo dvitīyaḥ||2||</seg></ab>
          </div>
          <div type="pada" n="3" xml:id="ca.6.2.3">
            <head>māṣaparṇabhṛtīyo vājīkaraṇapādaḥ</head>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto māṣaparṇabhṛtīyaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyakhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">māṣarṇabhṛtīyasambandho'pi pūrvavat||1-2||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">māṣaparṇabhṛtāṃ dhenuṃ gṛṣṭiṃ puṣṭāṃ catuḥstanīm| samānavarṇavatsāṃ ca jīvadvatsāṃ ca buddhimān||3||</seg> <seg type="unit" n="4">rohiṇīmathavā kṛṣṇāmūrdhvaśṛṅgīmadāruṇām| ikṣvādāmarjunādāṃ vā sāndrakṣīrāṃ ca dhārayet||4||</seg> <seg type="unit" n="5">kevalaṃ tu payastasyāḥ śṛtaṃ vā'śṛtameva vā| śarkarākṣaudrasarpirbhiryuktaṃ tadvṛṣyamuttamam||5||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-5">gṛṣṭim ekavāraprasūtām| catuḥstanīmityanena sampūrṇacatuḥstanīṃ darśayati| rohiṇīmiti lohitavarṇām| ūrdhvaśṛṅgatvaṃ viśuddhabahukṣīrāyā eva bhavatīti vacanājjñeyam| ikṣvādeti ikṣudaṇḍabhakṣā| arjunādā arjunavṛkṣapatrabhakṣā| ikṣvādā vā, arjunādā vā, māṣaparṇabhṛtā veti vikalpatrayam| payaḥ śṛtamaśṛtaṃ veti dvau yogau| śarkarākṣaudrasarpirbhiryuktaṃ taditi tṛtīyaḥ| etatprayogo'pi jatūkarṇe- “tasyāḥ kṣīraṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ vā kevalaṃ śṛtamaśṛtaṃ vā” iti||3-5||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">śukralairjīvanīyaiśca bṛṃhaṇairbalavardhanaiḥ| kṣīrasañjananaiścaiva payaḥ siddhaṃ pṛthak pṛthak||6||</seg> <seg type="unit" n="7">yuktaṃ godhūmacūrṇena saghṛtakṣaudraśarkaram| paryāyeṇa prayoktavyamicchatā śukramakṣayam||7||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-7">paryāyeṇeti pṛthak pṛthak prayoktavyaṃ; tena pañcabhirgaṇaiḥ pañca yogā bhavanti||6-7||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">medāṃ payasyāṃ jīvantīṃ vidārīṃ kaṇṭakārikām| śvadaṃṣṭrāṃ kṣīrikāṃ māṣān godhūmāñchāliṣaṣṭikān||8||</seg> <seg type="unit" n="9">payasyardhodake paktvā <note place="foot" type="variant" n="1">‘siddhān’ iti pā.</note> kārṣikānāḍhakonmite| vivarjayet payaḥśeṣaṃ tat pūtaṃ kṣaudrasarpiṣā||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yuktaṃ saśarkaraṃ pītvā vṛddhaḥ saptatiko'pi vā| vipulaṃ labhate'patyaṃ yuveva ca sa hṛṣyati||10||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-10">vivarjayediti medādikalkaṃ varjayet| vṛddhaḥ saptaterarvāgiti jñeyam| saptatikasya tu yadyapi śukranivṛttiruktā, tathā'pi vṛṣyaprabhāvādbhavatīti vijñeyam||8-10||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">maṇḍalairjātarūpasya tasyā eva payaḥ śṛtam| apatyajananaṃ siddhaṃ saghṛtakṣaudraśarkaram||11||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">jātarūpasyeti suvarṇasya; maṇḍalarūpā''kṛtiriha suvarṇasya prabhāvādvṛṣyaprayogopakāriṇī bhavatīti vacanājjñeyam| tasyā eveti māṣaparṇabhṛtadhenvāḥ||11||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">triṃśat supiṣṭāḥ pippalyaḥ prakuñce tailasarpiṣoḥ| bhṛṣṭāḥ saśarkarākṣaudrāḥ kṣīradhārāvadohitāḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">pītvā yathābalaṃ cordhvaṃ ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā| bhuktvā na rātrimastabdhaṃ liṅgaṃ paśyati nā kṣarat||13||</seg> <seg type="unit" n="14">(iti vṛṣyaḥ pippalīyogaḥ)| śvadaṃṣṭrāyā vidāryāśca rase kṣīracaturguṇe| ghṛtāḍhyaḥ sādhito vṛṣyo māṣaṣaṣṭikapāyasaḥ||14||</seg> (iti vṛṣyapāyasayogaḥ)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-14">prakuñcaṃ palam| kṣīradhārāvadohitā iti pippalīkalkādupari kṣīradhārāvadohaḥ kartavyaḥ; kṣīraṃ ca tāvaddohyaṃ yāvatā pānayogyāḥ pippalyo bhavanti||12-14||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">phalānāṃ jīvanīyānāṃ snigdhānāṃ rucikāriṇām| kuḍavaścūrṇitānāṃ syāt svayaṅguptāphalasya ca||15||</seg> <seg type="unit" n="16">kuḍavaścaiva māṣāṇāṃ dvau dvau ca tilamudgayoḥ| godhūmaśālicūrṇānāṃ kuḍavaḥ kuḍavo bhavet||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sarpiṣaḥ kuḍavaścaikastat sarvaṃ kṣīramarditam <note place="foot" type="variant" n="2">‘sarpiṣaḥ kuḍavaścaiva kṣīreṇa mṛditaṃ ca tat’ iti pā.</note>| paktvā pūpalikāḥ khādedbahvyaḥ syuryasya yoṣitaḥ||17||</seg> (iti vṛṣyapūpalikāḥ)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-17">phalānāmityādi| phalānāmiti jīvanīyānāmityādibhistribhiḥ pratyekamabhisambadhyate| jīvanīyānāmiti ṣaṭkakaṣāyavargoktānāṃ jīvakarṣabhādīnāṃ daśānām| snigdhānāmiti snehopagānāṃ mṛdvīkādīnāṃ daśānāṃ saptakakaṣāyavargoktānām| tathā rucikāriṇāmiti catuṣkakaṣāyavargoktānāmāmrādīnāṃ hṛdyānāṃ daśānāmiti| eṣāṃ jīvanīyaprabhṛtīnāṃ phalānāṃ cūrṇitānāṃ militvā kuḍavo grāhyaḥ| anyadatirohitārtham| tathā hyayaṃ prayogo jatūkarṇe ca paṭhyate- “drākṣākharjūramāṣājaḍāgodhūmaśālighṛtānāṃ kuḍavaḥ, tilamudgau dvikauḍavikau cūrṇayitvā” ityādi||15-17||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ghṛtaṃ śatāvarīgarbhaṃ kṣīre daśaguṇe pacet| śarkarāpippalīkṣaudrayuktaṃ tadvṛṣyamuttamam||18||</seg> (iti vṛṣyaṃ śatāvarīghṛtam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">ghṛtaṃ śatāvarītyādau śarkarādīnāṃ prakṣepyāṇāmanyatodṛṣṭanyāyādghṛtāt pādikatvaṃ (ghṛtasya prāsthikatvam <note place="foot" type="variant" n="3">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate</note> )||18||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">karṣaṃ madhukacūrṇasya ghṛtakṣaudrasamāṃśikam <note place="foot" type="variant" n="4">‘ghṛtakṣaudrasamanvitam’ iti pā.</note>| prayuṅkte yaḥ payaścānu <note place="foot" type="variant" n="5">‘payo'nupānaṃ yo lihyāt’ iti pā.</note> nityavegaḥ sa nā bhavet||19||</seg> (iti vṛṣyamadhukayogaḥ)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">karṣamityādikāntāḥ pañcadaśa prayogāḥ||19||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ghṛtakṣīrāśano nirbhīrnirvyādhirnityago yuvā| saṅkalpapravaṇo nityaṃ naraḥ strīṣu vṛṣāyate||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kṛtaikakṛtyāḥ siddhārthā ye cānyo'nyānuvartinaḥ| kalāsu kuśalāstulyāḥ sattvena vayasā ca ye||21||</seg> <seg type="unit" n="22">kulamāhātmyadākṣiṇyaśīlaśaucasamanvitāḥ| ye kāmanityā ye hṛṣṭā ye viśokā gatavyathāḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">ye tulyaśīlā ye bhaktā ye priyā ye priyaṃvadāḥ| tairnaraḥ saha visrabdhaḥ suvayasyairvṛṣāyate||23||</seg> <seg type="unit" n="24">abhyaṅgotsādanasnānagandhamālyavibhūṣaṇaiḥ| gṛhaśayyāsanasukhairvāsobhirahataiḥ priyaiḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">vihaṅgānāṃ rutairiṣṭaiḥ strīṇāṃ cābharaṇasvanaiḥ| saṃvāhanairvarastrīṇāmiṣṭānāṃ ca vṛṣāyate||25||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-25">ghṛtakṣīrāśana ityādinā tu vṛṣyatvārthina āhārācārābhidhānam| nityamityanena vyavāyanityatayā śukramārgānavarodhena vyavāyaśaktiṃ darśayati| kṛtamekaṃ kṛtyaṃ yaiste tathā, etacca anyo'nyārtharāgakāraṇam| siddhārthā iti siddhasādhyāḥ, akṛtārthā hi vyākulamanaso na kāmakṣamāḥ| vṛṣāyata iti upacitapravṛttyunmukhaśukro bhavati||20-25||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">mattadvirephācaritāḥ sapadmāḥ salilāśayāḥ| jātyutpalasugandhīni śītagarbhagṛhaṇi ca||26||</seg> <seg type="unit" n="27">nadyaḥ phenottarīyāśca girayo nīlasānavaḥ| unnatirnīlameghānāṃ, ramyacandrodayā niśāḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">vāyavaḥ sukhasaṃsparśāḥ kumudākaragandhinaḥ| ratibhogakṣamā rātryaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘nāryaḥ’ iti pā.</note> saṅkocāguruvallabhāḥ||28||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26-28">‘mattadvirephācaritāḥ’ ityādi ‘gṛhaṇi ca’ ityantaṃ yogyatayā ṛtuvibhāgenānuktamapi grīṣma eva jñeyaṃ, tathā ‘meghānāṃ’ ityantaṃ prāvṛṣi, tathā ‘gandhinaḥ’ ityantaṃ śaradi, ‘vallabhāḥ’ ityantaṃ ca vidhānaṃ hemantaśiśirayorjñeyam| saṅkocaṃ kuṅkumaṃ, saṅkocāguruṇoḥ samālabhanārthaṃ vallabhā yāsu niśāsu tāstathā||26-28||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">sukhāḥ sahāyāḥ parapuṣṭaghuṣṭāḥ phullā vanāntā viśadānnapānāḥ| gāndharvaśabdāśca sugandhayogāḥ sattvaṃ viśālaṃ nirupadravaṃ ca||29||</seg> <seg type="unit" n="30">siddhārthatā cābhinavaśca kāmaḥ strī cāyudhaṃ sarvamihātmajasya| vayo navaṃ jātamadaśca kālo harṣasya yoniḥ paramā narāṇām||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tatra ślokaḥ- praharṣayonayo yogā vyākhyātā daśa pañca ca| māṣaparṇabhṛtīye'smin pāde śukrabalapradāḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘puṣṭibalapradāḥ’ iti pā.</note>||31||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-31">sukhā ityādigranthavidhānaṃ tu vasantābhiprāyavihitamanyatrāpyaviruddham| ātmajasyeti manmathasya| jātamadaḥ kālo vasantādiḥ||29-31||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye māṣaparṇabhṛtīyo nāma vājīkaraṇapādastṛtīyaḥ||3||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye māṣaparṇabhṛtīyo nāma tṛtīyaḥ pādaḥ||3||</seg></ab>
          </div>
          <div type="pada" n="4" xml:id="ca.6.2.4">
            <head>pumāñjātabalādiko vājīkaraṇapādaḥ</head>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pumāñjātabalādikaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pāriśeṣyāt pumāñjātabalādika ucyate| pumāñjātabalādayaḥ śabdā asmin vidyanta iti pumāñjātabalādikaḥ; āsiktakṣīrikavacchabdasiddhiḥ||1-2||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pumān yathā jātabalo yāvadicchaṃ striyo vrajet| yathā cāpatyavān sadyo bhavettadupadekṣyate||3||</seg> <seg type="unit" n="4">na hi jātabalāḥ sarve narāścāpatyabhāginaḥ| bṛhaccharīrā balinaḥ santi nārīṣu durbalāḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">santi cālpāśrayāḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘cālpabalāḥ’ iti pā.</note> strīṣu balavanto bahuprajāḥ| prakṛtyā cābalāḥ santi santi cāmayadurbalāḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">narāścaṭakavat kecid vrajanti bahuśaḥ striyam| gajavacca prasiñcanti kecinna bahugāminaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kālayogabalāḥ kecit kecidabhyasanadhruvāḥ| kecit prayatnairvyajyante <note place="foot" type="variant" n="2">‘prayatnairvāhyante’ iti pā.</note> vṛṣāḥ kecit svabhāvataḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">tasmāt prayogān vakṣyāmo durbalānāṃ balapradān| sukhopabhogān balināṃ bhūyaśca balavardhanān||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pūrvaṃ śuddhaśarīrāṇāṃ nirūhaiḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘nirūhān sānuvāsanān’ iti pā.</note> sānuvāsanaiḥ| balāpekṣī prayuñjīta śukrāpatyavivardhanān||9||</seg> <seg type="unit" n="10">ghṛtatailarasakṣīraśarkarāmadhusaṃyutāḥ| bastayaḥ saṃvidhātavyāḥ kṣīramāṃsarasāśinām||10||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-10">jātabalatve satyapi nāvaśyamapatyabhāgitvaṃ bhavatīti kṛtvā ‘yathā jātabalaḥ’ ityukte'pi ‘yathā cāpatyavān bhavet’ ityuktam| tadeva śukravaicitryaṃ sphoṭayati- na hītyādi| ‘na hi jātabalāḥ sarve’ ityekaḥ pakṣaḥ, tathā ‘narā nāpatyabhāginaḥ sarve’ iti dvitīyaḥ pakṣo jñeyaḥ| etacchukrabalabhedaprasaṅgādaparānapi śukrabalaviśeṣānāha- bṛhaccharīrā ityādi| alpāśrayā alpaśarīrāḥ, ete ca śukrasāratvena nārīṣu balavanto bahuprajāśca bhavanti| gajavat prasiñcantīti śukraṃ bahu visṛjanti| kālayogena hemantādikālasambandhena vyavāye balavanto bhavantīti kālayogabalāḥ| abhyasanadhruvā iti vyavāyābhyāsenaiva vyavāyasamarthā bhavanti| evaṃ prayatnairvyajyanta iti vṛṣyaprayogaiḥ strīṣu pravartante| sukhopabhogāniti sukhānuṣṭhānān| nirūhānuvāsanaśuddhānāṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘nirūhānuvāsanābhidhānā bastayaḥ’ iti pā.</note> vṛṣyaprayogāḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘bharjayet’ iti pā.</note> phaladā bhavantīti nirūhānuvāsanābhidhānam||3-10||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">piṣṭvā varāhamāṃsāni dattvā maricasaindhave| kolavadgulikāḥ kṛtvā tapte sarpiṣi vartayet <note place="foot" type="variant" n="6">‘bharjayet’ iti pā.</note>||11||</seg> <seg type="unit" n="12">vartanastambhitāstāśca <note place="foot" type="variant" n="7">‘bharjanastambhitāḥ’ iti pā.</note> prakṣepyāḥ kaukkuṭe rase| ghṛtāḍhye gandhapiśune dadhidāḍimasārike||12||</seg> <seg type="unit" n="13">yathā na bhindyādguli(ṭi)kāstathā taṃ sādhayedrasam| taṃ piban bhakṣayaṃstāśca labhate śukramakṣayam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">māṃsānāmevamanyeṣāṃ medyānāṃ kārayedbhiṣak| guṭikāḥ sarasāstāsaṃ prayogaḥ śukravardhanaḥ||14||</seg> (iti vṛṣyā māṃsaguṭikāḥ)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-14">vartanastambhitā iti vartanena kaṭhinīkṛtāḥ| dadhidāḍimasārābhyāṃ saṃskṛtaṃ dadhidāḍimasārikam| dāḍimasāraśca dāḍimarasaḥ| māṃsānāmityādi atideśayogo dvitīyaḥ| medyānāmiti medurāṇām||11-14||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">māṣānaṅkuritāñchuddhān vituṣān sājaḍāphalān| ghṛtāḍhye māhiṣarase dadhidāḍimasārike||15||</seg> <seg type="unit" n="16">prakṣipenmātrayā yukto dhānyajīrakanāgaraiḥ| bhuktaḥ pītaśca sa rasaḥ kurute śukramakṣayam||16||</seg> (iti vṛṣyo māhiṣarasaḥ)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-16">ajaḍā śūkaśimbī| bhuktaḥ pītaśceti pūrvayogavaddhanabhāgasya bhojanaṃ, dravasya ca pānaṃ jñeyam||15-16||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ārdrāṇi matsyamāṃsāni śapharīrvā subhārjitāḥ| tapte sarpiṣi yaḥ khādet sa gacchet strīṣu na kṣayam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">ghṛtabhṛṣṭān rase cchāge rohitān phalasārike| anupītarasān snigdhānapatyārthī prayojayet||18||</seg> (iti vṛṣyaghṛtabhṛṣṭamatsyamāṃsāni)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17-18">matsyaśabdena pradhānakalpanayā rohitaṃ vadanti| phalasārika iti dāḍimāmalakādiphalasārasaṃskṛtam||17-18||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kuṭṭakaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘kuṭṭitam’ iti pā.</note> matsyamāṃsānāṃ hiṅgusaindhavadhānyakaiḥ| yuktaṃ godhūmacūrṇena ghṛte pūpalikāḥ pacet||19||</seg> <seg type="unit" n="20">māhiṣe ca rase matsyān snigdhāmlalavaṇān pacet| rase cānugate māṃsaṃ pothayettatra cāvapet||20||</seg> <seg type="unit" n="21">maricaṃ jīrakaṃ dhānyamalpaṃ hiṅgu navaṃ ghṛtam| māṣapūpalikānāṃ tadgarbhārthamupakalpayet||21||</seg> <seg type="unit" n="22">etau pūpalikāyogau bṛṃhaṇau balavardhanau| harṣasaubhāgyadau putryau paraṃ śukrābhivardhanau||22||</seg> (iti vṛṣyau pūpalikāyogau)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19-22">kuṭṭakamiti kuṭṭanenāṇuśaḥ kṛtam||19-22||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">māṣātmaguptāgodhūmaśāliṣaṣṭikapaiṣṭikam| śarkarāyā vidāryāśca cūrṇamikṣurakasya ca||23||</seg> <seg type="unit" n="24">saṃyojya masṛṇe kṣīre ghṛte pūpalikāḥ pacet| payo'nupānāstāḥ śīghraṃ kurvanti vṛṣatāṃ parām||24||</seg> <seg type="unit" n="25">(iti vṛṣyā māṣādipūpalikāḥ)| śarkarāyāstulaikā syādekā gavyasya sarpiṣaḥ| prastho vidāryāścūrṇasya pippalyāḥ prastha eva ca||25||</seg> <seg type="unit" n="26">ardhāḍhakaṃ tugākṣīryāḥ kṣaudrasyābhinavasya ca| tatsarvaṃ mūrcchitaṃ tiṣṭhenmārtike ghṛtabhājane||26||</seg> <seg type="unit" n="27">mātrāmagnisamāṃ tasya prātaḥ prātaḥ prayojayet| eṣa vṛṣyaḥ paraṃ yogo balyo bṛṃhaṇa eva ca||27||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-27">ikṣurakaḥ kokilākṣaḥ||23-27||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">śatāvaryā vidāryāśca tathā māṣātmaguptayoḥ| śvadaṃṣṭrāyāśca niṣkvāthāñjaleṣu <note place="foot" type="variant" n="9">‘niṣkvāthanalvaṇeṣu pṛthak pṛthak’ iti pā.</note> ca pṛthak pṛthak||28||</seg> <seg type="unit" n="29">sādhayitvā ghṛtaprasthaṃ payasyaṣṭaguṇe punaḥ| śarkarāmadhuyuktaṃ tadapatyārthī prayojayet||29||</seg> (ityapatyakaraṃ ghṛtam)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28-29">śarkarāmadhusaṃyuktamityatra prakṣepanyāyāt pādikatvaṃ śarkarāmadhunoḥ||28-29||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">ghṛtapātraṃ śataguṇe vidārīsvarase pacet| siddhaṃ punaḥ śataguṇe gavye payasi sādhayet||30||</seg> <seg type="unit" n="31">śarkarāyāstugākṣīryāṃ kṣaudrasyekṣurakasya ca| pippalyāḥ sājaḍāyāśca bhāgaiḥ pādāṃśikairyutam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">guli(ṭi)kāḥ kārayedvaidyo yathā sthulamudumbaram| tāsāṃ prayogāt puruṣaḥ kuliṅga iva hṛṣyati||32||</seg> (iti vṛṣyaguṭikāḥ)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30-32">pādāṃśikairiti ghṛtāpekṣayā pādapramāṇaiḥ||30-32||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">sitopalāpalaśataṃ tadardhaṃ navasarpiṣaḥ| kṣaudrapādena saṃyuktaṃ sādhayejjalapādikam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">sāndraṃ godhūmacūrṇānāṃ pādaṃ stīrṇe śilātale| śucau ślakṣṇe samutkīrya mardanenopapādayet||34||</seg> <seg type="unit" n="35">śuddhā utkārikāḥ kāryaścandramaṇḍalasannibhāḥ| tāsāṃ prayogādgajavannārīḥ santarpayennaraḥ||35||</seg> (iti vṛṣyotkārikā)|</ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33-35">samutkīryeti vistīrya| utkārikāḥ kāryā ityatra punaḥ pākenaivotkārikākaraṇam||33-35||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">yat kiñcinmadhuraṃ snigdhaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ guru| harṣaṇaṃ manasaścaiva sarvaṃ tadvṛṣyamucyate||36||</seg> <seg type="unit" n="37">dravyairevaṃvidhaistasmādbhāvitaḥ pramadāṃ vrajet| ātmavegena codīrṇaḥ strīguṇaiśca praharṣitaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">gatvā snātvā payaḥ pītvā rasaṃ vā'nu śayīta nā| tathā'syāpyāyate bhūyaḥ śukraṃ ca balameva ca||38||</seg> <seg type="unit" n="39">yathā mukulapuṣpasya su(kha) gandho nopalabhyate| labhyate tadvikāśāttu tathā śukraṃ hi dehinām||39||</seg> <seg type="unit" n="40">narte vai ṣoḍaśādvarṣāt saptatyāḥ parato na ca| āyuṣkāmo naraḥ strībhiḥ saṃyogaṃ kartumarhati||40||</seg> <seg type="unit" n="41">atibālo hyasampūrṇasarvadhātuḥ striyaṃ vrajan| upaśuṣyeta sahasā taḍāgamiva kājalam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">śuṣkaṃ rūkṣaṃ yathā kāṣṭhaṃ jantudagdhaṃ vijarjaram| spṛṣṭamāśu viśīryeta tathā vṛddhaḥ striyo vrajan||42||</seg> <seg type="unit" n="43">jarayā cintayā śukraṃ vyādhibhiḥ karmakarṣaṇāt| kṣayaṃ gacchatyanaśanāt strīṇāṃ cātiniṣevaṇāt||43||</seg> <seg type="unit" n="44">kṣayādbhayādaviśrambhācchokāt strīdoṣadarśanāt| nārīṇāmarasajñatvādavicārādasevanāt||44||</seg> <seg type="unit" n="45">tṛptasyāpi striyo gantuṃ na śaktirupajāyate| dehasattvabalāpekṣī harṣaḥ śaktiśca harṣajā||45||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36-45">anuktavājīkaraṇaṃ saṅgṛhṇannāha- yatkiñcidityādi| bhāvita iti vacanāt prayogeṇa śarīrabhāvanāyāṃ satyāṃ strīsevā sambhavatīti darśayati| ātmavegeneti saṅkalpajātenātmavegena| bālasya taḍāgadṛṣṭāntena punarapi śukrasadbhāvaṃ kaphaprādhānyaṃ ca darśayati; vṛddhasya tu jantujagdhatvādidṛṣṭāntena vinaṣṭasyāpunarbhāvaṃ śukrasya tathā'bhūyiṣṭhatāṃ ca darśayati| nanu tṛptasya śarīrabalaṃ bhavatyeva, tat kiṃ tṛptasya striyo gantumasāmarthyamityāha- dehetyādi| etena satyapi tṛptijanite bale kṣayādinā dehamanasorupahatatvāddharṣo na bhavati, harṣābhāvād vyavāyaśaktirna bhavatītyuktaṃ bhavati||36-45||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">rasa ikṣau yathā dadhni sarpistailaṃ tile yathā| sarvatrānugataṃ dehe śukraṃ saṃsparśane tathā||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tat strīpuruṣasaṃyoge ceṣṭāsaṅkalpapīḍanāt| śukraṃ pracyavate sthānājjalamārdrāt paṭādiva||47||</seg> <seg type="unit" n="48">harṣāttarṣāt saratvācca paicchilyādgauravādapi| aṇupravaṇabhāvācca drutatvānmārutasya ca||48||</seg> <seg type="unit" n="49">aṣṭābhya ebhyo hetubhyaḥ śukraṃ dehāt prasicyate| carato viśvarūpasya rūpadravyaṃ yaducyate||49||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46-49">samprati, sambhavati śukraṃ yathā dehe, sthitaṃ yathā ca pravartate, tadāha- rasa ityādi| ikṣvādidṛṣṭāntatrayeṇānatiprayatnālpaprayatnamahāprayatnavāhyaśukrān puruṣān yathākramaṃ darśayati| saṃsparśana iti saṃsparśanavati, tena keśādau saṃsparśanāvyāpteḥ śukramapi nāstīti darśayati| strīpuruṣasaṃyogo miśrībhāvaḥ| ceṣṭā vyavāyaceṣṭā, saṅkalpo yoṣidanurāgaḥ, pīḍanaṃ nārīpuruṣayoḥ parasparasammūrcchanam; atra ca nārīpuruṣasaṃyogaḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ, tatsahakāriṇi ceṣṭādīni| ārdrapaṭadṛṣṭāntenāśrayānupaghātena śukrasravaṇaṃ darśayati| aparamapi śukrapravṛttihetumāha- harṣādityādi| harṣaḥ saṅkalpapūrvakaśukrodrekadhvajocchrāyādikārīcchā| tarṣaḥ vanitābhilāṣaḥ| saratvam asthairyam| anupravaṇabhāvaḥ aṇutve sati bahirnirgamanasvabhāvaḥ| drutatvānmārutasya ceti śukraprerakasya vāyorabhidravaṇaśīlatvādityarthaḥ| ete ca yadyapi hetavastathā'pi prādhānyāt prathamapratipāditastrīpuruṣasaṃyogādirūpahetūnāṃ samaṣṭau naivāmī gaṇitāḥ| carata iti nānāmānuṣapaśvādijātiṣu bhramataḥ| viśvarūpasyeti ātmanaḥ| tathā hyātmaparyāyeṣūktaṃ- “sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ” (śā.a.2) iti| rūpadravyamiti rūpaprāktanakāraṇam| etena, avyaktasyātmano vyaktaśarīranirvṛttau śukraṃ heturityuktaṃ bhavati| śukraṃ ceha prakaraṇāgatatvenoktaṃ; tena ārtavamapyātmano rūpadravyaṃ jñeyam||46-49||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">bahalaṃ madhuraṃ snigdhamavisraṃ guru picchilam| śuklaṃ bahu ca yacchukraṃ phalavattadasaṃśayam||50||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50">praśastaśukraguṇānāha- bahalamityādi||50||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">yena nārīṣu sāmarthyaṃ vājīvallabhate <note place="foot" type="variant" n="10">‘vājīva labhate’ iti pā.</note> naraḥ| vrajeccābhyadhikaṃ yena vājīkaraṇameva tat||51||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51">vājīkaraṇaśabdaniruktimāha- yenetyādi| vrajeccābhyadhikamiti punaḥ punargacchet; ‘vyajyate’ iti vā pāṭhaḥ, tatrāpi bhūyo gamanena nārīṣu puṃstvena vyajyate| ‘vyajyāt’ iti pāṭhe'pi sa evārtho vidvadbhiḥ sucintanīyaḥ| anena niruktena trividhamapi vṛṣyamavarudhyate; yathā- śukravṛddhikaraṃ ca māṣādi, tathā srutikaraṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘cyutikaraṃ’ iti pā.</note> saṅkalpādi, śukrasrutivṛddhikaraṃ kṣīrādi| yaduktamanyatra- “śukrasrutikaraṃ kiñcit kiñcicchukravivardhanam| srutivṛddhikaraṃ kiñcit trividhaṃ vṛṣyamucyate” iti| trividhamapi hīdaṃ vyavāye balavattvaṃ punaḥ punarvyavāyaśaktiṃ ca karoti||51||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">tatra ślokau- heturyogopadeśasya yogā dvādaśa cottamāḥ| yat pūrvaṃ maithunāt sevyaṃ sevyaṃ yanmaithunādanu||52||</seg> <seg type="unit" n="53">yadā na sevyāḥ pramadāḥ kṛtsnaḥ śukraviniścayaḥ| niruktaṃ ceha nirdiṣṭaṃ pumāñjātabalādike||53||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52-53">heturityādi| saṅgraho vyaktaḥ||52-53||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye pumāñjātabalādiko nāma vājīkaraṇapādaścaturthaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="2">samāptaścāyaṃ dvitīyo vājīkaraṇādhyāyaḥ||2||</seg></ab>
            <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye pumāñjātabalādiko nāma vājīkaraṇapādaścaturthaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="2">iti vājīkaraṇādhyāyo dvitīyaḥ||2||</seg></ab>
          </div>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ca.6.3">
          <head>jvaracikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto jvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">svasthorjaskaramabhidhāya vyādhinirghātakaracikitsitaṃ vaktavyam| sarvarogapradhānatvena jvarasyaivādau cikitsitaṃ tatrocyate| jvarasya ca yathā prādhānyaṃ tathā'traiva vakṣyati| jvaracikitsitābhidhāyako'dhyāyo jvaracikitsitamucyate, abhidhānābhidheyayorabhedopacārāt| evamuttarādhyāyeṣvapi vyākhyeyam||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vijvaraṃ jvarasandehaṃ paryapṛcchat punarvasum| vivikte śāntamāsīnamagniveśaḥ kṛtāñjaliḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">vijvaramiti vijvaraśabdo nīrogopadarśakaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘vijvaramiti gurornīrogopadarśikā stutiḥ’ iti pā.</note>; yato jvaraśabdena cātra sāmānyena rogo'bhimataḥ, yathā- “jvaro vikāro rogaśca” ityādi| nīrogatveneha rogapraśamanapṛcchāśrayatāṃ gurorbravīti| jvarasandehamiti jvaranidānoktātiriktajvaradharmaviṣayaṃ sandeham| vivikta ityādinā evaṃ guravaḥ praṣṭavyā iti darśayati||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">dehendriyamanastāpī sarvarogāgrajo balī| jvaraḥ pradhāno rogāṇāmukto bhagavatā purā||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tasya prāṇisapatnasya dhruvasya pralayodaye| prakṛtiṃ ca pravṛttiṃ ca prabhāvaṃ kāraṇāni ca||5||</seg> <seg type="unit" n="6">pūrvarūpamadhiṣṭhānaṃ balakālātmalakṣaṇam| vyāsato vidhibhedācca <note place="foot" type="variant" n="2">‘vidhibhedaṃ ca’ iti pā.</note> pṛthagbhinnasya cākṛtim||6||</seg> <seg type="unit" n="7">liṅgamāmasya jīrṇasya sauṣadhaṃ ca kriyākramam| vimuñcataḥ praśāntasya cihnaṃ yacca pṛthak pṛthak||7||</seg> <seg type="unit" n="8">jvarāvasṛṣṭo rakṣyaśca yāvatkālaṃ yato yataḥ| praśāntaḥ kāraṇairyaiśca punarāvartate jvaraḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">yāścāpi punarāvṛttaṃ kriyāḥ praśamayanti tam| jagaddhitārthaṃ tat sarvaṃ bhagavan! vaktumarhasi||9||</seg> <seg type="unit" n="10">tadagniveśasya vaco niśamya gururabravīt| jvarādhikāre yadvācyaṃ tat saumya! nikhilaṃ śṛṇu||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-10">dehendriyamanastāpītyādi hetugarbhaṃ jvarapradhānatve viśeṣaṇam| keciddehamātratāpino'rbudādayaḥ, kecinmanastāpina evātattvābhiniveśādayaḥ, kecidindriyatāpina eva timirādayaḥ; ayaṃ tu tritayatāpī| vakṣyati hi- “jvareṇāviśatā bhūtaṃ na hi kiñcinna tapyate” iti| tatra śarīratāpitvaṃ santāpādinā, mana-indriyatāpitvaṃ ca “vaicittyaṃ” ityādinā vakṣyati| sarvarogāgraja iti śārīrasarvarogāgrajaḥ; mānasāstu rogā jvarādeḥ prāgavasthitā eva satyayugādāvapi| balitvaṃ cāsya bhūrivikārakartṛtvāt| pradhānatvaṃ ca dehamanastāpitvādidharmayogāt| prāṇisapatnasyeti mārakatvena prāṇiśatroḥ| dhruvasyeti avaśyambhāvinaḥ| pralayodaye maraṇe janmani ca| atra ca tamorūpo jvaro jñeyaḥ| vakṣyati hi- “jvaraprabhāvo janmādau nidhane ca mahattamaḥ” iti| prakṛtyādayaḥ samastādhyāyavyākaraṇīyā yathāvasaraṃ vyākhyeyāḥ| balaṃ ca kālaścātmalakṣaṇaṃ ceti balakālātmalakṣaṇamiti dvandvaḥ| vyāsato vidhibhedācceti prapañcena vidhibhedāt| yata iti yebhyo vyavāyādibhyo rakṣyaḥ| dvitīyo yataḥśabdo yena hetunā rakṣaṇīya ityarthaḥ| jagaddhitārthamityanena yacca śrutvā jagaddhitaṃ cikitsāpravartanaṃ kariṣyāmītyagniveśaḥ kāruṇikatāṃ śiṣyaguṇeṣūpādeyāmātmano darśayati| jvarādhikāre ityādirnirdeśagranthaḥ||4-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">jvaro vikāro rogaśca vyādhirātaṅka eva ca| eko'rtho <note place="foot" type="variant" n="3">‘ekārthanāmaparyāyaiḥ’ iti pā.</note> nāmaparyāyairvividhairabhidhīyate||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">jvaro vikāra ityādi| praśnagranthāsūcitasyāpi paryāyakathanaṃ vṛttameva, tathā'pi punaḥprakaraṇavaśādabhidhānamiti na punaruktadoṣa iti bruvate; kiṃvā jvarasyaivādhikṛtasyaitatparyāyakathanam| vikārādayaśca yadyapi sāmānyena rogābhidhāyinaḥ, tathā'pi prakaraṇādiha jvara eva viśiṣṭe vyādhau vartante| yathā- brāhmaṇaṃ bhojayedityatra bhojanaprakaraṇāt sāmānyo'pi brāhmaṇaśabda āmantritabrāhmaṇe vartate| tasmiṃśca vyākhyāne jvarādiparyāyābhidheyarūpā vivṛtiḥ ‘jvaro vikāraḥ’ ityādinā ucyata iti nāpi punaruktiśaṅkā| nāmaśabdaḥ prakāśane, tena eko'rtho nāma jvaralakṣaṇo rogalakṣaṇo vā paryāyairucyata ityarthaḥ| paryāyā ekārthābhidhāyino bhinnajātīyāḥ śabdāḥ; kiṃvā, nāmaparyāyairiti nāmarūpaiḥ paryāyaiḥ; vyavahriyamāṇaiḥ paryāyairityarthaḥ| yataḥ paryāyo'vyavahriyamāṇo'pi bhavati, yathā- āyuṣi nityagānubandhaśabdarūpau paryāyāvuktau||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tasya prakṛtiruddiṣṭā doṣāḥ śārīramānasāḥ| dehinaṃ na hi nirdoṣaṃ jvaraḥ samupasevate||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">prakṛtiśabdeneha svabhāvaḥ, tathā yatkāraṇamayaṃ kāryaṃ bhavati taducyate; tatra pratyāsannakāraṇarūpāṃ prakṛtimāha- tasyetyādi| uddiṣṭeti saṅkṣepādabhihitā| doṣāṇāṃ jvaraprakṛtitve hetumāha- dehinamityādi| sarvadoṣāvyabhicārājjvarasya doṣaprakṛtitvaṃ siddhamiti bhāvaḥ| dehiśabdena śarīravān puruṣo'bhipreto na kevala ātmā, tasya nirvikāratvāt| ‘samupasevate’ iti bhāṣayā bhūtaviśeṣarūpasya jvarasyāveśaṃ darśayati; vigrahaśca jvarasya svatantre vaktavya eva- ‘jvarastripādastriśirāḥ’ ityādinoktaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kṣayastamo jvaraḥ pāpmā mṛtyuścoktā <note place="foot" type="variant" n="4">‘mṛtyuścokto'yamātmajaḥ’ iti pā.</note> yamātmakāḥ| pañcatvapratyayānnṝṇāṃ kliśyatāṃ svena karmaṇā||13||</seg> ityasya prakṛtiḥ proktā, ...|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">svabhāvarūpāṃ jvaraprakṛtimāha- kṣaya ityādi| dehakṣayahetutvāt kṣayaḥ, mohakartṛtvāttamaḥ, pāpanirvartyatvāt pāpmā, mṛtyukāraṇatvānmṛtyurjvara evocyate| atra ca ‘uktāḥ’ iti tathā ‘yamātmakāḥ’ iti bahuvacanamekasminnarthe jvare kṣayakartṛtvādidharmabhedavivakṣayā jñeyam| yamātmakā iti yamasvarūpāḥ; yamo hi yathā mārakaḥ, tathā'mī mārakā ityato yamātmakā ityarthaḥ| kiṃvā ‘yamātmajāḥ’ iti pāṭhaḥ; atrāpi yamaputratvena pitṛsamānakriyākartṛtvamucyate| kiñca kṣayādayaḥ svanāmaprasiddhā yamasvarūpā bhinnā eva jvarāt, iha tu jvarasya yamātmakatvābhidhānaprasaṅgātte'pyucyante| asmin vyākhyāne mṛtyuśabdena mṛtyusūcakaṃ riṣṭamucyate, yato na mṛtyureva mṛtyukaro bhavati| yamātmakatve hetumāha- pañcatvapratyayānnṝṇāṃ kliśyatāṃ svena karmaṇeti| etena, yathā yamaḥ svakarmakliśyamānānāṃ prāṇināṃ pañcatve heturbhavati, tathā kṣayādayo'pi prāktanakarmaṇā kliśyamānān mārayantītyarthaḥ| ‘pañcatvapratyayā’ iti vā pāṭhaḥ, tathā'pi sa evārtho jñeyaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘neyaḥ’ iti pā.</note>||13||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">... pravṛttistu parigrahāt| nidāne pūrvamuddiṣṭā rudrakopācca dāruṇāt||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">kramāgatāṃ pravṛttimāha- pravṛttistvityādi| pravṛttiḥ prathamāvirbhāvaḥ| parigrahāditi janapadoddhvaṃsanīye “bhraśyati tu kṛtayuge” (vi.a.3) ityādinā parigrahājjvarādipravṛttimuktāṃ smārayati| tathā rudrakopāddāruṇādyā pravṛttirjvarasya, sā nidāne pūrvamuddiṣṭā; “jvarastu khalu maheśvarakopaprabhavaḥ” (ni.a.1) iti granthena nidāne saṅkṣepeṇoktetyarthaḥ| pūrvamiti padena rudrakopaprabhavā prathamā, parigrahaprabhavā tu dvitīyā pravṛttiriti darśayati||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">dvitīye hi yuge śarvamakrodhavratamāsthitam| divyaṃ sahasraṃ varṣāṇāmasurā abhidudruvuḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">tapovighnāśanāḥ kartuṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘tato vighnaṃ śamīkartuṃ’ iti pā.</note> tapovighnaṃ mahātmanaḥ| paśyan samarthaścopekṣāṃ cakre dakṣaḥ prajāpatiḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">punarmāheśvaraṃ bhāgaṃ dhruvaṃ dakṣaḥ prajāpatiḥ| yajñe na kalpayāmāsa procyamānaḥ surairapi||17||</seg> <seg type="unit" n="18">ṛcaḥ paśupateryāśca śaivya āhatayaśca yāḥ| yajñasiddhipradāstābhirhīnaṃ caiva sa iṣṭavān||18||</seg> <seg type="unit" n="19">athottīrṇavrato devo buddhvā dakṣavyatikramam| rudro raudraṃ puraskṛtya bhāvamātmavidātmanaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sṛṣṭvā <note place="foot" type="variant" n="7">‘spṛṣṭvā’ iti pā.</note> lalāṭe cakṣurvai dagdhvā tānasurān prabhuḥ| bālaṃ krodhāgnisantaptamasṛjat satranāśanam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">tato yajñaḥ sa vidhvasto vyathitāśca divaukasaḥ| dāhavyathāparītāśca bhrāntā bhūtagaṇā diśaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">atheśvaraṃ devagaṇaḥ saha saptarṣibhirvibhum| tamṛgbhirastuvan yāvacchaive bhāve śivaḥ sthitaḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">śivaṃ śivāya bhūtānāṃ sthitaṃ jñātvā kṛtāñjaliḥ| bhiyā bhasmapraharaṇastriśirā navalocanaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">jvālāmālākulo raudro hrasvajaṅghodaraḥ kramāt| krodhāgniruktavān devamahaṃ kiṃ karavāṇi te||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tamuvāceśvaraḥ krodhaṃ jvaro loke bhaviṣyasi| janmādau nidhane ca tvamapacārāntareṣu ca||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-25">yataśca parigrahabhavatvaṃ vistaroktaṃ rudrakopabhavatvaṃ ca saṅkṣepoktam, ato rudrakopodbhavatvameva vivṛṇoti- dvitīye hītyādi| vinā krodhaṃ caryate yat tadakrodhavratam| tapovighnāśanāḥ tapovighnopajīvinaḥ| dhruvamiti avaśyadeyam| satranāśanamiti yajñanāśanam| śaive iti kalyāṇakare| apacārāntareṣviti jvaranidānasevāsu| atra ca satyayuge'pi janmamaraṇayormoharūpajvarasya vidyamānatvād dvitīyayuge'pi janmaraṇayorbhavanaṃ na jvarasyānupapannam| tena, yo janmādau nidhane ca vyavasthitaḥ sa idānīmapacārāntareṣu bhaviṣyasīti yojanīyam| kiṃvā, satyayuge ca janmamaraṇayormoharūpajvaro niṣkalmaṣāṇāṃ puruṣāṇāṃ nāsīdeveti mantavyam| kalyāṇakarasvarūpasyāpi śivasya prāṇipīḍākarajvaravisargaḥ prāṇināmevādharmaprabhāvādavaśyopabhogyāṃ pīḍāṃ dṛṣṭveti mantavyam||15-25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">santāpaḥ sārucistṛṣṇā sāṅgamardo hṛdi vyathā| jvaraprabhāvo, janmādau nidhane ca mahattamaḥ||26||</seg> prakṛtiśca pravṛttiśca prabhāvaśca pradarśitaḥ|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26">santāpa ityādinā prabhāvamāha| prabhāvaścānaupādhikā śaktirucyate, tena santāpādīnāṃ prabhāvavyapadeśaḥ| yataścāyaṃ rogaprabhāvaḥ, tato vātaśleṣmakṛte'pi jvare'nuṣṇarūpastāpo <note place="foot" type="variant" n="8">‘tuccharūpastāpaḥ’ iti pā.</note> bhavati, tathā janmādau nidhane ca mahattamorūpatvaṃ jvaraprabhāva ityarthaḥ| prakṛtiścetyādinā prakaraṇasaṅgrahaṃ karoti, ‘ityasya prakṛtiḥ proktā’ ityanena tu prastāvasaṅgrahaḥ kṛtaḥ, adhyāyānte tvadhyāyārthasaṅgrahaṃ kariṣyati| etacca punaḥ punaḥ saṅgrahakaraṇaṃ tantrarmatvācchiṣyabuddhisamādhānārthaṃ kṛtaṃ jñeyam||26||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">nidāne kāraṇānyaṣṭau pūrvoktāni <note place="foot" type="variant" n="9">‘pūrvamuktāni bhāgaśaḥ’ iti pā.</note> vibhāgaśaḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">nidāna ityādinā kāraṇamāha| aṣṭau kāraṇānīti rūkṣādayastrayo jvarārambhakavātādikartṛtvenoktāḥ, tathā “yathoktānāṃ hetūnāṃ miśrībhāvāt” (ni.a.1) ityādinā tu dvandvānāṃ sannipātasya ca kāraṇamuktaṃ, tathā āgantoḥ kāraṇaṃ tatra kaṇṭharaveṇaivoktam| anye tu vātādīneva jvarārambhakasamprāptiprāptān “iha khalvaṣṭābhyaḥ kāraṇebhyo jvaraḥ sañjāyate” (ni.a.1) ityādigranthena nidānoktān kāraṇānīti padena grāhayanti; prakṛtiśabdena tu bījabhūtā avyavahitasambaddhā doṣā gṛhyante, rūkṣādayastu doṣaprakopakāraṇabhūtā na jvarakāraṇānīti vadanti| tasmin pakṣe rūkṣādīnāṃ jvarahetubhūtānāmihāgrahaṇaṃ syāt; rūkṣādīnāṃ tu jvare hetutvaṃ doṣaprakopāvāntaravyāpāratvena bhavatyeva, yathā- yāgasya svargakartṛtvam| dvividhaṃ ca kāraṇaṃ rogāṇāṃ- vyavahitaṃ rūkṣādi, pratyāsannaṃ ca doṣā iti śāstrasiddhānta eva| ‘nidāne’ iti padenaiva pūrvatve labdhe, pūrvoktānīti padamiha vaktavyajvaranidānavyudāsārtham||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">ālasyaṃ nayane sāsre jṛmbhaṇaṃ gauravaṃ kramaḥ| jvalanātapavāyvambubhaktidveṣāvaniścitau||28||</seg> <seg type="unit" n="29">avipākāsyavairasye hāniśca balavarṇayoḥ| śīlavaikṛtamalpaṃ ca jvaralakṣaṇamagrajam||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28-29">yadyapi nidāne'pi pūrvarūpāṇyuktāni, tathā'pīha prakaraṇavaśādyani prāyaḥ prādurbhavanti, tāni paṭhyante- ālasyamityādi||28-29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">kevalaṃ samanaskaṃ ca jvarādhiṣṭhānamucyate| śarīraṃ, balakālastu nidāne sampradarśitaḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30">kevalamiti kṛtsnaṃ, tena bāhyendriyāṇāmapyavarodhaḥ| anena dehamanasī apyavaśyaṃ jvareṇa tapyete ityuktam| balasyābhivṛddhilakṣaṇasya jvarābhyāgamanalakṣaṇasya vā kālo balakālaḥ, sa ca nidāne “divasānte gharmānte jaraṇānte vā jvarāgamanamabhivṛddhirvā” (ni.a.1) ityevamprakāragranthenoktaḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">jvarapratyātmikaṃ liṅgaṃ santāpo dehamānasaḥ| jvareṇāviśatā bhūtaṃ na hi kiñcinna tapyate||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31">jvarapratyātmikaṃ liṅgamityādinā''tmalakṣaṇamāha| ātmaliṅgamiti avyabhicārilakṣaṇam| iha santāpaśabdena sāmānyena pīḍā vaktavyā, sā ca dehaviśeṣaṇābhidhānāttāpalakṣaṇaiva bhavati, manasi tu tathā cendriyeṣu dehaguṇagṛhīteṣu vaicittyādirūpā “vaicittyaṃ” ityādigranthavaktavyā jñeyā| jvaraprabhāve santāpo'cintyakāryatayoktaḥ, iha tu jvarāvyabhicāritveneti viśeṣaḥ| anye tu, arucyādiyuktaḥ santāpaḥ prabhāvo bhavati, arucyādirahitastvātmalakṣaṇaṃ bhavati| santāpasya pratyātmalakṣaṇatve hetumāha- jvareṇetyādi| bhūtaśabdena sarvaprāṇina ucyante| tataśca jvareṇa bhūtamāviśatā na kiñcinmanuṣyādi na tapyate, kintu tapyata eva, tato jvarāvyabhicāritayā jvarātmalakṣaṇameva tadupapannamiti bhāvaḥ| atra pakṣe gajādiṣvapi kūṭapākalādiśabdābhidheyeṣu jvareṣvantardāharūpā vedanā bhavatīti jñeyam| kiṃvā, atra dehasantāpau militau vā paryāyeṇa vā jvarātmaliṅgaṃ bhavetāṃ; na tāvat paryāyeṇa, tathā hi sati kvacijjvare dehasantāpa eva kvacijjvare manaḥsantāpa eva bhavatīti vācyaṃ, tataścānayorvyabhicārānnāvyabhicāriliṅgatvaṃ; tasmānmilitāveva dehamanaḥsantāpāvātmalakṣaṇaṃ jvarasyeti vācyam; evaṃ vyavasthite kasmāt sarvajvareṣu dehamanastāpau bhavata ityāha- jvareṇetyādi| jvareṇa bhūtamāviśatā nahi kiñciccharīraṃ mano vā na tapyate, kintu tapyata eva; ato dehamanastāpaḥ sarvajvareṣūpapanna ityarthaḥ| asmiṃśca pakṣe śārīramānasajvarabhedopadarśane “śārīro jāyate pūrvaṃ dehe” ityādinā śārīrasya yaddehamātrāśrayatvaṃ mānasasya yanmanomātrāśrayatvaṃ vaktavyaṃ tat sūkṣmakālābhiprayeṇa; tasmiṃśca sūkṣmakāle jvara ubhayātāpako'pyanantarotpadyamānobhayatāpitvadharmāpekṣayā bhavatyeva dehamanastāpī, yathā prathamakṣaṇotpannaṃ dravyaṃ nirguṇam, anantarotpadyamānaṃ saguṇaṃ dravyamuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘yāvaduktam’ iti pā.</note> dravyalakṣaṇe||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">dvividho vidhibhedena jvaraḥ śārīramānasaḥ| punaśca dvividho dṛṣṭaḥ saumyaścāgneya eva vā||32||</seg> <seg type="unit" n="33">antarvego bahirvego dvividhaḥ punarucyate| prākṛto vaikṛtaścaiva sādhyaścāsādhya eva ca||33||</seg> <seg type="unit" n="34">punaḥ pañcavidho dṛṣṭo doṣakālabalābalāt| santataḥ satato'nyedyustṛtīyakacaturthakau||34||</seg> <seg type="unit" n="35">punarāśrayabhedena dhātūnāṃ saptadhā mataḥ| bhinnaḥ kāraṇabhedena punaraṣṭavidho jvaraḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32-35">dvividha ityādinā vidhibhedamāha| ete ca bhedā vivaraṇe vyaktā bhaviṣyanti| saumya iti śītakāraṇārabdhatvena somadevatākaḥ, āgneyo'pyuṣṇakāraṇārabdhatvenāgnidevatākaḥ| punaḥ pañcavidho dṛṣṭa ityatra na pañcavidhena bhedena sarvajvaravyāptiḥ, yataḥ “prāyaśaḥ sannipātena dṛṣṭaḥ pañcavidho jvaraḥ” iti vakṣyati| tataśca kevalavātādijvarāṇāṃ na santatādibhedena grahaṇaṃ; tathā santatādīnāṃ kālaniyamo vaktavyaḥ, tataśca ye kālāniyatāste santatādibhinnā eva; tasmāddoṣakālabalābalādye jvarā bhavanti, te pañcadvidhā eveti vākyārthaḥ| doṣakālabalābalāditi doṣakṛtāt kālabalābalāt; kālabalābale jvarakālaprakarṣāprakarṣau| tatra santate jvare balavatā doṣeṇa saptāhādiḥ prakṛṣṭatvādbalavān kālo niyamyate, satatake tu santatakālāpekṣayā hīnabalena doṣeṇābalo jvarakālaḥ, sa hyahorātre dvikālenātra vyāpako bhavati, tathā'yameva satatakajvarakālo hīnabalakālānyedyuṣkāpekṣayā balavān bhavati; evamanyedyuṣkādijvarakālo'pi vyākhyeyaḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘evamanyedyuṣkādyapi vyākhyeyam’ iti pā.</note>| kiṃvā, doṣakālo duṣṭikālo jvarakāla ityarthaḥ, tasya balābalāt prakarṣāprakarṣādityarthaḥ| kālaprakarṣāprakarṣaniyamāśca vyākhyātā eva| anye tu, doṣaśca kālaśca doṣakālau, tayorbalābalāditi vadanti| tatra doṣabalāt kālabalācca santato bhavati; yaduktaṃ- “kāladūṣyaprakṛtibhirdoṣastulyo hi santatam” ityādinā| doṣakālabalatvamabalatvaṃ ca vivaraṇagranthenoktaṃ; tathā doṣasyābalatvaṃ sapratyanīkatayā satatakādiṣu bhavati, tathā jvaravegavigame ca satatakādau kālasyābalatvaṃ bhavati| atra pakṣe doṣakālabalābalābhyāṃ sarvajvarā vyāpyante, tataśca santatādipañcajvaraniyamo durghaṭaḥ syāt| anye tu vyutkramābhidhānena ‘doṣabalābalakālāt’ iti kṛtvā vyākhyānayanti| etaccāśabdaṃ vyākhyānam| tṛtīyakacaturthakāviti samāsanirdeśena tṛtīyacaturthakayorāgantvanubandhatvādisādhāraṇadharmayogitāṃ darśayati||32-35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">śārīro jāyate pūrvaṃ dehe, manasi mānasaḥ| vaicittyamaratirglānirmanasastāpalakṣaṇam||36||</seg> indriyāṇāṃ ca vaikṛtyaṃ jñeyaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘dehasantāpalakṣaṇam’ iti pā.</note> santāpalakṣaṇam|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36">‘pṛthagbhinnasya cākṛtim’ iti praśnasya kramāgatamuttaraṃ- śārīra ityādi| pūrvamiti vacanāduttarakālaṃ śārīro jvaro manasyapi bhavati, evaṃ mānaso manasyutpādānantaraṃ dehe'pi bhavatīti jñeyam| evaṃ ca yadyapi sarvajvarāṇāṃ dehamanodhiṣṭhānatvaṃ, tathā'pi yo dehāśrayī prathamaṃ śarīradoṣeṇa balavatā prārabdhaḥ syāt sa taddoṣacikitsayaiva cikitsyaḥ; evaṃ mānaso'pi mānasadoṣacikitsayaiva cikitsya iti darśayituṃ śārīramānasabhedopadarśanaṃ sādhu| nanu śārīrasya jvarasya santāpalakṣaṇaṃ vyaktaṃ, mānasasya tu jvarasya kathaṃ santāpaḥ, yattasya lakṣaṇaṃ bhavatītyāha- vaicittyamityādi| vaicittyādayo mānasasantāpaśabdenocyante, tāpaśabdasya pīḍāvacanatvādityarthaḥ| manastāpaprastāvena ‘dehendriyamanastāpī’ ityatra ya indriyatāpo jvarasyoktastaṃ ca vyācakṣate- indriyāṇāṃ cetyādi| vaikṛtyamiti svabhāvānyathātvaṃ, taccārthāgrahaṇādyanumeyam||36||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">vātapittātmakaḥ śītamuṣṇaṃ vātakaphātmakaḥ||37||</seg> icchatyubhayametattu jvaro vyāmiśralakṣaṇaḥ|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37">saumyāgneyabhedayoḥ pratilomavyākhyākrameṇa vivaraṇaṃ- vātapittātmaka ityādi| vātāpittātmaka iti vātapittakāraṇakaḥ| atra ca kevalavātārabdhaḥ, tathā kevalakaphārabdhaśca śītasvabhāvakāraṇatayā saumyatvenoṣṇamicchati, tathā vātakaphātmako'pyupalabhyate, tathā kevalapittātmako'pyāgneyatvādanuṣṇābhiprāya iti vyaktaṃ, tenedānīṃ vātapittātmakaḥ śītena vātena pittena coṣṇena kṛtastasya durupapannāyāmāgneyatāyāṃ bruvate- vātapittātmakaḥ śītamiti| evaṃ vyavasthite vātapittajvare cedvāyuḥ saṃyogamahimnā viparītānukārī dṛṣṭaḥ, tat kiṃ kaphasaṃyukto'pi vāyurviparītamarthaṃ karotītyāśaṅkyāha- uṣṇaṃ vātakaphātmaka iti; vātakaphātmako viśeṣeṇoṣṇamicchatītyarthaḥ| vyāmiśralakṣaṇa iti uktavyāmiśradoṣalakṣaṇajvaravyatiriktaḥ kaphapaittikaḥ sānnipātikaśca, sa coṣṇaśītābhiprāyatayā saumyāgneyarāśidvayātirikta <note place="foot" type="variant" n="13">‘saumyāgneyajvaradvayātirikta eva’ iti pā.</note> eva jvaraḥ; yathā- aṅgulīdvayavyatiriktaṃ tryaṅgulam| evaṃ śārīramānasamiśrībhāve'pi cintanīyam| jvara icchatīti vacanaṃ jvarayuktapuruṣecchāyā jvare upacārājjñeyam||37||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">yogavāhaḥ paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛt||38||</seg> dāhakṛttejasā yuktaḥ, śītakṛt somasaṃśrayāt|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38">vātapittajvare śītābhiprāyatāmupapādayituṃ vāyoryogavāhitāmāha- yogavāha ityādi| yogādyogino guṇaṃ vahatīti yogavāhaḥ| paramiti atyartham| saṃyogāditi uṣṇena śītena ca saṃyogāt| ubhayārthakṛditi yathāsaṅkhyamiha uṣṇaśītārthakārī| etadeva vibhajate- dāhakṛdityādi| ‘pittena’ iti vaktavye yat ‘tejasā’ iti karoti, tena bāhyenāpyātapādinā yukto vāyurdāhaṃ karotīti lokaprasiddhamarthaṃ dṛṣṭāntārthaṃ sūcayati| śītakāritvaṃ tu vāyoḥ śītatvenaiva yat siddhaṃ tat somarūpakaphapānīyādiyogādviśeṣeṇa bhavatīti jñeyam||38||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">antardāho'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">sandhyasthiśūlamasvedo doṣavarcovinigrahaḥ| antarvegasya liṅgāni jvarasyaitāni lakṣayet||40||</seg> <seg type="unit" n="41">santāpo'bhyadhiko bāhyastṛṣṇādīnāṃ ca mārdavam| bahirvegasya liṅgāni sukhasādhyatvameva ca||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-41">antardāha ityādinā antarvegabahirvegavivaraṇam||39-41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">prākṛtaḥ sukhasādhyastu vasantaśaradudbhavaḥ| uṣṇamuṣṇena saṃvṛddhaṃ pittaṃ śaradi kupyati||42||</seg> <seg type="unit" n="43">citaḥ śīte kaphaścaivaṃ vasante samudīryate| varṣāsvamlavipākābhiradbhiroṣadhibhistathā||43||</seg> <seg type="unit" n="44">sañcitaṃ pittamudriktaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘pittamutkliṣṭaṃ’ iti pā.</note> śaradyādityatejasā| jvaraṃ sañjanayatyāśu tasya cānubalaḥ kaphaḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">prakṛtyaiva <note place="foot" type="variant" n="15">‘tatprakṛtyā visargācca’ iti pā.</note> visargasya tatra nānaśanādbhayam| adbhiroṣadhibhiścaiva madhurābhiścitaḥ kaphaḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">hemante, sūryasantaptaḥ sa vasante prakupyati| vasante śleṣmaṇā tasmājjvaraḥ samupajāyate||46||</seg> ādānamadhye tasyāpi vātapittaṃ bhavedanu|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42-46">prākṛta ityādinā prakaraṇena prākṛtavaikṛtavivaraṇam| tatreha kālasvabhāvaprakupito doṣaḥ prakṛtirucyate <note place="foot" type="variant" n="16">‘prakṛtirgṛhyate’ iti pā.</note>, tajjātīyācca doṣādudbhūto jvaraḥ prākṛta ucyate| yadvakṣyati- “kālaprakṛtimuddiśya nirdiṣṭaḥ prākṛto jvaraḥ” iti| evamapi varṣākālaprakṛtibhūtena vātena kṛto jvaraḥ prākṛtaḥ syāt, tanniṣedhāyāha- sukhasādhyastu vasantaśaradudbhava iti| tuśabdo'vadhāraṇe| tena, ya eva sukhasādhyo vasantaśaradudbhavaḥ prākṛtaḥ sa eveha prākṛtaśabdenocyata ityarthaḥ; varṣākālabhavavātikastu na sukhasādhya iti, tena nāsau prākṛta ucyate| prākṛtavaikṛtasañjñāvyavahāro hi yathākramaṃ sukhasādhya-kṛcchrasādhyabodhaprayojanakaḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘sukhasādhyāsādhyabodhaprayojanakaḥ’ iti pā.</note>; tadyadi kṛcchre'pi vātaje prākṛtatvaṃ syāttadā kiṃ prākṛtavyavahāreṇa| yataśca vasantaśaradudbhavāveva prākṛtau, tena tayoreva ‘uṣṇaṃ’ ityādina granthena vivaraṇaṃ prapañcena kariṣyati na vātikasyeti| atrārthe jatūkarṇe- “saumyāgneyāvuṣṇaśītakāmau, jīrṇastrayodaśe| dine, vasantaśaradoḥ prākṛto'nyatra vaikṛtaḥ” iti| yadyapi vasantajaḥ pūrvamuktastathā'pi pratilomavyākhyayā ‘uṣṇaṃ’ ityādinā śaradudbhavaṃ nirdiśati| uṣṇaṃ pittaṃ citaṃ varṣāsu śaradyudīrṇenātapena kupyatīti vijñeyam| śīte iti hemante| uṣṇamityādinā nirdiṣṭasya varṣāsvityādi bhāṣyam| nanu yadi varṣāsvamlavipākitvaṃ sarvāsāmoṣadhīnāṃ, tadā pratidravyābhihitavipākasyāvyavasthā syāt, tasya kālavaśenāmlatvadarśanāt <note place="foot" type="variant" n="18">‘kālavaśenānyatvadarśanāt’ iti pā.</note>| maivaṃ, yathā niṣṭhāpākena yanmadhuraṃ dravyaṃ, tadyathā''vasthikena pākenāmlaṃ bhavati, yaduktaṃ- “paraṃ tu pacyamānasya vidagdhasyāmlabhāvataḥ” (ci.a.15) ityādinā, tathehāpi kālamahimnā'mlavipākitvamapi bhaviṣyati; evaṃ hemante yanmadhurapākitvamoṣadhīnāṃ tatrāpi vyākhyeyam| anye tu, varṣāsu vahnimāndyādvidāhanimittamoṣadhīnāmamlavipākitvamiti bruvate| yaduktaṃ- “varṣāsu vidahatyannaṃ........| tadā hi sarvamevānnaṃ prāyo hyasya vidahyate” iti| evamapi tairhemante <note place="foot" type="variant" n="19">‘hemante’ iti pā.</note> madhurapākitvaṃ noktameva; tasmāt kālamahimnaiva pākāntaramoṣadhīnāṃ sādhu| āśviti pittasyāśukāritvācchīghraṃ janayati| anubala iti anubandharūpaḥ kapho bhavati| evaṃ jvarasya laṅghanīyatāmāha- prakṛtyaivetyādi| visargasya prakṛtyeti visargarūpakālajayā prakṛtyā saumyādirūpayā'naśanādbhayaṃ na bhavati| visargo hi saumyaḥ snigdhaḥ <note place="foot" type="variant" n="20">‘snigdho balavatpuruṣaśca’ iti pā.</note>, tatra balavantaśca puruṣāḥ tena tatrotpanno jvara āmāśayasamutpannatvena laṅghanārho laṅghanīya eva| kiṃvā, ‘prakṛtyaiva visargācca’ iti pāṭhaḥ| tadā prakṛtyeti jvarakāraṇena kaphapittarūpeṇa laṅghanahetunā, tathā visargācca <note place="foot" type="variant" n="21">‘tatprakṛtyā visargācca’ iti pā.</note> kālāllaṅghane bhayaṃ nāsti| uktaṃ hi- “kaphapitte drave dhātū sahete laṅghanaṃ mahat” iti| hemante citaḥ kapho vasante kupyatīti yuktameva, yato doṣacayādikrame śiśiro nāstyeva| ādānamadhye tasyāpi vātapittaṃ bhavedanviti tasyāpi vasantajakaphajvarasya vātapittam anviti anubandharūpaṃ bhavati| tatra vasantādau durbalaṃ vātapittaṃ, madhye tu madhyaṃ, ante tu prabalaṃ bhavati; evaṃ śaradyapi kapho bhavati||42-46||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">ādāvante ca madhye ca buddhvā doṣabalābalam||47||</seg> śaradvasantayorvidvāñjvarasya pratikārayet|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="47">tadetān viśeṣān buddhvā cikitsā kartavyeti darśayannāha- ādāvityādi| śaradvasantayorādau madhye cānte ca jvarasya doṣabalābalaṃ buddhveti yojanā||47||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">kālaprakṛtimuddiśya nirdiṣṭaḥ prākṛto jvaraḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">prāyeṇānilajo duḥkhaḥ kāleṣvanyeṣu vaikṛtaḥ| hetavo vividhāstasya nidāne sampradarśitāḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="48-49">kālaprakṛtimuddiśya nirdiṣṭaḥ prākṛto jvara iti prākṛta jvarabodhikā paribhāṣā| kālaprakṛtimiti kālasvabhāvasambaddhaṃ doṣam; uddiśyeti kāraṇatvena lakṣyīkṛtya| nanvevamapi varṣākālaprakṛtinā vātena kṛto jvaraḥ prākṛtaḥ syādityāha- prāyeṇānilajo duḥkha iti; anilajo jvaraḥ kālaprakṛtisamāno'pi <note place="foot" type="variant" n="22">‘vātaprakṛtisamāno'pi’ iti pā.</note> duḥkho bhavati, viruddhopakramatvāt| yato jvarasyāmāśayotthatvena laṅghanādi pathyaṃ, tacca vāyorapathyamiti viruddhopakramatvādduḥkhatvena na prākṛtatvaṃ vātikasya; yataḥ prākṛtatve'pi yaḥ sukhasādhyaḥ sa eva prākṛta ucyata iti bhāvaḥ| evaṃ tāvat sarvo vātajo vaikṛtaḥ, tathā vasantaśaradvyatiriktakālabhavaḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘vasantaśaradvyatiriktamakālabhavaḥ’ iti pā.</note>| kaphajastathā paittiko'pi vaikṛta eveti darśayannāha- kāleṣvanyeṣu vaikṛta iti; ‘kaphajaḥ pittajo vā <note place="foot" type="variant" n="24">‘pittajaśca’ iti pā.</note> ’ iti śeṣaḥ| atha vaikṛtasya jvarasya ko heturityāha- hetava ityādi| anye tu bruvate- varṣākāle vātajo'pi prākṛtaḥ, kintvayaṃ kṛcchraḥ, vasantaśaradudbhavastu prākṛtaḥ sukhasādhyo bhavatīti viśeṣaḥ; tathā ca vāgbhaṭena- “prākṛtaścānilodbhavaḥ” (vā. ni.a.2) iti kṛtamiti||48-49||</seg></ab>
          <ab type="mula">balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadravaḥ|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">balavatsvityādinā sukhasādhyajvaravivaraṇam| jvaropadravā yadyapi sākṣānna paṭhitāḥ, tathā'pi sāmānyopadravalakṣaṇayuktā <note place="foot" type="variant" n="25">‘sāmānyopadravoktalakṣaṇayuktāḥ’ iti pā.</note> rogā iha jñeyāḥ; yaduktam- “upadravastu khalu rogottarakālajo rogāśrayo roga eva sthūlo'ṇurvā, rogāt paścājjāyata ityupadravasañjñaḥ” (ci.a.21) iti; tantrāntare ca- “hikkāśvāsakāsatṛṣṇācchardyatīsāramūrcchāṅgabhedārocakāḥ kṛcchraviṭkatā ceti daśopadravā jvaramupadravanti” ityuktāḥ|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">hetubhirbahubhirjāto balibhirbahulakṣaṇaḥ||50||</seg> jvaraḥ prāṇāntakṛdyaśca śīghramindriyanāśanaḥ|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50">nanu balibhirbahubhiśca hetubhirjāto bahulakṣaṇa eva bhaviṣyati, tat kiṃ ‘bahulakṣaṇaḥ’ iti padena? ucyate- puruṣasyāgnibalādiviśeṣeṇa <note place="foot" type="variant" n="26">‘puruṣasyāgnibalādibhedena’ iti</note> doṣahetavo yathoktadoṣaguṇā api <note place="foot" type="variant" n="27">‘vā'pi’ iti pā.</note> na bahulakṣaṇaṃ rogaṃ kurvanti, tathā samprāptiviśeṣābhāvācca na bahulakṣaṇatvaṃ bhavati| yaduktam- “ekaṃ dvau trīn bahūn vā'pi dehe dhātvādiyogataḥ| darśayanti vikārāṃstu kupitāḥ pavanādayaḥ” iti| śīghramiti utpannamātra eva||50||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">saptāhādvā daśāhādvā dvādaśāhāttathaiva ca||51||</seg> sapralāpabhramaśvāsastīkṣṇo hanyājjvaro naram|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51">saptāhādvetyādi| saptāhādvātottaraḥ sapralāpabhramaśvāsastīkṣṇo hanti, evaṅguṇa eva paittiko daśāhāt, tathaivaṅguṇa eva kaphajo dvādaśāhāddhanti, śīghratama-śīghratara-śīghravikārakāritvādvātapittakaphānāmiti varṇayanti| vāśabdaśca vikalpārthaḥ; tena saptāhādiṣvapyarvāgapi pareṇa vā hananaṃ lakṣyate| anye tu saptāhāt sapralāpaḥ, daśāhāt sabhramaḥ, dvādaśāhāt saśvāso hantīti vyākhyānayanti||51||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">jvaraḥ kṣīṇasya śūnasya gambhīro dairgharātrikaḥ||52||</seg> asādhyo balavān yaśca keśasīmantakṛjjvaraḥ|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52">gambhīraḥ antarvegaḥ; kiṃvā, gambhīradhātusthaḥ <note place="foot" type="variant" n="28">‘gambhīradhātudūṣakaḥ’ iti pā.</note>| dairgharātrikaḥ dīrghakālānubandhī; kiṃvā dīrghāṃ rātriṃ maraṇarūpāṃ karotīti dairgharātrikaḥ||52||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">srotobhirvisṛtā doṣā guravo rasavāhibhiḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">sarvadehānugāḥ stabdhā jvaraṃ kurvanti santatam| daśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā saptāhaṃ vā suduḥsahaḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">sa śīghraṃ śīghrakāritvāt praśamaṃ yāti hanti vā| kāladūṣyaprakṛtibhirdoṣastulyo hi santatam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">niṣpratyanīkaḥ kurute tasmājjñeyaḥ suduḥsahaḥ| yathā dhātūṃstathā <note place="foot" type="variant" n="29">‘dhātuṃ’ iti pā.</note> mūtraṃ purīṣaṃ cānilādayaḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">yugapaccānupadyante niyamāt <note place="foot" type="variant" n="30">‘anubadhnanti yugapadavaśyaṃ’ iti pā.</note> santate jvare| sa śuddhyā vā'pyaśuddhyā vā rasādīnāmaśeṣataḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">saptāhādiṣu kāleṣu praśamaṃ yāti hanti vā| yadā tu nātiśudhyanti na vā śudhyanti sarvaśaḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">dvādaśaite samuddiṣṭāḥ santatasyāśrayāstadā| visargaṃ dvādaśe kṛtvā divase'vyaktalakṣaṇam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">durlabhopaśamaḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate| iti buddhvā jvaraṃ vaidya upakrāmettu santatam <note place="foot" type="variant" n="31">‘santataṃ samupācaret’ iti pā.</note>||60||</seg> kriyākramavidhau yuktaḥ prāyaḥ prāgapatarpaṇaiḥ|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="53-60">srotobhirityādinā santatādibhedamāha| gurava iti vṛddhāḥ| daśāhamityādi daśāhādīn vyāpya| suduḥsahaḥ ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| śīghramiti daśāhādaya eva prabhūtatarakālāntarāpekṣayā śīghraśabdavācyāḥ| daśāhādivikalpaśca yathākramaṃ pittakaphānilottarasannipātārabdhatvāt santatajvarasya jñeyaḥ| yaduktamanyatrāpi- “pittakaphānilavṛddhyā daśadivasa-dvādaśāha- saptāhāt| hanti vimuñcati vā''śu tridoṣajo dhātumalapākāt” iti| tathā “daśa-dvādaśa-saptāhaiḥ pittaśleṣmānilādhikaḥ| dagdhvoṣmaṇā <note place="foot" type="variant" n="32">‘dehoṣmaṇā’ iti, ‘paktvoṣmaṇā’ iti ca pā.</note> dhātumalān hanti muñcati vā jvaraḥ” iti| hananamocanavikalpastu rasādīnāmapyaśuddhyā śuddhyā ca vaktavyaḥ| kasmādevamayaṃ duḥsahaḥ śīghrakārī ca santato bhavatītyāha- kāletyādi| kālaḥ varṣādiḥ, dūṣyaḥ rasādiḥ, prakṛtiḥ dehaprakṛtiḥ śleṣmaprakṛtyādikā| nanu kālāditulyatā doṣasya kadācideva sambhavati, yathā- vasante, śleṣmaprakṛtau, medasi dūṣye, kapho doṣaḥ; evaṃ śaradi pittamapi jñeyam; itareṣāṃ tu tridoṣādīnāṃ kālāditulyatvaṃ duṣprāpam; atastatkṛtasantataḥ kathaṃ bhavatu, santataśca dvādaśāśrayatvena tridoṣaja eva vaktavyaḥ| ucyate- tulya ityabhidhāyāpi yat ‘niṣpratyanīkaḥ’ iti karoti, tena kālādyanuguṇatāmeva kālāditulyatāṃ sphoṭayati <note place="foot" type="variant" n="33">‘sphorayati’ iti pā.</note>| kālādīnāṃ cāsamānānāmapi balavatā doṣeṇa parigṛhītānāṃ pratīpārthakaraṇāsāmarthyenānuguṇataiva <note place="foot" type="variant" n="34">‘pratīpārthakaraṇāsamarthatā’ iti pā.</note> bhavati; yathā- balavato rājño hṛdayena pratikūlā api kṣudrarājāno'nuguṇā eva bhavanti| kiñca, tridoṣārabdha evāsmanmate santataḥ, tasya cānyataraṃ doṣaṃ prati kālādīnāṃ tulyatvaṃ sambhavatyeva| atraike ‘tasmājjñeyaḥ suduḥsahaḥ’ ityato'nantaraṃ ‘yathā dhātūn’ ityādi paṭhanti, itaśca <note place="foot" type="variant" n="35">‘imaṃ ca’ iti pā.</note> ‘prāyaḥ prāgapatarpaṇaiḥ’ ityantaṃ paṭhitvā ‘raktadhātvāśrayaḥ’ ityādinā satatakādilakṣaṇaṃ paṭhanti| anye tu- ‘suduḥsahaḥ’ iti paṭhitvā satatānyedyuṣkalakṣaṇe paṭhanti, tadanu ‘yathā dhātūn’ ityādigranthaṃ, tataḥ punarācāryāntaramatenānyedyuṣkādijvaratrayalakṣaṇaṃ paṭhanti| tatra prathamapāṭhakrame ‘yathā dhātūn’ ityādinā santatasyotpādādikramaṃ bruvate| dhātūniti rasādidhātusaptakam| rasaduṣṭyabhidhānena viśeṣeṇa <note place="foot" type="variant" n="36">‘rasaduṣṭyabhidhānatvaviśeṣeṇa’ iti pā.</note> rasaduṣṭirjñeyā| yatheti yena prakāreṇa gurutvastabdhatvādinā| yugapaditi ekakālam| niyamāditi sarvāneva dhātvādīn sarva eva doṣāścānupadyante| sa śuddhyā vetyādi| sa santataḥ; yadā sarve rasādayaḥ sarvathā viśuddhā bhavanti tadā praśāmyati saptāhādiṣu, yadā rasādayaḥ sarve sarvathā vā'viśuddhā bhavanti tadā hantītyarthaḥ| atha yadā stokā śuddhistadā kā vidhetyāha- yadā tvityādi| nātiśudhyantīti sarva eva nātiviśuddhā bhavanti sāvaśeṣadoṣā bhavantītyarthaḥ| na vā śudhyanti sarvaśa iti rasādiṣu madhye katicicchudhyanti, katiciccāviśuddhā vartanta <note place="foot" type="variant" n="37">‘nivartante’ iti pā.</note> ityarthaḥ| dvādaśeti sapta dhātavastrayo doṣā mūtraṃ purīṣaṃ ca| doṣāṇāṃ ceha śuddhiḥ prakṛtigamanena jñeyā| dvādaśāśrayatvena santatasyaikadoṣārabdhatvaṃ yaducyate, tannirastameva jñeyam| visargamiti parityāgam| visargasvarūpamāha- avyaktalakṣaṇamiti; avyaktaṃ lakṣaṇaṃ yasya tamavyaktalakṣaṇaṃ visargam; etena, tadā'pi jvaro līno'styeva, paraṃ lakṣaṇāni tasya vyaktāni na bhavantīti darśayati; tadanu trayodaśadinādārabhya dīrghakālamanuvartate, tato <note place="foot" type="variant" n="38">‘sa ca’ iti pā.</note> durlabhopaśamo bhavatīti yuktamuktam| ebhiśca dhātvādidvādaśāśrayitva-daśāhādivyāpakatvādibhirdharmaiḥ <note place="foot" type="variant" n="39">‘viśiṣṭadvādaśāśrayitva ...’ iti pā.</note> santato bhinna eva vātādijvarebhyaḥ kālāniyamena dvitryādidineṣu vyavacchedenānusaktebhyaḥ| yastu tantrāntare “tathā santata evānyaḥ svalpadurbalakāraṇaḥ| ekadoṣo dvidoṣo vā svalpopadravalakṣaṇaḥ|| atulyadūṣyaprakṛtiḥ” ityādinā granthenocyate, so'smādanya eveti tantrāntare'pyanyaśabdaprayogāt pratipāditamiti na virodhaḥ||53-60||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">raktadhātvāśrayaḥ prāyo doṣaḥ satatakaṃ jvaram||61||</seg> <seg type="unit" n="62">sapratyanīkaḥ kurute kālavṛddhikṣayātmakam| ahorātre satatako dvau kālāvanuvartate||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="61-62">satatakaṃ vivṛṇoti- raktadhātvāśraya ityādi| prayograhaṇāt satatako raktavyatiriktaṃ māṃsādidhātumapyāśrayata iti darśayati| sapratyanīka iti kālādiṣu madhye'nyatamaḥ pratyanīkaḥ| kālavṛddhikṣayātmakamiti kāle vṛddhikṣayocite kāle vṛddhiḥ kṣayaśca yasya sa kālavṛddhikṣayātmā| tena <note place="foot" type="variant" n="40">‘tenānuguṇe kāle’ iti pā.</note>, doṣānuguṇe kāle jvaro bhavati, doṣānuguṇakālavyatirikte ca kāle kṣayo bhavati| jvarasya kālaprakṛtidūṣyāṇāṃ madhye'nyatamādbalaprāptau satyāmapi doṣasamprāpti mahimnā hi kālabhāvitvaniyamo <note place="foot" type="variant" n="41">‘kālaḥ pradhāna iti niyamo jñeyaḥ’ iti, ‘kālapradhānāvirbhāvitvaniyamo jñeyaḥ’ iti ca pā.</note> jñeyaḥ||61-62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">kālaprakṛtidūṣyāṇāṃ prāpyaivānyatamādbalam| anyedyuṣkaṃ jvaraṃ doṣo ruddhvā medovahāḥ sirāḥ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">sapratyanīko janayatyekakālamaharniśi| doṣo'sthimajjagaḥ kuryāttṛtīyakacaturthakau||64||</seg> <seg type="unit" n="65">gatirdvyekāntarā'nyedyurdoṣasyoktā'nyathā <note place="foot" type="variant" n="42">‘anyedyuḥ anyedyuṣke jvare| etadupalakṣaṇaṃ, tṛtīyacaturthakayorapi’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> paraiḥ| anyedyuṣkaṃ jvaraṃ kuryādapi saṃśritya śoṇitam||65||</seg> <seg type="unit" n="66">māṃsasrotāṃsyanugato janayettu tṛtīyakam| saṃśrito medaso mārgaṃ doṣaścāpi caturthakam <note place="foot" type="variant" n="43">‘gatirdvyekāntarā’ ityādikaṃ ‘doṣaścāpi caturthakam’ ityantaṃ pāṭhaṃ gaṅgādharo na paṭhati</note>||66||</seg> <seg type="unit" n="67">anyedyuṣkaḥ pratidinaṃ dinaṃ hitvā tṛtīyakaḥ| dinadvayaṃ yo viśramya pratyeti sa caturthakaḥ||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="63-67">medovahā ityatra medovahanāḍīrodhādeva medoduṣṭirjñeyā| uktaṃ hi- “teṣāṃ srotasāṃ rodhāt <note place="foot" type="variant" n="44">‘prakopāt’ iti pā.</note> sthānasthāścaiva mārgagāśca śarīradhātavaḥ prakopamāpadyante” (vi.a.5) iti| ‘māṃsasrotāṃsyanusṛtaḥ’ ityādi tṛtīyakacaturthakalakṣaṇaṃ kecit paṭhanti| atrāpi srotoduṣṭyā dhātuduṣṭiravagantavyā| ye tu tṛtīyakacaturthakayordūṣyapratipādakaṃ granthaṃ na paṭhanti, teṣāṃ tantrāntarapratyayāddūṣyāvarodhaḥ| tṛtīyakacaturthakasañjñayaiva tṛtīyadinacaturthadinabhāvitvaṃ jñeyam||63-67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">adhiśete yathā bhūmiṃ bījaṃ kāle ca rohati| adhiśete tathā dhātuṃ doṣaḥ kāle ca kupyati||68||</seg> <seg type="unit" n="69">sa vṛddhiṃ balakālaṃ ca prāpya doṣastṛtīyakam| caturthakaṃ ca kurute pratyanīkabalakṣayāt||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="68-69">jvarāṇāṃ vicchedābhyāgame <note place="foot" type="variant" n="45">‘vicchedotpāde’ iti pā.</note> dṛṣṭāntamāha- adhiśete ityādi| adhiśete iti adhiṣṭhāya tiṣṭhati| dhātumiti satatakādidūṣyatvena paṭhitaṃ raktādidhātum| kāle iti svakāle| yadi svakāle jvaraṃ karoti doṣaḥ, tadā tṛtīyakacaturthakayoḥ kimiti viśrāmadine'pi doṣānuguṇe pūrvāhṇādikāle na karotītyāha- sa vṛddhiṃ cetyādi| na kevalaṃ kālamātramapekṣate, kintu vṛddhimapyapekṣate tṛtīyakādikaraṇe doṣaḥ; sā ca vṛddhistṛtīyake tryaheṇa, caturthake caturaheṇaiva bhavatīti bhāvaḥ| pratyanīkasya kālaprakṛtyāderdoṣaviruddhasya balakṣayaḥ; tena doṣavṛddhyā yadā pratyanīkasya kṣayo bhavati tadā jvarayatītyarthaḥ||68-69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">kṛtvā vegaṃ gatabalāḥ sve sve sthāne vyavasthitāḥ| punarvivṛddhāḥ sve kāle jvarayanti naraṃ malāḥ||70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="70">atha satatakādau yathā vṛddho doṣo jvaravegaṃ janayati, tasya yathopaśamo bhavati, tadāha- kṛtvetyādi| satatakādau doṣā vegaṃ kṛtvā gatabalā bhavanti, gatabalāśca punaḥ sve sve raktādau sthāne sthitā bhavanti, punasta eva vṛddhāḥ sve kāle jvarayanti||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">kaphapittāttrikagrāhī pṛṣṭhādvātakaphātmakaḥ| vātapittācchirogrāhī trividhaḥ syāttṛtīyakaḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">caturthako darśayati prabhāvaṃ dvividhaṃ jvaraḥ| jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ śirasto'nilasambhavaḥ||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="71-72">doṣodrekaviśeṣeṇa tṛtīyakacaturthakayoḥ prabhāvamāha- kaphapittādityādi| pṛṣṭhamabhīti pṛṣṭhāt, pṛṣṭhagrāhītyarthaḥ; kiṃvā, pṛṣṭhāditi lyablope pañcamī, tena pṛṣṭhamadhiṣṭhāyetyarthaḥ| jaṅghābhyāṃ pūrvamiti jaṅghayoḥ prathamaṃ pīḍāṃ karoti| atra ca na svapradhānaḥ <note place="foot" type="variant" n="46">‘pittapradhānaḥ’ iti pā.</note> paittikaścaturthakaḥ pittagṛdhrasīvadbhavatyevānabhidhānāditi mantavyaṃ; hārīte tu pittajanyatvaṃ yaduktaṃ tadanubandharūpapittajanyatvaṃ, pṛthakprabhāvākartṛtvāt; na hi prabhāvaścaturthakābhyupagamavirodhī <note place="foot" type="variant" n="47">‘caturthakaḥ prabhāvābhyupagamavirodhi’ iti pā.</note>||71-72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">viṣamajvara evānyaścaturthakaviparyayaḥ| trividho dhāturekaiko dvidhātusthaḥ karoti yam||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="73">samprati madhye ahanī <note place="foot" type="variant" n="48">‘dvyahaṃ’ iti pā.</note> jvarayatyādāvante ca yo muñcati sa caturthakaviparyayatvena caturthakagrahaṇagṛhīta eveti darśayannāha- viṣametyādi| trividho dhāturiti vātādiḥ| dvidhātustha iti asthimajjagataḥ| ayaṃ ca viṣamajvara iveti sāmānyenoktaṃ, tathā'pi caturthakasya <note place="foot" type="variant" n="49">‘caturthakavidhārūpaviṣamajvara eva’ iti pā.</note> prakārarūpaviṣamajvara eveti mantavyam| atra tantrāntaram- “asthimajjobhayagate caturthakaviparyayaḥ| tryahāddvyahaṃ jvarayati hyādāvante ca muñcati” iti||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">prāyaśaḥ sannipātena dṛṣṭaḥ pañcavidho jvaraḥ| sannipāte tu yo bhūyān sa doṣaḥ parikīrtitaḥ||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="74">caturthakaviparyayeṇa saṃyuktapañcavidhajvarāṇāṃ samānaṃ dharmamāha- prāyaśa ityādi| prāyaśograhaṇāt satatakādīnāṃ dvandvādijanyatvamapi sūcayati| nanu, yadi sannipātārabdhatvameṣāṃ tarhi yaducyate caturthake ślaiṣmikatvādi, tat kathamityāha <note place="foot" type="variant" n="50">‘tadanarthakamityāha’ iti pā.</note> - sannipāte tu yo bhūyānityādi; yata ‘āganturanubandho hi prāyaśo viṣamajvara’ iti granthena bhūtānubandho vaktavyaḥ; jatūkarṇe'pi tṛtīyakacaturthakaviparyayāvuktvā'bhihitaṃ- “viṣamajvarāstridoṣajatve'pyadhikadoṣalabdhākhyāḥ” iti| ete pañcāpi jvarāḥ keṣāñcidviṣamajvaratvena <note place="foot" type="variant" n="51">‘viṣamatvena’ iti pā.</note> sammatāḥ| tathāhi- viṣamatvaṃ viṣama(vega)kālatvena bhavati; yaduktamanyatra- “viṣamo viṣamārambhakriyākālo'nuṣaṅgavān” (vā. ni.a.2) iti| santate tu dvādaśāhavisargeṇa trayodaśāhe punaranubandhāt kālevaiṣamyamasti, tena so'pi viṣama iti| anye tu, santataṃ parityajya satatakādīṃścaturo viṣamajvarānicchanti; yataḥ santate kālavaiṣamyaṃ tādṛśaṃ nāsti; uktaṃ ca kharanādena- “jvarāḥ pañca mayoktā ye pūrvaṃ santatakādayaḥ| catvāraḥ santataṃ hitvā jñeyāste viṣamajvarāḥ” iti| anye tu- tṛtīyakacaturthakāveva viṣamau, viṣamāṇāṃ cireṇotpādāt; yadāha dāruvāhaḥ- “sūkṣmasūkṣmatarāsyeṣu dūradūratareṣu ca| doṣo raktādimārgeṣu śanairalpaṃ cireṇa yat|| yāti dehaṃ <note place="foot" type="variant" n="52">‘dehaṃ ca nāśeṣaṃ bhūyiṣṭhaṃ doṣaje'pi ca’ iti pā.</note> na vā(')śeṣaṃ bhūyiṣṭhaṃ pratipadyate| kramo'yaṃ <note place="foot" type="variant" n="53">‘kramādyayattena’ iti pā.</note> tena vicchinnasantāpo lakṣyate jvare” ityāhuḥ||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">ṛtvahorātradoṣāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="54">“eṣāṃ ca jvarāṇāmṛtvādi hetvantaralābhādanyathābhāvo'pi dṛśyate| tadyathā-santataḥ svarūpaṃ tyaktvā satatakādīnāmanyatamatvaṃ pratipadyate, tathā caturthakastṛtīyakādirūpatvam| yadāha carakaḥ-“ṛtvahorātradoṣāṇāṃ manasaśca balābalāt| kālamarthavaśāccaiva jvarastaṃ taṃ prapadyate” iti| asyārthaḥ-balābalāditi ṛtvādimanontena sambadhyate| balaṃ cābalaṃ ca balābalam, arthaśabdo'tra prāktanakarmavācī, taṃ taṃ kālaṃ satatakādyuktaṃ, jvaraḥ prapadyate iti yojanā| udāharaṇaṃ ca-ṛtvahorātrabalābalādyathā-yadā nidāghotpanno vātapradhānaścaturthako varṣāsamayamāpnoti tadā tenartunā''pyāyitabalastṛtīyakādīnāmanyatamatvaṃ prāpnotyutkarṣāt| evaṃ varṣāsamutpannaḥ santataḥ śaradaṃ prāpyāpakṛṣṭabalaḥ satatakādīnāmanyatvametyapakarṣāt| evaṃ pittakaphayorapyupakarṣāpakarṣau ṛtukṛtau vyākhyeyau| ahorātraśabdena katipayānyahorātrāṇi gṛhyante, na hyekasminnahorātre santatādīnāmutkarṣāpakarṣābhyāmanyathābhāva upapadyate, kintu katipayaireva| yadā varṣāśaradvasantaprārambhe vātādayo jvaraṃ caturthakamārabhante, tadā madhyāni katipayadinānyavāpya sa eva tṛtīyapūrvakatvena vipariṇamata utkarṣāt, apakarṣāttu yadā'ntyāni dinānyāpnoti, tadā santato vātārabdhaḥ prāvṛṣaḥ pittārabdhaḥ śarado vasantasya ca śleṣmārabdhaḥ pratanukatvāddoṣasya satatakādīnāmanyatamatvena vipariṇamata iti| doṣabalābalādyathā-yadā satatakādīnāmanyatamakārī doṣaḥ śleṣmā madhura snigdhādīn divāsvapnādīṃśca hetūnāpnoti tadā santataṃ karoti| evaṃ vātapittayorapyudāhāryam| manobalābalādyathā-yadā santatajvarī sattvaguṇodrekāt praharṣāvaṣṭambhabahulo bhavati, tadā satatakādīnāmanyatamatvaṃ prāpnoti| yadā caturthakajvarī tamoguṇabhūyiṣṭhatvādviṣādādibhirabhibhūyate tadā tṛtīyakādīnāmanyatamo bhavati, “viṣādo rogavardhanānām” (ca. sū. a. 25) ityāgamāt| anye tu, manaḥśabdena buddhiṃ vyākhyānayanti, kāraṇe kāryopacārāt| tasyāśca balābalaṃ yathā-yadā caturthakajvarī prajñāparādhāddevatādīnabhibhūyāhitānyācarati tadā tṛtīyakapūrveṣāmanyatamatvamāpnoti, yadā tu śuddhasattvotkarṣādvivekinyā buddhyā yuktaḥ syāttadā śubhāni devatārādhaneṣṭibalyupahārādīnyācarati, tadā santatajvarī satatakādīnāmanyatamatvaṃ prāpnoti| arthavaśādyathā-santatajvariṇo'pi yadi caturthakavedanīyaṃ karma syāttadā santato'pi caturthakatvena vipariṇamate, api caturthakādijvarāviṣṭasya yadi tatkālaparipāki karma balīyo bhavati, tadā santatatvena pariṇamate| etacca karmavaśatvamṛtvahorātradoṣabalābaleṣvapi boddhavyaṃ, tadanantaraṃ tannirdeśāt” iti mādhavanidānaṭīkāyāṃ vijayarakṣitaḥ</note> manasaśca balābalāt| kālamarthavaśāccaiva jvarastaṃ taṃ prapadyate||75||</seg> <seg type="unit" n="76">gurutvaṃ dainyamudvegaḥ sadanaṃ chardyarocakau| rasasthite bahistāpaḥ sāṅgamardo vijṛmbhaṇam||76||</seg> <seg type="unit" n="77">raktoṣṇāḥ piḍakāstṛṣṇā saraktaṃ ṣṭhīvanaṃ muhuḥ| dāharāgabhramamadapralāpā raktasaṃsthite||77||</seg> <seg type="unit" n="78">antardāhaḥ satṛṇmohaḥ saglāniḥ sṛṣṭaviṭkatā| daurgandhyaṃ gātravikṣepo jvare māṃsasthite bhavet||78||</seg> <seg type="unit" n="79">svedastīvrā pipāsā ca pralāpo vamyabhīkṣṇaśaḥ| svagandhasyāsahatvaṃ ca medaḥsthe glānyarocakau||79||</seg> <seg type="unit" n="80">virekavamane cobhe sāsthibhedaṃ prakūjanam| vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāṃ śvāsaścāsthigate jvare||80||</seg> <seg type="unit" n="81">hikkā śvāsastathā kāsastamasaścātidarśanam| marmacchedo bahiḥ śaityaṃ dāho'ntaścaiva majjage||81||</seg> <seg type="unit" n="82">śukrasthānagataḥ śukramokṣaṃ kṛtvā vināśya ca| prāṇaṃ vāyvagnisomaiśca sārdhaṃ gacchatyasau vibhuḥ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">rasaraktāśritaḥ sādhyo medomāṃsagataśca yaḥ| asthimajjagataḥ kṛcchraḥ śukrastho naiva siddhyati||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="75-83">samprati santatajvara eva yathā satatakādirūpo bhavati, tathā satatakādayaḥ santatādirūpā bhavanti, tadāha- ṛtvahorātretyādi| balābalāditi mano'ntena sambadhyate, balaṃ cābalaṃ ca balābalam| arthavaśāditi karmavaśāt| ṛtvādīnāṃ balāttathā ṛtvādyabalājjvarastaṃ taṃ satatādijvaroktaṃ kālaṃ prapadyate| tatra ṛtubalādvātottaraḥ satatako varṣākālajaḥ pratyanīkāṃ śaradaṃ prāpya anyedyuṣkādirūpo bhavati| ahorātrabalābalābalāt kālaviśeṣaprāptiryathā- vasantasya madhyeṣvahorātreṣu vātikaścāturthiko jāto yaḥ sa vasantasya paścimānyahorātrāṇi rūkṣāṇi prāpya balavān tṛtīyakādirūpo bhavati, tathoktadineṣveva ślaiṣmikaḥ satatako jātaḥ śeṣadineṣu śleṣmapratyanīkeṣu anyedyuṣkādirūpo bhavati| doṣabalābalādduṣṭahetusevābhūtājjvaraparāvṛttiryuktaiva| manobalāt satatajvarī manonivṛttyādinā anyedyuṣkādijvaravān bhavati; manodaurbalyādbhayādinā caturthakādijvarī tṛtiyakādijvaravān bhavati| karmavaśājjvaraparāvṛttau śubhakarmaṇā duḥkhajvaraparāvṛttyā yo yaḥ sukhaḥ sa bhavati; pāpakarmaṇā tu duḥkhajvaro bhavatīti jñeyam||75-83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">hetubhirlakṣaṇaiścoktaḥ pūrvamaṣṭavidho jvaraḥ| samāsenopadiṣṭasya vyāsataḥ śṛṇu lakṣaṇam||84||</seg> <seg type="unit" n="85">śiroruk <note place="foot" type="variant" n="55">‘romaharṣaśca dāhaśca parvabhedaḥ śirorujā’ iti pā.</note> parvaṇāṃ bhedo dāho romṇāṃ praharṣaṇam| kaṇṭhāsyaśoṣo vamathustṛṣṇā mūrcchā bhramo'ruciḥ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">svapnanāśo'tivāgjṛmbhā vātapittajvarākṛtiḥ| śītako gauravaṃ tandrā staimityaṃ parvaṇāṃ ca ruk||86||</seg> <seg type="unit" n="87">śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedāpravartanam| santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">muhurdāho muhuḥ śītaṃ svedastambho <note place="foot" type="variant" n="56">‘svedaḥ stambhaḥ’ iti pā.</note> muhurmuhuḥ| mohaḥ kāso'rucistṛṣṇā śleṣmapittapravartanam||88||</seg> liptatiktāsyatā tandrā śleṣmapittajvarākṛtiḥ| ityete dvandvajāḥ proktāḥ ...|89|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="84-88">sampratyaṣṭavidhajvarākṛtau vaktavyānāha- hetubhirityādi| hetavo'pi jvaraviśeṣagamakatvenākṛtirūpā bhavantyeveti kṛtvā hetukathanamapi yat kṛtaṃ tadapyucitam| pūrvamiti nidāne| samāsenopadiṣṭasyeti ye nidāne dvāndvikasānnipātikāgantavaḥ samāsenoktāḥ, teṣāmiha vistareṇa lakṣaṇaṃ śṛṇviti; ye punarekadoṣajanyā vātajvarādayaste tatraiva prapañcenoktā iti neha punarvaktavyāḥ| bhramaḥ yena cakrasthitamivātmānaṃ manyate, kiṃvā bhramaḥ bhrāntiḥ| śītakaḥ śītatā| staimityamiti vastrāvaguṇṭhitatvamiva| santāpo madhyavega iti nātitīvraḥ santāpaḥ| svedastambha iti svedāpravartanam||84-88||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">... sannipātaja ucyate||89||</seg> <seg type="unit" n="90">sannipātajvarasyordhvaṃ trayodaśavidhasya hi| prāksūtritasya vakṣyāmi lakṣaṇaṃ vai pṛthak pṛthak||90||</seg> <seg type="unit" n="91">bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṃ śiraso'tiruk| vātapittolbaṇe vidyālliṅgaṃ mandakaphe jvare||91||</seg> <seg type="unit" n="92">śaityaṃ kāso'rucistandrāpipāsādāharugvyathāḥ| vātaśleṣmolbaṇe vyādhau liṅgaṃ pittāvare viduḥ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">chardiḥ śaityaṃ muhurdāhastṛṣṇā moho'sthivedanā| mandavāte vyavasyanti liṅgaṃ pittakapholbaṇe||93||</seg> <seg type="unit" n="94">sandhyasthiśirasaḥ śūlaṃ pralāpo gauravaṃ bhramaḥ| vātolbaṇe syād dvyanuge tṛṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā||94||</seg> <seg type="unit" n="95">raktaviṇmūtratā dāhaḥ svedastṛḍ balasaṅkṣayaḥ| mūrcchā ceti tridoṣe syālliṅgaṃ pitte garīyasi||95||</seg> <seg type="unit" n="96">ālasyārucihṛllāsadāhavamyaratibhramaiḥ| kapholbaṇaṃ sannipātaṃ tandrākāsena cādiśet||96||</seg> <seg type="unit" n="97">pratiśyā chardirālasyaṃ tandrā'rucyagnimārdavam| hīnavāte pittamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike matam||97||</seg> <seg type="unit" n="98">hāridramūtranetratvaṃ dāhastṛṣṇā bhramo'ruciḥ| hīnavāte madhyakaphe liṅgaṃ pittādhike matam||98||</seg> <seg type="unit" n="99">śirorugvepathuḥ śvāsaḥ pralāpaśchardyarocakau| hīnapitte madhyakaphe liṅgaṃ syānmārutādhike||99||</seg> <seg type="unit" n="100">śītako gauravaṃ tandrā pralāpo'sthiśiro'tiruk| hīnapitte vātamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike viduḥ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyo mukhaśoṣo'tipārśvaruk| kaphahīne pittamadhye liṅgaṃ vātādhike matam||101||</seg> <seg type="unit" n="102">varcobhedo'gnidaurbalyaṃ <note place="foot" type="variant" n="57">‘parvabhedaḥ’ iti pā.</note> tṛṣṇā dāho'rucirbhramaḥ| kaphahīne vātamadhye liṅgaṃ pittādhike viduḥ||102||</seg> <seg type="unit" n="103">sannipātajvarasyordhvamato vakṣyāmi lakṣaṇam| kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītamasthisandhiśirorujā||103||</seg> <seg type="unit" n="104">sāsrāve kaluṣe rakte nirbhugne cāpi darśane <note place="foot" type="variant" n="58">‘locane’ iti pā.</note>| sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ||104||</seg> <seg type="unit" n="105">tandrā mohaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāso'rucirbhramaḥ| paridagdhā kharasparśā jihvā srastāṅgatā param||105||</seg> <seg type="unit" n="106">ṣṭhīvanaṃ raktapittasya kaphenonmiśritasya ca| śiraso loṭhanaṃ tṛṣṇā nidrānāśo hṛdi vyathā||106||</seg> <seg type="unit" n="107">svedamūtrapurīṣāṇāṃ cirāddarśanamalpaśaḥ| kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ pratataṃ kaṇṭhakūjanam||107||</seg> <seg type="unit" n="108">koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam| mūkatvaṃ srotasāṃ pāko gurutvamudarasya ca||108||</seg> cirāt pākaśca doṣāṇāṃ sannipātajvarākṛtiḥ|109|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="89-108">sannipātajvarasyordhvamiti atrordhvaśabdenādhikavācinā prakṛtisamasamavāyārabdhasannipātajvarādyānyadhikāni vikṛtiviṣamasamavāyārabdhajvarasya lakṣaṇāni, tāni vakṣyāmītyartha iti kecidvyākhyānayanti; yadiha sāsrāvakaluṣanirbhugnalocanatvādi vaktavyaṃ na tat pṛthagvātādijvaroktalakṣaṇamelake bhavati, kintu vikṛtiviṣamasamavāyārabdhe jvare saṃyogamahimnā bhavatīti| vayaṃ tu brūmaḥ- yadyūrdhvaśabdena vikṛtiviṣamasamavāyārabdhajvaralakṣaṇābhidhānamiha pratijñāyate, tadā yat pratyekadoṣalakṣaṇamelakenopapannaṃ <note place="foot" type="variant" n="59">‘…melakenopadiṣṭaṃ’ iti</note> lakṣaṇaṃ ‘kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītaṃ’ ityādi, tadihānabhihitaṃ syāt; sāmānyena yānyatra prāyaḥ prādurbhavanti tāni vikṛtiviṣamasamavāyārabdhāni tathā prakṛtisamasamavāyārabdhāni ca lakṣaṇānyucyante; ata ūrdhvamiti padasya cātaḥ pareṇetyarthaḥ| nirbhugne iti atikuṭile| paridagdhā dagdhavat kṛṣṇavarṇā| kharasparśā gojihvāvat| srastāṅgatā niḥsahāvayavatā| ṣṭhīvanaṃ raktasya pittasya vā mukhena svalpodgiraṇam| śiraso loṭhanamiti itastato nayanam| kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ doṣapūrṇatvena| pratataṃ nirantaram| koṭho bhālukīye- “varaṭīdaṣṭasaṅkāśaḥ kaṇḍūmāṃllohito'srakaphapittāt| kṣaṇikotpādavināśaḥ ‘koṭha’ iti nigadyate tajjñaiḥ” iti| mūkatvaṃ mandavacanatvam, avacanatā vā||89-108||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">doṣe vibaddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ||109||</seg> sannipātajvaro'sādhyaḥ kṛcchrasādhyastvato'nyathā|110|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="109">sannipātasyāsādhyatākṛcchrasādhyatālakṣaṇamāha- doṣa ityādi| atra doṣaśabdo vibaddhopapadānmale vartate| naṣṭe'gnāviti itarajvarāpekṣayā'dhikatayā naṣṭe'gnāvityarthaḥ| sarvāṇi ca sampūrṇāni balīyāṃsi lakṣaṇāni yasya sa sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ| asādhyakṛcchrasādhyābhidhānena sukhasādhyo na bhavatīti darśitam| yaduktaṃ- “sannipāto duḥścikitsyānāṃ” (sū.a.25) iti, tathā ca bhālukinā- “mṛtyunā saha yoddhavyaṃ sannipātaṃ cikitsatā” iti||109||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">nidāne trividhā proktā yā pṛthagjajvarākṛtiḥ||110||</seg> saṃsargasannipātānāṃ tayā <note place="foot" type="variant" n="60">‘tathā’ iti pā.</note> coktaṃ svalakṣaṇam|111|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="110">nidāna ityādi| nidāne jvaranidāne, proktā “tatra yathoktānāṃ liṅgānāṃ” (ni.a.1) ityādinā granthena prāguktetyarthaḥ; punaḥ prakaraṇāgatatvāducyata iti na paunaruktyam| tayā coktaṃ svalakṣaṇamiti tayā dvandvarūpayā dvandvalakṣaṇaṃ, tathā sannipātarūpayā <note place="foot" type="variant" n="61">‘sannipatitatayā’ iti pā.</note> sannipātalakṣaṇamuktamityarthaḥ||110||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">āganturaṣṭamo yastu sa nirdiṣṭaścaturvidhaḥ||111||</seg> <seg type="unit" n="112">abhighātābhiṣaṅgābhyāmabhicārābhiśāpataḥ| śastraloṣṭakaśākāṣṭhamuṣṭyaratnitaladvijaiḥ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">tadvidhaiśca hate gātre jvaraḥ syādabhighātajaḥ| tatrābhighātaje vāyuḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan||113||</seg> savyathāśophavaivarṇyaṃ karoti sarujaṃ jvaram|114|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="111-113">āgantuṃ caturvidhaṃ vibhajannāha- āganturityādi| kaśā ‘sāra’ iti <note place="foot" type="variant" n="62">kaśā aśvādeścālanārthaṃ tāḍanasādhane padārthe ‘cābuka’ iti khyāte</note> khyātā, muṣṭiḥ ‘kīla’ iti khyātaḥ| hate abhihate| prāyo raktamiti atyarthaṃ raktaṃ dūṣayan māṃsādi cālpaṃ dūṣayatītyarthaḥ| yadyapi nidāne'pi “tatrābhighātajena vāyunā duṣṭaśoṇitādhiṣṭhānena” (ni.a.1) ityuktaṃ, tathā'pīha raktasya sākṣādduṣṭiḥ, tathā māṃsādīnāṃ manāgduṣṭiḥ sūcyata iti viśeṣaḥ||111-113||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">kāmaśokabhayakrodhairabhiṣaktasya yo jvaraḥ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">so'bhiṣaṅgājvaro jñeyo yaśca bhūtābhiṣaṅgajaḥ| kāmaśokabhayādvāyuḥ, krodhāt pittaṃ, trayo malāḥ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">bhūtābhiṣaṅgāt kupyanti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ| bhūtādhikāre vyākhyātaṃ tadaṣṭavidhalakṣaṇam||116||</seg> <seg type="unit" n="117">viṣavṛkṣānilasparśāttathā'nyairviṣasambhavaiḥ| abhiṣaktasya cāpyāhurjvarameke'bhiṣaṅgajam||117||</seg> <seg type="unit" n="118">cikitsayā viṣaghnyaiva sa śamaṃ labhate naraḥ| abhicārābhiśāpābhyāṃ siddhānāṃ yaḥ pravartate||118||</seg> <seg type="unit" n="119">sannipātajvaro ghoraḥ sa vijñeyaḥ suduḥsahaḥ| sannipātajvarasyoktaṃ liṅgaṃ yattasya tat smṛtam||119||</seg> <seg type="unit" n="120">cittondriyaśarīrāṇāmartayo'nyāśca naikaśaḥ| prayogaṃ tvabhicārasya dṛṣṭvā śāpasya caiva hi||120||</seg> <seg type="unit" n="121">svayaṃ śrutvā'numānena lakṣyate <note place="foot" type="variant" n="63">‘lakṣayet’ iti pā.</note> praśamena vā| vaividhyādabhicārasya śāpasya ca tadātmake||121||</seg> <seg type="unit" n="122">yathākarmaprayogeṇa lakṣaṇaṃ syāt pṛthagvidham| dhyānaniḥśvāsabahulaṃ liṅgaṃ kāmajvare smṛtam||122||</seg> <seg type="unit" n="123">śokaje bāṣpabahulaṃ trāsaprāyaṃ bhayajvare| krodhaje bahusaṃrambhaṃ bhūtāveśe tvamānuṣam||123||</seg> <seg type="unit" n="124">mūrcchāmohamadaglānibhūyiṣṭhaṃ viṣasambhave| keṣāñcideṣāṃ liṅgānāṃ santāpo jāyate puraḥ||124||</seg> <seg type="unit" n="125">paścāttulyaṃ tu keṣāñcideṣu kāmajvarādiṣu| kāmādijānāmuddiṣṭaṃ jvarāṇāṃ yadviśeṣaṇam||125||</seg> <seg type="unit" n="126">kāmādijānāṃ rogāṇāmanyeṣāmapi tat smṛtam| manasyabhihate pūrvaṃ kāmādyairna tathā balam||126||</seg> <seg type="unit" n="127">jvaraḥ prāpnoti vātādyairdeho yāvanna dūṣyati| dehe cābhiha(dru)te pūrvaṃ vātādyairna tathā balam||127||</seg> jvaraḥ prāpnoti kāmādyairmano yāvanna dūṣyati|128|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="114-127">abhiṣaṅgajvareṣu doṣānubandhaviśeṣānāha- kāmetyādi| nanu nidāne- “abhiṣaṅgajaḥ punarvātapittābhyāmanubadhyate” (ni.a.1) ityuktaṃ, tat kimiha bhūtābhiṣaṅgajasya tridoṣānubandha ucyate- na, tatra kāmādyabhiṣaṅgajo yaḥ prāyo bhavati, tadabhiprāyeṇoktaṃ “vātapittābhyāmanubadhyate” (ni.a.1) iti; kāmādikeṣu hi kvacidvātaḥ kvacit pittamiti vātapittānubandho jñeyaḥ| bhūtasāmānyalakṣaṇā iti devādayo'ṣṭau unmāde bhūtā uktāḥ, teṣāṃ madhye āveśakartṛbhūtasya yallakṣaṇaṃ tena samānyatra doṣalakṣaṇāni bhūtajvare bhavanti| atra kāśmīrāḥ “viṣavṛkṣānilasparśāt” ityādigranthaṃ viṣajvarābhidhāyakaṃ paṭhanti, viṣajo'pyabhiṣaṅgaja eva praviśati| ye tu na paṭhanti, tanmate'pyabhiṣaṅgaje eva viṣauṣadhigandhajasyāpyavarodhaḥ| anye tu viṣajaṃ viṣajanitapittakṛtatvena doṣaja eva kṣipanti| abhicāraḥ hiṃsārtho'tharvamantrahomādiḥ| abhiśāpaḥ abhiśapanameva| siddhā mantrauṣadhatapaḥśamādisiddhāḥ| ‘sannipātajvarasyoktaṃ’ ityādigranthamatra kāśmīrāḥ paṭhanti, sa ca nātiprasiddhaḥ||114-127||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">te pūrvaṃ kevalāḥ paścānnijairvyāmiśralakṣaṇāḥ||128||</seg> hetvauṣadhaviśiṣṭāśca bhavantyāgantavo jvarāḥ|129|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="128">āgantornijādbhedakaṃ dharmamāha- te pūrvamityādi| kevalā iti nijadoṣarahitāḥ| nijairiti nijadoṣalakṣaṇaiḥ| hetvauṣadhaviśiṣṭāśceti nijajjvarādviśiṣṭahetavo viśiṣṭauṣadhāśca bhavanti; tatra viśiṣṭo heturabhighātādiḥ, bheṣajaṃ ca pariṣekamantrādi||128||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">saṃsṛṣṭāḥ sannipatitāḥ pṛthagvā kupitā malāḥ||129||</seg> <seg type="unit" n="130">rasākhyaṃ dhātumanvetya paktiṃ <note place="foot" type="variant" n="64">‘paktisthānāt’ iti pā.</note> sthānānnirasya ca| svena tenoṣmaṇa caiva kṛtvā dehoṣmaṇo balam||130||</seg> <seg type="unit" n="131">srotāṃsi ruddhvā samprāptāḥ kevalaṃ dehamulbaṇāḥ| santāpamadhikaṃ dehe janayanti narastadā||131||</seg> bhavatyatyuṣṇasarvāṅgo jvaritastena cocyate|132|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="129-131">saṃsṛṣṭā ityādinā sarvajvarasādhāraṇāṃ samprāptimante brūte| samprāptirapi hi sarvajvarāṇāmākṛtireva, tena notsūtramasyābhidhānam <note place="foot" type="variant" n="65">‘nāsūtramasyābhidhānam’ iti pā.</note>| kiṃvā, kramaprāpte sāmajvaralakṣaṇe vaktavye'rucyādīnāṃ sāmajvaralakṣaṇānāmutpāde upapattiṃ darśayituṃ samprāptirucyate| saṃsṛṣṭā iti yugmabhūtāḥ| sannipatitā iti trayo'pi militāḥ| paktimiti paktihetutayā jāṭharāgniṃ brūte| sthānāditi grahaṇyāḥ, grahaṇī hi jāṭharāgnisthānam| sveneti doṣoṣmaṇā; teneti jāṭharāgnyūṣmaṇā| dehoṣmaṇa iti sakaladehacāriṇaḥ prākṛtoṣmaṇaḥ| vātaśleṣmaṇostu yadyapi pittavaduṣmā nāsti, tathā'pi tayorbhūtatvena ūṣmā yo'sti, sa iha grāhyaḥ; vaktavyaṃ hi grahaṇyadhyāye- “bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ” (ci.a.15) iti| kiṃvā, tenetyanena divyarūpajvarādhiṣṭhānaprabhāvakṛtaṃ doṣāṇāmūṣmāṇaṃ grāhayati; kiṃvā, jvarasāmānyasamprāptiprāptapittoṣmāṇaṃ nidarśayati <note place="foot" type="variant" n="66">‘nirdiśati’ iti, ‘nirdeśayati’ iti ca pā.</note>, sarvatra hi jvare pittamavaśyaṃ bhavati; yaduktaṃ- “ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā” (vā.ci.a.1) iti| kevalamiti samastam||129-131||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">srotasāṃ sanniruddhatvāt svedaṃ nā nādhigacchati||132||</seg> svasthānāt pracyute cāgnau prāyaśastaruṇejvare|133|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="132">svedaṃ nā nādhigacchatītyatra prāya iti yojyaṃ, kvacijjvare svedasyāpyabhihitatvāt| nā iti puruṣaḥ||132||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">aruciścāvipākaśca gurutvamudarasya ca||133||</seg> <seg type="unit" n="134">hṛdayasyāviśuddhiśca tandrā cālasyameva ca| jvaro'visargī balavān doṣāṇāmapravartanam||134||</seg> <seg type="unit" n="135">lālāpraseko hṛllāsaḥ kṣunnāśo virasaṃ <note place="foot" type="variant" n="67">‘'viśadaṃ’ iti pā.</note> mukham| stabdhasuptaguruvaṃ ca gātrāṇāṃ bahumūtratā||135||</seg> <seg type="unit" n="136">na viḍ jīrṇā na ca glānirjvarasyāmasya lakṣaṇam| jvaravego'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ||136||</seg> malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam|137|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="133-136">avisargīti nityānuṣaktaḥ| doṣāṇāmiti malasambaddhānāṃ doṣāṇām| apravartanam avisargaḥ| kṣunnāśa iti bubhukṣābhāvaḥ| na viḍ jīrṇeti na purīṣaṃ pakvam| na ca glāniriti na kṣīṇamāṃsatā||133-136||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">kṣut kṣāmatā laghutvaṃ ca gātrāṇāṃ jvaramārdavam||137||</seg> doṣapravṛttiraṣṭāho nirāmajvaralakṣaṇam|138|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="137">kṣut kṣāmatetyādinā nirāmajvaralakṣaṇamāha| atra ca kṣudādayo doṣapākādbhavanto vinā'pyaṣṭāhaṃ nirāmadoṣārabdhajvaralakṣaṇaṃ bhavanti| aṣṭāhastu kṣudādīn vinā doṣapāke'satyapi <note place="foot" type="variant" n="68">‘doṣāpāke satyapi’ iti pā.</note> bheṣajadānayogyāṃ jvarasya vyādhernirāmatāṃ brūte, ata eva “pācanaṃ śamanīyaṃ vā kaṣāyaṃ pāyayettu tam” iti vikalpadvayena yadā'ṣṭāhe kṣudādidoṣapākalakṣaṇānudayastadā doṣapākārthaṃ pācanīyaṃ deyam, atha kṣudhādisamudayo'pi jātastadā śamanīyaṃ deyaṃ sarvathā nirāmatvājjvarasya| etāmeva sarvathānirāmatāmupadiśatā kharanādenoktaṃ yat- “na ca niḥsaptataivaikā nirāmajvaralakṣaṇam| cirādapi hi pacyante sannipātajvare malāḥ|| saptarātrātivṛttiṃ ca kṣāmatādi ca lakṣaṇam| tasmādetaddvayaṃ dṛṣṭvā nirāmaṃ jvaramādiśet” iti| aṣṭāhādarvāgdoṣapākajanitakṣudādidarśanānnirāmatā suśrutenāṣṭāhādarvāgbheṣajadāna darśayatā pratipāditā| yaduktam- “arvāgapi ca deyaṃ syādbheṣajaṃ doṣapākataḥ” (su.u.a.39) iti| tasmāt kṣudādayo'ṣṭāhaśca vyastaṃ samastaṃ ca lakṣaṇaṃ yathoktanyāyājjñeyam||137||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">navajvare divāsvapnasnānābhyaṅgānnamaithunam||138||</seg> krodhapravātavyāyāmān kaṣāyāṃśca vivarjayet|139|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="138">sauṣadhaṃ ca kriyākramamityanena yadyapyauṣadhamādāvuktaṃ, tathā'pi tasya kriyākramaviśeṣaṇatayā aprādhānyamiti kṛtvā auṣadhamatikramya ‘navajvare’ ityādinā kriyākramaṃ brūte| kriyāyāścikitsāyāḥ kramaḥ paripāṭī| tatrāpyahitasyaiva prathamaṃ niṣedhaḥ| annaśabdena gurvannamabhidhatte| hārītena hi- “navajvare vyavāyādi pratyekaṃ doṣakopanam| gurvannabhojanāccāpi viṣṭambho doṣakopanam <note place="foot" type="variant" n="69">‘gurvannabhojanaṃ cāpi viṣṭambhi doṣakopanam’ iti pā.</note> ” ityuktam| kaṣāyāṃśceti jātau bahuvacanaṃ; tena kaṣāyaṃ varjayedityarthaḥ| uktaṃ hyatra jatūkarṇena- “kaṣāyarasagurūṣṇasnigdhānnasnānābhyaṅgān navajvare varjayet” iti||138||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="139">jvare laṅghanamevādāvupadiṣṭamṛte jvarāt||139||</seg> kṣayānilabhayakrodhakāmaśokaśramodbhavāt <note place="foot" type="variant" n="70">“āmāśayasamutthānāṃ pūrvaṃ laṅghanamauṣadham” ityuktaṃ, jvaro'pyāmāśayasamutthaḥ, atastatra laṅghanamupadiśati-jvare laṅghanamityādi| yadyapi laṅghanabṛṃhaṇīye “catuṣprakārā saṃśuddhiḥ” ityādinā daśavidhameva laṅghanamuktaṃ| tathā'pi vyāyāmapravātayorvarjanīyatvenaivoktatvāt, saṃśodhanādīnāṃ cāvasthāviśeṣaniyatatvāt, pāriśeṣyādatropavāsa eva laṅghanaśabdenocyate| ata eva laṅghanamevetyevakāreṇa saṃśodhanādirūpaṃ laṅghanaṃ niṣidhyate| tena jvarasya pūrvarūpe yallaghvaśanādividhānaṃ, tasya na niṣedhaḥ| vāgbhaṭenāpi “snānābhyaṅgapradehāṃśca pariśeṣaṃ ca laṅghanam” (vā. ci. a. 1) ityanena navajvare anaśanarūpalaṅghanāpekṣayā pariśeṣalaṅghanapratiṣedhaṃ kurvatā saṃśodhanādirūpaṃ laṅghanaṃ niṣidhyate| kiṃvā carakeṇa nidānasthāne “hitaṃ laghvaśanamapatarpaṇaṃ vā” (ni. a. 1) iti yaduktaṃ tat pūrvarūpāvasthāyāṃ, vyaktāyāṃ tu laṅghanamevetyevakāreṇa laghvaśanamapi niṣidhyate iti jñeyam| nanu laṅghanabṛṃhaṇīye kaphapittajvaracchardyādiṣu madhye jvaraṃ paṭhitvoktaṃ-“pācanaistān bhiṣak prājñaḥ prāyeṇādāvupācaret” (ca.sū.a.22) iti, iha tu laṅghanamevādāvityato virodhaḥ| naivaṃ, tatra bheṣajaprayogasyādau pācanaṃ, natu jvarasyādāvityavagamyate| kiṃvā ādāveva laṅghanaṃ kāryamiti yojyaṃ, tena jīrṇajvare na laṅghanaṃ kāryamiti bodhayati| uktaṃ hi vāgbhaṭe-“śuddhavātakṣayāgantujīrṇajvariṣu laṅghanam| neṣyate teṣvabhihitaṃ śamanaṃ yanna karśanam” ( vā. ci. a. 1) iti| hārītena tu “pittaśleṣmaviśuddhyarthaṃ kuryādvamanamāditaḥ” iti yaduktaṃ, tat “kaphapradhānān” ityādivakṣyamāṇāvasthāyāṃ jñeyam” iti śivadāsasenaḥ</note>|140|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="139">jvare ityādi| laṅghanaśabdenehānaśanaṃ vivakṣitaṃ, yadyapi “catuṣprakārā saṃśuddhiḥ” (sū.a.22) ityādinā laṅghanabṛṃhaṇīye daśavidhameva laṅghanamuktaṃ, tathā'pi teṣāmihāvasthāviśeṣeṇa viniyogāllaṅghanameveti niyamo'pavādaviṣayaṃ tyaktvā samuccīyamānāvadhāraṇe jñeyaḥ, yathā- “naraṃ ca nārāyaṇameva cobhau <note place="foot" type="variant" n="71">‘yobhau’ iti pā.</note> svataḥ sutau sañjanayāmbabhūva” ityatra| tenāvasthāyāṃ vamanamapi bhavati vakṣyamāṇam| yattu laṅghanabṛṃhaṇīye kaphapittajvaracchardyādiṣu madhye jvaraṃ paṭhitvoktaṃ- “pācanaistān bhiṣak prājñaḥ prāyeṇādāvupācaret” (sū.a.22) iti, tatra bheṣajaprayogasyādau pācanaṃ kartavyamiti brūte, na jvarādau; tenehādau laṅghanābhidhānaṃ na virudhyate| hārīte tu “pittaśleṣmaviśuddhyarthaṃ kuryādvamanamāditaḥ” iti yaduktaṃ, tat ‘kaphapradhānān’ ityādivakṣyamāṇāvasthāyāṃ jñeyam| kṣayaśabdena dhātukṣayakṛtaṃ jvaraṃ kiṃvā rājayakṣmajvaraṃ gṛhṇāti, anilaśabdena nirāmānilagrahaṇaṃ; kiṃvā kṣayanilaśabdena dhātukṣayakupitānilagrahaṇam| yaduktaṃ- “vāyordhātukṣayāt kopo mārgasyāvaraṇena ca” (ci.a.28) iti| yastu mārgāvaraṇena vāyuḥ kupyati, sa āvarakadharmitayā <note place="foot" type="variant" n="72">‘āvarakasādharmyatayā’ iti pā.</note> prāyeṇa sāmo bhavati, tatra ca laṅghanaṃ mātrayā kartavyameva| yaduktaṃ- “sāme vāte'pi laṅghanam| kuryādevāmapaktyarthaṃ yuktyā, na tu yathā kaphe” iti| anilajvaramuktvā'pi kāmādijvarābhidhānaṃ teṣu kālāntareṇa vātasambandho bhavati, tena prathamamapi vātāsambandhe kāmādijvarāṇāmalaṅghanīyatvopadarśanārtham||139||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">laṅghanena kṣayaṃ nīte doṣe sandhukṣite'nale||140||</seg> <seg type="unit" n="141">vijvaratvaṃ laghutvaṃ ca kṣuccaivāsyopajāyate <note place="foot" type="variant" n="73">‘lāghavaṃ ca śarīrasya kṣuccaivāsyopajāyate’ iti pā.</note>| prāṇāvirodhinā cainaṃ laṅghanenopapādayet||141||</seg> balādhiṣṭhānamārogyaṃ yadartho'yaṃ kriyākramaḥ|142|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="140-141">laṅghanaphalamāha- laṅghanenetyādi| prāṇāvirodhineti balāvirodhinā, virodhaścātikṣayakaratvenehocyate| ārogyaṃ balavata eva bhavatīti balādhiṣṭhānamārogyamuktam| yadityanenārogyaṃ pratyavamṛśati||140-141||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ||142||</seg> pācanānyavipakvānāṃ doṣāṇāṃ taruṇe jvare|143|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="142">prakṛtasya laṅghanasya pācanatāṃ darśayannaparāṇyapi svedādīni pācanānyāha- laṅghanamityādi| kāla iti aṣṭāhaḥ| tiktako raso'tra yavāgūpānīyādisaṃskārakatvena <note place="foot" type="variant" n="74">‘yavāgūpānīyādisaṃskāre’ iti pā.</note> jñeyaḥ, svatantrabheṣajaprayogastaruṇe niṣiddha eva| uktaṃ hi- “bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram” iti| ‘avipakvānāṃ doṣāṇām’ iti kṛtvā'pi ‘taruṇe jvare’ iti yat karoti, tenāṣṭāhādūrdhvamataruṇe jvare'pakveṣu doṣeṣu prādhānyena kaṣāyapānaṃ pācanamadhikṛtaṃ, na laṅghanādaya iti darśayati||142||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="143">tṛṣyate salilaṃ coṣṇaṃ dadyādvātakaphajvare <note place="foot" type="variant" n="75">‘vātakaphātmake’ iti pā.</note>||143||</seg> <seg type="unit" n="144">madyotthe paittike cātha śītalaṃ tiktakaiḥ śṛtam| dīpanaṃ pācanaṃ caiva jvaraghnamubhayaṃ hi tat||144||</seg> srotasāṃ śodhanaṃ balyaṃ rucisvedakaraṃ śivam|145|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">laṅghanādikāle eva avasthāviśeṣe <note place="foot" type="variant" n="76">‘avasthādeyaṃ’ iti pā.</note> deyaṃ jalamāha- tṛṣyata ityādi| vātakaphajvare iti vātajvare, kaphajvare, vātakaphajvare ca| madyotthe kaphādijvare'pi śītalaṃ jalaṃ jñeyam| tiktakaiḥ śṛtamiti vakṣyamāṇamustādibhiḥ śṛtam| ubhayamiti uṣṇaṃ tathā tiktakaśṛtaśītaṃ ca| tridoṣakaphapittajvarayostu yadyapīha pānīyaṃ noktaṃ; tathā'pi sāmānyena vimānasthāne yaduktaṃ- “kinnu khalu jvaritebhyaḥ pānīyamuṣṇaṃ prayacchanti” (vi.a.3) ityādinā, tatprāmāṇyāduṣṇameva jalaṃ deyaṃ; vātapaittike tu jvare'tyarthadāhādikārake śītalameva deyamityapi vimāna eva “atyarthotsannapitte” (vi.a.3) ityādinā granthena sūcitam||143-144|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">mustaparpaṭakośīracandanodīcyanāgaraiḥ||145||</seg> śṛtaśītaṃ jalaṃ dadyāt pipāsājvaraśāntaye|146|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="145">mustetyādiḥ pānīyasādhakaḥ <note place="foot" type="variant" n="77">‘pācanīyasādhakaḥ’ iti pā.</note> ṣaḍaṅgaprayogaḥ| atra śuṇṭhī atiktā'pyāmāśayaduṣṭikārakajvarahitatvādvihitā; atra śṛtaśītaṃ jalaṃ dadyāditi jalasaṃskāraśrutyā na kvāthaparibhāṣayā kvāthakaraṇaṃ, kintu jalasaṃskāraparibhāṣayā| paribhāṣā ca svatantrānuktā'pi vṛddhavyavahārasiddhā pramāṇībhūtaiva| sā ca “yadapsu śṛtaśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyate| karṣamātraṃ tato dravyaṃ <note place="foot" type="variant" n="78">‘dattvā’ iti pā.</note> sādhayet prāsthike'mbhasi|| ardhaśṛtaṃ prayoktavyaṃ pāne peyādisaṃvidhau” iti; paribhāṣārthaśca vyakta eva||145||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">kaphapradhānānutkliṣṭān doṣānāmāśayasthitān||146||</seg> buddhvā jvarakarān kāle vamyānāṃ vamanairharet|147|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="146">aviśeṣeṇa taruṇātaruṇajvare'vasthāvidheyaṃ vamanamāha- kaphapradhānānityādi| kaphaḥ pradhāno yeṣāṃ te kaphapradhānāḥ| utkliṣṭāniti hṛllāsādinā bahirgamanonmukhān| āmāśayasthitānityanena sarvaśarīraṃ parityajyāmāśayagamanaṃ darśayati| jvarakarānityanena jvarakarān hi doṣānevaṃvidhāneva navajvare vamanairharet, nānyatheti darśayati| kāle iti yathoktāyāmavasthāyām| vamanairiti bahuvacanena prakṛtyādyapekṣayā bahūnāṃ vamanadravyayogānāṃ prayogaṃ darśayati| vamyānāmityanena avamyagarbhiṇyādiṣu vamanaṃ niṣedhayati| atra ca svayamevotkliṣṭatvāddoṣasya doṣotkleśaprayojanakau snehasvedau na kriyete, alpau vā kriyete||146||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">anupasthitadoṣāṇāṃ vamanaṃ taruṇejvare||147||</seg> <seg type="unit" n="148">hṛdrogaṃ śvāsamānāhaṃ mohaṃ <note place="foot" type="variant" n="79">‘kāsaṃ ca kurute bhṛśam’ iti pā.</note> ca janayedbhṛśam| sarvadehānugāḥ sāmā dhātusthā asunirharāḥ <note place="foot" type="variant" n="80">‘duḥkhanirharāḥ’ iti pā.</note>||148||</seg> doṣāḥ phalānāmāmānāṃ <note place="foot" type="variant" n="81">‘phalebhya āmebhyaḥ’ iti pā.</note> svarasā iva sātyayāḥ|149|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="147-148">uktāvasthāvyatirekeṇa vamane doṣamāha- anupasthitetyādi| sarvadehānugā iti sūkṣmasirātvagādyanugatāḥ <note place="foot" type="variant" n="82">‘sūkṣmasirāsnāyvādyanugatāḥ’ iti pā.</note>| sāmā iti sāmatvena styānā apracalāśca| dhātusthā iti dhātuṣu atyantānupraveśavyavasthitāḥ| na sukhena nihriyante iti asunirharāḥ; kiṃvā, asūn prāṇān nirharantīti asunirharāḥ| atrārthā phalānāmityādinā dṛṣṭāntamāha| āmānāṃ phalānāṃ yathā svarasā nirharaṇe sātyayā bhavanti, tathā yathoktā api doṣā ityarthaḥ; sātyayā iti savyāpadaḥ <note place="foot" type="variant" n="83">‘atyayadāḥ’ iti pā.</note>||147-148||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">vamitaṃ laṅghitaṃ kāle yavāgūbhirupācaret||149||</seg> <seg type="unit" n="150">yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ| yāvajjvaramṛdūbhāvāt ṣaḍahaṃ vā vicakṣaṇaḥ||150||</seg> <seg type="unit" n="151">tasyāgnirdīpyate tābhiḥ samidbhiriva pāvakaḥ| tāśca bheṣajasaṃyogāllaghutvāccāgnidīpanāḥ||151||</seg> <seg type="unit" n="152">vātamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="84">‘vibandhasyānulomikāḥ’ iti pā.</note> cānulomanāḥ| svedanāya dravoṣṇatvāddravatvāttṛṭpraśāntaye||152||</seg> <seg type="unit" n="153">āhārabhāvāt prāṇāya saratvāllāghavāya ca| jvaraghnyo jvarasātmyatvāttasmāt <note place="foot" type="variant" n="85">‘tasmāt pūrvaṃ samācaret’ iti pā.</note> peyābhirāditaḥ||153||</seg> <seg type="unit" n="154">jvarānupacareddhīmānṛte <note place="foot" type="variant" n="86">‘yavāgūbhirjvarān vidvānṛte’ iti pā.</note> madyasamutthitāt| madātyaye madyanitye grīṣme pittakaphādhike||154||</seg> ūrdhvage raktapitte ca yavāgūrna hitā jvare|155|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="149-154">vamanalaṅghanayoranantaraṃ yadvidheyaṃ tadāha- vamitamityādi| vamitaṃ laṅghitamiti avasthāvaśāt kadācidvamitaṃ, kadācillaṅghitaṃ, kadācicca vamitalaṅghitam| vamanānantaraṃ hi yadā samyagviśuddhirna bhūtā tadā tadaharlaṅghanamapi kriyate| kāle iti annadānayogye kāle| yathāsvauṣadhasiddhābhiriti yathāviṣayaṃ yasyāṃ yavāgvāṃ yadbheṣajaṃ pippalīnāgarādi vaktavyaṃ, tatsiddhābhiḥ; kiṃvā, yasmiñjvare yadbheṣajaṃ pācanaṃ vaktavyaṃ, tatsiddhābhiḥ| uktaṃ hi suśrute- “annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā” (su.u.a.39) iti| maṇḍapūrvābhiriti <note place="foot" type="variant" n="87">‘maṇḍapūrvābhirādita iti maṇḍaḥ pūrvaḥ pradhāno'cchatayā yāsāṃ tābhirityarthaḥ| etena peyāyā grahaṇaṃ, tasyā eva bahudravatvena maṇḍapradhānatvāt| vilepyāstu nirāsaḥ, tasyā alpadravatvena maṇḍapradhānatvābhāvāt| anye tu- maṇḍaḥ pūrvaḥ pradhānābhyavahāryo yāsāṃ tā ityāhuḥ| tena, prathamaṃ svacchabhāgaṃ khāditvā tato ghanabhāgaḥ khādya ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> maṇḍapradhānābhiḥ| tatra prathamaṃ maṇḍaṃ pītvā tadanu tanupeyābhāgo <note place="foot" type="variant" n="88">‘ghanabhāgaḥ’ iti pā.</note> yojyaḥ| yāvajjvaramṛdūbhāvāditi yāvajjvarasya doṣapākāttīkṣṇatā nivartate; asati jvaramṛdubhāve'pi ṣaḍahaṃ yāvat| ayaṃ ca ṣaḍahaḥ kiṃ peyādināt prabhṛti āhosvijjvarotpādadināditi pakṣadvayamuttaratra ‘jvaritaṃ ṣaḍahe'tīte’ ityatra nirlocayiṣyāmaḥ| svedanāyetyādau ‘bhavanti’ iti śeṣaḥ| jvarasātmyatvamabhidhāya yavagūnāmaviṣayaṃ jvaritamāha- ṛta ityādi| ṛte madyasamutthitāditi madyakāraṇe jvare niṣedhaḥ| tathā madātyaye'pi vyādhāvanyahetujo'pi yo jvaraḥ, tathā grīṣme, tathā pittakaphādhike yo jvaraḥ, tathordhvaraktapittino yo jvaraḥ, teṣu sarveṣu peyā na deyā| iha madātyayādīnāṃ peyārheṣu jāto'pi jvaraḥ peyānarhaḥ| ‘pittakaphādhike’ ityanena pittakaphayo ratimātrodgame sati peyāyā adānaṃ bodhayati| tena, kaphaje jvare pittaje jvare'nudbhūtadoṣe ca peyā dātavyā| tathā hi tantrāntare- “kaphaje'pi yadā kṣīṇo laṅghanādikramāt kaphaḥ| śastā eva yavāgvastu tathā pitte'pyayaṃ kramaḥ” iti| tathā'treva- “paittiko vā'tha śītāṃ madhuyutāṃ pibet| lājapeyāṃ” ityanena pitte'pi yavāgūṃ vakṣyati| yattu- “pāṃśudhāne yathā vṛṣṭiḥ kledayatyati kardamam| tathā śleṣmaṇi saṃvṛddhe yavāgūḥ śleṣmavardhanī” iti hārītenoktaṃ, tadativṛddhakaphaviṣayaṃ jñeyam| anye tu militapittakaphādhikeṣu puruṣeṣu yavāgūpratiṣedhamicchanti| yadi tu ‘ūrdhvage kaphapitte ca’ iti pāṭhastadā vātajvariṇo'pi yadā ūrdhvagaṃ <note place="foot" type="variant" n="89">‘jatrūrdhvagaṃ’ iti pā.</note> kaphapittaṃ vamanenāyāti svayaṃ tadā'pi peyā na deyetyarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="90">‘grīṣme'sṛkpittinastathā’ iti pā.</note>| suśrute tu “kaphapittaparītasya ūrdhvāsṛkpittinastathā| madyanityasya na hitā yavāgūḥ” (su.u.taṃ.a.39) ityuktaṃ, tena ‘ūrdhvage raktapitte’ iti pāṭho yuktaḥ||149-154||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">tatra tarpaṇamevāgre prayojyaṃ <note place="foot" type="variant" n="91">‘pradeyaṃ’ iti pā.</note> lājasaktubhiḥ||155||</seg> jvarāpahaiḥ phalarasairyuktaṃ samadhuśarkaram|156|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="155">‘ūrdhvage tarpaṇaṃ pūrvaṃ’ (ci.a.4) iti vacasā yavāgūṃ bādhitvā ūrdhvage raktapitte tarpaṇaṃ yadyapi vihitameva, tathā'pyūrdhvagaraktapittino yo jvarastatrāpi tarpaṇādikramavidhānametat| tarpaṇaṃ toyapariplutāḥ saktavaḥ| jvarāpahāni phalāni drākṣādāḍimādīni| vacanaṃ hi- “drākṣādaḍimakharjūrapriyālaiḥ saparūṣakaiḥ| tarpaṇārheṣu kartavyaṃ tarpaṇaṃ jvaranāśanam” iti||155||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="156">tataḥ sātmyabalāpekṣī bhojayejjīrṇatarpaṇam||156||</seg> <seg type="unit" n="157">tanunā mudgayūṣeṇa jāṅgalānāṃ rasena vā| annakāleṣu cāpyasmai vidheyaṃ dantadhāvanam||157||</seg> <seg type="unit" n="158">yo'sya vaktrarasastasmādviparītaṃ priyaṃ ca yat| tadasya mukhavaiśadyaṃ prakāṅkṣāṃ cānnapānayoḥ||158||</seg> <seg type="unit" n="159">dhatte rasaviśeṣāṇāmabhijñatvaṃ karoti yat| viśodhya drumaśākhāgrairāsyaṃ prakṣālya cāsakṛt||159||</seg> mastvikṣurasamadyādyairyathāhāramavāpnuyāt|160|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="156-159">jīrṇaṃ tarpaṇaṃ yasya <note place="foot" type="variant" n="92">‘jīrṇastarpaṇo yasya’ iti pā.</note> taṃ jīrṇatarpaṇam| mudgayūṣasya jāṅgalarasasya ca vikalpaḥ sātmyāpekṣo balāpekṣaśca jñeyaḥ| durbalo hi durbalāgniḥ prāyo bhavati, tasya ca mudgayuṣo laghutvena deyaḥ, itarasya tu jāṅgalo rasaḥ||156-159||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="160">pācanaṃ śamanīyaṃ vā kaṣāyaṃ pāyayedbhiṣak||160||</seg> jvaritaṃ ṣaḍahe'tīte laghvannapratibhojitam|161|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="160">samprati kaṣāyapānaviṣayamāha- pācanamityādi| pācanamiti āmadoṣapacanam| śamanīyamiti pakvadoṣopaśamanam| etacca vikalpadvayaṃ yogyatayā yathākramamāmadoṣaviṣayaṃ tathā pakvadoṣaviṣayaṃ jñeyam| ṣaḍahe'tīte iti jvarāhādārabhya ṣaḍahe'tikrānte; ataḥ saptame'hani laghvannaṃ mātrayā svarūpeṇa ca yat, tatpratibhojitaṃ jvaritamaṣṭame'hani kaṣāyaṃ pāyayediti vākyārthaḥ| evaṃ ca pūrvoktāṣṭāhakṛtanirāmatāvyavasthāyāḥ pācanasya śamanīyasya vā upayoga upapanno bhavati| nanu peyāprayoge “yāvajjvaramṛdubhāvāt ṣaḍahaṃ vā vicakṣaṇaḥ” ityuktaṃ, tataśca peyayaiva tāvat ṣaḍaho vyāpyate, pūrvaṃ ca jvarādau laṅghanamuktaṃ, taccānirdiṣṭakālamapi ‘laṅghanena kṣayaṃ nīte’ ityādigranthoktalaṅghitaphalaṃ yāvatā kālena bhavati tāvatkālaṃ kartavyaṃ; hārītena tu kālo'pi darśitaḥ, yathā- “laṅghanaṃ laṅghanīyānāṃ kuryāddoṣānurūpataḥ| trirātramekarātraṃ vā ṣaḍrātramathavā jvare” iti; tena jvaralaṅghanadinaistathā ṣaḍahena ca samaṃ jvarāhādārabhyāṣṭāhātikramo'pi bhavati, tataśca jvarāhādārabhyāṣṭāhe pācanaśamanīyakaṣāyo bhavatu, tasmāt peyāprayogaṣaḍahe'tīte “pācanaṃ śamanīyaṃ vā kaṣāyaṃ pāyayet” ityabhiprāyaḥ <note place="foot" type="variant" n="93">‘ityartho nyāyyaḥ’ iti pā.</note>, tathā ‘jvare peyāḥ kaṣāyāśca kṣīraṃ sarpirvirecanam| ṣaḍahe ṣaḍahe deyaṃ vīkṣya <note place="foot" type="variant" n="94">‘kālaṃ vīkṣyāmayasya tu’ iti pā.</note> doṣabalābale” (ci.a.30) ityanena granthenāpi peyāprayogaṣaḍahādūrdhvaṃ kaṣāyaṣaḍaha uktaḥ, na tu jvarotpādādiṣaḍahādūrdhvam| atra brūmaḥ- “yāvajjvaramṛdūbhāvāt ṣaḍahaṃ vā vicakṣaṇaḥ” ityanenāpi jvarotpādadinādārabhya ṣaḍahaparyantaṃ peyāprayoga ucyate, peyā hi jvare prādhānyena doṣapācanārthaṃ prayujyate| yaduktaṃ- “laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ| pācanānyavipakvānāṃ doṣāṇāṃ taruṇe jvare” iti| laṅghanādipācanīyatvaṃ doṣāṇāmaṣṭāhadarvāgeva, aṣṭāhādūrdhvaṃ tu kaṣāyeṇaiva pācanamuktam <note place="foot" type="variant" n="95">‘pācanaṃ yuktam’ iti pā.</note>| tatrālaṅghanīye vātajvare ādidināt prabhṛti peyā ṣaḍahamapi vyāpnoti <note place="foot" type="variant" n="96">‘prāpnoti’ iti pā.</note>, ekadvitradinalaṅghite <note place="foot" type="variant" n="97">‘…laṅghitena’ iti pā.</note> jvare peyā pañcacatustridinaprayogeṇa jvaradinādārabhya ṣaḍahaparyantaṃ kartavyā| yatra tu doṣāṇāmapi sāmatayā sannipātajvare vā laṅghanameva ṣaḍrātraṃ ṣaḍrātrādikrameṇa vā kriyate, tatra prādeśike vidhau nāyaṃ peyāṣaḍrātraniyama autsargikaḥ pravartate| kiñcātimātralaṅghanaprayoge peyā na doṣapācanārthaṃ kriyate, kintu bhūrilaṅghanakṣayitāgneḥ sandhukṣaṇārthaṃ, tatrāgnisandhukṣaṇe jāte punarauṣadhapānameva bhavati| “jvare peyāḥ kaṣāyaśca” (ci.a.30) ityādau peyā samānakāryāṇāṃ laṅghanādīnāmupalakṣaṇabhūtā; tataśca peyā yatra pratiṣiddhā madyotthajvarādau tatra tarpaṇādikrameṇāpi ṣaḍaho grāhyaḥ| tena, prathamaṣaḍahe utsargato laṅghanādipācanaṃ kartavyamiti peyā ṣaḍahe deyeti; vacanamapyatrocyate, tathāhi suśrute- “laṅghanāmbuyavāgūbhiryadā <note place="foot" type="variant" n="98">‘laṅghanānte’ iti pā.</note> doṣo na pacyate| tadā taṃ mukhavairasyatṛṣṇārocakanāśanaiḥ|| kaṣāyaiḥ pācanairhṛdyairjvaraghnaiḥ samupācaret” (su.u.taṃ.a.39) ityuktvā, kaṣāyapānakālaniyame proktaṃ- “saptarātrāt paraṃ kecinmanyante deyamauṣadham” (su.u.taṃ.a.39) ityādi| tataśca laṅghanādiṣaḍahe'tikrānte saptarātrādbheṣajadānaṃ suśrutenāsthāpyāpratiṣedhādanumatameva| tathā carake “laṅghanaṃ svedanaṃ” ityādinā taruṇajvare laṅghanādi vihitaṃ, taruṇatā ca jvarasya saptāhamātraṃ bhavati| yaduktaṃ puṣkalāvate- “āsaptarātraṃ taruṇaṃ jvaramāhurmanīṣiṇaḥ| madhyaṃ dvādaśarātraṃ tu, purāṇamata uttaram” iti| saptāhādūrdhvamataruṇe jvare utsargatastāvallaṅghanapeyādi na vihitameva carakeṇāpi, tathā hārītenāpi laṅghanoṣṇodakamustādiśṛtajalapānapeyābhidhānānantaramuktam- “etāṃ kriyāṃ prayuñjīta ṣaḍrātraṃ saptame'hani| pibet kaṣāyasaṃyogān jvaraghnān sādhusādhitān <note place="foot" type="variant" n="99">‘siddhasādhitān’ iti pā.</note> ” iti| tathā kharanādenāpi- “laṅghitālaṅghitaṃ tasmādvamitaṃ vā jvarārditam| tatsātmyatvādatastasminnādau jvaramupācaret|| yavāgūbhiryathādoṣaṃ” ityādinā <note place="foot" type="variant" n="100">‘ityādi| jatūkarṇenāpi yavāgvādikramamabhidhāyoktam’ iti pā.</note> tarpaṇādikramaṃ cābhidhāyoktam- “iti ṣaḍrātrikaḥ prokto navajvaraharo vidhiḥ| tataḥ paraṃ pācanīyaṃ śamanaṃ vā jvare hitam” iti| tantrāntare ca yadetat saptame'hani kaṣāyapānavidhānaṃ, tadaṣṭāhe vihitakaṣāyapānena samamadūrāntaratvānna virodhīti mantavyaṃ, tasmājjvarāhādārabhya ṣaḍahe'tīte laghvannapratibhojite kaṣāyapānaṃ, tathā ṣaḍahaṃ yāvat yavāgūpacāra iti, tathā “jvare peyāḥ kaṣāyāśca” (ci.a.30) ityādaya utsargavidhayaḥ, tenaiṣāṃ kvacidbādhanamapi bhavatīti yuktameva||160||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">stabhyante na <note place="foot" type="variant" n="101">‘na cyavante ca’ iti pā.</note> vipacyante kurvanti viṣamajvaram||161||</seg> <seg type="unit" n="162">doṣā baddhāḥ kaṣāyeṇa stambhitvāttaruṇe jvare| na tu kalpanamuddiśya kaṣāyaḥ pratiṣidhyate||162||</seg> yaḥ kaṣāyakaṣāyaḥ <note place="foot" type="variant" n="102">‘kaṣāyaḥ kaṣāyaḥ’ iti pā.</note> syāt sa varjyastaruṇajvare|163|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="161-162">samprati kaṣāyaśabdasāmānyena navajvaraniṣiddhakaṣāyasya mahātyayakārakasya navajvare prayoge doṣamāha- stabhyanta ityādi| stabhyanta iti avicaladharmāṇo <note place="foot" type="variant" n="103">‘avicalitadharmāṇaḥ’ iti pā.</note> bhavanti| na vipacyanta iti cireṇāpi <note place="foot" type="variant" n="104">‘sucireṇāpi na supacyante’ iti pā.</note> na sukhaṃ pacyante| stambhitvāditi stambhanasvabhāvatvāt| uktaṃ hi- “kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ” (sū.a.26) iti| ayamartho hārīte'pyuktaḥ- “na kaṣāyaṃ praśaṃsanti narāṇāṃ taruṇe jvare| kaṣāyeṇākulībhūtā doṣā jetuṃ sudustarāḥ” iti| pūrvaṃ ṣaḍvirecanaśatāśritīye pañcarasakṛteṣvapi svarasādiṣu kaṣāyaśabda uktaḥ, tadiha yadi kaṣāyaśabdena sāmānyena madhurādikṛtānāṃ svarasādīnāṃ pratiṣedhaḥ syāt, tadā ṣaḍaṅgapānīyasya pañcavidhakalpanāyāmavaśyaniveśanīyasya tathā yavāgūsādhanārthasya ca pāṭhena tattaddravasya <note place="foot" type="variant" n="105">‘dravyasya’ iti pā.</note> niṣedhaḥ syāt; yena, ṣaḍaṅgasya tathā yavāgūsādhanadravasya ca prayogo'tra pañcavidhakalpanāyāmantarbhāvanīyaḥ, bheṣajaprayogasya pañcavidhakalpanārthe'ntarbhāvāt; ataḥ sarvakalpanākaṣāyapratiṣedho mā syādityāha- na tvityādi| natu kalpamuddiśyeti svarasakalkaśṛtaśītaphāṇṭarūpakalpanaṃ lakṣyīkṛtya; yaḥ kaṣāyakaṣāya iti yaḥ kaṣāyairāmalakādibhiḥ kṛtaḥ svarasādirūpaḥ kaṣāyaḥ sa niṣidhyata ityarthaḥ| na cānena kaṣāyarasakṛtasvarasādiniṣedhena madhurādikṛtasvarasādīnāṃ taruṇajvare prayogo bhavati, svarasādibheṣajasyātigurostaruṇajvare'vidhānāt| tena, kaṣāyakaṣāyapratiṣedhena tiktadravyakṛtaṣaḍaṅgādikalpanākaṣāyasya vihitasyāvirodhaḥ sādhyate, na tvavihitasvarasādividhānaṃ kriyate| svarasādigurubheṣajasya taruṇajvare niṣedhavacanaṃ- “bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram” (su.u.taṃ.a.39) iti| anye tu bruvate- yat- ṣaḍarātrāt parataḥ saptame divase kaṣāyapānaṃ vihitaṃ “pācanaṃ śamanīyaṃ ca” ityādinā svatantreṇa; tatra saptame divase taruṇa eva jvaro bhavati, taruṇe ca jvare kaṣāyapānaṃ niṣiddhamiti virodhaṃ paśyan madhurādidravyakṛtakaṣāyasya saptame'hanyapratiṣedhaḥ, kaṣāyakaṣāyasya tu saptame'hni pratiṣedha ityupadarśanārthaṃ ‘na tu kalpanamuddiśya’ ityādi kṛtaṃ; tataśca jvarādiṣaḍahe sarvakaṣāyapratiṣedha <note place="foot" type="variant" n="106">‘sarvakaṣāyadravyakṛtakaṣāyamātrapratiṣedhaḥ’ iti pā.</note> eva, saptamadivasaprāpte tu taruṇe kaṣāyadravyakṛtakaṣāyamātrapratiṣedha iti vākyārtho bhavati||161-162||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">yūṣairamlairanamlairvā jāṅgalairvā rasairhitaiḥ||163||</seg> daśāhaṃ yāvadaśnīyāllaghvannaṃ jvaraśāntaye|164|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="163">yavāgūttarakālaṃ bhojanasādhanamāha- yūṣairityādi| yadi kaphaprabalatā balavadagniśca <note place="foot" type="variant" n="107">‘balaglāniśca’ iti pā.</note> tadā yūṣaiḥ, vātaprābalye tu durbalatve ca rasairiti vyavasthā| amlavikalpo'pi sātmyāpekṣayā'gnyapekṣayā ca jñeyaḥ| vakṣyati hi- “mandāgnaye'mlasātmyāya tatsāmlamapi kalpayet” iti| amlaṃ cātra jvaraghnaṃ dāḍimādyeva kāryam| laghviti mātrālaghu prakṛtilaghu ca raktaśālyādikam||163||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="164">ata ūrdhvaṃ kaphe mande vātapittottare jvare||164||</seg> paripakveṣu doṣeṣu sarpiṣpānaṃ yathā'mṛtam|165|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="164">daśāhāt parataḥ prāyaḥ kartavyamāha- ata ityādi| kaphe mande iti mande'pi kaphe; yadi kapho nāstyeva doṣarūpastadā sarpirvātapittottare jvare deyamityarthaḥ| paripakveṣviti sarvathā pakveṣu| sarpiriti vaktavye adhikapānagrahaṇenānuvāsanābhyaṅgādinā sarpiṣa upayogamasmin kāle niṣedhayati| anuvāsanābhyaṅgau hi paścātkālavaktavyau| iyaṃ ca mandakaphavātapittottaratvarūpā'vasthā prāyeṇa daśāhādūrdhvaṃ kālamahimnaiva sarvajvare vyaktā bhavati; yathā- vṛddhe puruṣe prabalavātatvaṃ, taruṇajvare sāmadoṣatā, tathā''māśayasamutthatayā kaphaprabalatvaṃ bhavati; daśāhāduttaraṃ tu laṅghanādinā kaphaḥ kṣīṇo bhavati, jvarasantāpena ca rūkṣeṇa dhātuśoṣaṇācca vātapitte vardhete| yattu peyākaṣāyasarpiḥkṣīravirecanānāṃ ṣaḍahe ṣaḍahe deyatvaṃ tat prāyikam| tena daśāhādūrdhvaṃ dvitīyaṣaḍaha evāvasthāviśeṣaprāptau <note place="foot" type="variant" n="108">‘avasthāviśeṣaprāptyā’ iti pā.</note> sarpirdānaṃ na virodhi||164||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="165">nirdaśāhamapi jñātvā kaphottaramalaṅghitam||165||</seg> <seg type="unit" n="166">na sarpiḥ pāyayedvaidyaḥ kaṣāyaistamupācaret <note place="foot" type="variant" n="109">‘śamanaistamupācaret’ iti pā.</note>| yāvallaghutvādaśanaṃ dadyānmāṃsarasena ca||166||</seg> balaṃ hyalaṃ nigrahāya doṣāṇāṃ, balakṛcca tat <note place="foot" type="variant" n="110">‘balaṃ hyalaṃ doṣaharaṃ, paraṃ tacca balapradam’ iti pā.</note>|167|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="165-166">uktasarpiṣpānāpavādaviṣayamāha- nirdaśāhamityādi| nirgato daśāho yasya sa nirdaśāhaḥ| alaṅghitamiti asañjātalaṅghitalakṣaṇam, iyaṃ cāvasthā prabalasāmadoṣārabdhatvājjvarasya <note place="foot" type="variant" n="111">‘prabalasāmāvasthāvajjvarasya’ iti pā.</note> tathā'samyagupacārācca bhavatīti jñeyam| kaṣāyaistaṃ kaphottaramalaṅghitaṃ copācaret| yāvallaghutvāditi cchedaḥ| laghutve tu jāte kaphottaratā'laṅghitatā ca nāpayāti na tadā sarpiṣpānamevānuvṛttaṃ kartavyamityarthaḥ| kaphottare'laṅghite'pi nirdaśāhajvare māṃsarasena kimarthamevamaśanaṃ kaphaviruddhaṃ deyamityāha- balaṃ hītyādi| balakṛcca taditi māṃsarasenāśanaṃ balakārakamityarthaḥ||165-166||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="167">dāhatṛṣṇāparītasya vātapittottaraṃ jvaram||167||</seg> baddhapracyutadoṣaṃ vā nirāmaṃ payasā jayet|168|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="167">dāhetyādina kṣīrāvasthāmāha| baddhapracyutadoṣaṃ vetyatra baddhadoṣatvam apravartamānadoṣatvaṃ, pracyutadoṣatvaṃ tu stokena pravartamānadoṣatvam| tatra kṣīraṃ tāvad yathā baddhe pravartakaṃ bhavati, tathā pracyute'pi savibandhadoṣapravartakatayopakārakaṃ bhavati, ata eva kṣīraguṇeṣu-“purīṣe grathite pathyaṃ”, tathā “atīsāre ca pathyaṃ” (sū.a.1) ityuktam| kiṃvā, baddhadoṣe gavyaṃ kṣīraṃ saratvāddeyaṃ, pracyute tu saṅgrāhitvācchāgaṃ deyam||167||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="168">kriyābhirābhiḥ praśamaṃ na prayāti yadā jvaraḥ||168||</seg> akṣīṇabalamāṃsāgneḥ <note place="foot" type="variant" n="112">‘akṣīṇabalamāṃsasya’ iti pā.</note> śamayettaṃ virecanaiḥ|169|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="168">‘ābhiḥ kriyābhiryadā na praśamaṃ yāti jvarastadā virecanaiḥ śamayet’ iti bhāṣayā virecanasya bahuvyāpatkatayā itarakarmāsiddhāveva kartavyatāṃ darśayati| virecanairiti bahuvacanena vamanavirecane api gṛhyete; yaduktaṃ- “ubhayamapi doṣamalavirecanādvirecanaśabdaṃ labhate” (ka.a.1) iti, tathā virecanayogavivaraṇe vamanavirecanayogānevābhidhāsyati||168||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="169">jvarakṣīṇasya na hitaṃ vamanaṃ na virecanam||169||</seg> <seg type="unit" n="170">kāmaṃ tu payasā tasya nirūhairvā harenmalān| nirūho balamagniṃ ca vijvaratvaṃ mudaṃ rucim||170||</seg> paripakveṣu doṣeṣu prayuktaḥ śīghramāvahet|171|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="169-170">jvareṇākṣīṇasya śodhanamuktvā jvarakṣīṇasya śodhanamāha- jvarakṣīṇasyetyādi| payaseti payaḥpānena| payastvanulomakatayā doṣaharaṃ bhavati| anulomakatvaṃ ca virecanatvena vyavahriyata iti virecanādeyatve kṣīramuktam| atra kṣīrasya pūrvoktaviṣayeṇaiva guṇānāṃ labdhatvādavaśiṣṭaṃ nirūhaguṇamāha- nirūha ityādi||169-170||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="171">pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret||171||</seg> sraṃsanaṃ trīnmalān bastirharet pakvāśayasthitān|172|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="171">virecanāsthāpanayordoṣabhedena sthānabhedena ca viṣayamāha- pittamityādi| vamanasya tu doṣabhedena sthānabhedena ca viṣayaḥ ‘kaphapradhānān’ ityādinaivokta iti neha punarucyate; paraṃ pūrvamavasthāvihitaṃ vamanaṃ svayamutkliṣṭadoṣe jñeyam, etacca jīrṇajvaravihitaṃ vamanaṃ snehasvedābhyāṃ doṣamutkleśya kartavyamiti viśeṣaḥ| pittāśaya āmāśayādhobhāga eva| sraṃsanamiti cchedaḥ||171||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="172">jvare purāṇe saṅkṣīṇe kaphapitte dṛḍhāgnaye||172||</seg> rūkṣabaddhapurīṣāya pradadyādanuvāsanam|173|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="172">anuvāsanaviṣayamāha- jvara ityādi| prakaraṇāgatāyāmapi purāṇatāyāṃ ‘purāṇe’ iti padamatyarthapurāṇatāmāha||172||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="173">gaurave śirasaḥ śūle vibaddheṣvindriyeṣu ca||173||</seg> jīrṇajvare rucikaraṃ kuryānmūrdhavirecanam|174|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="173">gaurava ityādinā śirovirecanaviṣayamāha| śirasa iti pūrveṇottareṇa ca yojyam| indriyāṇāṃ vibandhaḥ svaviṣayapravṛttau jāḍyam||173||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="174">abhyaṅgāṃśca pradehāṃśca pariṣekāvagāhane||174||</seg> <seg type="unit" n="175">vibhajya śītoṣṇakṛtaṃ <note place="foot" type="variant" n="113">‘śītoṣṇatayā’ iti pā.</note> kuryājjīrṇe jvare bhiṣak| tairāśu praśamaṃ yāti bahirmārgagato jvaraḥ||175||</seg> labhante sukhamaṅgāni balaṃ varṇaśca vardhate|176|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="174-175">antaḥparimārjanamabhidhāya bahiḥparimārjanamāha- abhyaṅgāṃścetyādi| prādehaḥ sāmānyena bahalo'bahalaśca lepa iha gṛhyate| ye tu suśrutamatena bahalaṃ viśoṣiṇaṃ pradehaṃ grāhayanti, tanmatena dāhapraśamane lepo bahalaḥ kartavyaḥ syāt, sa ca tanureva kartavyaḥ, uktaṃ hi- “ślakṣṇapiṣṭaghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt” (ci.a.30) ityādi| vibhajya śītoṣṇakṛtamiti uṣṇābhiprāyaṃ śītābhiprāyaṃ ca vibhajya yathāsaṅkhyaṃ śītakṛtān tathoṣṇakṛtān; vakṣyati hi- “abhyaṅgāṃśca pradehaṃśca pariṣekāṃśca kārayet| yathābhilāṣaṃ śītoṣṇaṃ vibhajya dvividhaṃ jvaram” iti| śītoṣṇatā ca dravyamahimnā saṃskāreṇa ca jñeyā||174-175||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="176">dhūpanāñjanayogaiśca yānti jīrṇajvarāḥ śamam||176||</seg> tvaṅmātraśeṣā yeṣāṃ ca bhavatyāganturanvayaḥ|177|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="176">tvaṅmātraśeṣā iti dhātvantaratyāgena tvaṅmātrāvasthitadoṣajanyāḥ, yeṣāṃ cāganturbhūtarūpo'nvayaḥ kāraṇaṃ bhavati jvarāṇāṃ, te dhūpādinā śamaṃ yānti||176||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="177">iti kriyākramaḥ siddho jvaraghnaḥ samprakāśitaḥ||177||</seg> <seg type="unit" n="178">yeṣāṃ tveṣa kramastāni dravyāṇyūrdhvamataḥ śṛṇu| raktaśālyādayaḥ śastāḥ purāṇāḥ ṣaṣṭikaiḥ saha||178||</seg> yavāgvodanalājārthe jvaritānāṃ jvarāpahāḥ|179|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="177-178">kramaprāptauṣadhapraśnasyottarārdhamāha- yeṣāmityādi| ‘raktaśālyādayaḥ śastāḥ śālayaḥ ṣaṣṭikaiḥ saha’ iti kecit paṭhanti, atra <note place="foot" type="variant" n="114">‘punaruktaśālaya iti padena’ pā.</note> ‘śālayaḥ’ iti padena yavakādīnāṃ nirāsaḥ kriyate| kecittu ‘raktaśālyādayaḥ śastāḥ purāṇāḥ’ iti paṭhanti, tatra yadyapi ‘śūkadhānyaṃ śamīdhānyaṃ samātītaṃ praśasyate’ (sū.a.27) ityuktameva, tathā'pi pramādādapurāṇagrahaṇaniṣedhārthaṃ ‘purāṇāḥ’ iti padam <note place="foot" type="variant" n="115">“tathā'pi pramādādatinavasya tathā'tipurāṇasya grahaṇaṃ mā bhūdityetadarthaṃ ‘purāṇā’ ityuktam’ iti śivadāsasenaḥ</note>||177-178||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="179">lājapeyāṃ sukhajarāṃ pippalīnāgaraiḥ śṛtām||179||</seg> <seg type="unit" n="180">pibejjvarī jvaraharāṃ kṣudvānalpāgnirāditaḥ| amlābhilāṣī tāmeva dāḍimāmlāṃ sanāgarām||180||</seg> <seg type="unit" n="181">sṛṣṭaviṭ paittiko vā'tha śītāṃ madhuyutāṃ pibet| peyāṃ vā raktaśālīnāṃ pārśvabastiśiroruji||181||</seg> <seg type="unit" n="182">śvadaṃṣṭrākaṇṭakāribhyāṃ siddhāṃ jvaraharāṃ pibet| jvarātisārī peyāṃ vā pibet sāmlāṃ śṛtāṃ naraḥ||182||</seg> <seg type="unit" n="183">pṛśniparṇībalābilvanāgarotpaladhānyakaiḥ| śṛtāṃ vidārīgandhādyairdīpanīṃ svedanīṃ naraḥ||183||</seg> <seg type="unit" n="184">kāsī śvāsī ca hikkī ca yavāgūṃ jvaritaḥ pibet| vibaddhavarcāḥ sayavāṃ pippalyāmalakaiḥ śṛtām||184||</seg> <seg type="unit" n="185">sarpiṣmatīṃ pibet peyāṃ jvarī doṣānulomanīm| koṣṭhe vibaddhe saruji pibet peyāṃ śṛtāṃ jvarī||185||</seg> <seg type="unit" n="186">mṛdvīkāpippalīmūlacavyāmalakanāgaraiḥ| pibet sabilvāṃ peyāṃ vā jvare saparikartike||186||</seg> <seg type="unit" n="187">balāvṛkṣāmlakolāmlakalaśīdhāvanīśṛtām| asvedanidrastṛṣṇārtaḥ pibet peyāṃ saśarkarām||187||</seg> nāgarāmalakaiḥ siddhāṃ ghṛtabhṛṣṭāṃ jvarāpahām|188|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="179-187">lājapeyāmityādikā daśa yavāgvaḥ| tatra prathamā śleṣmaṇīti haricandraḥ; kiṃvā lājapeyāṃ sukhajarāmityekā, tathā pippalīnāgaraiḥ śṛtāmiti dvitīyā, evaṃ śeṣābhiḥ samamekādaśa peyāḥ| sanāgarāṃ sṛṣṭaviṭ pibediti yojanā, sanāgarāmeva śītāṃ madhuyutāṃ pibet paittika ityaparā| śuṇṭhyāstu madhurapākitvena pācanatvena ca pitte prayogaḥ| iha vidārīgandhādyaṃ hrasvapañcamūlam| sayavāmiti padena ṣaṣṭitaṇḍulakāryāṃ pibediti| sabilvāmityādinā dhāvanīśṛtāmityantena caikā yavāgūḥ| parikartikā kartikākārā vedanā| kalaśī siṃhapucchī| dhāvanī kaṇṭakārī| atra ca yavāgūnāṃ sādhanadravyajalataṇḍulaparimāṇe vṛddhavaidyavyavahārāḥ pūjitāḥ pramāṇīkartavyāḥ| atrāgniveśasaṃhitāyāmadhīyate- “kvāthyadravyāñjaliṃ kṣuṇṇaṃ śrapayitvā jalāḍhake| pādaśeṣeṇa tenātha yavāgūrupakalpayet|| karṣārdhaṃ vā kaṇāśuṇṭhyoḥ kalkadravyasya vā palam| vinīya pācayed yuktyā vāriprasthena cāparām <note place="foot" type="variant" n="116">“kalkasādhyayavāgūsādhanārthaṃ paribhāṣāmāha-karṣārdhaṃ vetyādi| karṣārdhaṃ veti karṣārdhaṃ pratyekaṃ| trividhaṃ hi bheṣajadravyaṃ vīryabhedāt| yathā-tīkṣṇavīryaṃ śuṇṭhyādi, madhyavīryaṃ bilbāgnimanthādi, mṛduvīryamāmalakādi| tatra kaṇāśuṇṭhyoriti tīkṣṇadravyopalakṣaṇaṃ, tena tīkṣṇadravyamātrasyaiva karṣapramāṇamiti jñāpitaṃ| kalkadravyasya vā palamiti mṛduvīryadravyopalakṣaṇaṃ, tena anyasyāpi mṛduvīryadravyasyāmalakādeḥ palapramāṇamiti jñāpayati| etena, tīkṣṇamṛdudravyayoḥ karṣapalamānavyavasthayā madhyavīryasya bilvāgnimanthāderanuktamapyardhapalamānaṃ sāmarthyādeva jñeyam| yat punarmadhyavīryasya ṣaḍaṅgādeḥ karṣapramāṇamuktaṃ, tanmandānalapuruṣābhiprāyeṇetyuktameva| vinīyeti kalkīkṛtya, prakṣipyeti vā| aparāmiti anyām, anyatvaṃ ca kaṣāyasādhyayavāgūmapekṣya, tena kalkasādhyāmityarthaḥ| evaṃ ca tīkṣṇadravyāpekṣayā karṣapramāṇaṃ, madhyadravyāpekṣayā'rdhapalapramāṇaṃ, mṛdudravyāpekṣayā palapramāṇaṃ dravyaṃ vinīya kalkasādhyāṃ yavāgūṃ vāriprasthena dravyadvaiguṇyāccharāvacatuṣṭayamānena sādhayediti yojanā| nanu prabalānalabalādau puruṣe bahuyavāgvādi vidheyaṃ tatra kathaṃ vāriprasthena yavāgūsādhanaṃ bhaviṣyatītyāha-yuktyeti| etena yatra uttamabalānale bahuyavāgūrvidheyā tatra yuktyā jalaprasthadvayaṃ trayaṃ vā taṇḍulānurūpaṃ dattvā yavāgūṃ sādhayet, alpabalānale tu vāriprasthenetyarthaḥ| ‘aparān’ iti pāṭhe yūṣādīn| tena peyāsādhanarītyā yūṣādayo'pi sādhanīyā iti pratipāditam” iti śivadāsasenaḥ</note> ” iti| aparāmiti kvāthasādhyayavāgvā uktāyā bhinnāṃ kalkasādhyāmityarthaḥ| evaṃ ca kalkapalena yā tatra yavāgūsādhanaparibhāṣā, sā ihāpi dravyapalakalkena yavāgūsādhanamupadiśatā'numataiva, tathāhi jīvantyādiyavāgvāmaṣṭabhirdravyaiḥ <note place="foot" type="variant" n="117">‘jīvantyādibhiraṣṭabhirdravyaiḥ palapramāṇaiḥ’ iti pā.</note> kolapramāṇaiḥ sādhanamuktam| yattu tatra vṛkṣāmlayuktetyādyuktaṃ, tadamlatāmātrārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="118">‘tadamlatāgatyarthaṃ’ iti pā.</note> vṛkṣāmladānaṃ, na tadaṣṭamāṣakapramāṇaṃ; kiṃvā, tadapyaṣṭamāṣakamānapramāṇamastu, tathā'pyadūrāntarārthatayā kalkapalasādhanopadeśikā paribhāṣā'numataiva bhavatyaṣṭamāṣakādhikapalakalkasādhanopadeśena; uktaṃ hi- “jīvantyajājīśaṭhipuṣkarāhvaiḥ sakāravīdīpyakabilvamadhyaiḥ| sayāvaśūkairbadarapramāṇairvṛkṣāmlayuktā ghṛtatailabhṛṣṭā|| arśotisārānilagulmaśophahṛdrogamandāgnihitā yavāgūḥ|| yā pañcakolairvidhinaiva tena siddhā bhavet sā'pi samā tayaiva” (ci.a.12) iti; tasmādetadyavāgūktamānaliṅgadarśanāt kalkapalasādhyayavāgvabhidhāyikā paribhāṣā'numataiva, tadanyā tatsahacaritā karṣārdhakaṇāśuṇṭhīmānadarśikā'numataiva| kvāthasādhyayavāgvādidravyamāne tu vṛddhavyavahārapūjiteyaṃ paribhāṣā- “yadapsu śṛtaśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyate| karṣamātraṃ tato dravyaṃ <note place="foot" type="variant" n="119">‘dattvā’ iti pā.</note> sādhayet prāsthike'mbhasi|| ardhaśṛtaṃ prayoktavyaṃ pāne peyādisaṃvidhau” iti| ādiśabdenātra yūṣarasādigrahaṇam| “kvāthyadravyāñjaliṃ kṣuṇṇaṃ” ityādiparibhāṣāyāstathā'nuktaparibhāṣāyāśca <note place="foot" type="variant" n="120">‘ityādiparibhāṣayā tathā'nuktaparibhāṣayā ca’ iti pā.</note> kartavyavyavasthā, tathā sakalayavāgūsādhanataṇḍulajalādimānavyavasthāvicāraścāpāmārgataṇḍulīya <note place="foot" type="variant" n="121">‘…mānavyavasthāvyabhicāraśca’ iti pā.</note> (sū.a.4) eva nirlocito'nusaraṇīyaḥ||179-187||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="188">mudgānmasūrāṃścaṇakān kulatthān samakuṣṭakān||188||</seg> yūṣārthe yūṣasātmyānāṃ <note place="foot" type="variant" n="122">‘yūṣasātmyāya jvaritāya’ iti pā.</note> jvaritānāṃ pradāpayet|189|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="188">mudgānityādirjvarahitayūṣadravyasaṅgrahaḥ| yūṣakaraṇaṃ ca yavāgūsādhanavat| mudgaḥ svanāmaprasiddhaḥ||188||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="189">paṭolapatraṃ saphalaṃ kulakaṃ pāpacelikam||189||</seg> karkoṭakaṃ kaṭhillaṃ ca vidyācchākaṃ jvare hitam|190|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="189">kulakaṃ kāravellakam| pāpacelikaṃ pāṭhāśākam| kaṭhillakaṃ raktapunarnavā||189||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="190">lāvān kapiñjalāneṇāṃścakorānupacakrakān||190||</seg> <seg type="unit" n="191">kuraṅgān kālapucchāṃśca hariṇān pṛṣatāñchaśān| pradadyānmāṃsasātmyāya jvaritāya jvarāpahān||191||</seg> <seg type="unit" n="192">īṣadamlānanamlān vā rasān kāle vicakṣaṇaḥ| kukkuṭāṃśca mayūrāṃśca tittirikrauñcavartakān||192||</seg> <seg type="unit" n="193">gurūṣṇatvānna śaṃsanti jvare keciccikitsakāḥ| laṅghanenānilabalaṃ jvare yadyadhikaṃ bhavet||193||</seg> bhiṣaṅmātrāvikalpajño <note place="foot" type="variant" n="123">‘mātrāvikalpajña iti vikalpo viśiṣṭakalpanā saṃskāra ityarthaḥ| tena tāvatī mātrā kartavyā, tādṛśaśca saṃskāraḥ kāryaḥ, yathā laghutvānuṣṇatve bhavata ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> dadyāttānapi kālavit|194|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="190-193">kapiñjalaḥ gauratittiriḥ| eṇaḥ kṛṣṇasāraḥ| upacakrakaḥ cakoraḥ| kālapucchaḥ hariṇaviśeṣaḥ| hariṇaḥ tāmravarṇaḥ| pṛṣataḥ binducitrito hariṇaḥ| rasakaraṇe sūdaśāstraṃ- “palāni dvādaśa prasthe ghane'tha tanuke tu ṣaṭ| māṃsasya vaṇṭanaṃ kuryāt palamacchatare rase” iti| yatra tu rasasya dravyāntareṇa sādhanaṃ, tatra yavāgūvat sādhanaṃ vyākhyeyam| mātrāvikalpajña ityanena tāvatyā mātrayā, tena ca saṃskārakṛtena vikalpenānuṣṇalaghunā lāvādayo deyāḥ, yena gauravādagnivadhamuṣṇatvādvā jvarāvṛttiṃ na janayantīti darśayati||190-193||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="194">gharmāmbu cānupānārthaṃ tṛṣitāya pradāpayet||194||</seg> madyaṃ vā madyasātmyāya yathādoṣaṃ yathābalam|195|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="194">gharmāmbu uṣṇāmbu| gharmāmbvādiślekaṃ caike'nārṣaṃ vadanti; tanna, anupānavyavasthāyāmuṣṇapānīyamadyayorhitatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="124">‘hitatvaṃ pūrvamuktameveti’ iti pā.</note> pūrvamanuktameveti tadupādānaṃ; tathāca tantrāntare- “jvare pibedanuṣṇāmbu madyasātmyastu yo bhavet| tasmai doṣabalaṃ dṛṣṭvā yuktyā madyaṃ vidhīyate” iti||194||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="195">gurūṣṇasnigdhamadhurān kaṣāyāṃśca navajvare||195||</seg> <seg type="unit" n="196">āhārān doṣapaktyarthaṃ prāyaśaḥ parivarjayet| annapānakramaḥ siddho jvaraghnaḥ samprakāśitaḥ||196||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="195-196">gurūṣṇetyādinā gurūṣṇādiniṣedhaḥ; pūrvaṃ tu kaṣāyaniṣedho yadyapi sāmānyena kṛtaḥ, tathā'pīhānnapratiṣedhaprastāvādatyahitapratiṣedhācca punaḥ kriyate||195-196||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="197">ata ūrdhvaṃ pravakṣyante kaṣāyā jvaranāśanāḥ| pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā mustaparpaṭakaṃ pibet||197||</seg> <seg type="unit" n="198">sanāgaraṃ parpaṭakaṃ pibedvā sadurālabham| kirātatiktakaṃ mustaṃ guḍūcīṃ viśvabheṣajam||198||</seg> <seg type="unit" n="199">pāṭhāmuśīraṃ sodīcyaṃ pibedvā jvaraśāntaye| jvaraghnā dīpanāścaite kaṣāyā doṣapācanāḥ||199||</seg> tṛṣṇārucipraśamanā mukhavairasyanāśanāḥ|200|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="197-199">pākyamiti śṛtam| śītakaṣāyastu dravyaṃ saṅkṣuṇṇamuṣṇodake prakṣipya niśāsthitam| atra śītakaṣāyaparibhāṣā- “dravyādāpothitāttoye pratapte niśi saṃsthitāt| yaḥ kaṣāyo'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhṛtaḥ” (sū.a.4) iti| atrāpi yadyapi dravyasya pānīyasya ca mānaṃ noktaṃ, tathā'pi kvāthyadravyasamaṃ dravyaṃ grāhyaṃ, pānīyaṃ tu yāvanmānaḥ peyaḥ kvātho bhavati tāvanmanaṃ grāhyaṃ, nahyatra pānīyahrāso'sti; kiṃvā paribhāṣayaiva jalaṃ deyaṃ- “ṣaḍbhiḥ palaiścaturbhirvā salilācchītaphāṇṭayoḥ| āplutaṃ bheṣajapalaṃ rasākhyāyāṃ paladvayam” iti| śītakaṣāyaḥ svalpavīryatayā tathā śaityaguṇayogāccātpabaladoṣe dāhābhibhūteca deyaḥ| parpaṭakaṃ sadurālabhaṃ veti tṛtīyo yogo mandāgnipittakaphe| kirātatiktādiścaturtho vātakaphe| pāṭhādiśca pitte| kirātatiktādinā ca bhelake sati pāṭhāsaptakaṃ jatūkarṇapratyayāt kaphapitte bhavati| uktaṃ hi tatra- “bhūnimbaghanaguḍūcīśuṇṭhyudīcyośīrahvayapāṭhāḥ” iti| atra kvāthakaraṇe dravyādimānasyānuktatvānnyāyato mānavyavasthā| tatreha yadyapi kvāthasaṃvidhānaṃ viśeṣeṇa noktaṃ, tathā'pi vyādhitarūpīye yat kvāthakaraṇasaṃvidhānamuktaṃ- “chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā medyāni cāṇuśo bhedayitvā, prakṣālya, pānīyenābhyāsiñcet” ityādinā “gataraseṣvauṣadheṣu sthālīmavatārya paripūtaṃ kaṣāyaṃ” (vi.a.7) ityantena, tadeva sarvakaṣāyakaraṇasaṃvidhānaṃ jñeyam| tatra hi yadyapi kvāthyadravyamānaṃ tathā dravamānaṃ sthāpyakaṣāyamānaṃ ca noktaṃ, tathā'pi yāvaddravyaṃ yāvatā jalena pakvaṃ sat gatarasaṃ bhavati, tāvati jale tāvaddravyaṃ deyamiti labhyate; tathā yāvatā kvāthaśeṣeṇa gatarasānyauṣadhāni bhavanti tāvān kvāthaḥ sthāpyata iti ca labhyate; etaccauṣadhānāṃ gatarasatvaṃ dravabhāgatrayakṣaya eva bhavatīti dṛśyate, tena caturbhāgāvaśiṣṭatā sarvakvāthe viśeṣavacanaṃ vinā kartavyā| kvāthārthajaladānaṃ tu dravyāpekṣayā bhavati| tatra mṛduni dravye caturguṇena jalena, kaṭhine'ṣṭaguṇena, kaṭhinatare tu ṣoḍaśaguṇena pāke sati caturbhāgāvaśeṣe gatarasatvaṃ bhavati; etadapi dṛśyate- snehādisādhanakabhūrikvāthakaraṇe iyaṃ prayujyate; yatra tvalpaṃ kvāthyadravyaṃ tatra yathā yathā'lpatvaṃ bhavati tathā tathā mṛdunyalpe'pi dravye bhūrijalaṃ dīyate, stokena jalena kvāthyadravyasya <note place="foot" type="variant" n="125">‘stokadravyasya’ iti pā.</note> gatarasatvābhāvāt| tena, karṣādārabhya palaparyantakvāthe mṛdunyapi ṣoḍaśaguṇaṃ jalaṃ dīyate, palādūrdhvaṃ tu kuḍavaparyantamaṣṭaguṇaṃ jalaṃ dīyate| tadevamanirdiṣṭadravyajalaśeṣamānamapyācāryeṇa gatarasatvābhidhānāt sarvakaṣāyadravyādiparimāṇamuktam| yadi hi dravyādīnāṃ niyataṃ pramāṇaṃ brūyāt, tadā dravyāpekṣayā tathā snehādisādhanāpekṣayā deyakvāthyāpekṣayā ca yadbhinnaṃ parimāṇaṃ tanna gṛhītaṃ syāt| tadarthābhidhāyikāśca svatantrāntaraparibhāṣā likhyante| pātavyakaṣāye kṛṣṇātreyaḥ- “kvāthyadravyapale kuryāt prasthārdhaṃ pādaśeṣitam” iti; anyatrāpyuktaṃ- “kvāthyadravyapale vāri dviraṣṭaguṇamiṣyate” iti; tathā “karṣādau tu palaṃ yāvaddadyāt ṣoḍaśikaṃ jalam| tatastu kuḍavaṃ yāvattoyamaṣṭaguṇaṃ bhavet” iti; suśrute ca snehādikvāthaparibhāṣā- “caturguṇenāṣṭaguṇena ṣoḍaśaguṇena vā'mbhasā'bhyāṣicya caturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayitvā'vatārayet <note place="foot" type="variant" n="126">‘apaharet’ iti pā.</note> ” (su.ci.a.31); ityādipāṭhabhedāccaturguṇāṣṭaguṇaṣoḍaśaguṇajaladāpikāḥ śrūyante, tāḥ kaṭhinādidravyabhedādboddhavyāḥ| yaduktaṃ- “mṛdau caturguṇaṃ deyaṃ, kaṭhine'ṣṭaguṇaṃ tathā| kaṭhināt kaṭhinatare deyaṃ ṣoḍaśikaṃ jalam” iti| evaṃ tantrāntaraparibhāṣāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="127">‘tantrāntaraparibhāṣāṇāṃ’ iti pā.</note> ca vyavasthā vaktavyā| agniveśe hi śrūyate- “dravyamāpothitaṃ kvāthyaṃ dattvā ṣoḍaśika jalam| pādaśeṣaṃ ca kartavyameṣa kvāthavidhiḥ smṛtaḥ|| caturguṇenāmbhasā vā dvitīyaḥ samudāhṛtaḥ” iti; atra madhyavidhayā'ṣṭaguṇatvamapi pānīyasya labhyate; tenāpyuktaṃ- “dravyāṇāṃ madhyapākārthaṃ yatra mātrā na darśitā| pādāṃśādauṣadhāttatra jalaṃ dadyāccaturguṇam|| caturbhāgāvaśiṣṭaṃ ca kaṣāyaṃ kārayedbhiṣak” iti| evamanyā api tantrāntaraparibhāṣā avirodhena neyāḥ| atraike vadanti- yadetadvyādhitarūpīye kaṣāyakaraṇamuddiṣṭaṃ tannirūhādhikāre, tadviśiṣṭārthaviṣaya eva, tathāvidhakaṣāyakaraṇaṃ nānyatra; yathā balātaile- “balāśataṃ guḍūcyāśca pādaṃ rāsnāṣṭabhāgikam| jalāḍhakaśate paktvā” (ci.a.28) ityādyuktaṃ mānaṃ na kvāthāntare yāti, kintu tatraiva niyamitamiti| maivaṃ, viṣayaviśeṣoddeśavihito'pi vidhirviṣayāntare'pi vṛddhavaidyavyavahārānumatyā tathā tantrāntaraparibhāṣāsaṃvādena ca viṣamatantraṃ vā dṛṣṭvā samānatvenaiva vyavasthāpyate; yathā ikṣvākukalpe uktaṃ- “yāvat syāttantumattoye patitaṃ tu na śīryate” (ka.a.3) ityādi lehapākalakṣaṇaṃ viṣayaviśeṣoktaṃ viṣayāntare'pi sādhāraṇaṃ bhavati| atra peyakvāthamātrā'pi tu iyattayā noktā, tasyāḥ puruṣādyapekṣayā nānātvāt; sāmānyena ca yaduktaṃ- “doṣapramāṇānurūpo hi bhaiṣajyapramāṇavikalpo balapramāṇaviśeṣāpekṣo bhavati” (vi.a.8) iti; etena, yāvanmātramauṣadhaṃ balāgnyādyapekṣayopapadyate yasya puruṣasya, tāvanmātramauṣadhaṃ tasya deyamityuktaṃ bhavati| uktaṃ cānyatra- “mātrāyā nāstyavasthānaṃ doṣamagniṃ balaṃ vayaḥ| vyādhiṃ dravyaṃ ca koṣṭhaṃ ca vīkṣya mātrāṃ prayojayet” iti| tatrādūrāntarā madhyapuruṣābhiprāyeṇa yā mātrā bhavati, sā sūcitaiva tantrakartrā “palaṃ vatsakabījasya śrapayitvā rasaṃ pibet” (ci.a.19) ityādinā, tathā paṭoladye'pi “palaṃ tathaiṣāṃ saha cūrṇitānāṃ jale śṛtaṃ doṣaharaṃ pibennā” ityādinā| suśrute'yuktaṃ- “vyādhyādiṣu tu madhyeṣu kvāthasyāñjaliriṣyate” (su.sū.a.39) iti, pale ca kvāthye ṣoḍaśapalasya pādaśeṣatāyāṃ catuḥpalarūpo'ñjalireva bhavati| dāruko'pyāha- “jaghanyā dvipalā proktā mātrā, madhyā catuṣpalā| uttamā ṣaṭpalā proktā kvāthasnehauṣadheṣu tu” iti| anyatra coktam- “uttamasya palaṃ mātrā, tribhiścākṣaiśca madhyamā| jaghanyasya palārdhaṃ tu snehakvāthyauṣadheṣu ca” iti| etāścādūrāntarārthā balāgnyādimānena vyavahriyamāṇā eva paribhāṣāḥ| anyaccintyate- yadetaccaturguṇatvādinā jalamuktaṃ, tat kiṃ kṛtadvaiguṇyaṃ sarvatra grahītavyam, uktaṃ hi- “śuṣkadravyeṣvidaṃ mānaṃ dviguṇaṃ taddravārdrayoḥ” iti; maivaṃ, suniṣaṇṇakāderghṛtadravyasya dvātriṃśatpalaparimāṇe dravaprasthe siddhe'pi yadayaṃ- “triṃśatpalāni prastho'tra vijñeyo dvipalādhikaḥ” (ci.a.14) iti karoti, tena tantrāntaraparibhāṣānumataṃ kuḍavādāveva māne dvaiguṇyaṃ bhavati, kuḍavapūrvamāne tu dravārdrāṇāṃ dvaiguṇyaṃ nāstīti darśayati| yena, pūrvaparibhāṣayaiva dvaiguṇye labdhe yat punardvātriṃśatpalaprasthakīrtanaṃ, tat pūrvaparibhāṣāvyabhicāre sati kvacidvaiguṇyaṃ darśayati| tena, raktikādau tatparibhāṣārthavyabhicārastantrāntarapramāṇādunnīyate| tathācātreyaḥ- “dvaiguṇyaṃ kuḍavādau tu śuṣkamānāddravasya hi| ārdrasyātyalpavīryatvājjñeyamanyatra tat samam” iti; tathā jatūkarṇe'pyuktam- “ārdrāṇāṃ ca dravāṇāṃ ca dviguṇāḥ kuḍavādayaḥ” iti; anyatrāpyuktaṃ- “raktikādiṣu māneṣu yāvanna kuḍavo bhavet| śuṣke dravārdrayoścaiva tulyaṃ mānaṃ prakīrtitam” iti| evaṃ ca kuḍavādimānayogyasyāpi yatra dravyasya palollekhena <note place="foot" type="variant" n="128">‘palollekhyaṃ’ iti pā.</note> mānaṃ gṛhyate, tatrāpi na dvaiguṇyam| tena “rāsnāsahasraniryūhe tailadroṇaṃ vipācayet” (ci.a.28) ityādiṣu palollekhena jalaṃ gṛhyamāṇaṃ na dviguṇaṃ bhavati| kvacit palollekhamānavidhāne'pi tantrāntaradarśanāt kuḍavādivivakṣāṃ kṛtvā palollekhāgate'pi drave dvaiguṇyaṃ bhavati| yathā kṣatakṣīṇacikitsite “madhukāṣṭapaladrākṣāprasthakvāthe” (ci.a.11) ityādinā yaḥ prayoga uktaḥ, sa jatūkarṇe “drākṣāyāḥ prasthaḥ, madhukasyārdhakvāthaḥ” ityādinā granthena paṭhitaḥ; tena, jatūkarṇe madhukasyārdhaprasthollekhapāṭhāt kṛtadvaiguṇyameva dravaṃ bhavati, tatpratyayāccehāpi madhukāṣṭapalollekhavihitakvāthye kuḍavadvayavivakṣayā kṛtadvaiguṇyameva jalaṃ deyam| evamanyatrāpyanusaraṇīyam| anye tu, “kuḍavādāvityatra atadguṇasaṃvijñānabahuvrīhiṇā kuḍave na dvaiguṇyamasti” iti bruvate; tataśca suśrute “snehakuḍave sādhye bheṣajapalaṃ piṣṭaṃ kalkaṃ” (su.ci.a.31) ityuktaṃ, tat kuḍave snehacatuḥpale bheṣajapalaṃ bhavatīti kṛtvā snehaprasthe'ṣṭapalakalkadānavyavahāra upapannaḥ; yadi tu kuḍavenāṣṭau palāni snehasya gṛhyante, tadā prasthe catuḥpalakalkadānamavyavahārasiddhaṃ syāt; etannātisādhu; yatastaiva snihakuḍave sādhye kvāthyadravyaprastho vidheya ityuktaṃ, tatra yadi kuḍavena snehapalacatuṣṭayaṃ gṛhyate tadā catuḥpale snehe ṣoḍaśapalakvāthyagrahaṇaṃ syāt, na ca tathā vyavaharati, kvāthyaṣoḍaśapalaṃ hi aṣṭapale sneha eva gṛhyate, tasmādasādhakametat kuḍavādvaiguṇyasyeti| dvaiguṇyaṃ kuḍave yuktaṃ, yathā'gastyaharītakyāṃ madhunaḥ kuḍavaṃ yadihoktaṃ, tattantrāntare “madhunaśca palāṣṭakam” iti paṭhyate; tathā tantrāntare- “trāyamāṇā catuḥpalaṃ daśake'mbhasi śeṣite| kuḍave kuḍavān sarpiḥkṣīradhātrīrasān pacet” iti śrūyate; tatra yadi catuḥpalaḥ kuḍavaḥ syāt, tadā'troktatrāyamāṇāghṛtena saha virodhaḥ syāt; uktaṃ hi- “jale daśaguṇe sādhyaṃ trāyamāṇācatuḥpalam” ityādi, yāvat “rasasyāmalakānāṃ ca kṣīrasya ca ghṛtasya ca| palāni pṛthagaṣṭāṣṭau dattvā samyagvipācayet” (ci.a.5) iti, tathā'nyatrāpyuktam- “ārdradravyadravadravyapalairaṣṭabhireva ca| śuṣkadravyacatuṣkeṇa kuḍavaḥ samudāhṛtaḥ” iti; tasmāt kuḍave dvaiguṇyaṃ sādhu| ārdradvaiguṇye tu, yeṣāṃ dravyāṇāṃ śuṣkāṇāmupayoga uktasteṣāmārdraprayoge dvaiguṇyaṃ bhavati; ye tu nityamārdrā evopayujyante, na teṣāṃ dvaiguṇyam| yaduktaṃ- “vāsākuṭajakūṣmāṇḍaśatapatrīsahācarāḥ <note place="foot" type="variant" n="129">‘…sahāmṛtāḥ| prasāriṇyaśvagandhā ca śatapuṣpā sahācarā’ iti pā.</note>| nityamārdrāḥ prayoktavyā na teṣāṃ dviguṇaṃ bhavet” iti| etat sarvaṃ peyakvāthaprasaṅgenoktaṃ snehapāke'pi cintanīyam| snehapāke tu snehāt pādikaḥ kalko deyaḥ, tathāhi vakṣyati- “jalasnehauṣadhānāṃ tu pramāṇaṃ yatra neritam| tatra syādauṣadhāt snehaḥ snehāttoyaṃ caturguṇam” (ka.a.12) iti| caturguṇa eva sneho dravatve'pi na dvaiguṇyāt kalkādaṣṭaguṇo bhavati| anyatrāpyuktaṃ- “kvāthyāccaturguṇaṃ vāri pādasthaṃ syāccaturguṇam| snehāt snehasamaṃ kṣīraṃ kalkastu snehapādikaḥ” iti| yattu, aṣṭapala eva snehe kalkasya palamānatvaṃ, tadāgamasiddhamapi na vyavahriyate; uktaṃ hi kṛṣṇātreye- “snehapākavidhau yatra pramāṇaṃ noditaṃ kvacit| snehasya kuḍavaṃ tatra pacet kalkapalena tu” iti| tathā suśrute'pi snehakuḍave kalkapalamuktam| tadetadakalkasādhyatvaṃ snehasya svarasenātiguruṇā sādhye snehe puṣpakalkasādhye vā vyavasthāpanīyam| dravyasya hi sasāratvaniḥ- sāratvābhyāṃ kalkasyālpatvabhūyastve dṛṣṭe| yaduktaṃ śaunakavacanamanuvadatā vāgbhaṭena- “snehe sidhyati śuddhāmbuniṣkvāthasvarasaiḥ kramāt| kalkasya yojayedaṃśaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamam” iti; tathā “śaṇasya kovidārasya karbudārasya śālmaleḥ| kalkāḍhyatvāt puṣpakalkaṃ praśaṃsanti catuḥpalam” iti| atra snehaprasthāpekṣayā catuḥpalaḥ kalkaḥ snehādaṣṭamabhāga eva bhavatītyādiviśeṣavacanena “kalkaśca snehāpādikaḥ” iti sāmānyavacanasya bādhā kvacidviṣayaviśeṣe bhavatīha na virodhamāvahati| bhavatu, alamatiprapañcena, sarvathā vyavahārānugatameva śāstraṃ <note place="foot" type="variant" n="130">‘vartmānusaraṇīyamasmābhiḥ’ iti cakradattasaṅgrahavyākhyāyāṃ śivadāsasenaḥ</note> pramāṇīkartavyam||197-199||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="200">kaliṅgakāḥ paṭolasya patraṃ kaṭukarohiṇī||200||</seg> <seg type="unit" n="101">paṭolaḥ sārivā mustaṃ pāṭhā kaṭukarohiṇī| nimbaḥ paṭolastriphalā mṛdvīkā mustavatsakau||101||</seg> <seg type="unit" n="202">kirātatiktamamṛtā candanaṃ viśvabheṣajam| guḍūcyāmalakaṃ mustamardhaślokasamāpanāḥ||202||</seg> <seg type="unit" n="203">kaṣāyāḥ śamayantyāśu pañca pañcavidhāñjvarān| santataṃ satatānyedyustṛtīyakacaturthakān||203||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="200-203">pañca pañcavidhaṃ jvaramiti yathāsaṅkhyaṃ santatādiṣu kaliṅgādayo jñeyāḥ| anye tu pañcasu pañcaiva yaugikānāhuḥ <note place="foot" type="variant" n="131">‘viṣamajvaracikitsāmāha-kaliṅgakā ityādi| ete pañca yogāḥ santatasatatakānyedyuṣkatṛtīyacaturthakeṣu yathāsaṅkhyaṃ jñeyāḥ| anye tu sarva eva yogāḥ sarvatretyāhuḥ| tatra yathāsaṅkhyameva yuktaṃ, satatollekhena paṭolādiyogasya, tathā nimbādeścānyedyuṣkollekhena, guḍūcyādeśca cāturthakollekhena kṣārapāṇau dṛṣṭatvāt’ iti śivadāsasenaḥ</note>||200-203||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="204">vatsakāragvadhau pāṭhāṃ ṣaḍgranthāṃ kaṭurohiṇīm| mūrvāṃ sātiviṣāṃ nimbaṃ paṭolaṃ dhanvayāsakam||204||</seg> <seg type="unit" n="205">vacāṃ mustamuśīraṃ ca madhukaṃ triphalāṃ balām| pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā pibejjvaraharaṃ naraḥ||205||</seg> <seg type="unit" n="206">madhūkamustamṛdvīkākāśmaryāṇi parūṣakam| trāyamāṇāmuśīraṃ ca triphalāṃ kaṭurohiṇīm||206||</seg> pītvā niśisthitaṃ janturjvarācchīghraṃ vimucyate|207|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="204-206">vatsakāragvadhamityādinā balāmityantena kecidyogatrayaṃ, kecidekameva yogaṃ vadanti| niśi sthitamiti śītakaṣāyam||204-206||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="207">jātyāmalakamustāni tadvaddhanvayavāsakam||207||</seg> <seg type="unit" n="208">vibaddhadoṣo jvaritaḥ kaṣāyaṃ saguḍaṃ pibet| triphalāṃ trāyamāṇāṃ ca mṛdvīkāṃ kaṭurohiṇīm||208||</seg> <seg type="unit" n="209">pittaśleṣmaharastveṣa kaṣāyo hyānulomikaḥ| trivṛtāśarkarāyuktaḥ pittaśleṣmajvarāpahaḥ||209||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="207-209">jātītyādau jātīpallavāḥ| saguḍaṃ pibedityatra guḍasya prakṣepyatvena kvāthyadravyāpekṣayā <note place="foot" type="variant" n="132">‘kvāthadravāpekṣayā’ iti pā.</note> pādikatvam| evamanyatrāpi prakṣepe boddhavyam||207-209||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="210">bṛhatyau vatsakaṃ mustaṃ devadāru mahauṣadham| kolavallī ca yogo'yaṃ sannipātajvarāpahaḥ||210||</seg> <seg type="unit" n="211">śaṭī puṣkaramūlaṃ ca vyāghrī śṛṅgī durālabhā| guḍūcī nāgaraṃ pāṭhā kirātaṃ kaṭurohiṇī||211||</seg> <seg type="unit" n="212">eṣa śaṭyādiko vargaḥ sannipātajvarāpahaḥ| kāsahṛdgrahapārśvārtiśvāsatandrāsu śasyate||212||</seg> <seg type="unit" n="213">bṛhatyau pauṣkaraṃ bhārgī śaṭī śṛṅgī durālabhā| vatsakasya ca bījāni paṭolaṃ kaṭurohiṇī||213||</seg> <seg type="unit" n="214">bṛhatyādirgaṇaḥ proktaḥ sannipātajvarāpahaḥ| kāsādiṣu ca sarveṣu dadyāt sopadraveṣu ca||214||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="210-214">atra kaṣāyaprakaraṇāgatatvāt sannipātacikitsāvasaramapyullaṅghya sannipātaharau śaṭyādibṛhatyādiprayogau paṭhati||210-214||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="215">kaṣāyāśca yavāgvaśca pipāsājvaranāśanāḥ| nirdiṣṭā bheṣajādhyāye bhiṣaktānapi yojayet||215||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="215">bheṣajādhyāye bheṣajacatuṣke; catuṣke'pi hi ‘adhīyante asminnarthā’ iti kṛtvā adhyāyaśabdo vartata eva| yogamātreṇa tu tatra ṣaḍvirecanaśatāśritīye'dhyāye (sū.a.4) jvaraghnatṛṣṇāghnau mahākaṣāyau proktau; tayośca pratyekadravyakṛtāḥ kaṣāyā bahavo bhavantīti kaṣāyā iti bahuvacanaṃ sādhu| yavāgvaśca apāmārgataṇḍulīye (sū.a.2) proktāḥ||215||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="216">jvarāḥ kaṣāyairvamanairlaṅghanairlaghubhojanaiḥ| rūkṣasya ye na śāmyanti sarpisteṣāṃ bhiṣagjitam||216||</seg> <seg type="unit" n="217">rūkṣaṃ tejo jvarakaraṃ tejasā rūkṣitasya ca| yaḥ syādanubalo dhātuḥ snehavadhyaḥ <note place="foot" type="variant" n="133">‘snehasādhyaḥ’ iti pā.</note> sa cānilaḥ||217||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="216-217">idānīṃ sarpiḥprayogānabhidhātuṃ sarpiṣo viṣayamāha <note place="foot" type="variant" n="134">‘viśeṣamāha’ iti pā.</note> - jvarā ityādi| vamanairityanenehāvasthāvidheyavamanaprayogān sarpiḥṣaḍahabhāvino darśayati| laṅghanavacanena ca laṅghanasamānakālāḥ svedādayo gṛhyante| rūkṣasyeti vacanena kaṣāyādiprayoge satyapi sāmatānubandhāt kaphottaratayā vā yatra rūkṣatvaṃ na bhavati tatra sarpirna dātavyamiti darśayati| atra kaṣāyairityādyasamāsanirdeśena vyastaiḥ samastairapi kaṣāyādiprayogai rūkṣasya sarpiḥpānaṃ kartavyamiti darśayati| nanvaviśeṣeṇa sarvajvareṣu kaṣāyānantaraṃ sarpirucyate, tatkathamupapannaṃ bhavatītyāha- rūkṣaṃ teja ityādi| tatra tejaḥśabdo yadyapi pittānalasnehaśaktidyutiṣu grīṣme ca vartate, tathā'pīha tejaḥśabdenoṣmā'bhidhīyate; tena rūkṣasvarūpa ūṣmā sarvatra jvarakara ityuktaṃ bhavati| sa coṣmā āmāśayavikṣiptasyāgnestathā dehabhavo jvaraprabhāvakṛtaśca jvararūpo jñeyaḥ| yaduktaṃ- “svena tenoṣmaṇā caiva kṛtvā dehoṣmaṇau balam| santāpamadhikaṃ dehe janayanti” ityādi| ayaṃ ca ūṣmā sūkṣmavicāre yadyapi pittasya bhavati, yaduktaṃ- “ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā” (vā.ci.a.1) iti, pittaṃ ca yadyapi “sasnehamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ ca” (sū.a.10) ityādinā granthena snigdhamuktaṃ, tathā'pyavasthāvaśāt <note place="foot" type="variant" n="135">‘avasthāviśeṣāt’ iti pā.</note> pittaṃ nirāmaṃ sanniḥsnehaṃ bhavati, snehaśca pittaguṇo dravayoganimittako na sāṃsiddhikaḥ; tena snehāpagamaḥ pittasyohyata <note place="foot" type="variant" n="136">‘pittasyopapadyate’ iti pā.</note> evāvasthāyāṃ; tena niḥsnehasya pittasyoṣmā rūkṣa eva bhavati| iyaṃ ca vyādhyavasthā vyādhiprabhāvādeva jīrṇāvasthāyāṃ bhavati, yathā- madātyayasyānte vātapittatvaṃ; yaduktaṃ “pittamārutaparyantaḥ prāyeṇa hi madātyayaḥ” (ci.a.24) iti| kṣārapāṇinā'pyuktaṃ- “jvaroṣmaṇā rūkṣiteṣu dhātuṣu balavān māruto jvarānubandhaṃ viṣamajvarāṇāmanyatamaṃ vā kuryāt” ityādi| tatra rūkṣeṇa tejasā jvarakālasambandhādrūkṣitasya jvariṇo yo'nubandho dhāturanilaḥ syāt sa ca snehavadhya iti sarpiḥkṛtasnehaguṇavadhya ityarthaḥ; cakārādrūkṣaṃ tejo yajjvarakaraṃ tadapi sarpiḥkṛtasnehavadhyamiti samuccinoti| dhāturiti viśeṣaṇena vāyordhāraṇātmakatā ucyate; tataśca dhāraṇātmakasya vāyoḥ prakopo mahātyaya iti sūcayati| anu paścādbalaṃ bhavati yasya so'nubalaḥ| tena sarvajvareṣu kaṣāyādinā dvādaśāhena ca kālena kaphaṃśavikṣaye sati jvaroṣmā vṛddho bhavati, tadvirūkṣaṇācca vāyurapi vṛddho bhavati| atra jvaroṣmaṇi pittadharme sarpistāvacchaityādvihitaṃ bhavatīti prasiddhatvānoktaṃ; snehāṃśenaiva tu sarpiryathā pittoṣmāṇaṃ jvarakaraṃ rūkṣasvarūpaṃ tathā vātaṃ ca snehācchamayati, tat ‘rūkṣaṃ teja’ ityādinā ślokenoktaṃ bhavati| anye tu tejaḥśabdeneha pittameva grāhayanti| pittaṃ hi dvividhaṃ- sadravaṃ nirdravaṃ ca| yat sadravaṃ tat sasnehaṃ, yattu laṅghanādinā kṣapitārdrabhāgaṃ nirdravaṃ tadrūkṣaṃ bhavati, tadiha ‘rūkṣaṃ teja’ ityanena gṛhyate| anye tu ‘yaḥ syādanubalo dhātuḥ’ ityanenānubandharūpaṃ kaphaṃ grāhayanti, tato'nubandhaḥ kapho rūkṣaṃ pittaṃ vātaśca snehāsādhyo bhavatītyarthaḥ; snehaśabdena ca prakaraṇāt sarpirucyate, sarpiśca kaphajit saṃskārādbhavati; yaduktaṃ- “ghṛtaṃ tulyaguṇaṃ doṣaṃ saṃskārāttu jayet kapham” iti (ni.a.1); kiñca “ata ūrdhvaṃ kaphe mande” ityādinā triṣvapi doṣeṣu sarpiḥprayogo'numataḥ; tadihāpi traya eva doṣā yathoktavyākhyayā sarpirviṣayāḥ pratipāditā bhavantīti| asmakaṃ tu pūrva eva vyākhyāne svarasaḥ| anye tu ‘rūkṣe tejo jvarakaraṃ’ iti paṭhanti| tatra rūkṣe iti kaṣāyādibhī rūkṣīkṛtaśarīre iti jñeyaṃ, śeṣaṃ ca pūrvavat| ayaṃ ca pāṭhaḥ pūrvaṭīkākṛdbhirbhāsadatta-svāmidāsāṣāḍhavarma-brahmadevaprabhṛtibhirapi vyākhyātatvānna pratikṣepaṇīyaḥ| kharanādenāpi samāno'yaṃ pāṭhaḥ| uktaṃ hi tatra- “kaṣāyapānādvamanāllaṅghanāllaghubhojanāt| rūkṣitānāṃ jvaro mokṣe sarpiḥpānamudīkṣate|| rūkṣatejo'dhike dehe” ityādinā||216-217||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="218">kaṣāyāḥ sarva evaite sarpiṣā saha yojitāḥ| prayojyā jvaraśāntyarthamagnisandhukṣaṇāḥ śivāḥ||218||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="218">samprati sarpīṃṣi prāha- kaṣāyā ityādi| ya ete jvaraghnā kaṣāyā uktāste sarpiṣā saha yojitāḥ sarpiḥsādhanatvena prayuktāḥ prayojyāḥ; yathoktakaṣāyadravyaiḥ svaviṣaya eva sarpīṃṣi sādhayitvā prayojyānīti vākyārthaḥ| anye tu kaṣāyāṇāṃ sarpiṣā miśrīkṛtānāmanena vacasā prayogamicchanti||218||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="219">pippalyaścandanaṃ mustamuśīraṃ kaṭurohiṇī| kaliṅgakāstāmalakī sārivā'tiviṣā sthirā||219||</seg> <seg type="unit" n="220">drākṣāmalakabilvāni trāyamāṇā nidigdhikā| siddhamitairghṛtaṃ sadyo jīrṇajvaramapohati||220||</seg> <seg type="unit" n="221">kṣayaṃ kāsaṃ śiraḥśūlaṃ pārśvaśūlaṃ halīmakam| aṃsābhitāpamāgniṃ ca viṣamaṃ sanniyacchati||221||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="219-221">pippalya ityādi| pippalyādau ghṛte pippalyādīnāṃ viśeṣānukteḥ kaṣāyatvaṃ kalkatvaṃ caike bruvate, anye tu kalkamevecchanti| dravakāryaṃ tu dravasyānuktatvāttoyenaiva kartavyaṃ, “dravakārye'pi cānukte sarvatra salilaṃ smṛtam” (ka.a.12) iti vacanāt| nanu yatra kalkatvena dravyaśrutiḥ, dravaṃ ca na śrutaṃ, tatra jalaṃ grahītavyaṃ, yathā- “tryūṣaṇatriphalākalke bilvamātre guḍāt pale| sarpiṣo'ṣṭapalaṃ paktvā mātrāṃ mandānalaḥ pibet” (ci.a.15) iti; yatra tu kaṣāyatvaṃ kalkatvaṃ vā noktaṃ tatra kvāthakalkāveva kartavyau, yaduktaṃ suśrute- “kalkakvāthāvanirdeśe gaṇāttasmāt prayojayet” (su.ci.a.31) iti| maivaṃ, suśrutoktaparibhāṣā hīyaṃ gaṇaviṣayā eva, ‘gaṇāttasmāt prayojayet’ iti vacanāt; na ca pippalyādayo'mī gaṇatvenoktāḥ, gaṇo'pi yatrādhikaraṇena śrutastatraiva kvāthakalkakaraṇaṃ; yaduktamanyatra- “yatrādhikaraṇenoktirgaṇasya snehasaṃvidhau| tatraiva kalkaniryūhāviṣyete snehavedibhiḥ” iti; kiñca sāmānyena dravyasya snehasādhanābhidhāne yadi kalkakaṣāyatvaṃ syāttadā balātailādau “balākaṣāyakalkābhyāṃ tailaṃ kṣīrasamaṃ pacet” (ci.a.29) iti na kuryāt kalkakaṣāyayorupādānaṃ, sāmānyasādhanavacanenaiva labdhatvāt, tasmāt kalkamātreṇaiva pippalyādidravyaṃ jalaṃ ca caturguṇaṃ deyam; evamanyatrāpi boddhavyam| atra ca paktavyaghṛtasya pramāṇānirdeśādavyavasthitamānameva sarpiricchātaḥ paktavyaṃ, yatra tu prasthādimānanirdeśaṃ karoti tatra tāvanmātreṇaiva snehasādhyarogopaśamo bhavatīti jñeyam| tathāhi vātavyādhau prabhūtasnehasādhye bhūyasīmeva snehamātrāṃ vakṣyati, prapauṇḍarīkādye nasyayogitayā kuḍavamānaṃ snehaṃ vakṣyati, kuṣṭhoktatiktakaṣaṭpalādau atyalpapākasaṃvidhānena pakvasya ghṛtasya kāryakartṛtvaṃ bhavatīti bheṣajaprabhāvadarśī maharṣirbodhayati| tatra yadi kuṣṭhasya dīrgharogatayā bhūyo bhūyastiktaṣaṭpalalepena prayojanaṃ tadā punaḥ punaḥ ṣaṭpalamānaṃ paktavyaṃ ghṛtaṃ, “yathā kurvanti sa upāya” (sū.a.26) iti vacanāt| evamagastyaharītakyādāvapi <note place="foot" type="variant" n="137">‘evaṃ pākīyakalpanā’ iti pā.</note> pratiniyatamānakathanaprayojanaṃ vācyam| tasmānna yādṛcchikaṃ kvacidācāryasya mānābhidhānamanabhidhānaṃ ca| tāmalakī ‘bhūmyāmalakī’ iti khyātā| halīmakaṃ kāmalābhedam| sanniyacchati samīkaroti||219-221||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="222">vāsāṃ guḍūcīṃ triphalāṃ trāyamāṇāṃ yavāsakam| paktvā tena kaṣāyeṇa payasā dviguṇena ca||222||</seg> <seg type="unit" n="223">pippalīmustamṛdvīkācandanotpalanāgaraiḥ| kalkīkṛtaiśca vipaceddhṛtaṃ jīrṇajvarāpaham||223||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="222-223">vāsādye ghṛte kvāthasya parimāṇaṃ yadyapi noktaṃ, tathā'pi dviguṇa eva kvātho grāhyaḥ; snehapāke caturguṇa eva dravaḥ, “snehāttoyaṃ caturguṇam” (ka.a.12) iti vacanāt; jalaśabdaścātra dravopalakṣaṇaḥ| atra ca “dvābhyāmapi cāturguṇyam” iti paribhāṣayā yadyapi kṣīraṃ kaṣāyavadviguṇamatra labhyate, tathā'pi trividhaśiṣyabuddhihitāya spaṣṭārthaṃ kṣīradvaiguṇyābhidhānamiti bruvate| tatra kṣīrasya mānānuktau “kvāthyāccaturguṇaṃ vāri pādasthaṃ syāccaturguṇam| snehāt snehasamaṃ kṣīraṃ kalkaśca snehapādikaḥ” iti vacanāt kṣīrasya dravāntarasattve <note place="foot" type="variant" n="138">‘dravāntasānnidhye iti pā.</note> sati snehasamatvameva syāt; tataśca kaṣāyabhāgatrayaṃ kṣīraṃ caikabhāgamiti kṛtvā dvābhyāmapi cāturguṇyamiti paribhāṣā syāt; tasmāt kartavyaṃ kṣīradvaiguṇyavacanam| anye tu- “dvābhyāmapi cāturguṇyamiti paribhāṣayā pratyekameva draveṇa cāturguṇyamicchanti”, tataśceha kaṣāyasya cāturguṇyaṃ kṣīrasya tu dvaiguṇyaṃ bhavati| tatra “ekenāpi cāturguṇyaṃ, dvābhyāmapi cāturguṇyaṃ, tribhirapi cāturguṇyaṃ, caturbhiḥ samam” iti vacanena caturbhiḥ snehasamatābhidhānena snehacāturguṇyameva dravasyoktam| ato dvābhyāṃ tribhirapi tathā cāturguṇyaṃ kartavyaṃ yathā snehāccaturguṇaṃ syāt, tacca militvaiva cāturguṇyaṃ bhavati na pratyekam| caturguṇadravaparibhāṣā tu pañcaprabhṛtidravasānnidhye viśeṣavacanādbādhyate| vacanaṃ hi- “pañcaprabhṛti yatra syurdravāṇi snehasaṃvidhau| tatra snehasamānyāhurarvāk syāttu caturguṇam” iti||222-223||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="224">balāṃ śvadaṃṣṭrāṃ bṛhatīṃ kalasīṃ dhāvanīṃ sthirām| nimbaṃ parpaṭakaṃ mustaṃ trāyamāṇāṃ durālabhām||224||</seg> <seg type="unit" n="225">kṛtvā kaṣāyaṃ peṣyārthe dadyāttāmalakīṃ śaṭīm| drākṣāṃ puṣkaramūlaṃ ca medāmāmalakāni ca||225||</seg> <seg type="unit" n="226">ghṛtaṃ payaśca tat siddhaṃ sarpirjvaraharaṃ param| kṣayakāsaśiraḥśūlapārśvaśūlāṃsatāpanut <note place="foot" type="variant" n="139">‘tṛṣṇākāsa...’ iti pā.</note>||226||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="224-226">balādye'pi kvāthapayasoḥ pūrvoktakvāthakṣīrasāhacaryāt pratyekaṃ dviguṇatvaṃ jñeyam||224-226||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="227">jvaribhyo bahudoṣebhya ūrdhvaṃ cādhaśca buddhimān| dadyāt saṃśodhanaṃ kāle kalpe yadupadekṣyate||227||</seg> <seg type="unit" n="228">madanaṃ pippalībhirvā kaliṅgairmadhukena vā| yuktamuṣṇāmbunā peyaṃ vamanaṃ jvaraśāntaye||228||</seg> <seg type="unit" n="229">kṣaudrāmbunā rasenekṣorathavā lavaṇāmbunā| jvare pracchardanaṃ śastaṃ madyairvā tarpaṇena vā||229||</seg> <seg type="unit" n="230">mṛdvīkāmalakānāṃ vā rasaṃ praskandanaṃ pibet| rasamāmalakānāṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ jvarāpaham||230||</seg> <seg type="unit" n="231">lihyādvā traivṛtaṃ cūrṇaṃ saṃyuktaṃ madhusarpiṣā| pibedvā kṣaudramāvāpya saghṛtaṃ triphalārasam||231||</seg> <seg type="unit" n="232">āragvadhaṃ vā payasā mṛdvīkānāṃ rasena vā| trivṛtāṃ trāyamāṇāṃ vā payasā jvaritaḥ pibet||232||</seg> <seg type="unit" n="233">jvarādvimucyate pītvā mṛdvīkābhiḥ sahābhayām| payo'nupānamuṣṇaṃ vā pītvā drākṣārasaṃ naraḥ||233||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="227-233">samprati kramasūcitavamanavirecanayogānāha- jvaribhya ityādinā| bahudoṣebhya ityanena alpadoṣeṣu saṃśodhanaṃ niṣiddhamiti sphorayati| kāla iti yathoktavamanavirecanayogyajvarāvasthāyām| kalpa iti kalpasthāne| madanapippalīyuktaṃ kaphe, kaliṅgayuktaṃ pittaśleṣmaṇi, madhukayuktaṃ tu dāhaprāye <note place="foot" type="variant" n="140">‘dāhaśāntyai’ iti pā.</note>| kṣaudrayogānmadhurīkṛtamambu kṣaudrāmbu| saindhavayogāllavaṇīkṛtamambu lavaṇāmbu| praskandanamiti virecanam| āvāpyeti upayojya||227-233||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="234">kāsācchvāsācchiraḥśūlātpārśvaśūlāccirajvarāt| mucyate jvaritaḥ pītvā pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ||234||</seg> <seg type="unit" n="235">eraṇḍamūlotkvathitaṃ jvarāt saparikartikāt| payo vimucyate pītvā tadvadbilvaśalāṭubhiḥ||235||</seg> <seg type="unit" n="236">trikaṇṭakabalāvyāghrīguḍanāgarasādhitam| varcomūtravibandhaghnaṃ śophajvaraharaṃ payaḥ||236||</seg> <seg type="unit" n="237">sanāgaraṃ samṛdvīkaṃ saghṛtakṣaudraśarkaram| śṛtaṃ payaḥ sakharjūraṃ pipāsājvaranāśanam||237||</seg> <seg type="unit" n="238">caturguṇenāmbhasā vā śṛtaṃ jvaraharaṃ payaḥ| dhāroṣṇaṃ vā payaḥ sadyo vātapittajvaraṃ jayet||238||</seg> <seg type="unit" n="239">jīrṇajvarāṇāṃ sarveṣāṃ payaḥ praśamanaṃ param| peyaṃ taduṣṇaṃ śītaṃ vā yathāsvaṃ bheṣajaiḥ śṛtam||239||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="234-239">pāṭhakramāgatakṣīraprayogānāha- kāsādityādi| atra pañcamūlyādidravyasya tathā kṣīrasya pānīyasya ca mānānuktau vṛddhavaidyavyavahārasiddhayā paribhāṣayā mānakalpanā; yaduktaṃ- “dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ” iti| etacca dravyasyārdhapalaṃ, kṣīraṃ palacatuṣṭayaṃ, pānīyaṃ palāni ṣoḍaśa dattvā, kṣīrāvaśeṣaḥ pākaḥ kartavyaḥ; evamprakārā mānavyavasthā| yatra tu māṣaparṇībhṛtīye “medāṃ payasyāṃ jīvantīṃ vidārīṃ kaṇṭakārikām| śvadaṃṣṭrāṃ kṣīrikāṃ māṣān godhūmāṃśchāliṣaṣṭikān|| payasyardhodake paktvā kārṣikānāḍhakonmite| vivarjayet kṣīraśeṣaṃ” (ci.a.2) ityādinā kṣīradravyādimānamuktaṃ tattatraiva viṣaye jñeyaṃ, tantrāntaraparibhāṣā- gṛhītatvādasya mānasya| pradeśāntarayogoktaṃ hi mānaṃ tadeva pradeśāntare'pi mānaliṅgaṃ bhavati yat paribhāṣānugataṃ, yattu paribhāṣāntarabādhakaṃ mānaṃ tat svaviṣaya evāvatiṣṭhate; yathā- “sādhayecchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam| kṣīre jalāṣṭaguṇite kṣīraśeṣaṃ ca nā pibet” (ci.a.5) iti; evamanyadapi tantrāntare yat paribhāṣāviruddhamānakathanaṃ tattatraiva prayoge vyavasthitaṃ jñeyam| parikartikā parikartanākārā gudādivedanā| nāgaramityādau kṣaudrasya pākānarhatvenottarakālaṃ dravyāntaratulyamānasyaiva prakṣepo jñeyaḥ| uṣṇaṃ śītaṃ ceti vikalpa icchāviśeṣakṛtaḥ; prabale vāte uṣṇaṃ, pitte tvatibale śītam||234-239||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="240">prayojayejjvaraharānnirūhān sānuvāsanān| pakvāśayagate doṣe vakṣyante ye ca siddhiṣu||240||</seg> <seg type="unit" n="241">paṭolāriṣṭapatrāṇi sośīraścaturaṅgulaḥ| hrīberaṃ rohiṇī tiktā śvadaṃṣṭrā madanāni ca||241||</seg> <seg type="unit" n="242">sthirā balā ca tat sarvaṃ payasyardhodake śṛtam| kṣīrāvaśeṣaṃ niryūhaṃ saṃyuktaṃ madhusarpiṣā||242||</seg> <seg type="unit" n="243">kalkairmadanamustānāṃ pippalyā madhukasya ca| vatsakasya ca saṃyuktaṃ bastiṃ dadyājjvarāpaham||243||</seg> <seg type="unit" n="244">śuddhe mārge hṛte doṣe viprasanneṣu dhātuṣu| gatāṅgaśūlo laghvaṅgaḥ sadyo bhavati vijvaraḥ||244||</seg> <seg type="unit" n="245">āragvadhamuśīraṃ ca madanasya phalaṃ tathā| catasraḥ parṇinīścaiva <note place="foot" type="variant" n="141">‘parṇīścatasro madhukaṃ’ iti pā.</note> niryūhamupakalpayet||245||</seg> <seg type="unit" n="246">priyaṅgurmadanaṃ mustaṃ śatāhvā madhuyaṣṭikā| kalkaḥ sarpirguḍaḥ kṣaudraṃ jvaraghno bastiruttamaḥ||246||</seg> <seg type="unit" n="247">guḍūcīṃ trāyamāṇāṃ ca candanaṃ madhukaṃ vṛṣam| sthirāṃ balāṃ pṛśniparṇīṃ madanaṃ ceti sādhayet||247||</seg> <seg type="unit" n="248">rasaṃ jāṅgalamāṃsasya rasena sahitaṃ bhiṣak| pippalīphalamustānāṃ kalkena madhukasya ca||248||</seg> <seg type="unit" n="249">īṣatsalavaṇaṃ yuktyā nirūhaṃ madhusarpiṣā| jvarapraśamanaṃ dadyādbalasvedarucipradam||249||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="240-249">nirūhavidhau jvaraharāniti vacanena jvaraharairdravyairnirūhānuvāsanakalpanāṃ darśayati| paṭolādye nirūhe payasyardhodake śṛtamiti vacanena kṣīratulyasya jalasya grahaṇamardhaśabdasya samavibhāgavacanatvājjñeyam| atra ca kvāthakalkasnehādimānavyavasthā siddhisthāne vaktavyaiva boddhavyā| guḍūcyādau sādhayedrasamiti kvāthaṃ kuryāt| īṣatsalavaṇamiṣatkṣaudrasarpiṣā yuktamiti yojyam||240-249||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="250">jīvantīṃ madhukaṃ medāṃ pippalīṃ madanaṃ vacām| ṛddhiṃ rāsnāṃ balāṃ viśvaṃ <note place="foot" type="variant" n="142">‘bilvaṃ’ iti pā.</note> śatapuṣpāṃ śatāvarīm||250||</seg> <seg type="unit" n="251">piṣṭvā kṣīraṃ jalaṃ sarpistailaṃ ca vipacedbhiṣak| ānuvāsanikaṃ snehametaṃ vidyājjvarāpaham||251||</seg> <seg type="unit" n="252">paṭolapicumardābhyāṃ guḍūcyā madhukena ca| madanaiśca śṛtaḥ sneho jvaraghnamanuvāsanam||252||</seg> <seg type="unit" n="253">candanāgurukāśmaryapaṭolamadhukotpalaiḥ| siddhaḥ sneho jvaraharaḥ snehabastiḥ praśasyate||253||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="250-253">jīvantyādye'nuvāsane yamake kṣīraṃ snehasamaṃ, jalaṃ tu triguṇamiti snehāccāturguṇyaṃ dravasya kāryam| madanaiśca śṛtaḥ sneha ityatrānantaroktaḥ sarpistailarūpa eva yamakasneho jñeyaḥ| evaṃ ‘siddhaḥ sneha’ ityatrāpi jñeyam||250-253||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="254">yaduktaṃ bheṣajādhyāye vimāne rogabheṣaje| śirovirecanaṃ kuryādyuktijñastajjvarāpaham||254||</seg> <seg type="unit" n="255">yacca nāvanikaṃ tailaṃ yāśca tailaṃ yāśca prāgdhūmavartayaḥ| mātrāśitīye nirdiṣṭāḥ prayojyāstā jvareṣvapi||255||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="254-255">yaduktamityādinā śirovirecanadravyamāha| bheṣajādhyāye iti apāmārgataṇḍulīye (sū.a.2)| yacca nāvanikaṃ tailamiti aṇutailam||254-255||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="256">abhyaṅgāṃśca pradehāṃśca pariṣekāṃśca kārayet| yathābhilāṣaṃ śītoṣṇaṃ vibhajya dvividhaṃ jvaram||256||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="256">abhyaṅgāṃścetyādinā kramāgataṃ bahiḥparimārjanamāha| yathābhilāṣamiti yatheccham| śītoṣṇaṃ vibhajyeti śītasamutthaṃ jvaramuṣṇasamutthaṃ ca jvaraṃ vibhajya; tatra śītasamutthe uṣṇābhyaṅgādayaḥ, uṣṇe ca śītāḥ kartavyāḥ||256||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="257">sahasradhautaṃ sarpirvā tailaṃ vā candanādikam| dāhajvarapraśamanaṃ dadyādabhyañjanaṃ bhiṣak||257||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="257">atra ca pratilomavyākhyayā śītābhiprāyiṇo'bhyaṅgādīnāha- sahasretyādi| sahasraśabdo vipulārthaḥ; tenānekadhā dhautaṃ sarpirityarthaḥ sūcitaḥ||257||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="258">atha candanādyaṃ tailamupadekṣyāmaḥ- candanabhadraśrīkālānusāryakālīyakapadmāpadmakośīrasārivāmadhukaprapauṇḍarīkanāgapuṣpodīcyavanyapadmotpalanalinakumuda- saugandhikapuṇḍarīkaśatapatrabisamṛṇālaśālūkaśaivālakaśerukānantākuśakāśekṣudarbhaśaranalaśālimūlajambuvetasavānīragundrā- kakubhāsanāśvakarṇasyandanavātapothaśālatāladhavatiniśakhadirakadarakadambakāśmaryaphalasarjaplakṣavaṭakapītanodumbarāśvattha- nyagrodhadhātakīdūrvetkaṭaśṛṅgāṭakamañjiṣṭhājyotiṣmatīpuṣkarabījakrauñcādanabadarīkovidārakadalī- saṃvartakāriṣṭaśataparvāśītakumbhikāśatāvarīśrīparṇīśrāvaṇīmahāśrāvaṇīrohiṇīśītapākyodanapākīkālabalāpayasyāvidārī- jīvakarṣabhakamedāmahāmedāmadhurasarṣyaproktātṛṇaśūnyamocarasāṭarūṣakabakulakuṭajapaṭolanimbaśālmalīnārikela- kharjūramṛdvīkāpriyālapriyaṅgudhanvanātmāguptāmadhūkānāmanyeṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="143">‘... śvetakumbhikā ...’ iti pā.</note> ca śītavīryāṇāṃ yathālābhamauṣadhānāṃ kaṣāyaṃ kārayet| tena kaṣāyeṇa dviguṇitapayasā teṣāmeva ca kalkena kaṣāyārdhamātraṃ mṛdvagninā sādhayettailam| etattailamabhyaṅgāt sadyo dāhajvaramapanayati| etaireva cauṣadhairaślakṣṇapiṣṭaiḥ suśītaiḥ pradehaṃ kārayet| etaireva ca śṛtaśītaṃ salilamavagāhapariṣekārthaṃ prayuñjīta||258||</seg> <seg type="unit" n="259">iti candanādyaṃ tailam| madhvāranālakṣīradadhighṛtasalilasekāvagāhāśca sadyo dāhajvaramapanayanti śītasparśatvāt||259||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="258-259">sūcitaṃ candanādyaṃ tailaṃ brūte- athetyādi| athaśabdo'dhikāre| candanādyena dravyeṇa saṃskṛtaṃ tailamapi candanādyamucyate| candanaṃ raktacandanaṃ, bhadraśriyaṃ śvetacandanaṃ, kālānusāryaṃ śītalaṃ, nalinaṃ padmabhedaḥ, bisaṃ mṛṇālasūtraṃ, vetasaḥ sugandhimūlaṃ, vānīrastadbhedo'pyasugandhimūlaḥ, aśvakarṇaḥ śālabhedaḥ, ariṣṭaḥ parvatīyanimbaḥ, syandanaḥ nemivṛkṣaḥ, vātapothaḥ palāśaḥ, tiniśaḥ vañjulaḥ, kadaraḥ viṭkhadiraḥ, kapītanaḥ ‘gandhamuṇḍa’ iti khyātaḥ, vaṭaḥ niṣpraroho vaṭaḥ, nyagrodhastu prarohavān, jyotiṣmatī kāṅgaṇikā, saṃvartakaḥ bibhītakaḥ, śataparvā śvetadūrvā, śītakumbhikā <note place="foot" type="variant" n="144">‘śvetakumbhikā’ iti pā.</note>, kāṣṭhapāṭalā, mahāśrāvaṇī alambuṣā sthūlaphalā, śītapākī gaṇḍadūrvā, odanapākī nīlabheṇḍī, kālā kākolī, ṛṣyaproktā ṛddhiḥ, tṛṇaśūnyaṃ ketakī| yathālābhamityanena duḥkhaprāpyabheṣajaparityāgenāpi candanādipākaṃ darśayati| dviguṇaṃ payo yasmin kvāthe tena dviguṇapayasā kvāthena| atra kalkamānānirdeśe'pi snehapādikatvaṃ kalkasya, “kalkaśca snehapādikaḥ” iti vacanāt| atra yadyapi tailamuṣṇaṃ ghṛtaṃ ca śītalaṃ, śītaṃ ca dāhapraśamane praśastaṃ, tathā'pi sūkṣmamārgānusāritayā vyavāyitayā tathā sparśanenādhikavātaharatayā <note place="foot" type="variant" n="145">‘sparśanendriyādhikavātaharatayā’ iti pā.</note> tailamevābhyaṅgaprastāve candanādyaṃ kṛtaṃ na ghṛtam; anye ghṛtādapi tailaṃ saṃskāravāhitaramiti kṛtvā tailamihoktamiti bruvate| nanu candanādyamiti sañjñākaraṇena kiṃ? pradeśāntare vyavahārārthamiti cet; na, vinā'pi sañjñākaraṇe pradeśāntare yaugikasañjñayā vyavahāro dṛṣṭaḥ, yathā- “ṣaṭpalaṃ pāyayet sarpiḥ” (ci.a.5), tathā “vāsāghṛtaṃ <note place="foot" type="variant" n="146">‘tryūṣaṇaṃ dādhikaṃ vā'pi pibedvāsāghṛtaṃ tathā’ iti pā.</note> dādhikaṃ ca pibettryūṣaṇameva ca” (ci.a.17) ityādau; tathā kṛtāyāmapi sañjñāyāṃ vyavahāro na dṛśyate, yathā- “etat prāyogikaṃ sarpiḥ pārūṣakamiti smṛtam” (ci.a.29) iti, tathā ṣaḍbhāgakaṣāyakādisañjñāṃ kṛtvā na ca tābhiḥ pradeśāntare vyavahāraḥ kṛtaḥ| maivaṃ pārūṣakādisañjñayā yadyapi śāstre vyavahāro nāsti, tathā'pi tadvidyānāṃ vaidyānāṃ tayā sañjñayā vyavahāro bhaviṣyati, etadarthaṃ sañjñākaraṇam| sañjñānāṃ ca prayogakathanasamaye'karaṇe'pi yogasiddhāḥ sañjñā bhavantyeva ṣaṭpalādikāḥ| tena pradeśāntare'pi yaugikasañjñāvyavahāro bhavati kvacit, kvaciccānyathopādeyatayā vaidyaprasiddhyā ca prayogasamaya eva sañjñā kriyata iti na kācit kṣatiḥ| evamanyatrāpi sañjñākaraṇe vyākhyeyam| aślakṣṇapiṣṭairiti vacanena ślakṣṇapiṣṭalepasya dāhakartṛtāṃ sucayati; yaduktaṃ- “ślakṣṇapiṣṭaghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt| tvagagatasyoṣmaṇo rodhācchītakṛttvanyathā'guroḥ” (ci.a.30) iti||258-259||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="260">bhavanti cātra- pauṣkareṣu suśīteṣu padmotpaladaleṣu ca| kadalīnāṃ ca patreṣu kṣaumeṣu vimaleṣu ca||260||</seg> <seg type="unit" n="261">candanodakaśīteṣu śīte <note place="foot" type="variant" n="147">‘supyāddāhārditaḥ sukham’ iti pā.</note> dhārāgṛhe'pi vā| himāmbusikte sadane dāhārtaḥ <note place="foot" type="variant" n="148">‘śīte dhārāgṛhe'pi vā’ iti pā.</note> saṃviśet sukham||261||</seg> <seg type="unit" n="262">hemaśaṅkhapravālānāṃ maṇīnāṃ mauktikasya ca| candanodakaśītānāṃ saṃsparśānurasān <note place="foot" type="variant" n="149">‘saṃsparśānurasā’ iti pā.</note> spṛśet||262||</seg> <seg type="unit" n="263">sragbhirnīlotpalaiḥ padmairvyajanairvividhairapi| śītavātāvahairvyajjyeccandanodakavarṣibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="150">‘śītavātakarairvījyaḥ’ iti pā.</note>||263||</seg> <seg type="unit" n="264">nadyastaḍāgāḥ padminyo hradāśca vimalodakāḥ| avagāhe hitā dāhatṛṣṇāglānijvarāpahāḥ||264||</seg> <seg type="unit" n="265">priyāḥ pradakṣiṇācārāḥ pramadāścandanokṣitāḥ| sāntvayeyuḥ paraiḥ kāmairmaṇimauktikabhūṣaṇāḥ||265||</seg> <seg type="unit" n="266">śītāni cānnapānāni śītānyupavanāni ca| vāyavaścandrapādāśca śītā dāhajvarāpahāḥ||266||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="260-266">saṃsparśānurasān spṛśediti vacanānna ciraṃ dhārayediti darśayati; ciradhāraṇe hi teṣāmapyuṣṇatā syāt| vāyavaścandrapādāśca śītā iti atra śītā iti viśeṣaṇaṃ vāyoḥ; na candrapādānāṃ, teṣāṃ sarvadā śītatvāt; kiṃvā candrapādā api uṣṇakāle uṣṇasamparkāduṣṇā bhavanti, tannirāsārthaṃ śītā iti||260-266||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="267">athoṣṇābhiprāyiṇāṃ jvaritānāmabhyaṅgādīnupakramānupadekṣyāmaḥ- agurukuṣṭhatagarapatranaladaśaileyadhyāmakahareṇukāsthauṇeyakakṣemakailāvarāṅgadalapuratamālapatrabhūtīkarohiṣasaralaśallakī- devadārvagnimanthabilvasyonākakāśmaryapāṭalāpunarnavāvṛścīrakaṇṭakārībṛhatīśālaparṇīpṛśniparṇīmāṣaparṇīmudgaparṇīgokṣurakairaṇḍa- śobhāñjanakavaruṇārkacirabilvatilvakaśaṭīpuṣkaramūlagaṇḍīrorubūkapattūrākṣīvāśmāntakaśigrumātuluṅgapīlukamūlakaparṇī- tilaparṇīpīluparṇīmeṣaśṛṅgīhiṃsrādantaśaṭhairāvatakabhallātakāsphotakāṇḍīrātmajaikeṣīkākarañjadhānyakājamoda- pṛthvīkāsumukhasurasakuṭherakakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakabhūstṛṇaśṛṅgaverapippalīsarṣapāśvagandhārāsnāruhārohāvacābalātibalā- guḍūcīśatapuṣpāśītavallīnākulīgandhanākulīśvetājyotiṣmatīcitrakādhyaṇḍāmlacāṅgerī- tilabadarakulatthamāṣāṇāmevaṃvidhānāmanyeṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="151">‘…kāṇḍīrātmaguptākākāṇḍaiṣīkā...’ iti pā.</note><note place="foot" type="variant" n="152">‘…surasakarakakaṇḍīrakuṭheraka...’ iti pā.</note><note place="foot" type="variant" n="153">‘…ruhāvarohā...’ iti pā.</note> coṣṇavīryāṇāṃ yathālābhamauṣadhānāṃ kaṣāyaṃ kārayet, tena kaṣāyeṇa teṣāmeva ca kalkena surāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakadadhimaṇḍāranālakaṭvaraprativinītena tailapātraṃ vipācayet| tena sukhoṣṇena tailenoṣṇābhiprāyiṇaṃ jvaritamabhyañjyāt, tathā śītajvaraḥ praśāmyati; etaireva cauṣadhaiḥ ślakṣṇapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiḥ pradehaṃ kārayet, etaireva ca śṛtaṃ sukhoṣṇaṃ salilamavagāhanārthaṃ pariṣekārthaṃ ca prayuñjīta śītajvarapraśamārtham||267||</seg> ityagurvādyaṃ tailam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="267">agurvādye kṣemakaḥ corakaḥ, rohiṣaḥ ‘rāmakarpūra’ iti khyātaḥ, śigruḥ śobhāñjanabhedaḥ, mūlakaparṇī gugguluḥ, tilaparṇī ‘hulhula’ iti khyātā, pīluparṇī moraṭā, mūrvetyanye, gaṇḍīraḥ śamaṭhabhedaḥ, sa hi jalasthalajabhedādvividhaḥ, ātmajā putrañjīvakhyātā, ekaiṣikā ambaṣṭhā, sumukhādayaḥ parṇāsabhedāḥ, ruhā vṛkṣaruhā, rohā añjalikārikā, śītaparṇī vṛkṣakalambukā, nākulī cavikā, gandhanākulī rāsnābhedaḥ, adhyaṇḍā śūkaśimbī| anyeṣāṃ cetyanena rogabhiṣagjitīyādyuktoṣṇadravyāṇi grāhayati| sauvīratuṣodake trivṛtkalpe vakṣyamāṇe, maireyaṃ surākṛtā surā, medako jagalaḥ, kaṭvaraṃ sasnehadadhidravaḥ| pātram āḍhakam| atra kaṣāyādīni dravadravyāṇi snehasamāni pratyekaṃ kartavyāni; yaduktaṃ- “pañcaprabhṛti yatra syurdravāṇi snehasaṃvidhau| tatra snehasamānyāhuḥ” iti||267||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="268">bhavanti cātra- trayodaśavidhaḥ svedaḥ svedādhyāye nidarśitaḥ| mātrākālavidā yuktaḥ sa ca śītajvarāpahaḥ||268||</seg> <seg type="unit" n="269">sā kuṭī tacca śayanaṃ taccāvacchādanaṃ jvaram| śītaṃ praśamayantyāśu dhūpāścāgurujā ghanāḥ||269||</seg> <seg type="unit" n="270">cārūpacitagātryaśca taruṇyo yauvanoṣmaṇā| āśleṣācchamayantyāśu pramadāḥ śiśirajvaram||270||</seg> <seg type="unit" n="271">svedanānyannapānāni vātaśleṣmaharāṇi ca| śītajvaraṃ jayantyāśu saṃsargabalayojanāt||271||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="268-271">svedādhyāye trayodaśavidhasyoktatvāt punastrayodaśavidhavacanaṃ sarveṣāmeva karaṇārthaṃ; kiṃvā adhikānāgnisvedaniṣedhārtham| trayodaśavidhasvedāntargatā'pi kuṭī viśeṣeṇa hitatvāt punarucyate| tacca śayanamiti kuṭīparikaratayā pratipāditaṃ śayanam; evamācchādanamapi| etacca śayanācchādanaṃ pṛthagapyatra hitamiti pṛthakpāṭhāddarśayati| ghanā iti bahalāḥ| svedanāni uṣṇāni kukkuṭamadirākulatthādīni| saṃsargabalayojanādityatra anantarokta evoṣṇābhiprāyajvarakaro vātakaphasaṃsargaḥ saṃsargaśabdena gṛhyate; tena vātakaphasaṃsarge yadā vāto balavān tadā gurūṣṇasnigdhabhūyiṣṭhamannapānaṃ, yadā tu kapho balavāṃstadā laghūṣṇarūkṣaprāyaṃ vidheyamityarthaḥ| ayaṃ ca vātakaphajo jvaro viśeṣeṇa vāyoryogavāhitayā śīto bhavatīti kṛtvehoktaḥ <note place="foot" type="variant" n="154">‘kṛtvehoktiḥ’ iti pā.</note>; tena kevalakaphajaḥ kevalavātajo'pi śītābhiprāyo jñeya eva||268-271||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="272">vātaje śramaje caiva purāṇe kṣataje jvare| laṅghanaṃ na hitaṃ vidyācchamanaistānupācaret||272||</seg> <seg type="unit" n="273">vikṣipyāmāśayoṣmāṇaṃ yasmādgatvā rasaṃ nṛṇām| jvaraṃ kurvanti doṣāstu hīyate'gnibalaṃ tataḥ||273||</seg> <seg type="unit" n="274">yathā prajvalito vahniḥ sthālyāmindhanavānapi| na pacatyodanaṃ samyaganilaprerito bahiḥ||274||</seg> <seg type="unit" n="275">paktisthānāttathā doṣairūṣmā kṣipto bahirnṛṇām| na pacatyabhyavahṛtaṃ kṛcchrāt pacati vā laghu||275||</seg> <seg type="unit" n="276">ato'gnibalarakṣārthaṃ laṅghanādikramo hitaḥ| saptāhena hi pacyante saptadhātugatā malāḥ||276||</seg> <seg type="unit" n="277">nirāmaścāpyataḥ prokto jvaraḥ prāyo'ṣṭame'hani| udīrṇadoṣastvalpāgniraśnan guru viśeṣataḥ||277||</seg> <seg type="unit" n="278">mucyate sahasā prāṇaiściraṃ kliśyati vā naraḥ| etasmātkāraṇādvidvān vātike'pyādito jvare||278||</seg> <seg type="unit" n="279">nāti gurvati vā snigdhaṃ bhojayet sahasā naram| jvare mārutaje tvādāvanapekṣyāpi hi kramam||279||</seg> <seg type="unit" n="280">kuryānniranubandhānāmabhyaṅgādīnupakramān| pāyayitvā kaṣāyaṃ ca bhojayedrasabhojanam||280||</seg> <seg type="unit" n="281">jīrṇajvaraharaṃ kuryāt sarvaśaścāpyupakramam| śleṣmalānāmavātānāṃ jvaro'nuṣṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="155">‘'nuṣṇe’ iti pā.</note> kaphādhikaḥ||281||</seg> <seg type="unit" n="282">paripākaṃ na saptāhenāpi yāti mṛdūṣmaṇām| taṃ krameṇa yathoktena laṅghanālpāśanādinā||282||</seg> ādaśāhamupakramya kaṣāyādyairupācaret|283|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="272-282">samprati vātajādīnāṃ jvarāṇāṃ pūrvaṃ niṣiddhaṃ laṅghanamapakṛṣya viśeṣacikitsāmāha- vātaja ityādi| śamanairiti kaṣāyasarpiḥpānādibhiḥ śamanaiḥ||272-282||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="283">sāmā ye ye ca kaphajāḥ kaphapittajvarāśca ye||283||</seg> laṅghanaṃ laṅghanīyoktaṃ teṣu kāryaṃ prati prati|284|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="283">samprati vātajādīnāmapyāvasthāyāṃ laṅghanaṃ, tathā kaphajādīnāmapi svarūpeṇaiva sāmānyena lāghavakaraṃ laṅghanamāha- sāmā ityādi| sāmā ityanena vātikasyāpi sāmasya laṅghanīyatvaṃ brūte| uktaṃ hyanyatra- “sāme vāte'pi laṅghanam” iti| kaphaje tu nirāme'pi laṅghanaṃ śasyate| kaphapittajaśabdena kaphayuktapittajasyaiva laṅghanīyatvaṃ na kevalaṃ nirāmapittajasya, sāmapittajasya tu āmakṣayārthaṃ laṅghanaṃ śasyata eva| yaduktamanyatra- “sāme pitte'pi laṅghanam| kuryādevāmapaktyarthaṃ” iti| yattūktaṃ- “kaphapitte drave dhātu sahete laṅghanaṃ mahat” iti; tadapi sāmatvena sadravapittāpekṣyā, kṣīṇadravāṃśe tu pitte laṅghanaṃ na kartavyameva| laṅghanīyoktamitivacanena laṅghanabṛṃhaṇīyoktaṃ daśavidhaṃ laṅghanamavasthāniṣiddhavamanādisarvathāniṣiddhavyāyāmādirahitaṃ ca grāhyam||283||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="284">vamanaiśca virekaiśca bastibhiśca yathākramam||284||</seg> jvarānupacareddhīmān kaphapittānilodbhavān|285|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="284">pūrvaṃ yad ‘vamanairharet’ ityuktaṃ tatsaṃsṛṣṭadoṣeṣu jvareṣu kaphādhikyena, samprati tu ekaikadoṣaje vamanaiścetyādinā vamanādīni prāheti na paunaruktyam||284||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="285">saṃsṛṣṭān sannipatitān buddhvā taratamaiḥ samaiḥ||285||</seg> <seg type="unit" n="286">jvarān doṣakramāpekṣī yathoktairauṣadhairjayet| vardhanenaikadoṣasya kṣapaṇenocchritasya vā||286||</seg> kaphasthānānupūrvyā vā sannipātajvaraṃ jayet|287|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="285-286">saṃsargasannipātacikitsāsūtramāha- saṃsṛṣṭānityādi| taratamaiḥ samairiti saṃsarge ekolbaṇe ulbaṇataraiḥ; sannipāte ca vṛddhataravṛddhatamadoṣārabdhe doṣānusāreṇaiva; tathā dvyulbaṇatare'pi sannipāte dvau doṣau tareṇaiva jñeyau, vṛddhavṛddhataravṛddhatamadoṣārabdhe ca tridoṣe'tyarthavṛddhā doṣāstamairjñeyāḥ| yena ‘triṣu tamaḥ’ iti yaduktaṃ tatriṣu madhye ekasya prakarṣāvadhāraṇe bhavati; yadā tu triṣu dvau prakṛṣṭau vivakṣitau tadā ekaprakṛṣṭāpekṣayā ‘dvayostaraḥ’ ityasyaiva viṣayaḥ| samaistu samadoṣārabdhasaṃsargaḥ sannipātaśca jñeyaḥ| doṣakramāpekṣīti doṣāpekṣītyanena anekasakaladoṣagatavṛddhavṛddhataratvādiviśeṣe cikitsitopayukte apekṣaṇīyatvamuktaṃ, kramāpekṣītyanena ca jvaritacikitsitoktalaṅghanādikramāpekṣā <note place="foot" type="variant" n="156">‘…kramo'pekṣaṇīya iti darśitam’ iti pā.</note> darśitā| yathoktairauṣadhairiti laṅghanādibhirañjanaparyantaiḥ| nanu tridoṣaje jvare cikitsā nopapadyate, yato na tridoṣaśamanaṃ prāyo dravyaṃ bhavati, yaddhi vātasya pathyaṃ tacchleṣmaṇyapathyaṃ, yat pitte pathyaṃ tacca prāyaḥ śleṣmaṇyapathyaṃ; yathā hi tiktakaṣāyaṃ kaphapittaharaṃ tadvātakaraṃ, yacca madhuraṃ vātapittaharaṃ tat kaphakaraṃ, yattu tridoṣaharamāmalakādi tat stokaṃ pratiniyatarogaviṣayaṃ nāvaśayaṃ jvarayaugikaṃ <note place="foot" type="variant" n="157">‘rakṣāyaugikaṃ’ iti pā.</note> ca, sannipātaścāyaṃ mahātyayikaḥ, tat kathamasya cikitsā kartavyetyāha- vardhanenetyādi| pañcaviṃśatiprakāro'tra sannipāta ucyate “dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādikaiśca ṣaṭ” (sū.a.17) ityādinā; tatra svamate <note place="foot" type="variant" n="158">‘svamānakṣīṇeṣu’ iti pā.</note> kṣīṇadvādaśasu sannipāteṣu jvarārambhakatvaṃ nāsti, kṣīṇā hi doṣāḥ svaliṅgahānimātravikārā nādhikaṃ jvarādikaṃ kartuṃ samarthāḥ; śeṣeṣu tu trayodaśasu tridoṣaharadravyasyābhāvādabhyarhitadoṣāpekṣayā <note place="foot" type="variant" n="159">‘tridoṣaharadravyasaukaryābhāvāt’ iti pā.</note> cikitsocyate, gatyantarābhāvāt| tatra vardhanenaikadoṣasyetyanenaikadoṣasya vardhanenāpītyarthaḥ; ekaśabdena ca dvitrivṛddho doṣa evā pekṣito na vṛddhataro nāpi vṛddhatamaḥ| tayorhi ativṛddhayorvardhanenātimātravṛddhyā'tyahitameva <note place="foot" type="variant" n="160">‘satorvṛddhayoḥ’ iti pā.</note> syāt| vardhanenaikadoṣasyetyanena vṛddhataravṛddhatamadoṣadvayakṣapaṇakenaikadoṣavardhanena; yathā- vṛddhe kaphe vṛddhatarayośca vātapittayormadhuraṃ, taddhi vṛddhataravātapittadvayahantṛtayā kaphaṃ kṣīṇaṃ vardhayadapi jvaraṃ balavaddoṣahantṛtayā harati; tathā vṛddhe kaphe vṛddhatare c pitte madhuraprayogo jñeyaḥ| evamudāharaṇāntarāṇi jñeyāni| ataśca vardhanenaikadoṣasyetyanena dvyulbaṇānāṃ trayāṇāṃ tathā hīnamadhyādhikadoṣāṇāṃ sannipātānāṃ cikitsoktā| kṣapaṇenaikadoṣasyetyanena ca kṣīṇadvayasaṃvardhakamapi yanmahātyayavṛddhataravṛddhatamadoṣakṣayakaraṃ bhavati tadbheṣajaṃ kartavyaṃ; vṛddhatamo hyapratikṛtaḥ sadyo hanti, tatpratikriyāyāṃ ca kṣīṇayorvṛddhiralpātyayā, sā krameṇa pratikartavyeti bhāvaḥ| anenaikolbaṇāstrayaḥ sannipātāścikitsitāḥ| asminnarthe tantrāntaraṃ “nyūnaikadoṣasaṃvṛddhirevaṃ vṛddhajayo'pi vā| sannipāte tu kartavyaḥ sannipātavaśena tu” iti| pariśiṣṭasamasannipātacikitsāmāha- kphasthānānupūrvyā veti| vāśabdo vyavasthitavikalpavācī, kaphasya sthānaṃ kaphasthānam, āmāśayordhvabhāga ityarthaḥ; ānupūrvī anukramaḥ; tena kaphasthānupūrvyā jayediti kaphasthānaṃ prathamaṃ jayet, sthānagrahaṇena sthāninaḥ kaphasyāpi grahaṇam| kaphajayastu sākṣānnoktaḥ, tatsthānasyaivāmāśayasya jvarārambhakadoṣeṇa duṣṭasya cikitsyatvopadarśanārtham <note place="foot" type="variant" n="161">‘cikitsopadarśanārtham’ iti pā.</note>| uktaṃ hi- “jvaro hyāmāśayasamutthaḥ” (vi.a.3) iti| evaṃ ca samā api doṣā jvarārambhakā yasmādāmāśayaṃ viśeṣeṇa dūṣayitvā jvaraṃ kurvanti, tasmāt sthānānuguṇaiva jvare prathamaṃ cikitsā kartavyā| sthānidoṣāpekṣayā <note place="foot" type="variant" n="162">‘sthānasthadoṣāpekṣayā’ iti pā.</note> hi sthānameva prathamaṃ cikitsyam| yaduktaṃ- “sthānaṃ jayeddhi pūrvaṃ” iti| kaphasya sthānaṃ kaphasthānam| tatra <note place="foot" type="variant" n="163">‘tasya kaphasthānasya’ iti pā.</note> laṅghanapācanādikriyā jvare prathamaṃ pratipāditāḥ kriyante| etacca yadyapi sarvajvarasādhāraṇaṃ cikitsitaṃ, tathā'pi sannipāte balavattaravātacikitsāpūrvakajvaracikitsāprasaktinirāsārthaṃ samasannipāte procyate| jvarādanyatra hi sannipāte sama eva vātaḥ pūrvaṃ cikitsyate; uktaṃ hi- “vātasyānujayet pittaṃ, pittasyānu jayet kapham” ityādi| kaphasthānānupūrvyā cikitsite kriyamāṇe yo doṣa ulbaṇo bhavati tatra ‘vardhanenaikadoṣasya kṣapaṇenocchritasya vā’ iti cikitsā kāryā| etadeva bhelenoktaṃ- “sannipātajvare pūrvaṃ kuryādāmakaphāpaham| paścācchleṣmaṇi saṅkṣīṇe śamayet pittamārutau” iti| anye kaphasthānamāmāśayarūpaṃ sthānaṃ yasya tat kaphasthānaṃ pittamiti paścātpadalopāduṣṭramukhavadbahuvrīhiṃ vadanti, tataśca pittānupūrvyā jayedityarthaḥ| tadarthānuvādakaṃ ca suśrutavacanaṃ paṭhanti- “śamayet pittamevādau jvareṣu samavāyiṣu| durnivārataraṃ taddhi jvarārteṣu viśeṣataḥ” (su.ci.a.39) iti| tatraivaṃ <note place="foot" type="variant" n="164">‘tanna, evaṃ tarhi’ iti pā.</note> tarhi spaṣṭārthaṃ ‘pittānupūrvyā’ ityevameva paṭhet| suśrutavacanaṃ hi jīrṇatridoṣābhiprāyeṇa jñeyam, etacca prathamotpannasannipātajvaracikitsitaṃ kaphasthānānupūrvyā jñeyam| ye tu kapaśca sthānaṃ ceti dvandvaṃ kurvate, teṣāṃ mate kaphasyāmāśayasyāpi ca jvarasthānasya pūrvaṃ jayaḥ kartavya ityarthaḥ, sa ca ṣaṣṭhītatpuruṣe'pi sthānasyāmāśayasya sthānikaphāpekṣayā kriyamāṇacikitsayā labhyata eveti nārthavirodhaḥ| iyaṃ caikadoṣavardhanādirūpā sannipātacikitsā yadyapi na viśuddhā, yaduktaṃ- “prayogaḥ śamayedvyādhiṃ yo'nyamanyamudīrayet| nāsau viśuddhaḥ śuddhastu śamayedyo na kopayet” (ni.a.8) iti, tathā'pi sannipātacikitsāyāṃ gatyantarāsambhave sati alpadoṣabahuguṇatayā kriyata iti jñeyam| anye tu ‘vardha’ cchedane, ityasmādvardhaneneti sādhayanti, vardhanaśabdena ca mūlacchedakārakaṃ saṃśodhanamucyate; ekagrahaṇena ca na yugapadvātādīnāṃ bastyādiśodhanaṃ kartavyaṃ, kintvekaikeneti darśayati; kṣapaṇenocchritasyetyanena saṃśodhanaviṣaye saṃśamanamucyate; śeṣasya tu vyākhyā pūrvavat| anena ślokena trayodaśavidhasannipātārabdhajvaracikitsitamuktaṃ bhavati| kṣīṇavṛddhadoṣavikalpakṛtaṣaḍvidhasannipāteṣu yo jvarastatra na kevalaṃ vṛddhasya doṣadvayasyaikasya vā vṛddhasya jvarārambhakasya cikitsā kāryā, kintu svamānakṣīṇavardhanamapi tatra kartavyaṃ bhavati; svamānakṣīṇadvādaśasannipātasya tu jvarānārambhakatvameva||285-286||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="287">sannipātajvarasyānte karṇamūle sudārūṇaḥ||287||</seg> <seg type="unit" n="288">śothaḥ sañjāyate tena kaścideva pramucyate| raktāvasecanaiḥ śīghraṃ sarpiṣpānaiśca taṃ jayet||288||</seg> pradehaiḥ kaphapittaghnairnāvanaiḥ kavalagrahaiḥ|289|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="287-288">sannipātaprastāvāttajjaṃ triśothīyoktaśothamanūdya cikitsāmāha- sannipātetyādi| kaścideva pramucyate ityanena dāruṇatvamasya darśayati; “santi hyevaṃvidhā rogāḥ sādhyā dāruṇasammatāḥ| ye hanyuranupakrāntā mithyārambheṇa vā punaḥ” (sū.a.18); kiṃvā sādhya evāyaṃ prāyo bhavati, kadācicca kṛcchrasādhya iti| nanu triśothīye “jvarānte durjayo'ntāya śophastasyopajāyate” (sū.a.18) ityanenānupakramaṇīyatvamasyoktam, iha tu kaścideva pramucyata iti kathaṃ na virodhaḥ? maivaṃ, tatrāpi durjayo bhavati, antāya vetyarthaḥ; ato na virodhaḥ||287-288||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="289">śītoṣṇasnigdharūkṣādyairjvaro yasya na śāmyati||289||</seg> śākhānusārī raktasya <note place="foot" type="variant" n="165">‘tasyāśu muñcedbāhvoḥ kramāt sirām’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note> so'vasekāt praśāmyati|290|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="289">śākhānusārītyatra yadyapi “śākhā raktādayo dhātavaḥ” (sū.a.11) ityuktaṃ, tathā'pīha raktadūṣako viśeṣeṇa jvaro jñeyaḥ, raktāśraye eva doṣe raktamokṣasya viśeṣeṇa samarthatvāt| raktamokṣasthānaṃ ca bāhumadhyaṃ jñeyaṃ; yaduktamanyatra- “śītoṣṇasnigdharūkṣādyairjvaro yasya na śāmyati| śākhānusārī tasyāśu muñcedbāhvoḥ kramāt sirāḥ” iti| śītoṣṇādisevāvacanāt sakaladoṣānurūpacikitsākrame sati raktaduṣṭyaiva prāyo jvarānubandho bhavatīti darśayati||289||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="290">visarpeṇābhighātena yaśca visphoṭakairjvaraḥ||290||</seg> tatrādau sarpiṣaḥ pānaṃ kaphapittottaro na cet|291|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="290">vikārāntarānubandhajvaracikitsāmāha- visarpeṇetyādi| kaphottaraśca pittottaraśceti kṛtvaikaśeṣāt kaphapittottaratvaṃ jñeyaṃ; kiṃvā kaphapittayormilitayoruttaratvaṃ jñeyam| tenānūrdhvage pitte deyameva sarpiḥ||290||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="291">daurbalyāddehadhātūnāṃ jvaro jīrṇo'nuvartate||291||</seg> balyeḥ sambṛṃhaṇaistasmādāhāraistamupācaret|292|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="291">daurbalyādityādau dehagrahaṇenātmādito vyāvṛtya rasādiṣudhātuśabdaṃ pravartayati, rasādaya eva hi viśeṣeṇa dehadhārakāḥ| bṛṃhaṇaṃ puṣṭijananam||291||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="292">karma sādhāraṇaṃ jahyāttṛtīyakacaturthakau <note place="foot" type="variant" n="166">‘kuryāttṛtīyakacaturthake’ iti pā.</note>||292||</seg> <seg type="unit" n="293">āganturanubandho hi prāyaśo viṣamajvare| vātapradhānaṃ sarpirbhirbastibhiḥ sānuvāsanaiḥ||293||</seg> <seg type="unit" n="294">snigdhoṣṇairannapānaiśca śamayedviṣamajvaram| virecanena payasā sarpiṣā saṃskṛtena ca||294||</seg> <seg type="unit" n="295">viṣamaṃ tiktaśītaiśca jvaraṃ pittottaraṃ jayet| vamanaṃ pācanaṃ rūkṣamannapānaṃ vilaṅghanam||295||</seg> kaṣāyoṣṇaṃ ca viṣame jvare śastaṃ kaphottare|296|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="292-295">bhūtānubandhinostṛtīyakacaturthakayościkitsāmāha- karmetyādi| karma sādhāraṇamiti bhūtānubandhe doṣe ca sādhāraṇī cikitsā daivavyapāśrayā balyādirūpā, yuktivyapāśrayā doṣānurūpakaṣāyapānādirūpā ca| viṣamajvaraśabdena tṛtīyacaturthakāvevābhimatau, caturthakena caturthakaviparyayo'pi gṛhyate| tiktaśītairanupānairbheṣajaiśceti vijñeyam| kaṣāyoṣṇamiti uṣṇāḥ kaṣāyāḥ||292-295||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="296">yogāḥ parāḥ <note place="foot" type="variant" n="167">‘paraṃ’ iti pā.</note> pravakṣyante viṣamajvaranāśanāḥ||296||</seg> <seg type="unit" n="297">prayoktavyā matimatā doṣādīn pravibhajya te| surā samaṇḍā pānārthe bhakṣyārthe caraṇāyudhaḥ||297||</seg> <seg type="unit" n="298">tittiriśca mayūraśca prayojyā viṣamajvare| pibedvā ṣaṭpalaṃ sarpirabhayāṃ vā prayojayet||298||</seg> <seg type="unit" n="299">triphalāyāḥ kaṣāyaṃ vā guḍūcyā rasameva vā| nīlinīmajagandhāṃ ca trivṛtāṃ kaṭurohiṇīm||299||</seg> <seg type="unit" n="300">pibejjvarāgame yuktyā snehasvedopapāditaḥ| sarpiṣo mahatīṃ mātrāṃ pītvā vā chardayet punaḥ||300||</seg> <seg type="unit" n="301">upayujyānnapānaṃ vā prabhūtaṃ punarullikhet| sānnaṃ madyaṃ prabhūtaṃ vā pītvā svapyājjvarāgame||301||</seg> <seg type="unit" n="302">āsthāpanaṃ yāpanaṃ vā kārayedviṣamajvare| payasā vṛṣadaṃśasya śakṛdvā <note place="foot" type="variant" n="168">‘śakṛdvegāgame’ iti pā.</note> tadahaḥ pibet||302||</seg> <seg type="unit" n="303">vṛṣasya dadhimaṇḍena surayā vā <note place="foot" type="variant" n="169">‘vā'tha saindhavam’ iti pā.</note> sasaindhavam| pippalyāstriphalāyāśca dadhnastakrasya sarpiṣaḥ||303||</seg> <seg type="unit" n="304">pañcagavyasya payasaḥ prayogo viṣamajvare| rasonasya satailasya prāgbhaktamupasevanam||304||</seg> <seg type="unit" n="305">medyānāmuṣṇavīryāṇāmāmiṣāṇāṃ ca bhakṣaṇam| hiṅgutulyā tu vaiyāghrī vasā nasyaṃ sasaindhavā||305||</seg> <seg type="unit" n="306">purāṇasarpiḥ siṃhasya vasā tadvat sasaindhavā| saindhavaṃ pippalīnāṃ ca taṇḍulāḥ samanaḥśilāḥ||306||</seg> <seg type="unit" n="307">netrāñjanaṃ tailapiṣṭaṃ śasyate viṣamajvare| palaṅkaṣā nimbapatraṃ vacā kuṣṭhaṃ harītakī||307||</seg> <seg type="unit" n="308">sarṣapāḥ sayavāḥ sarpirdhūpanaṃ jvaranāśanam| ye dhūmā dhūpanaṃ yacca nāvanaṃ cāñjanaṃ ca yat||308||</seg> <seg type="unit" n="309">manovikāre nirdiṣṭaṃ kāryaṃ tadviṣamajvare| maṇīnāmoṣadhīnāṃ ca maṅgalyānāṃ viṣasya ca||309||</seg> dhāraṇādagadānāṃ ca sevanānna bhavejjvaraḥ|310|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="296-309">doṣādīn pravibhajyeti doṣakāladeśaprakṛtyādīnapekṣya yadyatra yaugikaṃ tattatra kāryamityarthaḥ| ṣaṭpalamiti gulme vakṣyamāṇam| nīlinī nīlikā, nīlabuhnā vā| nīlinyādiśca virecanayogo jvarāgamanadine virekāt kāryakaro bhavati prabhāvāt| mahatī mātrā ahorātrapariṇamanīyā; anyatra tu ṣaṭpalī mātrā mahatī mātroktā| anyatra “anyedyuṣko dvyahagrāhī tṛtīyakacaturthakau” ityārabhya yāvat “anāgate cikitsyāste balakālau vijānatā” ityantena vegadināt prāg yā cikitsoktā sehoktavamanādivyatiriktā jñeyā| vamanādayāstviha prakopadine kriyamāṇāḥ prakupitasya doṣasya koṣṭhamāgatasya samyak <note place="foot" type="variant" n="170">‘samyaksiddhā’ iti pā.</note> sadyohā bhavantīti kṛtvā kriyante iti jñeyam| sānnaṃ prabhūtaṃ madyaṃ pītvā punarullikhediti yojanā, tathā madyaṃ sānnaṃ pītvā tadahaḥ svapediti yojanā| yāpanā mustādikā bastayo vakṣyamāṇāḥ| vṛṣadaṃśo biḍālaḥ| vṛṣasyetyatrāpi śakṛditi sambandhaḥ| medyānāmiti medurāṇāṃ, kiṃvā medhyānāṃ pavitrāṇām| vaivyāghrītyatra puṃliṅgameva prayojakaṃ vacanādunnīyate| siṃho vyāghra eveti vadanti| ‘añju’ vyaktimrakṣaṇagatiṣu, iti pāṭhānmrakṣaṇamātre'pyañjanaṃ syādityata āha- netrāñjanamiti| manovikāre unmāde'pasmāre ca| dhāraṇāditi cchedaḥ; agadānāṃ ca sevanāditi yojanā||296-309||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="310">somaṃ sānucaraṃ devaṃ samātṛgaṇamīśvaram||310||</seg> <seg type="unit" n="311">pūjayan prayataḥ śīghraṃ mucyate viṣamajvarāt| viṣṇuṃ sahasramūrdhānaṃ carācarapatiṃ vibhum||311||</seg> <seg type="unit" n="312">stuvannāmasahasreṇa jvarān sarvānapohati| brahmāṇamaśvināvindraṃ hutabhakṣaṃ himācalam||312||</seg> <seg type="unit" n="313">gaṅgāṃ marudgaṇāṃśceṣṭyā <note place="foot" type="variant" n="171">‘marudgaṇāṃśceṣṭān’ iti pā.</note> pūjayañjayati jvarān| bhaktyā mātuḥ pituścaiva gurūṇāṃ pūjanena ca||313||</seg> <seg type="unit" n="314">brahmacaryeṇa tapasā satyena niyamena ca| japahomapradānena vedānāṃ śravaṇena ca||314||</seg> <seg type="unit" n="315">jvarādvimucyate śīghraṃ sādhūnāṃ darśanena ca| jvare rasasthe vamanamupavāsaṃ ca kārayet||315||</seg> <seg type="unit" n="316">sekapradehau raktasthe tathā saṃśamanāni ca| virecanaṃ sopavāsaṃ māṃsamedaḥsthite hitam||316||</seg> asthimajjagate deyā nirūhāḥ sānuvāsanāḥ|317|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="309-316">daivavyapāśrayacikitsāmāha- somamityādi| saha umayeti somaḥ, tam| sānucaramiti nandyādigaṇayuktam| samātṛgaṇamiti samātṛsamūham| prayataḥ pavitraḥ| sahasramūrdhanamiti “sahasraśīrṣā” ityādi vedapratipāditam| nāmasahasreṇetyādi mahābhāratoktanāmasahasreṇa| iṣṭyeti yajñena||309-316||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="317">śāpābhicārādbhūtānāmabhiṣaṅgācca yo jvaraḥ||317||</seg> <seg type="unit" n="318">daivavyapāśrayaṃ tatra sarvamauṣadhamiṣyate| abhighātajvaro naśyet <note place="foot" type="variant" n="172">‘na syāt’ iti pā.</note> pānābhyaṅgena sarpiṣaḥ||318||</seg> <seg type="unit" n="319">raktāvasekairmadyaiśca <note place="foot" type="variant" n="173">‘medyaiśca’ iti pā.</note> sātmyairmāṃsarasaudanaiḥ| sānāho madyasātmyānāṃ madirārasabhojanaiḥ||319||</seg> <seg type="unit" n="320">kṣatānāṃ vraṇitānāṃ ca kṣatavraṇacikitsayā| āśvāseneṣṭalābhena vāyoḥ praśamanena ca||320||</seg> <seg type="unit" n="321">harṣaṇaiśca śamaṃ yānti kāmaśokabhayajvarāḥ| kāmyairarthairmanojñaiśca pittaghnaiścāpyupakramaiḥ||321||</seg> <seg type="unit" n="322">sadvākyaiśca śamaṃ yāti jvaraḥ krodhasamutthitaḥ| kāmāt krodhajvaro nāśaṃ krodhāt kāmasamudbhavaḥ||322||</seg> yāti tābhyāmubhābhyāṃ ca bhayaśokasamutthitaḥ|323|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="317-322">śāpetyādinā''gantujvaracikitsāmāha| naśyediti praśāmyatītyarthaḥ| sānāha iti abhighātajvara eva sānāhaḥ| kṣatānāmiti uraḥkṣatinām| kṣatacikitsayā vraṇacikitsayā ca vraṇināṃ jvaro'paitītyarthaḥ| ayaṃ hyupadravarūpo jvaraḥ; upadravaśca mūlavyādhicikitsayaiva śāmyatīti bhāvaḥ| vāyoḥ praśamaneneti kāmādijvareṣu vātānubandhādupapannam| sadvākyairiti śobhanairvacanaiḥ| kāmādīnāṃ pratidvandvena cikitsāmāha- kāmādityādi||317-322||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="323">jvarasya vegaṃ kālaṃ ca cintayañjvaryate tu yaḥ||323||</seg> tasyeṣṭaistu vicitraiśca viṣayairnāśayet smṛtim|324|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="323">jvaravegakālacintājo'pi jvaraḥ kāmādivanmānasāpacārādbhavatīti taccikitsāmāha- jvarasyetyādi||323||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="324">jvarapramokṣe puruṣaḥ kūjan vamati ceṣṭate| śvasanvivarṇaḥ svinnāṅgo vepate līyate muhuḥ||324||</seg> <seg type="unit" n="325">pralapatyuṣṇasarvāṅgaḥ śītāṅgaśca bhavatyapi| visañjño jvaravegārtaḥ sakrodha iva vīkṣyate <note place="foot" type="variant" n="174">‘vīkṣate’ iti pā.</note>||325||</seg> <seg type="unit" n="326">sadoṣaśabdaṃ ca śakṛddravaṃ sravati vegavat| liṅgānyetāni jānīyājjvaramokṣe vicakṣaṇaḥ||326||</seg> <seg type="unit" n="327">bahudoṣasya balavān <note place="foot" type="variant" n="175">‘balinaḥ’ iti pā.</note> prāyeṇābhinavo jvaraḥ| satkriyādoṣapaktyā <note place="foot" type="variant" n="176">‘sa kriyādoṣapattayā’ iti pā.</note> cedvimuñcati sudāruṇam||327||</seg> <seg type="unit" n="328">kṛtvā doṣavaśādvegaṃ kramāduparamanti ye| teṣāmadāruṇo mokṣo jvarāṇāṃ cirakāriṇām||328||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="324-328">sampratyauṣadhamabhidhāya ‘vimuñcati’ ityādipraśnasyottaramāha- jvarapramokṣe ityādi| līyata iti muhyati| uṣṇasarvāṅgaḥ śītasarvāṅgaśca bhavatyapīti uṣṇasarvāṅgo vā śītasarvāṅgo vā bhavatītyarthaḥ| sadoṣaśabdamiti sadoṣaṃ saśabdaṃ ca| etāni ca lakṣaṇāni sannipātajvare eva bhavantīti jñeyaṃ; nānyatra, adarśanādeva| ata eva baddudoṣasya balina ityādi granthaṃ kecit paṭhantyevātra| etāni lakṣaṇāni jvaramokṣakāle kṣīṇenāpi doṣeṇa kriyante, yathānirvāpyatā pradīpenāloko mahān kriyate||324-328||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="329">vigataklamasantāpamavyathaṃ vimalendriyam| yuktaṃ prakṛtisattvena vidyāt puruṣamajvaram||329||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="329">samprati praśāntajvaralakṣaṇapraśnasyottaraṃ- vigatetyādi| prakṛtisattveneti sahajasattvena||329||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="330">sajvaro jvaramuktaśca vidāhīni gurūṇi ca| asātmyānyannapānāni viruddhāni ca varjayet||330||</seg> <seg type="unit" n="331">vyavāyamaticeṣṭāśca snānamatyaśanāni ca| tathā jvaraḥ śamaṃ yāti praśānto jāyate na ca||331||</seg> <seg type="unit" n="332">vyāyāmaṃ ca vyavāyaṃ ca snānaṃ caṅkramaṇāni ca| jvaramukto na seveta yāvanna balavān bhavet||332||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="330-332">‘jvarāvaśiṣṭo rakṣyaśca yāvatkālaṃ yato yataḥ’ iti praśnasyottaraṃ- sajvara ityādi| ‘tathā jvaraḥ śamaṃ yāti praśānto jāyate na ca’ ityanena ‘yataḥ’ iti praśnasya jvaramuktāsevyahetupraśnarūpasyottaraṃ jñeyam| ‘vyavāyamaticeṣṭāśca’ ityatra vyavāyaṃ kṛtvā'pi punaḥ ‘vyāyāmaṃ ca’ ityādau vyavāyapāṭhena vyavāyasyātyantaniṣiddhatocyate; anye tu pramādapāṭha evāyamityāhuḥ| snānamūrjaskaramapi prabhāvājjvaraṃ pratyānayati; yaduktamanyatra- “snānamāśu jvaraṃ kuryājjvaramuktasya dehinaḥ| tasmānmuktajvaraḥ snānaṃ viṣavat parivarjayet” iti||330-332||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="333">asañjātabalo yastu jvaramukto niṣevate| varjyametannarastasya punarāvartate jvaraḥ||333||</seg> <seg type="unit" n="334">durhṛteṣu ca doṣeṣu yasya vā vinivartate| svalpenapyapacāreṇa tasya vyāvartate punaḥ||334||</seg> <seg type="unit" n="335">cirakālaparikliṣṭaṃ durbalaṃ hīnatejasam <note place="foot" type="variant" n="177">‘dīnacetasam’ iti pā.</note>| acireṇaiva kālena sa hanti punarāgataḥ||335||</seg> <seg type="unit" n="336">athavā'pi <note place="foot" type="variant" n="178">‘athavā viparīpākaṃ’ iti pā.</note> parīpākaṃ dhātuṣveva kramānmalāḥ| yānti jvaramakurvantaste tathā'pyapakurvate||336||</seg> <seg type="unit" n="337">dīnatāṃ śvayathuṃ glāniṃ pāṇḍutāṃ nānnakāmatām| kaṇḍūruktoṭhapiḍakāḥ kurvantyagniṃ ca te mṛdum||337||</seg> <seg type="unit" n="338">evamanye'pi ca gadā vyāvartante punargatāḥ| anirghātena doṣāṇāmalpairapyahitairnṛṇām||338||</seg> <seg type="unit" n="339">nirvṛtte'pi jvare tasmādyathāvasthaṃ yathābalam| yathāprāṇaṃ hareddoṣaṃ prayogairvā śamaṃ nayet||339||</seg> <seg type="unit" n="340">mṛdubhiḥ śodhanaiḥ śuddhiryāpanā bastayo hitāḥ| hitāśca laghavo yūṣā jāṅgalāmiṣajā rasāḥ||340||</seg> <seg type="unit" n="341">abhyaṅgodvartanasnānadhūpanānyañjanāni ca| hitāni punarāvṛtte jvare tiktaghṛtāni ca||341||</seg> <seg type="unit" n="342">gurvyabhiṣyandyasātmyānāṃ bhojanāt punarāgate| laṅghanoṣṇopacārādiḥ kramaḥ kāryaśca pūrvavat||342||</seg> <seg type="unit" n="343">kirātatiktakaṃ tiktā mustaṃ parpaṭako'mṛtā| ghnanti pītāni cābhyāsāt punarāvartakaṃ jvaram||343||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="333-343">anantaram ‘asañjātabalo yastu’ ityādi granthaṃ kāśmīrāḥ paṭhanti; te ca prakṛtyādisūtre'pyasya granthasyānuguṇaṃ praśnagranthaṃ paṭhanti||333-343||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="344">tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ jvaritānāṃ vicakṣaṇaḥ| jvarākriyākramāpekṣī kuryāttattaccikitsitam||344||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="344">uktānuktacikitsāparigrahārthamāha- tasyāmityādi||344||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="345">rogarāṭ sarvabhūtānāmantakṛddāruṇo jvaraḥ| tasmādviśeṣatastasya yateta praśame bhiṣak||345||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="345">jvaracikitsāyāṃ yatnaṃ kārayitumāha- rogarāḍityādi||345||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="346">tatra ślokaḥ- yathākramaṃ yathāpraśnamuktaṃ jvaracikitsitam| ātreyeṇāgniveśāya bhūtānāṃ hitakāmyayā||346||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="346">yathākramamiti adhyāyārthasaṅgrahaślokaḥ| bhūtānāṃ hitakāmyayetyanena sarvabhūtahiteyaṃ cikitseti darśayati||346||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne jvaracikitsitaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ cikitsāsthāne jvaracikitsitādhyāyastṛtīyaḥ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ca.6.4">
          <head>raktapittacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto raktapittacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">ādyutpattau jvarasantāpādraktapittotpatterjvaracikitsitamanu raktapittacikitsitamabhidhīyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">viharantaṃ jitātmānaṃ pañcagaṅge punarvasum| praṇamyovāca nirmohamagniveśo'gnivarcasam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bhagavan raktapittasya heturuktaḥ salakṣaṇaḥ| vaktavyaṃ yat paraṃ tasya vaktumarhasi tadguro||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-4">pañcagaṅgaḥ deśaviśeṣaḥ| vaktavyaṃ yat paramiti uktaraktapittahetulakṣaṇātiriktaṃ cikitsitamityarthaḥ||3-4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">gururuvāca- mahāgadaṃ mahāvegamagnivacchīghrakāri ca| hetulakṣaṇavicchīghraṃ raktapittamupācaret||5||</seg> <seg type="unit" n="6">tasyoṣṇaṃ tīkṣṇamamlaṃ ca kaṭūni lavaṇāni ca| gharmaścānnavidāhaśca hetuḥ pūrvaṃ nidarśitaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-6">nidāne yadyapi raktapittasya hetulakṣaṇāni pratipāditānyeva, tathā'pīha cikitsāparikaratayā <note place="foot" type="variant" n="1">‘cikitsāparivāratayā’ iti pā.</note> prakaraṇavaśāddhetavaḥ saṅkṣepeṇa lakṣaṇāni ca prāyaḥprādurbhāvīni punaḥ kathyante| gharma ātapaḥ| annavidāhastu svarūpavidāhidravyabhakṣaṇādbhavati, tathā pittenānnavahasrotaso duṣṭatvādavidāhibhojanenāpi bhavati| yaduktamanyatra- “srotasyannavahe pittaṃ paktau vā yasya tiṣṭhati| vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ vidahyate” (su.sū.a.46) iti||5-6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tairhetubhiḥ samutkliṣṭaṃ pittaṃ raktaṃ prapadyate| tadyonitvāt prapannaṃ ca vardhate tat pradūṣayat||7||</seg> <seg type="unit" n="8">tasyoṣmaṇā dravo dhāturdhātordhātoḥ prasicyate| svidyatastena saṃvṛddhiṃ bhūyastadadhigacchati||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7-8">tairhetubhirityādinā samprāptimāha| raktaṃ prapadyate raktaṃ gacchatītyarthaḥ| yadyapi “pittaṃ svedo raso lasīkā rudhiramāmāśayaśca pittasthānāni, tatrāpyāmāśayo viśeṣeṇa pittasthānam” (sū.a.20) iti vacanena svabhāvādeva raktaṃ yāti, tathā'pi raktapittasamprāptau pradhānasthānādāmāśayarūpāt pittasyeha raktagamanaṃ jñeyaṃ; raktagamanaṃ ca pittasya samprāptimahimnā bhavati| tadyonitvāditi tadyonitvaṃ hetuḥ raktaprapannasya <note place="foot" type="variant" n="2">‘raktapravṛttasya’ iti, ‘raktaprayātasya’ iti ca pā.</note> pittasya vardhane jñeyaṃ; tena yasmādraktayoni pittaṃ tasmādraktaṃ prāpya vardhata ityarthaḥ| uktaṃ hi- “asṛjaḥ pittaṃ” (ci.a.15) iti| taditi raktaṃ pradūṣayat| dravo dhāturiti dravarūpoṃ'śaḥ| dhātordhātoriti māṃsādeḥ| svidyataḥ prasicyate atikṣarati; tena pittoṣmaṇā svidyamānadhātubhyaścyutena dravarūpeṇa dhātunā yuktaṃ sapittaṃ bhūyo'titarāṃ vṛddhiṃ gacchatīti yojanā||7-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">saṃyogāddūṣaṇāttattu sāmānyādgandhavarṇayoḥ| raktasya pittamākhyātaṃ raktapittaṃ manīṣibhiḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">raktapittasañjñānimittamāha- saṃyogādityādi| raktasya saṃyogāttathā raktasya dūṣaṇāttathā raktasya gandhavarṇayoḥ pitte sāmānyāt pittaṃ raktapittamucyate iti vākyārthaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">plīhānaṃ ca yakṛccaiva tadadhiṣṭhāya vartate| srotāṃsi raktavāhīni tanmūlāni hi dehinām||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">raktapittasya sthānamāha- plīhānaṃ cetyādi| vartate ūrdhvamadhaśca yāti; ‘vardhate’ iti vā pāṭhaḥ| kasmādyakṛtplīhnoreva tadvartata ityāha- srotāṃsītyādi| yasmādraktasyāpi yakṛtplīhānāveva pradhānaṃ sthānaṃ, tena raktasaṃyogādiniṣpannasya raktapittasya tadeva sthānamiti bhāvaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sāndraṃ sapāṇḍu sasnehaṃ picchilaṃ ca kaphānvitam| śyāvāruṇaṃ saphenaṃ ca tanu rūkṣaṃ ca vātikam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">raktapittaṃ kaṣāyābhaṃ kṛṣṇaṃ gomūtrasannibham| mecakāgāradhūmābhamañjanābhaṃ ca paittikam||12||</seg> saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-12">tasya doṣasambandhaviśeṣeṇa liṅgānyāha- sāndramityādi| kaṣāyavadābhā yasya tat kaṣāyābhaṃ, pāṭalamityarthaḥ| kṛṣṇasya vastrādeḥ sasāragandhakādibhirmasṛṇīkṛtasya yo varṇaḥ sa mecakaḥ| nanu pittameva raktapittamityuktaṃ, tat kathaṃ ślaiṣmikaṃ bhavati? ucyate- sāmānyasamprāptau pittameva raktapittanirvartakaṃ, yathā- sarvagulmeṣu vāyuḥ, yathā- sarvajvareṣu pittamārambhakaṃ; tadeva yadolbaṇena kaphena svalakṣaṇakāriṇā yuktaṃ raktapittakaraṃ bhavati, tadā sāmānyasamprāptisamprāptaṃ pittamutsṛjya śleṣmaṇaiva sāndratvādisvalakṣaṇakāriṇā vyapadiśyate- ślaiṣmikaṃ raktapittamiti; yathā- ślaiṣmike gulme sāmānyasamprāptyāgatavātaṃ parityajya śleṣmaṇaiva vyapadeśo bhavati, yathā vā kaphajvare sarvajvarānapāyikāraṇamanādṛtya viśeṣalakṣaṇakāriṇā śleṣmaṇaiva vyapadeśo bhavati; evaṃ vātike'pi raktapitte vyākhyeyam| yattu kaphavātavirahitena kevalenaiva pittena balavatā janitaṃ raktapittaṃ paittikaraktapittalakṣaṇaṃ bhavati tat paittikaṃ raktapittamityucyate| lakṣaṇenaiva doṣavyapadeśo bhavati; tena yadyaddoṣajanitalakṣaṇayuktaṃ raktapittaṃ bhavati tattaddoṣajamiti <note place="foot" type="variant" n="3">‘tajjanitamiti’ iti pā.</note> vyapadiśyate| ślaiṣmikādiraktapittāpekṣayā paittike raktapitte'tyulbaṇaṃ pittaṃ bhavati, yatastatraiva pittaṃ svalakṣaṇāni karoti, nānyatra; evaṃ vyavasthite yaducyate- kevalapaittikasya raktapittasya mārgo nāsti, yato vātaraktamadho yāti, kaphārabdhamūrdhvamiti pratipāditaṃ; tadapi na, yataḥ paittikasyāpyūrdhvagamanamadhogamanaṃ vā bhavatyeva; paraṃ paittikaṃ yadūrdhvaṃ yāti tanmārgamahimnā kaphasaṃyuktaṃ bhavati, yaccādho yāti tadvātasthānasambandhādvātānugataṃ bhavati| mārgasambandhānugataśca doṣaḥ svalakṣaṇakārakatvānnānubandhaḥ, tenāsau paittike raktapitte'pi ‘ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ’ ityādivacaneṣu na gṛhyate| yataḥ svatantro vyaktaliṅgaśca doṣo'nubandhyaḥ; tadviparītastu anubandhaḥ; tena yathoktalakṣaṇakāriṇā doṣeṇānubandhyena vātikatvādivyapadeśo raktapitteṣu, na mārgasambandhānugatenāsvalakṣaṇakāriṇā'nubandharūpeṇeti| anye tu “pradeśāntaracitena pittena yadottarakālaṃ raktapittasya sambandho bhavati tadaiva paittikaṃ raktapittaṃ bhavati” iti bruvate||11-12||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ dvidoṣaṃ yāpyamucyate||13||</seg> <seg type="unit" n="14">yattridoṣamasādhyaṃ tanmandāgnerativegavat| vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyānaśnataśca yat||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-14">samprati sādhyāsādhyavibhāgamāha- eketyādi| ekadoṣānugamiti uktaikadoṣalakṣaṇayuktam, evaṃ dvidoṣamapi doṣadvayalakṣaṇayuktam, evaṃ tridoṣamapi jñeyam| na tu mārgasambandhānugatamapi doṣaṃ prakṣipya dvidoṣatvaṃ tridoṣatvaṃ vā gaṇanīyaṃ, tathāhi sati kevalaṃ rakapittaṃ na syādeva; tathā samprāptisamprāptaṃ doṣaṃ gṛhītvā mārgasambandhānugatena vāyunā kaphena vā yogāddvidoṣajatvameva sarvadā syāt, na ‘ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ’ iti yaduktaṃ tat syāt; tasmādyathoktameva sādhu| mandāgnerativegavaditi pṛthagevāsādhyalakṣaṇaṃ, vyādhibhiḥ kṣīṇadehasyetyādi ca pṛthageva||13-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">gatirūrdhvamadhaścaiva raktapittasya darśitā| ūrdhvā saptavidhadvārā dvidvārā tvadharā gatiḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">sapta cchidrāṇi śirasi dve cādhaḥ, sādhyamūrdhvagam| yāpyaṃ tvadhogaṃ, mārgau tu dvāvasādhyaṃ prapadyate||16||</seg> <seg type="unit" n="17">yadā tu sarvacchidrebhyo romakūpebhya eva ca| vartate tāmasaṅkhyeyāṃ gatiṃ tasyāhurāntikīm||17||</seg> <seg type="unit" n="18">yaccobhayābhyāṃ mārgābhyāmatimātraṃ pravartate| tulyaṃ kuṇapagandhena raktaṃ kṛṣṇamatīva ca||18||</seg> <seg type="unit" n="19">saṃsṛṣṭaṃ kaphavātābhyāṃ kaṇṭhe <note place="foot" type="variant" n="4">‘yacca kaṇṭhe'vasajjati’ iti pā.</note> sajjati cāpi yat| yaccāpyupadravaiḥ sarvairyathoktaiḥ samabhidrutam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">hāridranīlaharitatāmrairvarṇairupadrutam| kṣīṇasya kāsamānasya yacca tacca na sidhyati||20||</seg> <seg type="unit" n="21">yadvidoṣānugaṃ yadvā śāntaṃ śāntaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘bhūyaḥ pravartateḥ’ iti pā.</note> prakupyati| mārgānmārgaṃ caredyadvā yāpyaṃ pittamasṛk ca tat||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-21">gatikṛtaṃ sādhyādibhedaṃ darśayituṃ gatibhedamevāha- gatirūrdhvamityādi| gatiprakārāntaramapyasādhyasyāha- yadā tu sarvacchidrebhya ityādi| yaccobhayābhyāmityādinā kṛṣṇamatīva cetyantenāsādhyatālakṣaṇamāha| atra mārgābhyāmityanena na yaugapadyena mārgapravṛttirvyavasthitā, kintu pratyekaṃ, mārgadvayapravṛttasyāsādhyatvena pūrvamevoktatvāt| kuṇapagandheneti śavagandhena| kaṇṭhe sajjatīti kaṇṭhādbahirna yāti| yathoktairiti nidānoktaiḥ; tatra hi upadravāḥ khalu daurbalyārocakādayaḥ svarabhedāntā uktāḥ| hāridravarṇādibhiryuktaṃ kṣīṇasya kāsino na sidhyatīti jñeyam| yadvidoṣānugamityanenānubandharūpadoṣadvayayogādyāpyatvamucyate; yattu pūrvaṃ dvidoṣajaṃ yāpyamityuktaṃ tadanubandhyadoṣadvayajanyābhiprāyeṇeti na paunaruktyam| mārgānmārgaṃ carediti ūrdhvagaṃ mukhaṃ parityajya nāsāṃ yātītyādi jñeyam, ūrdhvagasya tvadhogamane'dhogatvādeva yāpyatvaṃ bhavati, adhogaṃ tu mārgāntaramagacchadapi svata eva yāpyaṃ; tasmānnordhvādhomārgaparivarto'tra vivakṣitaḥ||15-21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">ekamārgaṃ balavato nātivegaṃ navotthitam| raktapittaṃ sukhe kāle sādhyaṃ syānnirupadravam||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">ekamārgamityādinā sādhyalakṣaṇam| ekamārgamiti sāmānyavacane'pyūrdhvamārgameva labhyate, adhogasyaikamārgagasyāpi yāpyatvāt| sukhe kāle iti hemante śiśire ca| atra mārgeṇa tathā doṣeṇa tathā lakṣaṇena sādhyāsādhyayāpyabhedāḥ pṛthaguktāḥ| tatra ca sādhyalakṣaṇayāpyalakṣaṇamelake yāpyatvameva; yāpyāsādhyamelake'sādhyatvameva, yathā- ekadoṣaṃ yadadhogataṃ tadekadoṣatvāt sādhyaṃ kintvadhogatatvādyāpyaṃ; yattridoṣamadhogataṃ tadadhogatatvena yāpyaṃ, kintu tridoṣatvādasādhyameveti jñeyam| yaduktaṃ- “nāsādhyaḥ sādhyatāṃ yāti sādhyo yāti tvasādhyatām” (ni.a.8) iti; “sādhyā yāpyatvamāyānti yāpyāścāsādhyatāṃ tathā” (ni.a.8) iti ca||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">snigdhoṣṇamuṣṇarūkṣaṃ ca raktapittasya kāraṇam| adhogasyottaraṃ prāyaḥ, pūrvaṃ syādūrdhvagasya tu||23||</seg> <seg type="unit" n="24">ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ mārutānugam| dvimārgaṃ kaphavātābhyāmubhābhyāmanubadhyate||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-24">snigdhoṣṇamityādi nidānoktamapi prāyikatvādviśeṣopadarśanārthaṃ punarihocyate| prāyaḥśabdena kadācidrūkṣoṣṇamapi ūrdhvagasya heturbhavati, tathā snigdhoṣṇamapi adhogasyeti darśayati| evaṃ ca nidānamārgāniyame sati ‘mārgau doṣānubandhaṃ ca nidānaṃ prasamīkṣya ca’ ityatra mārgādi pañca (yacca) paṭhitaṃ...| yadyapyadhoge rūkṣoṣṇameva paraṃ hetustathā'pi snigdhoṣṇaṃ kadācit kāraṇaṃ bhavati, snigdhakṛtaśca kapho'pyadhoge bhavati; evamūrdhvage'pi cintanīyam| ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamityādāvapi prāyaḥśabdasambandhādvyabhicāro jñeyaḥ||23-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">akṣīṇabalamāṃsasya raktapittaṃ yadaśnataḥ| taddoṣaduṣṭamutkliṣṭaṃ nādau stambhanamarhati||25||</seg> <seg type="unit" n="26">galagrahaṃ pūtinasyaṃ mūrcchāyamaruciṃ jvaram| gulmaṃ plīhānamānāhaṃ kilāsaṃ kṛcchramūtratām||26||</seg> <seg type="unit" n="27">kuṣṭhānyarśāṃsi vīsarpaṃ varṇanāśaṃ bhagandaram| buddhīndriyoparodhaṃ ca kuryāt stambhitamāditaḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">tasmādupekṣyaṃ balino baladoṣavicāriṇā <note place="foot" type="variant" n="6">‘baladoṣau prapaśyatā’ iti pā.</note>| raktapittaṃ prathamataḥ pravṛddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘pravṛttaṃ’ iti pā.</note> siddhimicchatā||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-28">aśnata ityanena santarpaṇotthitaṃ darśayati| utkliṣṭamiti pravṛttyunmukham, āmadoṣāśritatvāt| baladoṣavicāriṇeti yadaiva balahrāsaṃ sampaśyeddhīnadoṣatvaṃ vā tadaiva stambhanaṃ kāryam||25-28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">prāyeṇa hi samutkliṣṭamāmadoṣāccharīriṇām| vṛddhiṃ prayāti pittāsṛktasmāttallaṅghyamāditaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">mārgau doṣānubandhaṃ ca nidānaṃ prasamīkṣya ca| laṅghanaṃ raktapittādau tarpaṇaṃ vā prayojayet||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-30">samprati kṛtsnaṃ laṅghanahetumāha- mārgāvityādi| tatrordhvamārgaḥ, sāmaṃ pittaṃ, kapho doṣaḥ, snigdhoṣṇaṃ ca nidānaṃ laṅghanaprayojakaṃ; tadvyatiriktaṃ tu mārgādi bhojanarūpatarpaṇaprayojakam| tarpayatīti tarpaṇamaśanam| tena yavāgūstarpaṇaṃ ca grāhyam| ye tu tarpaṇaśabdena saktutarpaṇameva grāhayanti teṣāṃ yavāgūdānapakṣo na saṅgṛhītaḥ syāt||29-30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">hrīberacandanośīramustaparpaṭakaiḥ śṛtam| kevalaṃ śṛtaśītaṃ vā dadyāttoyaṃ pipāsave||31||</seg> <seg type="unit" n="32">ūrdhvage tarpaṇaṃ pūrvaṃ peyāṃ pūrvamadhogate| kālasātmyānubandhajño dadyāt prakṛtikalpavit||32||</seg> <seg type="unit" n="33">jalaṃ kharjūramṛdvīkāmadhūkaiḥ saparūṣakaiḥ| śṛtaśītaṃ prayoktavyaṃ tarpaṇārthe saśarkaram||33||</seg> <seg type="unit" n="34">tarpaṇaṃ saghṛtakṣaudraṃ lājacūrṇaiḥ pradāpayet| ūrdhvagaṃ raktapittaṃ tat pītaṃ kāle vyapohati||34||</seg> <seg type="unit" n="35">mandāgneramlasātmyāya tat sāmlamapi kalpayet| dāḍimāmalakairvidvānamlārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘dāḍimāmalakau’ iti pā.</note> cānudāpayet||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31-35">kevalamiti hrīberādirahitaṃ; jalamevaikaṃ kevalamauṣadhadveṣiṇe puruṣāya deyam| pūrvamiti padena paścādbalahrāsakārakaṃ niṣedhayati| kālaḥ hemantādiḥ, anubandhaḥ doṣānubandhaḥ| prakṛtiḥ svābhāvikī dravyāṇāṃ gurulāghavādirūpā, kalpanaṃ kalpaḥ saṃskāra ityarthaḥ| etena kālaṃ doṣānubandhaṃ ca jñātvā yasya yatsvabhāvaṃ dravyaṃ yuktaṃ bhavati tena tarpaṇaṃ yavāgūrvā kāryetyarthaḥ| kharjūrādinā jalaṃ ṣaḍaṅgavidhānenaiva kartavyam| etacca jalamatra madhuramapyūrdhvage kaphasaṃsṛṣṭe'pi raktapitte yaugikaṃ bhavati, raktapittavyādhipratyanīkatvāt||31-35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">śāliṣaṣṭikanīvārakoradūṣapraśāntikāḥ| śyāmākaśca priyaṅguśca bhojanaṃ raktapittinām||36||</seg> <seg type="unit" n="37">mudgā masūrāścaṇakāḥ samakuṣṭhāḍhakīphalāḥ| praśastāḥ sūpayūṣārthe kalpitā raktapittinām||37||</seg> <seg type="unit" n="38">paṭolanimbavetrāgraplakṣavetasapallavāḥ| kirātatiktakaṃ śākaṃ gaṇḍīraḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘gaṇḍīraṃ sakaṭhillakam’ iti pā.</note> sakaṭhillakaḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">kovidārasya puṣpāṇi kāśmaryasyātha śālmaleḥ| annapānavidhau śākaṃ yaccānyadraktapittanut||39||</seg> <seg type="unit" n="40">śākārthaṃ śākasātmyānāṃ tacchastaṃ raktapittinām| svinnaṃ vā sarpiṣā bhṛṣṭaṃ yūṣavadvā vipācitam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">pārāvatān kapotāṃśca lāvān raktākṣavartakān| śaśān kapiñjalāneṇān hariṇānkālapucchakān||41||</seg> <seg type="unit" n="42">raktapitte hitān vidyādrasāṃsteṣāṃ prayojayet| īṣadamlānanamlān vā ghṛtabhṛṣṭān saśarkarān||42||</seg> <seg type="unit" n="43">kaphānuge yūṣaśākaṃ dadyādvātānuge rasam| raktapitte yavāgūnāmataḥ kalpaḥ pravakṣyate||43||</seg> <seg type="unit" n="44">padmotpalānāṃ kiñjalkaḥ pṛśniparṇī priyaṅgukāḥ| jale sādhyā rase tasmin peyā syādraktapittinām||44||</seg> <seg type="unit" n="45">candanośīralodhrāṇāṃ rase tadvat sanāgare| kirātatiktakośīramustānāṃ tadvadeva ca||45||</seg> <seg type="unit" n="46">dhātakīdhanvayāsāmbubilvānāṃ vā rase śṛtā| masūrapṛśniparṇyorvā sthirāmudgarase'tha vā||46||</seg> <seg type="unit" n="47">rase hareṇukānāṃ vā saghṛte sabalārase| siddhāḥ pārāvatādīnāṃ rase vā syuḥ pṛthakpṛthak||47||</seg> <seg type="unit" n="48">ityuktā raktapittaghnyaḥ śītāḥ samadhuśarkarāḥ| yavāgvaḥ kalpanā caiṣā kāryā māṃsaraseṣvapi||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36-48">śālītyādinā'nnamāha| praśāntikā jalamadhye prāyo bhavati| priyaṅguḥ kaṅguḥ| koradūṣasya raktapittahetutvaṃ niṣpāvamāṣasūpādiyuktasyaiva saṃyogamahimnā nidāne proktam, ayaṃ tu kaṣāyamadhuralaghutvāt koradūṣaḥ kevalo raktapittahara evetīha paṭhyate| evaṃ gaṇḍīro'pi nidāne surāsauvīrakādiyukta eva hetutvenoktaḥ, sa tu kevalo hita eva; kiṃvā sthalajajalajabhedena gaṇḍīro dvividhaḥ; tatra haritavargapaṭhito yaḥ sa nidānaṃ bhavati, itarastu jalajaḥ śākavarge paṭhito yaḥ sa iha kaphādhike raktapitte jñeyaḥ| yūṣavadvā vipācitamiti yūṣo yathā dāḍimādyamladravyayukto jale vipācyate tathā'yamapītyartha; kiṃvā yūṣayuktaṃ yathā bhavati tathā vipācitamityarthaḥ| raktākṣaḥ cakorakaḥ| yūṣaśca śākaṃ ceti yūṣaśākam||36-48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">śaśaḥ savāstukaḥ śasto vibandhe raktapittinām| vātolbaṇe tittiriḥ syādudumbararase śṛtaḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">mayūraḥ plakṣaniryūhe nyagrodhasya ca kukkuṭaḥ| rase bilvotpalādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘bisotpalādīnāṃ’ iti pā.</note> vartakakrakarau hitau||50||</seg> <seg type="unit" n="51">tṛṣyate tiktakaiḥ siddhaṃ tṛṣṇāghnaṃ vā phalodakam| siddhaṃ vidārigandhādyairathavā <note place="foot" type="variant" n="11">‘śṛtaśītamathāpi vā’ iti pā.</note> śṛtaśītalam||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49-51">āvasthikaṃ bhojanamāha- śaśa ityādi| atra śaśaḥ kaṣāyatvādraktapittaharo bhavatyeva, vibandhahareṇa vāstukena saṃskṛtatvādvibandhaharo'pi bhavati| evaṃ tittirimayūrādayo yadyapyuṣṇatvena vātaharāstathā'pi raktapitte na hitā uṣṇatvena; tataśca teṣāṃ sādhane udumbararasādayo raktapittaharā niyujyante; tathā sati vātaṃ raktapittaṃ ca ghnanti| pratiniyatasādhakadravyopanyāsāt saṃyogamahimnaiva kāryakarā bhavantīti jñāyate| na śaśaḥ kaṣāyo'pi vibandhaṃ karoti, vāstukasaṃskārāt; na tittiriprabhṛtayo raktapittaṃ kopayanti, udumbararasādisaṃskārāt; evaṃ viparītaphalasambhavo nāsti, saṃyogaśakteracintyatvāt| vāstukarase eva śaśasya sādhanaprayogaḥ, itarasāhacaryāt| uktaṃ hi- “vipacettu vāstukarase śaśaṃ vibandhe purīṣasya” iti| siddhaṃ vidārigandhādyairiti śāliparṇyādipañcamūlaśṛtamudakam||49-51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">jñātvā doṣāvanubalau balamāhārameva ca| jalaṃ pipāsave dadyādvisargādalpaśo'pi <note place="foot" type="variant" n="12">‘bahuśo vā'...’ iti pā.</note> vā||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52">samprati pānīyadānaviṣayaprakāramāha- jñātvetyādi| doṣāviti vātakaphau, pittaṃ tu nāyakameva nānubalam| visargāditi virateḥ, yāvadicchamityarthaḥ| pakṣāntaramāha- alpaśo'pi vā, stokaṃ stokamityarthaḥ| atra yadi balavānagniḥ śarīraṃ ca mahattadā visargaparyantaṃ jalaṃ deyaṃ; viparyaye tu pānīyaṃ nātipathyaṃ, tenālpaśo deyam||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">nidānaṃ raktapittasya yatkiñcit samprakāśitam| jīvitārogyakāmaistanna sevyaṃ raktapittibhiḥ||53||</seg> ityannapānaṃ nirdiṣṭaṃ kramaśo raktapittanut|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="53">raktapittanidānavarjanārthamāha- nidānamityādi||53||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">vakṣyate bahudoṣāṇāṃ kāryaṃ balavatāṃ ca yat||54||</seg> <seg type="unit" n="55">akṣīṇabalamāṃsasya yasya santarpaṇotthitam| bahudoṣaṃ balavato raktapittaṃ śarīriṇaḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">kāle saṃśodhanārhasya taddharennirupadravam| virecanenordhvabhāgamadhogaṃ vamanena ca||56||</seg> <seg type="unit" n="57">trivṛtāmabhayāṃ prājñaḥ phalānyāragvadhasya vā| trāyamāṇāṃ gavākṣyā vā mūlamāmalakāni vā||57||</seg> <seg type="unit" n="58">virecanaṃ prayuñjīta prabhūtamadhuśarkaram| rasaḥ praśasyate teṣāṃ raktapitte viśeṣataḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">vamanaṃ madanonmiśro manthaḥ sakṣaudraśarkaraḥ| saśarkaraṃ vā salilamikṣūṇāṃ rasa eva vā||59||</seg> <seg type="unit" n="60">vatsakasya phalaṃ mustaṃ madanaṃ madhukaṃ madhu| adhovahe raktapitte <note place="foot" type="variant" n="13">‘adhoge raktapitte tu’ iti pā.</note> vamanaṃ paramucyate||60||</seg> <seg type="unit" n="61">ūrdhvage śuddhakoṣṭhasya tarpaṇādiḥ kramo hitaḥ| adhogate yavāgvādirna cetsyānmāruto balī||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="54-61">vakṣyate ityādinā saṃśodhanāni pradhānabheṣajatvāducyante| akṣīṇabalamāṃsasyetyanena sahajā balāhānirucyate, balavata ityanena kālakṛtaṃ balamucyate| kāle saṃśodhanayogye'natyuṣṇaśītakāle| nirupadravamiti kriyāviśeṣaṇaṃ, kiṃvā raktapittaviśeṣaṇam| virecanenordhvabhāgamityādinā anulomaharaṇaṃ raktapitte niṣedhayati| uktaṃ ca- “pratimārgaṃ ca haraṇaṃ raktapitte vidhīyate” (ni.a.2) iti| raktapitte viśeṣata ityanena raktapittādanyatra kalkādayo'pyeṣāṃ bhavanti| vamanamiti vamanakārako yogo vamanamucyate| madanasya doṣādyapekṣayā karṣādikā mātrā kalpe vakṣyamāṇā jñeyā| saśarkare salile tathekṣurase madanayogādeva vamanakartṛtvaṃ jñeyam| adhovahe ityatrāpi śuddhakoṣṭhasyeti yojyam| na cet syānmāruto balītyanena yadi māruto balī syāttadā māṃsaudana eva deya iti jvaroktaṃ vidhiṃ sūcayati||54-61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">balamāṃsaparikṣīṇaṃ śokabhārādhvakarśitam| jvalanādityasantaptamanyairvā kṣīṇamāmayaiḥ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">garbhiṇīṃ sthaviraṃ bālaṃ rūkṣālpapramitāśinam| avamyamavirecyaṃ vā yaṃ paśyedraktapittinam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">śoṣeṇa sānubandhaṃ vā tasya saṃśamanī kriyā| śasyate raktapittasya paraṃ sā'tha pravakṣyate||64||</seg> <seg type="unit" n="65">aṭarūṣakamṛdvīkāpathyākvāthaḥ saśarkaraḥ| madhumiśraḥ śvāsakāsaraktapittanibarhaṇaḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">aṭarūṣakaniryūhe priyaṅguṃ mṛttikāñjane| vinīya lodhraṃ kṣaudraṃ ca raktapittaharaṃ pibet||66||</seg> <seg type="unit" n="67">padmakaṃ padmakiñjalkaṃ dūrvāṃ vāstūkamutpalam| nāgapuṣpaṃ ca lodhraṃ ca tenaiva vidhinā pibet||67||</seg> <seg type="unit" n="68">prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ madhu cāśvaśakṛdrase| yavāsabhṛṅgarajasormūlaṃ vā gośakṛdrase||68||</seg> <seg type="unit" n="69">vinīya raktapittaghnaṃ peyaṃ syāttaṇḍulāmbunā| yuktaṃ vā maghusarpirbhyāṃ lihyādgośvaśakṛdrasam||69||</seg> <seg type="unit" n="70">khadirasya priyaṅgūṇāṃ kovidārasya śālmaleḥ| puṣpacūrṇāni madhunā lihyānnā raktapittikaḥ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">śṛṅgāṭakānāṃ lājānāṃ mustakharjūrayorapi| lihyāccūrṇāni madhunā padmānāṃ keśarasya ca||71||</seg> <seg type="unit" n="72">dhanvajānāmasṛglihyānmadhunā mṛgapakṣiṇām| sakṣaudraṃ grathite rakte lihyāt pārāvataṃ śakṛt||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="62-72">saṃśamanaviṣayamāha- balamāṃsetyādi| śoṣeṇeti rājayakṣmaṇā| aṭarūṣakamṛdvīketyādi kāmalāharaṃ kecidāhuḥ| aṭarūṣakaniryūha ityādau priyaṅgvādīnāṃ militānāṃ kalkaḥ karṣaḥ, kṣaudrasya ca karṣo grāhyaḥ, paribhāṣābalāt| uktaṃ cāgniveśena- “karṣaścūrṇasya kalkasya guḍikānāṃ ca sarvaśaḥ| mātrā kṣaudraghṛtādīnāṃ kvāthasneheṣu cūrṇavat” iti| anye tu bruvate- cūrṇādīnāṃ karṣamānatvaṃ svatantraprayoge bhavati| atra cāṭarūṣakvāthaḥ kvāthaparibhāṣayā kāryaḥ, kalkaśca kalkaparibhāṣayā kāryaḥ| priyaṅgvādīnāṃ pratyekaṃ karṣamānatve bheṣajabhūyastvaṃ bhavati, tenātra militaiḥ karṣamānasya kartavyatā yuktā| tenaiva vidhineti aṭarūṣakaniryūhakṣaudrayutam| khadirasyetyādau puṣpacūrṇānīti bahuvacanatvādraktapittanuditi viśeṣaṇaṃ puruṣasya jñeyam <note place="foot" type="variant" n="14">etacca vyākhyānaṃ ‘raktapittanut’ iti pāṭhābhiprāyeṇa jñeyam| vartamānapratiṣu tu ‘raktapittikaḥ’ ityeva pāṭha upalabhyate</note>| dhanvajānāmiti jāṅgalānām||62-72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">uśīrakālīyakalodhrapadmakapriyaṅgukākaṭphalaśaṅkhagairikāḥ| pṛthak pṛthak candanatulyabhāgikāḥ saśarkarāstaṇḍuladhāvanāplutāḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">raktaṃ sapittaṃ tamakaṃ pipāsāṃ dāhaṃ ca pītāḥ śamayanti sadyaḥ| kirātatiktaṃ kramukaṃ samustaṃ prapauṇḍarīkaṃ kamalotpale ca||74||</seg> <seg type="unit" n="75">hrīberamūlāni paṭolapatraṃ durālabhā parpaṭako mṛṇālam| dhanañjayodumbaravetasatvaṅnyagrodhaśāleyayavāsakatvak||75||</seg> <seg type="unit" n="76">tugālatāvetasataṇḍulīyaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘...keśarataṇḍulīyaṃ’ iti pā.</note> sasārivaṃ mocarasaḥ samaṅgā| pṛthak pṛthak candanayojitāni tenaiva kalpena hitāni tatra||76||</seg> <seg type="unit" n="77">niśi sthitā vā svarasīkṛtā vā kalkīkṛtā <note place="foot" type="variant" n="16">yogīndranāthasenastu ‘kalkīkṛtāḥ’ ityatra ‘phāṇṭīkṛtāḥ’ iti paṭhati, ‘mṛditāḥ’ ityasya ‘cūrṇīkṛtāḥ’ ityatra ‘phāṇṭīkṛtāḥ’ iti paṭhati, ‘mṛditāḥ’ ityasya ‘cūrṇīkṛtāḥ’ iti ca vyākhyānaṃ karoti</note> vā mṛditāḥ śṛtā vā| ete samastā gaṇaśaḥ pṛthagvā raktaṃ sapittaṃ śamayanti <note place="foot" type="variant" n="17">‘śamantyudīrṇam’ iti pā.</note> yogāḥ||77||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="73-77">uśīretyādau pṛthak pṛthagiti vīpsāyāṃ, tena pratyekamuśīrādīnāṃ candanasamānāṃ prayogaṃ darśayati; tathā cāṣṭau prayogā bhavanti| saśarkarā iti vacanenātra śarkarā samabhāgaiva deyā; uktaṃ hyagniveśe- “māṣikaṃ hiṅgu, sindhūtthalavaṇādyāstu śāṇikāḥ| sitopalāguḍakṣārāḥ samā, eṣā prakalpanā” iti| yatra śarkarāyāḥ prakṣepyatvaṃ tatra prakṣepanyāyenaiva śarkarā deyā| kirātādike'pi pṛthak pṛthak candanayojitānītyanena samacandanatvaṃ pratyekaṃ dravyaprayogāṇām| tenaiva kalpenetyanena saśarkaratvaṃ taṇḍuladhāvanāplutatvaṃ cocyate| kramukaṃ paṭṭikālodhram| dhanañjayaḥ arjunaḥ| latā priyaṅguḥ| samaṅgā varāhakrāntā, ‘lajjāluḥ’ iti loke| niśisthitā ityādinā kirātatiktādīnāṃ kalpanāmāha| niśisthitā vetyanena śītakaṣāya ucyate| mṛditā iti phāṇṭīkṛtāḥ; kalkagrahaṇena <note place="foot" type="variant" n="18">‘phāṇṭagrahaṇena’ iti pā.</note> cūrṇasyāpi grahaṇaṃ kriyate, yataḥ suśrute ṣaḍeva kalpāḥ pāṭhabhedāt pāṭhyante- “kṣīraṃ rasaḥ kalkamatho kaṣāyaḥ śṛtaśca śītaśca tathaiva phāṇṭaḥ| kalpāḥ ṣaḍete khalu bheṣajānāṃ yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ” (su.sū.a.44) iti| anye tu cūrṇamapi <note place="foot" type="variant" n="19">‘cūrṇameva phāṇṭasthāne bruvate’ iti pā.</note> phāṇṭaśabdena gṛhyate iti bruvate| yadā tatra phāṇṭagrahaṇādeva sa pāṭhaḥ suśrute pramāṇaṃ, tadā cūrṇaśabdena ca kalpāntaramevocyate (?)| iha tu phāṇṭasya śrutatvāt kṛṣṇātreyādipaṭhita eva phāṇṭo grāhyaḥ| yaduktaṃ- “kṣuṇṇasya salile tapte mṛditasyoddhṛtasya ca| yo raso gṛhyate tajjñaiḥ sa phāṇṭaḥ samprakīrtitaḥ” iti| teneha nirdravaḥ kalka eva cūrṇaśabdenocyate| samprati vyastasamastaprayogameṣāmāha- ete ityādi| gaṇaśa iti uśīrādigaṇaśaḥ, kirātatiktādigaṇaśaḥ, tugādigaṇaśaśceti| atra ca pratyekapratyoge samacandanatvaṃ śrutaṃ, yadā gaṇaśaḥ prayogo bhavati tadā'pi candanasya samo bhāgo deya iti vyākhyānayanti vṛddhāḥ||73-77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">mudgāḥ salājāḥ sayavāḥ sakṛṣṇāḥ sośīramustāḥ saha candanena| balājale paryuṣitāḥ kaṣāyā raktaṃ sapittaṃ śamayantyudīrṇam||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="78">balājala iti balāsādhitaśītajale| paryuṣitāḥ kaṣāyā iti śītakaṣāyāḥ||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">vaidūryamuktāmaṇigairikāṇāṃ mṛcchaṅkhahemāmalakodakānām| madhūdakasyekṣurasasya caiva pānācchamaṃ gacchati raktapittam||79||</seg> <seg type="unit" n="80">uśīrapadmotpalacandanānāṃ pakvasya loṣṭasya ca yaḥ prasādaḥ| saśarkaraḥ kṣaudrayutaḥ suśīto raktātiyogapraśamāya deyaḥ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">priyaṅgukācandanalodhrasārivāmadhūkamustābhayadhātakījalam| samṛtprasādaṃ saha yaṣṭikāmbunā <note place="foot" type="variant" n="20">‘ṣaṣṭikāmbunā’ iti pā.</note> saśarkaraṃ raktanibarhaṇaṃ param||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="79-81">vaidūryādibhiḥ saha sthitaṃ jalaṃ vaidūryādijalaṃ jñeyam| uśīretyādau śītakaṣāye prasāda iti prasannaṃ jalaṃ grāhyam| priyaṅgvādau abhayam uśīram| samṛtprasādamityatra mṛtprasādo'pyanantaraṃ prakṣepyaḥ; evaṃ yaṣṭikāprayoge'pi||79-81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">kaṣāyayogairvividhairyathoktairdīpte'nale śleṣmaṇi nirjite ca| yadraktapittaṃ praśamaṃ na yāti tatrānilaḥ syādanu tatra kāryam||82||</seg> <seg type="unit" n="83">chāgaṃ payaḥ syāt paramaṃ prayoge gavyaṃ śṛtaṃ pañcaguṇe jale vā| saśarkaraṃ mākṣikasamprayuktaṃ vidārigandhādigaṇaiḥ śṛtaṃ vā||83||</seg> <seg type="unit" n="84">drākṣāśṛtaṃ nāgarakaiḥ śṛtaṃ vā balāśṛtaṃ gokṣurakaiḥ śṛtaṃ vā| sajīvakaṃ sarṣabhakaṃ sasarpiḥ payaḥ prayojyaṃ sitayā śṛtaṃ vā||84||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="72-84">tatrānilaḥ syāditi tatra balavān vātaḥ syāt| prayoga iti abhyāse| sajīvakamityādau sajīvakaṃ sarṣabhakaṃ ca śṛtaṃ yat payastat sasarpistathā sitayā ca yuktaṃ prayojyaṃ peyamiti jñeyam||72-84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">śatāvarīgokṣurakaiḥ śṛtaṃ vā śṛtaṃ payo vā'pyatha parṇinībhiḥ| raktaṃ nihantyāśu viśeṣatastu yanmūtramārgāt sarujaṃ prayāti||85||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="85">parṇinībhiriti parṇinyaḥ parṇinīcatuṣṭayam||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">viśeṣato viṭpathasampravṛtte payo mataṃ mocarasena siddham| vaṭāvarohairvaṭaśuṅgakairvā hrīberanīlotpalanāgarairvā||86||</seg> <seg type="unit" n="87">kaṣāyayogān payasā purā vā pītvā'nu cādyāt payasaiva śālīn| kaṣāyayogairathavā vipakvametaiḥ pibet sarpiratisrave ca||87||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="83-87">vaṭaśuṅgā avikasitanavavaṭapallavāḥ| kaṣāyayogāniti aṭarūṣakādīn kalkīkṛtān payasā pītvetyarthaḥ| etairiti vakṣyamāṇaiḥ; kiṃvā etaireva kaṣāyayogairyathāyogyatayā sarpiḥ sādhanīyam| atisrave iti atimātraraktapittasrutau||83-87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">vāsāṃ saśākhāṃ sapalāśamūlāṃ kṛtvā kaṣāyaṃ kusumāni cāsyāḥ| pradāya kalkaṃ vipacedghṛtaṃ tat sakṣaudramāśveva nihanti raktam||88||</seg> iti vāsāghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="88">ārdrāyā eva vāsāyā vidhānānukathanānna dvaiguṇyam| vāsākusumakalke ca kecit puṣpakalkasyātīva bāhulyaṃ bhavatīti kṛtvā prasthe ghṛte catuṣpalaṃ puṣpakalkaṃ vadanti| sakṣaudramiti vacanena ghṛtāt pādikatvaṃ tantrāntarapratyayājjñeyam; uktaṃ hi- “snehapādaḥ smṛtaḥ kalkaḥ kalkavanmadhuśarkare” iti| agniveśe'pyuktaṃ- “mātrā kṣaudraghṛtānāṃ ca snehakvātheṣu pūrvavat” iti| pūrvavaditi pādikā||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">palāśavṛntasvarasena siddhaṃ tasyaiva kalkena madhudraveṇa| lihyādghṛtaṃ vatsakakalkasiddhaṃ tadvat samaṅgotpalalodhrasiddham||89||</seg> <seg type="unit" n="90">syāttrāyamāṇāvidhireṣa eva sodumbare caiva paṭolapatre| sarpīṃṣi pittajvaranāśanāni sarvāṇi śastāni ca raktapitte||90||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="89-90">madhudraveṇeti pādikena madhunā dravīkṛtam| trāyamāṇāyā evaṃ sarpiḥ pūrvavat paktavyam; udumbarapaṭolapatrābhyāṃ cāparam| pittajvaranāśanānītyanena sakalacikitsitavācyāni pittajvaraharāṇi jñeyāni, jvaracikitsite tu ghṛtāni jīrṇajvarahantṛtayoktāni na pittajvarahantṛtayā; anye tu yānyeva jīrṇajvaraharāṇi ghṛtāni tānyeva pittajvaraharāṇi bhavanti, teṣāṃ tu “rūkṣaṃ teja” (ci.a.3) ityādinā jvaraviṣayatayā samānatvena nirdiṣṭaṃ pittaviṣayatvam| pradeśāntare'pi “jale daśaguṇe sādhyaṃ trāyamāṇācatuḥpalam” ityādi yāvat “pittaraktabhavaṃ gulmaṃ visarpaṃ paittikaṃ jvaram” (ci.a.5) iti, tathā “trāyantikā” ityādi yāvat “vātarakte kṣatakṣīṇe visarpe paittike jvare” (ci.a.29) ityādīni sakalacikitsite paṭhitāni pittajvaraharaghṛtāni kartavyāni||89-90||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">abhyaṅgayogāḥ pariṣecanāni sekāvagāhāḥ śayanāni veśma| śīto vidhirbastividhānamagryaṃ pittajvare yat praśamāya diṣṭam||91||</seg> <seg type="unit" n="92">tadraktapitte nikhilena kāryaṃ kālaṃ ca mātrāṃ ca purā samīkṣya| sarpirguḍā ye ca hitāḥ kṣatebhyaste raktapittaṃ śamayanti sadyaḥ||92||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="91-92">abhyaṅgayogā ityādinā sarve ye dāhajvaraharā uktāḥ pittajvarapraśamanakatvena tānatidiśati||91-92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">kaphānubandhe rudhire sapitte kaṇṭhāgate syādgrathite prayogaḥ| yuktasya yuktyā madhusarpiṣośca kṣārasya caivotpalanālajasya||93||</seg> <seg type="unit" n="94">mṛṇālapadmotpalakeśarāṇāṃ tathā palāśasya tathā priyaṅgoḥ| tathā madhūkasya tathā'sanasya kṣārāḥ prayojyā vidhinaiva tena||94||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="93-94">rudhire sapitte iti raktapitte| yuktyā yuktasyeti mātrayā yuktasya kṣārasya prayogaḥ; yuktiśabdo'tra mātrāvacanaḥ| yadyapi kṣārastīkṣṇa uktastathā'pi kaṇṭhasthakaphavilayanārthamutpalanālādikṛtaguṇānuvidhānāt kṣāro dīyata eva raktapitte; raktapittaharatvaprabhāvādutpalanāladikṣāro bhavatyeva raktapittaharaḥ, yena tīkṣṇāni dravyāṇi parityajyotpalanālādīnyeva kṣārārthamāha| nanu, utpalādīnāmagnidāhācchītatvamapayātyeva, uktaṃ ca vārtike kṣīrasvāmidattena- “śītaṃ jahati bhūyiṣṭhaṃ dagdhaṃ sapadi somatām” iti ceddṛṣṭo hi bhasmanyapi guṇodaya iti||93-94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">śatāvarīdāḍimatintiḍīkaṃ kākolimede madhukaṃ vidārīm| piṣṭvā ca mūlaṃ phalapūrakasya ghṛtaṃ pacet kṣīracaturguṇaṃ jñaḥ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">kāsajvarānāhavibandhaśūlaṃ tadraktapittaṃ ca ghṛtaṃ nihanyāt| yat pañcamūlairatha pañcabhirvā siddhaṃ ghṛtaṃ tacca tadarthakāri||96||</seg> iti śatāvaryādighṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="95-96">phalapūrako bījapūrakaḥ| pañca pañcamūlāni rasāyanoktāni| tadarthakārīti anantaroktaśatāvaryādighṛtānukāri||95-96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">kaṣāyayogā ya ihopadiṣṭāste cāvapīḍe bhiṣajā prayojyāḥ| ghrāṇāt pravṛttaṃ rudhiraṃ sapittaṃ yadā bhavenniḥsṛtaduṣṭadoṣam||97||</seg> <seg type="unit" n="98">rakte praduṣṭe hyavapīḍabandhe duṣṭapratiśyāyaśirovikārāḥ| raktaṃ sapūyaṃ kuṇapaśca <note place="foot" type="variant" n="21">‘kuṇapaiḥ sagandhaṃ’ iti pā.</note> gandhaḥ syād ghrāṇanāśaḥ kṛmayaśca duṣṭāḥ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">nīlotpalaṃ gairikaśaṅkhayuktaṃ sacandanaṃ syāttu sitājalena| nasyaṃ tathā''mrāsthirasaḥ samaṅgā sadhātakīmocarasaḥ salodhraḥ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">drākṣārasasyekṣurasasya nasyaṃ kṣīrasya dūrvāsvarasasya caiva| yavāsamūlāni palāṇḍumūlaṃ nasyaṃ tathā dāḍimapuṣpatoyam||100||</seg> <seg type="unit" n="101">priyālatailaṃ madhukaṃ payaśca siddhaṃ ghṛtaṃ māhiṣamājikaṃ vā| āmrāsthipūrvaiḥ payasā ca nasyaṃ sasārivaiḥ syāt kamalotpalaiśca||101||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="97-101">ghrāṇapravṛttaraktapittacikitsitamāha- kaṣāyayogā ityādi| kaṣāyayogā iti uśīrakālīyaketyādinā ye kaṣāyayogā uktāste ghrāṇapravṛtte raktapitte pradeyāḥ| avapīḍaśca dravyamāpothitaṃ kṛtvā pīḍayitvā raso dīyate yaḥ sa ucyate; ayaṃ ca niḥsṛte raktadoṣe sati deyaḥ; viparyaye doṣamāha- rakta ityādi| sitājaleneti śarkarājalena| nīlotpalādīni kalkīkṛtya avapīḍo deyaḥ| priyālatailamityādau madhukakalkena payasā draveṇa sādhyaṃ priyālatailaṃ ghṛtaṃ māhiṣamājaṃ vā| āmrāsthipūrvairiti ‘nasyaṃ tathā''mrāsthirasaḥ samaṅgā’ ityādiyogoktaiḥ| sārivākamalotpalāni ca kalkaḥ, payo drava iti jñeyam||97-101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">bhadraśriyaṃ lohitacandanaṃ ca prapauṇḍarīkaṃ kamalotpale ca| uśīravānīrajalaṃ mṛṇālaṃ sahasravīryā madhukaṃ payasyā||102||</seg> <seg type="unit" n="103">śālīkṣumūlāni yavāsagundrāmūlaṃ nalānāṃ kuśakāśayośca| kucandanaṃ śaivalamapyanantā kālānusāryā tṛṇamūlamṛddhiḥ||103||</seg> <seg type="unit" n="104">mūlāni puṣpāṇi ca vārijānāṃ pralepanaṃ puṣkariṇīmṛdaśca| udumbarāśvatthamadhūkalodhrāḥ kaṣāyavṛkṣāḥ śiśirāśca sarve||104||</seg> <seg type="unit" n="105">pradehakalpe pariṣecane ca tathā'vagāhe ghṛtatailasiddhau| raktasya pittasya ca śāntimicchan bhadraśriyādīni bhiṣak prayuñjyāt||105||</seg> <seg type="unit" n="106">dhārāgṛhaṃ bhūmigṛhaṃ suśītaṃ vanaṃ ca ramyaṃ jalavātaśītam| vaidūryamuktāmaṇibhājanānāṃ sparśāśca dāhe śiśirāmbuśītāḥ||106||</seg> <seg type="unit" n="107">patrāṇi puṣpāṇi ca vārijānāṃ kṣaumaṃ ca śītaṃ kadalīdalāni| pracchādanārthaṃ śayanāsanānāṃ padmotpalānāṃ ca dalāḥ praśastāḥ||107||</seg> <seg type="unit" n="108">priyaṅgukācandanarūṣitānāṃ sparśāḥ priyāṇāṃ ca varāṅganānām| dāhe praśastāḥ sajalāḥ suśītāḥ padmotpalānāṃ ca kalāpavātāḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">sariddhradānāṃ himavaddarīṇāṃ candrodayānāṃ kamalākarāṇām| mano'nukūlāḥ śiśirāśca sarvāḥ kathāḥ saraktaṃ śamayanti pittam||109||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="102-109">bhadraśriyādīni pralepārthamāha| vānīram uśīrabheda eva sugandhimūlam| kālānusāryā śītalam| śiśirāśca sarve ityantena lepavidhānam| padmotpalānāṃ ca kalāpavātā iti padmotpalasamūhakṛtavātā ityarthaḥ||102-109||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">tatra ślokau- hetuṃ vṛddhiṃ sañjñāṃ sthānaṃ liṅgaṃ pṛthak praduṣṭasya| mārgau sādhyamasādhyaṃ yāpyaṃ kāryakramaṃ caiva||110||</seg> <seg type="unit" n="111">pānānnamiṣṭameva ca varjyaṃ saṃśodhanaṃ ca śamanaṃ ca| gururuktavānyathāvaccikitsite raktapittasya||111||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="110-111">hetumityādinā'dhyāyārthasaṅgraho vyakta eva||110-111||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne raktapittacikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ cikitsāsthāne raktapittacikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ca.6.5">
          <head>gulmacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto gulmacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">nidānoktakramānurodhādraktapittamanu gulmacikitsitaṃ brūte||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">sarvaprajānāṃ pitṛvaccharaṇyaḥ punarvasurbhūtabhaviṣyadīśaḥ| cikitsitaṃ gulmanibarhaṇārthaṃ provāca siddhaṃ vadatāṃ variṣṭhaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">sarvaprajānāmityādinā guroḥ stutirdharmajanakatayā tathottaragranthaśraddheyatayā| bhūte bhaviṣye cāvyāhatajñānatayā prabhureva bhavatīti bhūtabhaviṣyadīśaḥ| siddhamiti sādhyāvyabhicāri sarvameva cikitsitaṃ yadyapi siddhameva vaktavyaṃ, tathā'pyatra prakaraṇe stutyarthaṃ siddhapadaṃ jñeyam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">viṭśleṣmapittātiparisravādvā taireva vṛddhaiḥ paripīḍanādvā| vegairudīrṇairvihatairadho vā bāhyabhighātairatipīḍanairvā||4||</seg> <seg type="unit" n="5">rūkṣānnapānairatisevitairvā śokena mithyāpratikarmaṇā vā| viceṣṭitairvā viṣamātimātraiḥ koṣṭhe prakopaṃ samupaiti vāyuḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-5">atra yadyapi nidāne eva gulmasya hetulakṣaṇānyuktani, tathā'pi prakaraṇavaśāt punastānyabhidhīyante; nidānoktādviśeṣaśca kaściducyate| nidāne vāyoreva kopena vṛddherhetubhirāvaraṇamuktam, atipīḍanairvetyanena tadevocyate| taireveti viṭśleṣmapittaiḥ| mithyāpratikarma mithyākṛtaṃ vamanādikaṃ pañcakarma||4-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kaphaṃ ca pittaṃ ca sa duṣṭavāyuruddhūya <note place="foot" type="variant" n="1">‘sa dūṣayitvā proddhūya’ iti pā.</note> mārgān vinibaddhya tābhyām| hṛnnābhipārśvodarabastiśūlaṃ karotyatho yāti na baddhamārgaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">pakvāśaye pittakaphāśaye vā sthitaḥ svatantraḥ parasaṃśrayo vā| sparśopalabhyaḥ paripiṇḍitatvādgulmo yathādoṣamupaiti nāma||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-7">kaphaṃ ca pittaṃ cetyādinā samprāptimāha| iyaṃ ca śoṇitajagulmavyatiriktānāṃ caturṇāṃ samprāptiḥ| tatra kaphaṃ ca pittaṃ ceti kadācit pittaṃ kadācit kaphaḥ| tatra kaphaje svatantro vṛddhaḥ kaphaḥ, pittaje svahetuvṛddhaṃ svatantraṃ pittaṃ, sannipāte ca yathoktaguṇau pittakaphau, uddhūya vāyuḥ gulmaṃ karoti; vātagulme tu svatantraḥ prakupito vāyuḥ prakṛtisthau pittakaphāvuddhūya gulmaṃ karotīti jñeyam| mārgāniti ūrdhvādhastiryaṅmārgān| adho na yātīti atra cakāro luptanirdiṣṭaḥ; tenordhvaṃ na yāti tiryak ca na yātīti jñeyam| kiṃvā vāyoḥ koṣṭhasyādhogamanameva prāyo bhavati, tena tanniṣedhaḥ sākṣāduktaḥ, itaramārgagamananiṣedhastu samānanyāyatayā labhyate| pakvāśaye iti pittāśayāmāśayayoradhobhāge eva| svatantra iti vātagulme, parasaṃśraya iti pakvāśaye| pittakaphāśayayoḥ kaphajaḥ paittiko nicayagulmaśca parasaṃśrayo bhavatīti jñeyam| paripiṇḍitatvādgulma ityanena yathā ajñā api latāsamūhādau saṅghātenāvasthite ‘gulma’ iti vyapadiśanti, tathehāpi saṅghātenāvasthānādgulmetyabhidhānaṃ prāpnoti| yathādoṣamiti yatholbaṇaṃ doṣam| nāmeti ca sañjñā; vātajo'yaṃ, pittajo'yamityādikā||6-7||</seg></ab>
          <ab type="mula">bastau ca nābhyāṃ hṛdi pārśvayorvā sthānāni gulmasya bhavanti pañca|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">gulmasthānānyāha- bastāvityādi| bastau nābhyāṃ hṛdi pārśvayorvā gulmasya pañca sthānāni bhavanti| yadyapi bastyādīni pañcaiva, tathā'pi pañcagrahaṇamadhikasthānaniṣedhārtham| raudhirasyāpi gulmasya garbhāśayapārśvasthitatvena pārśve evāśaye bhavataḥ| anye tu raudhiravyatiriktānāmetat pañcasthānatvaṃ, raudhirasya tu garbhāśaya eva viśiṣṭaṃ sthānaṃ bhavati|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pañcātmakasya prabhavaṃ tu tasya vakṣyāmi liṅgāni cikitsitaṃ ca||8||</seg> <seg type="unit" n="9">rūkṣānnapānaṃ viṣamātimātraṃ viceṣṭitaṃ vegavinigrahaśca| śoko'bhighāto'timalakṣayaśca nirannatā cānilagulmahetuḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yaḥ sthānasaṃsthānarujāṃ vikalpaṃ viḍvātasaṅgaṃ galavaktraśoṣam| śyāvāruṇatvaṃ śiśirajvaraṃ ca hṛtkukṣipārśvāṃsaśirorujaṃ ca||10||</seg> <seg type="unit" n="11">karoti jīrṇe'bhyadhikaṃ prakopaṃ bhukte mṛdutvaṃ samupaiti yaśca| vātāt sa gulmo na ca tatra rūkṣaṃ kaṣāyatiktaṃ kaṭu copaśete||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-11">samprati pṛthaktvena hetuliṅgacikitsābhidhānaṃ pratijānīte- pañcātmakasyetyādi| pañcātmakasya pañcasvarūpasya| prabhavatyasmāditi prabhavaḥ kāraṇaṃ; kāraṇāni pañca vātapittakaphasannipātarūpāṇi| tiṣṭhatyasminniti sthānaṃ bastyādi, saṃsthānamākṛtiḥ, rujā pīḍā, eṣāṃ vikalpaḥ kṣaṇe kṣaṇe'nyathātvam| śiśirajvaraḥ śītajvaraḥ| karotīti pūrveṇa sambadhyate| jīrṇe'bhyadhikaṃ prakopaṃ samupaiti yaśca| na copaśete iti na sukhaṃ janayati||8-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kaṭvamlatīkṣṇoṣṇavidāhirūkṣakrodhātimadyārkahutāśasevā| āmābhighāto <note place="foot" type="variant" n="2">‘śramābhighātau’ iti pā.</note> rudhiraṃ ca duṣṭaṃ paittasya gulmasya nimittamuktam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">jvaraḥ pipāsā vadanāṅgarāgaḥ śūlaṃ mahajjīryati bhojane ca| svedo vidāho vraṇavacca gulmaḥ sparśāsahaḥ paittikagulmarūpam||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-13">kaṭvamletyādinā pittagulmamāha| āmābhighātaśabdenāmābhighātaḥ pittajanako jñeyaḥ| rudhiraṃ ca duṣṭamityanena duṣṭādrudhirānmalabhūtasya pittasya janma darśayati||12-13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">śītaṃ guru snigdhamaceṣṭanaṃ ca sampūraṇaṃ prasvapanaṃ divā ca| gulmasya hetuḥ kaphasambhavasya sarvastu diṣṭo nicayātmakasya||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">śītamityādinā kaphagulmahetulakṣaṇakathanam| atrāntare hetutrayakathanāvasāne doṣatrayamelakasya kāryamāha- sarvastu diṣṭo nicayātmakasyeti|- nicayātmakaḥ sānnipātikaḥ| sānnipātikaśca nicayarūpagulmajanmatayā vyapadeśena vikṛtiviṣamasamavāyāt saṃyogamahimnā ca darśayati||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">staimityaśītajvaragātrasādahṛllāsakāsārucigauravāṇi| śaityaṃ rugalpā kaṭhinonnatatvaṃ gulmasya rūpāṇi kaphātmakasya||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">autpādikaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘autpattikaṃ’ iti pā.</note> nicayagulmamabhidhāya prakṛtaśleṣmagulmalakṣaṇamāha- staimityetyādi||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">nimittaliṅgānyupalabhya gulme dvidoṣaje doṣabalābalaṃ ca| vyāmiśraliṅgānaparāṃstu gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">dvidoṣajagulmahetuliṅgātideśārthamāha- nimittetyādi| doṣabalābalaṃ cetyanenaikolbaṇaṃ dvandvaṃ grāhayati| trīniti ca vātapittaja-pittakaphaja-vātaśleṣmajān| auṣadhakalpanārthamityanena prakṛtisamasamavāyatvāt svavilakṣaṇakāryākartṛtayā pratyekadoṣe dvandvajagulmā abhiniviṣṭā eva, pratyekoktacikitsāmelakena cikitsyā ityetanmātropadarśanārthaṃ teṣāmabhidhānam| etenāṣṭottarīyoktapañcasaṅkhyāvirodho'pi na bhavati, dvāndvikagulmabhedasyāprayojakatvāt; sannipātagulme tu pratyekadoṣajalakṣaṇādatiriktāni lakṣaṇāni tatprabhāvaścāsādhyatvādirvaktavya eveti yuktaṃ tasya bhedenopādānam| jvare'pi dvandvajvarāṇāṃ pṛthaglakṣaṇayogena dvāndvikatvaṃ yuktamiti jñeyam||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">mahārujaṃ dāhaparītamaśmavadghanonnataṃ śīghravidāhi dāruṇam| manaḥśarīrāgnibalāpahāriṇaṃ tridoṣajaṃ gulmamasādhyamādiśet||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">mahārujamityādinā sannipātajalakṣaṇānyāha| kecidetallakṣaṇavyatiriktalakṣaṇastu yaḥ pratyekadoṣajoktasaṃsargamātralakṣaṇaḥ prakṛtisamavāyasannipātajanyaḥ sa sādhya eva gulma iti vadanti||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ṛtāvanāhāratayā bhayena virūkṣaṇairvegavinigrahaiśca| saṃstambhanollekhanayonidoṣairgulmaḥ striyaṃ raktabhavo'bhyupaiti||18||</seg> <seg type="unit" n="19">yaḥ spandate piṇḍita eva nāṅgaiścirāt saśūlaḥ samagarbhaliṅgaḥ| sa raudhiraḥ strībhava eva gulmo māse vyatīte daśame cikitsyaḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-19">ṛtāvityādinā śoṇitagulmamāha| ṛtāviti puṣpadarśanakāle| striyamityanena kumārīmativṛddhāṃ ca niṣedhayati| piṇḍita eveti garbhastvaṅgaiḥ spandate| samagarbhaliṅga iti stanapīnatvādi garbhasamānaṃ liṅgaṃ bhavati| strībhava eveti anena puruṣasya raktagulmotpattiṃ niṣedhayati| māse vyatīte daśame cikitsya iti prabhāvāddaśamamāsātikrame evāsya sukhā cikitsā bhavati, arvāk cikitsāyāṃ tu śoṇitātisrutigarbhāśayopaghātādi syāt| yaducyate- garbhasamānaliṅgatvenāsya daśamamāsādūrdhvaṃ rudhiragulmāvadhāraṇaṃ bhavati, tenārvākcikitsā'tra nokteti; tanna, daśamamāsātikrame'pi garbhāvasthānadarśanāt| uktaṃ hi- “puṣṭo yadā varṣagaṇairapi syāt” (śā.a.2) tathā sampiṇḍitatvaṃ garbhalakṣaṇādviruddhalakṣaṇamuktaṃ; tena daśamamāsādarvāgapi śoṇitagulmāvadhāraṇaṃ bhavatyeva; tasmāt pūrvoktameva sādhu||18-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kriyākramamataḥ siddhaṃ gulmināṃ gulmanāśanam| pravakṣyāmyata ūrdhvaṃ ca yogān gulmanibarhaṇān||20||</seg> <seg type="unit" n="21">rūkṣavyāyāmajaṃ gulmaṃ vātikaṃ tīvravedanam| baddhaviṇmārutaṃ snehairāditaḥ samupācaret||21||</seg> <seg type="unit" n="22">bhojanābhyañjanaiḥ pānairnirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| snigdhasya bhiṣajā svedaḥ kartavyo gulmaśāntaye||22||</seg> <seg type="unit" n="23">srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā jitvā mārutamulbaṇam| bhittvā vibandhaṃ snigdhasya svedo gulmamapohati||23||</seg> <seg type="unit" n="24">snehapānaṃ hitaṃ gulme viśeṣeṇordhvanābhije| pakvāśayagate bastirubhayaṃ jaṭharāśraye||24||</seg> <seg type="unit" n="25">dīpte'gnau vātike gulme vibandhe'nilavarcasoḥ| bṛṃhaṇānyannapānāni snigdhoṣṇāni prayojayet||25||</seg> <seg type="unit" n="26">punaḥ punaḥ snehapānaṃ nirūhāḥ sānuvāsanāḥ| prayojyā vātagulmeṣu kaphapittānurakṣiṇā||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-26">ata ūrdhvamiti kriyākramābhidhānāduttaram| snehairiti caturbhirapi snehaiḥ| snehopayogānāha- bhojanetyādi| viśeṣeṇeti vacanena na sarvaṃ sarvatra; viśeṣatastu snehapānaṃ nābherūrdhvaṃ jāte gulme| pakvāśayagata iti pakvāśayasaṅgatādhobhāge| bastiriti nirūho'nuvāsanaṃ ca| jaṭharāśraya iti nābhigate nābhipārśvagate ca| ubhayamiti nirūhasnehabastī| vātagulmeṣviti vacanādvātapradhāneṣu gulmeṣvapi yathoktaṃ kartavyaṃ darśayati| uktaṃ hi “gulmināmanilaśāntirupāyaiḥ” (ni.a.3) ityādi| kaphapittānurakṣiṇeti tathā snehaḥ kartavyo yathā kaphapitte na vardhete||20-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">kapho vāte jitaprāye pittaṃ śoṇitameva vā| yadi kupyati vā tasya kriyamāṇe cikitsite||27||</seg> <seg type="unit" n="28">yatholbaṇasya doṣasya tatra kāryaṃ bhiṣagjitam| ādāvante ca madhye ca mārutaṃ parirakṣatā||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-28">vātacikitsayā vṛddhakaphapittaraktacikitsāmāha- kapho vāte ityādi| jitaprāya iti vacanāt kaphādyavṛddhyā vāto yathā jitaprāyo bhavati tathā vātacikitsā kāryā| yatholbaṇasyeti vātacikitsayā ya ulbaṇo doṣo bhavati kaphādiḥ, tasya cikitsā kartavyā| tasyāmapi cikitsāyāṃ vātavṛddhiryathā na bhavati tathā kartavyamiti darśayannāha- ādāvityādi||27-28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">vātagulme kapho vṛddho hatvā'gnimaruciṃ yadi| hṛllāsaṃ gauravaṃ tandrāṃ janayedullikhettu tam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">śūlānāhavibandheṣu gulme vātakapholbaṇe| vartayo guṭikāścūrṇaṃ kaphavātaharaṃ hitam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">pittaṃ vā yadi saṃvṛddhaṃ santāpaṃ vātagulminaḥ| kuryādvirecyaḥ sa bhavet sasnehairānulomikaiḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-31">gulme yadyapi vamanaṃ niṣiddhaṃ, tathā'pyavasthāyāṃ vamanaṃ tadapavādarūpaṃ darśayannāha- vātagulma ityādi| vartaya iti phalavartayaḥ| ānulaumikairiti vacanena tīvravirecanaṃ vātakopanaṃ niṣedhayati||29-31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">gulmo yadyanilādīnāṃ kṛte samyagbhiṣagjite| na praśāmyati raktasya so'vasekāt praśāmyati||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32">raktasrāvaṇaṃ gulmapradeśe eva śṛṅgādinā, raktādhiṣṭhānatvādgulmasya; bāhusirāvyadhena raktasrāvaṇaṃ gulmasyetaracikitsayā'praśame jñeyam| raktādhiṣṭhānatvaṃ ca gulmapākaprastāve darśanīyam||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">snigdhoṣṇenodite gulme paittike sraṃsanaṃ hitam| rūkṣoṣṇena tu sambhūte sarpiḥ praśamanaṃ param||33||</seg> <seg type="unit" n="34">pittaṃ vā pittagulmaṃ vā jñātvā pakvāśayasthitam| kālavinnirharet sadyaḥ satiktaiḥ kṣīrabastibhiḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">payasā vā sukhoṣṇena satiktena virecayet| bhiṣagagnibalāpekṣī sarpiṣā tailvakena vā||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33-35">rūkṣoṣṇena tu sambhūte paittike iti yojyam| rūkṣoṣṇatayaiva pittaṃ vṛddhaṃ bhavati| tailvakaṃ sarpirudare vaktavyama||33-35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">tṛṣṇājvaraparīdāhaśūlasvedāgnimārdave| gulmināmarucau cāpi raktamevāvasecayet||36||</seg> <seg type="unit" n="37">chinnamūlā vidahyante na gulmā yānti ca kṣayam| raktaṃ hi vyamlatāṃ yāti, tacca nāsti na cāsti ruk||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36-37">tṛṣṇājvaretyādinā gulmavidāhe upakramamāha| raktāvasecanaṃ kṛtaṃ cecchinnamūlā gulmā na vidahyante; chinnamūlā iti cchinnaśoṇitā ityarthaḥ| chinnamūlatvameva sphorayati- raktaṃ hītyādi| vyamlatāṃ vidāham| tacca nāstīti śoṇitamavasekānnāstītyarthaḥ| tasya raktasyābhāvādrugapi nāsti||36-37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">hṛtadoṣaṃ parimlānaṃ jāṅgalaistarpitaṃ rasaiḥ| samāśvastaṃ saśeṣārtiṃ sarpirabhyāsayet punaḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38">hṛtadoṣamiti śoṇitāvasekena hṛtadoṣaṃ, parimlānamiti kṣīṇakāyam||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">raktapittātivṛddhatvāt kriyāmanupalabhya ca| yadi gulmo vidahyeta śastraṃ tatra bhiṣagjitam||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39">kriyāmiti śoṇitāvasekarūpāṃ kriyām| vidahyeta pacyate||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">guruḥ kaṭhinasaṃsthāno gūḍhamāṃsāntarāśrayaḥ| avivarṇaḥ sthiraścaiva hyapakvo gulma ucyate||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="40">guruḥ kaṭhinetyādinā'pakvapacyamānapakvagulmalakṣaṇamāha| gūḍhamāṃsaścāsau antarāśrayaśceti gūḍhamāṃsāntarāśrayaḥ| sthira iti unnataḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">dāhaśūlārtisaṅkṣobhasvapnanāśāratijvaraiḥ| vidahyamānaṃ jānīyādgulmaṃ tamupanāhayet||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41">tamupanāhayediti uṣṇadravyakṛtaṃ lepaṃ pācanārthaṃ dadyādityarthaḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">vidāhalakṣaṇe gulme bahistuṅge samunnate| śyāve saraktaparyante saṃsparśe bastisannibhe||42||</seg> <seg type="unit" n="43">nipīḍitonnate stabdhe supte <note place="foot" type="variant" n="4">‘tatraiva piṇḍitaṃ vidradhiniyatatvāccheṣāṅgāvyāpanaśīlaṃ, tathāvidhe śūle sati| tathā tasya vidadheḥ pārśvapīḍanena puruṣasya svapne labdhe sukhena nidrāyāṃ prāptāyāṃ’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāminduḥ</note> tatpārśvapīḍanāt| tatraiva piṇḍite śūle sampakvaṃ gulmamādiśet||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tatra dhānvantarīyāṇāmadhikāraḥ kriyāvidhau| vaidyānāṃ kṛtayogyānāṃ vyadhaśodhanaropaṇe||44||</seg> <seg type="unit" n="45">antarbhāgasya cāpyetat pacyamānasya lakṣaṇam| hṛtkroḍaśūnatā'ntaḥsthe <note place="foot" type="variant" n="5">‘hṛtkroḍaśūlamantaḥsthe’ iti pā.</note> bahiḥsthe pārśvanirgatiḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42-45">vidāhalakṣaṇe iti dāhādiṣvityarthaḥ| bahistuṅge iti bāhyata unnate| samunnate iti samatvenonnate, na nimnoccavibhāgena| nipīḍitānantaramunnate nipīḍitonnate| stabdhe iti vartule| supte iti mandavedane ityarthaḥ| dhānvantarīyāṇāmiti dhanvantaritantrādhyāyināṃ śalyavidāmityarthaḥ| kṛtā śastrakarmaṇi yogyā yaiste kṛtayogyāḥ| gulmasya ca pākaḥ suśrute niṣiddhaḥ- “sa yasmādātmani cayaṃ gacchatyapsviva budbudaḥ| antaḥsarati yasmācca na pākamupnayātyataḥ” (u.taṃ.a.42) iti; tathā'pīha kṛtavāstuparigrahasya gulmasya pāka ucyate, yastu akṛtavāstuparigrahaḥ sa na pacyata itīhāpyanumataṃ; yastu kṛtavāstuparigrahatayā pacyata iti ucyate tasya vidradhitvena pāko jāyata iti sañjñāmātreṇa visaṃvādaḥ| antarbhāgasyeti koṣṭhamadhyasthitasya| yadyapi sarva eva gulmaḥ koṣṭhasthastathā'pīha yo bahirunnataścito na bhavati sa iha tatstho'bhipretaḥ| hṛtkroḍaśūnatā'ntaḥsthe iti antaḥsthapāke hṛtkroḍasya śūnatā bhavati; bahiḥsthe pārśvanirgatiḥ, pārśvanirgatirgulma eva dṛśyate| kecittu ślokamenaṃ na paṭhanti||42-45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">pakvaḥ srotāṃsi saṅkledya vrajatyūrdhvamadho'pi vā| svayampravṛttaṃ taṃ doṣamupekṣeta hitāśanaiḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘hitāśinaḥ’ iti pā.</note>||46||</seg> <seg type="unit" n="47">daśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā rakṣan bhiṣagupadravān| ata ūrdhvaṃ hitaṃ pānaṃ sarpiṣaḥ saviśodhanam||47||</seg> śuddhasya tiktaṃ sakṣaudraṃ prayoge sarpiriṣyate|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46-47">vrajatyūrdhvamiti saśabdenāntaḥsthenābhipretaḥ| upekṣeta hitāśanairiti hitāśanastiṣṭhet na kiñcidbheṣajaṃ kuryāt| rakṣannupadravāniti upadravebhyo jvarādibhyo rakṣannityarthaḥ| saviśodhanamiti viśeṣeṇa śodhanaṃ sarpiḥpānam| tiktamiti tiktadravyasādhitam||46-47||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">śītalairgurubhiḥ snigdhairgulme jāte kaphātmake||48||</seg> <seg type="unit" n="49">avamyasyālpakāyāgneḥ kuryāllaṅghanamāditaḥ| mando'gnirvedanā mandā gurustimitakoṣṭhatā||49||</seg> <seg type="unit" n="50">sotkleśā cāruciryasya sa gulmī vamanopagaḥ| uṣṇairevopacaryaśca kṛte vamanalaṅghane||50||</seg> <seg type="unit" n="51">yojyaścāhārasaṃsargo bheṣajaiḥ kaṭutiktakaiḥ| sānāhaṃ savibandhaṃ ca gulmaṃ kaṭhinamunnatam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">dṛṣṭvā''dau svedayedyuktyā svinnaṃ ca vilayedbhiṣak| laṅghanollekhane svede kṛte'gnau sampradhukṣite||52||</seg> <seg type="unit" n="53">kaphagulmī pibet kāle sakṣārakaṭukaṃ ghṛtam| sthānādapasṛtaṃ jñātvā kaphagulmaṃ virecanaiḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">sasnehairbastibhirvā'pi śodhayeddāśamūlikaiḥ| mande'gnāvanile mūḍhe jñātvā sasnehamāśayam||54||</seg> <seg type="unit" n="55">guṭikācūrṇaniryūhāḥ prayojyāḥ kaphagulminām| kṛtamūlaṃ mahāvāstuṃ kaṭhinaṃ stimitaṃ gurum||55||</seg> jayetkaphakṛtaṃ gulmaṃ kṣārāriṣṭāgnikarmabhiḥ|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="48-55">śītalairityādinā kaphagulmamanusṛtya cikitsākramamāha| sakṣārakaṭukamiti kṣārakaṭudravyasādhitam| apasṛtamiti calitam| dāśamūlikairiti daśamūlakṛtabastayo bastisūtrīye (si.a.3) vaktavyāḥ| mūḍhe iti sammūrcchite, āvṛte iti yāvat| guṭikācūrṇaniryūhā iti vaktavyā guṭikādayaḥ| kṣārāriṣṭāgnikarmabhirityatra kṣārasyātrāprastutayā śalyatantre eva tāvadvistareṇābhidhānam, atrāpi ca grahaṇyadhyāye kṣārā vaktavyāḥ; agnikarmātrāpi saṅkṣepeṇa gulmasthāne vaktavyaṃ, parādhikāre vistārānabhidhānāt||48-55||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">doṣaprakṛtigulmartuyogaṃ buddhvā kapholbaṇe||56||</seg> <seg type="unit" n="57">baladoṣapramāṇajñaḥ kṣāraṃ gulme prayojayet| ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā tryahaṃ viśramya vā punaḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">śarīrabaladoṣāṇāṃ vṛddhikṣapaṇakovidaḥ| śleṣmāṇaṃ madhuraṃ snigdhaṃ māṃsakṣīraghṛtāśinaḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">chittvā chittvā''śayāt kṣāraḥ kṣaratvāta kṣārayatyadhaḥ| mande'gnāvarucau sātmye madye sasnehamaśnatām||59||</seg> prayojyā mārgaśuddhyarthamariṣṭāḥ kaphagulminām|60|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="56-59">kṣārasya mahātyayatvena doṣādijñānapūrvikāmantarā'ntarā pravṛttimāha- doṣetyādi| tatra kṣārānuguṇo doṣaḥ kaphaḥ, prakṛtiḥ ślaiṣmikī, gulmaśca sthiraḥ, ṛturhemantaḥ śiśiro vā| ekāntaramityādi| doṣādiṣu sarveṣu kṣārānuguṇeṣvekāntaraṃ viśramya, anyatamānuguṇye dvyantaraṃ tryahaṃ vā viśramya; baladoṣāpekṣayā vā vikalpaḥ| śarīrabaladoṣāṇāṃ vṛddhikṣapaṇakovida iti śarīrabalavṛddhau doṣasya ca kṣapaṇe paṇḍitaḥ| māṃsakṣīraghṛtāśina ityanena māṃsādibhojanena kṣāraprayoge śarīrabalarakṣā kartavyeti darśayati||56-59||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">laṅghanollekhanaiḥ svedaiḥ sarpiḥpānairvirecanaiḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">bastibhirguṭikācūrṇakṣārāriṣṭagaṇairapi| ślaiṣmikaḥ kṛtamūlatvādyasya gulmo na śāmyati||61||</seg> <seg type="unit" n="62">tasya dāho hṛte rakte śaralohādibhirhitaḥ| auṣṇyāttaikṣṇyācca śamayedagnirgulme kaphānilau||62||</seg> <seg type="unit" n="63">tayoḥ śamācca saṅghāto gulmasya vinivartate| dāhe dhānvantarīyāṇāmatrāpi bhiṣajāṃ balam||63||</seg> kṣāraprayoge bhiṣajāṃ kṣāratantravidāṃ balam|64|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="60-63">śaralohādibhirityanena rūkṣadāhaṃ darśayati| dāhaśca gulmadeśe eva kartavyaḥ| dāhakṣārayoḥ parādhikāratvena parabalasyābhipreyastvaṃ, tena tatpareṇaiva dāhakṣārayogamāha- dāha ityādi| kṣāratantrasyāṣṭāṅge pṛthaganabhidhānācchalyatantramevānuśastrakṣāravidhāyakaṃ kṣāratantramucyate||60-63||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">vyāmiśradoṣe vyāmiśra eṣa eva kriyākramaḥ||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="64">vyāmiśradoṣe iti saṃsargaje sannipātaje ca vyāmiśraḥ||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">siddhānataḥ pravakṣyāmi yogān gulmanibarhaṇān| tryūṣaṇatriphalādhānyaviḍaṅgacavyacitrakaiḥ||65||</seg> kalkīkṛtairghṛtaṃ siddhaṃ sakṣīraṃ vātagulmanut| iti tryūṣaṇādighṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="65">samprati siddhān yogānāha- siddhānityādi| siddhāniti vakṣyamāṇayogastutiḥ śiṣyapravartikā| tryūṣaṇādye dravāntarānabhidhānāt kṣīrameva caturguṇaṃ bhavati||65||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">eta eva ca kalkāḥ syuḥ kaṣāyaḥ pāñcamūlikaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘pāñcamūlikaḥ’ iti pā.</note>||66||</seg> <seg type="unit" n="67">dvipañcamūliko vā'pi tadghṛtaṃ gulmanut param| iti tryūṣaṇādighṛtamaparam| (ṣaṭpalaṃ vā pibet sarpiryaduktaṃ rājayakṣmaṇi)||67||</seg> <seg type="unit" n="68">prasannayā vā kṣīrārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘kṣīrotthaṃ’ iti pā.</note> surayā dāḍimena vā| dadhnaḥ sareṇa vā kāryaṃ ghṛtaṃ mārutagulmanut||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="66-68">eta eveti tryūṣaṇetyādyuktāḥ| prasannā madyaviśeṣaḥ| kṣīrārthamiti kṣīrasthāne prasannā deyā, evaṃ svarasādibhirapi kṣīrārtho vyākhyeyaḥ||66-68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">hiṅgusauvarcalājājībiḍadāḍimadīpyakaiḥ| puṣkaravyoṣadhanyākavetasakṣāracitrakaiḥ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">śaṭīvacājagandhailāsurasaiśca vipācitam| śūlānāhaharaṃ sarpirdadhnā cānilagulminām||70||</seg> iti hiṅgusauvarcalādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="69-70">hiṅgvādye hiṅgvādīnāṃ kalkaḥ; dadhi caturguṇaṃ, dravatvāt||69-70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">hapuṣāvyoṣapṛthvīkācavyacitrakasaindhavaiḥ| sājājīpippalīmūladīpyakairvipacedghṛtam||71||</seg> <seg type="unit" n="72">sakolamūlakarasaṃ sakṣīradadhidāḍimam| tat paraṃ vātagulmaghnaṃ śūlānāhavimokṣaṇam||72||</seg> <seg type="unit" n="73">yonyarśograhaṇīdoṣaśvāsakāsārucijvarān| bastihṛtpārśvaśūlaṃ ca ghṛtametadvyapohati||73||</seg> iti hapuṣādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="71-73">hapuṣādikalkaḥ, kolarasādīni pañcadravāṇi snehasamāni, “pañcaprabhṛti yatra syurdravāṇi snehasaṃvidhau| tatra snehasamāni” iti vacanāt; dāḍimasyāpi rasāntarasānnidhyāddrava eva grāhyaḥ; uktaṃ hi viśvāmitre- “pṛthvīkājīrakavyoṣahapuṣājājisaindhavaiḥ| sacavyapippalīmūlarvahnidīpyakasaṃyutaiḥ|| dāḍimakolamūlānāṃ rase dadhni payasyapi| siddhaṃ ghṛtaṃ jayedgulmaṃ vahnisandīpanaṃ param” iti||71-73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">pippalyā picuradhyardho dāḍimāddvipalaṃ palam| dhānyātpañca ghṛtācchuṇṭhyāḥ karṣaḥ kṣīraṃ caturguṇam||74||</seg> <seg type="unit" n="75">siddhametairghṛtaṃ sadyo vātagulmaṃ vyapohati| yoniśūlaṃ śiraḥśūlamarśāṃsi viṣamajvaram||75||</seg> iti pippalyādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="74-75">picuḥ karṣaḥ, tenādhyardhapicuriti sārdhaḥ karṣaḥ| atra ca ghṛte klkabhūyastvaṃ bhavannapi kalpanīyaṃ, vacanādeva| uktaṃ hi nyāyavidbhiḥ- “nirdeśaḥ śrūyate nūnaṃ dravyāṇāṃ yatra yādṛśaḥ| tasmin sa saṃvidhātavyaḥ śabdābhāve prasiddhitaḥ” iti| atra punarghṛtaṃ siddhamiti pippalyādīnāṃ lehatvena prayoganirāsārthaṃ ghṛtasādhanārthaṃ coktam||74-75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">ghṛtānāmauṣadhagaṇā ya ete parikīrtitāḥ| te cūrṇayogā vartyastāḥ kaṣāyāste ca gulminām||76||</seg> <seg type="unit" n="77">koladāḍimagharmāmbusurāmaṇḍāmlakāñjikaiḥ| śūlānāhaharī peyā bījapūrarasena vā||77||</seg> <seg type="unit" n="78">cūrṇāni mātuluṅgasya bhāvitāni rasena vā| kuryādvartīḥ saguṭikā gulmānāhārtiśāntaye||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="76-78">ghṛtoktabheṣajānāṃ cūrṇādiṣvapi prayogamāha- ghṛtānāmityādi| vartya iti phalavartyaḥ| uktadravyāṇāṃ cūrṇatve kṛte'nupānārthaṃ dravāṇyāha- koletyādi| kaṣāyakaraṇapakṣe viśeṣavidhānānukteḥ sāmānyavidhinaiva kaṣāyakaraṇaṃ jñeyam||76-78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">hiṅgu trikaṭukaṃ pāṭhāṃ hapuṣāmabhayāṃ śaṭīm| ajamodājagandhe ca tintiḍīkāmlavetasau||79||</seg> <seg type="unit" n="80">dāḍimaṃ puṣkaraṃ dhānyamajājīṃ citrakaṃ vacām| dvau kṣārau lavaṇe dve ca cavyaṃ caikatra cūrṇayet||80||</seg> <seg type="unit" n="81">cūrṇametat prayoktavyamannapāneṣvanatyayam| prāgbhaktamathavā peyaṃ madyenoṣṇodakena vā||81||</seg> <seg type="unit" n="82">pārśvahṛdbastiśūleṣu gulme vātakaphātmake| ānāhe mūtrakṛcchre ca śūle ca gudayonije <note place="foot" type="variant" n="9">‘gudayonirujāsu ca’ iti pā.</note>||82||</seg> <seg type="unit" n="83">grahaṇyarśovikāreṣu plīhni pāṇḍvāmaye'rucau| urovibandhe hikkāyāṃ kāse śvāse galagrahe||83||</seg> <seg type="unit" n="84">bhāvitaṃ mātuluṅgasya cūrṇametadrasena vā| bahuśo guṭikāḥ kāryāḥ kārmukāḥ syustato'dhikam||84||</seg> iti hiṅgvādicūrṇaṃ guṭikā ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="79-84">hiṅgvādau ajamodādīni khyātāni| dvau kṣārau sarjikāyāvaśūkajau| prāgbhaktamiti bhojanasya prāk; pariṇāmena vā yathā bhojanāt pratyāsannaṃ bhavati| bahuśa iti saptāhaṃ, “saptāhaṃ tena bhāvanā” iti vacanāt| kārmukā iti karmaṇi samarthāḥ||79-84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">mātuluṅgaraso hiṅgu dāḍimaṃ biḍasaindhave| surāmaṇḍena pātavyaṃ vātagulmarujāpaham||85||</seg> <seg type="unit" n="86">śaṭīpuṣkarahiṅgvamlavetasakṣāracitrakān| dhānyakaṃ ca yavānīṃ ca viḍaṅgaṃ saindhavaṃ vacām||86||</seg> <seg type="unit" n="87">sacavyapippalīmūlāmajagandhāṃ sadāḍimām| ajājīṃ cājamodāṃ ca cūrṇaṃ kṛtvā prayojayet||87||</seg> <seg type="unit" n="88">rasena mātuluṅgasya madhuśuktena vā punaḥ| bhāvitaṃ guṭikāṃ kṛtvā supiṣṭāṃ kolasammitām||88||</seg> <seg type="unit" n="89">gulmaṃ plīhānamānāhaṃ śvāsaṃ kāsamarocakam| hikkāṃ hṛdrogamarśāṃsi vividhāṃ śiraso rujam||89||</seg> <seg type="unit" n="90">pāṇḍvāmayaṃ kaphotkleśaṃ sarvajāṃ ca pravāhikām| pārśvahṛdbastiśūlaṃ ca guṭikaiṣā vyapohati||90||</seg> <seg type="unit" n="91">nāgarārdhapalaṃ piṣṭvā dve pale luñcitasya ca| tilasyaikaṃ guḍapalaṃ kṣīreṇoṣṇena nā pibet||91||</seg> <seg type="unit" n="92">vātagulmamudāvartaṃ yoniśūlaṃ ca nāśayet| pibederaṇḍajaṃ tailaṃ vāruṇīmaṇḍamiśritam||92||</seg> <seg type="unit" n="93">tadeva tailaṃ payasā vātagulmī pibennaraḥ| śleṣmaṇyanubale pūrvaṃ hitaṃ pittānuge param||93||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="85-93">luñcitasyeti nistuṣīkṛtasya| atra cauṣadhayogo vyādhimahimnaiva bhavatīti jñeyam| pūrvamiti pūrvayogoktameraṇḍatailam| paramiti uttarayogoktameraṇḍatailaṃ payoyuktaṃ pāyayedityarthaḥ||85-93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">sādhayecchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam| kṣīrodake'ṣṭaguṇite <note place="foot" type="variant" n="10">‘kṣīre jalāṣṭaguṇite’ iti pā.</note> kṣīraśeṣaṃ ca nā pibet||94||</seg> <seg type="unit" n="95">vātagulmamudāvartaṃ gṛdhrasīṃ viṣamajvaram| hṛdrogaṃ vidradhiṃ śothaṃ sādhayatyāśu tatpayaḥ||95||</seg> iti laśunakṣīram|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="94-95">sādhayedityādau śuddhaśuṣkasya nistuṣīkṛtasya āpūrṇavīryasya ca kṣīrodake'ṣṭaguṇite ityatra “bhāge'nukte samānaṃ” iti vacanāt kṣīraṃ caturguṇaṃ (ṣoḍaśapalāni) jalaṃ ca caturguṇamiti militvā'ṣṭaguṇitaṃ kṣīrāvaśiṣṭaṃ sādhayet; gulmasya bahubheṣajasādhyatayā ṣoḍaśapalakṣīramānaṃ na doṣāvahaṃ bhavati| kṣīrarasonayośca yadyapi sahopayogo viruddhaḥ, tathā'pi vyādhimahimnā maharṣivacanādavivādaḥ||94-95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">tailaṃ prasannā gomūtramāranālaṃ yavāgrajam| gulmaṃ jaṭharamānāhaṃ pītamekatra sādhayet||96||</seg> iti tailapañcakam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="96">tailaṃ prasannetyādau yaugikatvājjatūkarṇasaṃvādāccairaṇḍatailaṃ jñeyam| uktaṃ hi- “āranālamūtrakṣāraiḥ saṃyojya tailamairaṇḍam” ityādi||96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">pañcamūlīkaṣāyeṇa sakṣāreṇa <note place="foot" type="variant" n="11">‘sakṣīreṇa’ iti pā.</note> śilājatu| pibettasya prayogeṇa vātagulmāt pramucyate||97||</seg> iti śilājatuprayogaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="97">pañcamūlītyatra prathamakalpanayā śālaparṇyādipañcamūlīgrahaṇaṃ jñeyam||97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">vāṭyaṃ pippalīyūṣeṇa mūlakānāṃ rasena vā| bhuktvā snigdhamudāvartādvātagulmādvimucyate||98||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="98">pippalīpradhāno yūṣaḥ pippalīyūṣaḥ||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">śūlānāhavibandhārtaṃ svedayedvātagulminam| svedaiḥ svedavidhāvuktairnāḍīprastarasaṅkaraiḥ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">bastikarma paraṃ vidyādgulmaghnaṃ taddhi mārutam| sve sthāne prathamaṃ jitvā sadyo gulmamapohati||100||</seg> <seg type="unit" n="101">tasmādabhīkṣṇaśo gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| prayujyamānaiḥ śāmyanti vātapittakaphātmakāḥ||101||</seg> gulmaghnā vividhā diṣṭāḥ siddhāḥ siddhiṣu bastayaḥ|102|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="99-101">nāḍīprastarasaṅkarairityanena gulme svedāntarasyāyaugikatvaṃ sūcayati||99-101||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">gulmaghnāni ca tailāni vakṣyante vātarogike||102||</seg> <seg type="unit" n="103">tāni mārutaje gulme pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ| prayuktānyāśu sidhyanti tailaṃ hyanilajitparam <note place="foot" type="variant" n="12">‘hyanilajitvaram’ iti pā.</note>||103||</seg> <seg type="unit" n="104">nīlinīcūrṇasaṃyuktaṃ pūrvoktaṃ ghṛtameva| samalāya pradātavyaṃ śodhanaṃ vātagulmine||104||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="102-104">āśu sidhyantīti śīghraṃ gulmaṃ jayanti| tatra hetumāha- tailaṃ hyanilajit paramiti; yasmāttailaṃ vātajit tasmādvātagulmaṃ vātavikāraṃ śīghraṃ jayati| anye tu tailaṃ tvanilajitvaraṃ nīlinīcūrṇasaṃyuktaṃ samalāya dātavyaṃ, tathā pūrvoktaṃ ca tryūṣaṇādyaṃ ghṛtaṃ nīlinīcūrṇasaṃyuktaṃ dātavyamiti yojayanti| prathamavyākhyāne tu ghṛtamevetyanena <note place="foot" type="variant" n="13">‘ghṛtameva veti vāśabdena vakṣyamāṇanīlinītrivṛtetyādyuktadravyaiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ deyamityartho jñeyaḥ’ iti pā.</note> pūrvoktatryūṣaṇaghṛtādikaṃ nīlinīcūrṇasaṃyuktaṃ deyamityartho jñeyaḥ||102-104||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">nīlinītrivṛtādantīpathyākampillakaiḥ saha| śodhanārthaṃ ghṛtaṃ deyaṃ sabiḍakṣāranāgaram||105||</seg> <seg type="unit" n="106">nīlinīṃ triphalāṃ rāsnāṃ balāṃ kaṭukarohiṇīm| pacedviḍaṅgaṃ vyāghrīṃ ca palikāni jalāḍhake||106||</seg> <seg type="unit" n="107">tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet| dadhnaḥ prasthena saṃyojya sudhākṣīrapalena ca||107||</seg> <seg type="unit" n="108">tato ghṛtapalaṃ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam| jīrṇe samyagviriktaṃ ca bhojayedrasabhojanam||108||</seg> <seg type="unit" n="109">gulmakuṣṭhodaravyaṅgaśophapāṇḍvāmayajvarān| śvitraṃ plīhānamunmādaṃ ghṛtametadvyapohati||109||</seg> iti nīlinyādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="105-109">nīlinītyādau kalko na śrūyate, kalkābhāve ca pākajñānaṃ nāsti, pākasya hi mṛdvādinā traividhyamuktaṃ, tasmāt kalkānabhidhāne'pi pākajñānārthamapi kalko deyaḥ; sa ca kvāthadravyaireva yogyatayā sānnidhyācca deya iti vadanti| maivaṃ, vicitratvādghṛtādisādhanaśakteḥ yathokte yathoktameva paraṃ jñe(de)yaṃ natvanuktaṃ kalpanīyaṃ; kalpanāyāṃ ca yuktirnāstyeva, yato vinā'pi kalkadānaṃ kvāthādidraveṇa snehapāko bhavatyeva, vinā'pi kalkaṃ snehapākajñānasyoktatvāt; tasmādācāryeṇa yathoktaṃ tathaiva kāryam| atra viriktasya peyādikramamautsargikaṃ bādhayitvā rasabhojanaṃ prayogasātmyatvāducyate; yathā- āvartakīghṛtaviriktasya kāñjikakodravānnabhojanam (a. saṃ. ci. a. 21)||105-109||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">kukkuṭāśca mayūrāśca tittirikrauñcavartakāḥ| śālayo madirā sarpirvātagulmabhiṣagjitam||110||</seg> <seg type="unit" n="111">hitamuṣṇaṃ dravaṃ snigdhaṃ bhojanaṃ vātagulminām| samaṇḍavāruṇīpānaṃ pakvaṃ vā dhānyakairjalam||111||</seg> <seg type="unit" n="112">mande'gnau vardhate gulmo dīpte cāgnau praśāmyati| tasmānnā nātisauhityaṃ kuryānnātivilaṅghanam||112||</seg> <seg type="unit" n="113">sarvatra gulme prathamaṃ snehasvedopapādite| yā kriyā kriyate siddhiṃ sā yāti na virūkṣite||113||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="110-113">kukkuṭetyādinā gulmine'nnapānaṃ vidhīyate| atisauhityamatilaṅghanaṃ cobhayorapyagnivadhahetutayā varjitam| yaduktaṃ- “nābhojanena kāyāgnirdīpyate nātibhojanāt” (ci.a.15) ityādi||110-113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">bhiṣagātyayikaṃ buddhvā pittagulmamupācaret| vairecanikasiddhena sarpiṣā tiktakena <note place="foot" type="variant" n="14">‘payasā'pi vā’ iti pā.</note> vā||114||</seg> <seg type="unit" n="115">rohiṇīkaṭukānimbamadhukatriphalātvacaḥ| karṣāṃśāstrāyamāṇā ca paṭolatrivṛtoḥ pale||115||</seg> <seg type="unit" n="115">dve pale ca masūrāṇāṃ sādhyamaṣṭaguṇe'mbhasi| śṛtāccheṣaṃ ghṛtasamaṃ sarpiṣaśca catuṣpalam||115||</seg> <seg type="unit" n="117">pibet sammūrcchitaṃ tena gulmaḥ śāmyati paittikaḥ| jvarastṛṣṇā ca śūlaṃ ca bhramo mūrcchā'rucistathā||117||</seg> iti rohiṇyādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="114-117">rohiṇī kaṭukā kaṭurohiṇī| karṣāṃśā iti karṣapramāṇāḥ| paṭolatrivṛtoḥ pale iti vacanāt pratyekaṃ palam| aṣṭaguṇe iti ghṛtādaṣṭaguṇe| ghṛtasamamiti ghṛtaṃ catuṣpalamatroktaṃ; tena kvāthaghṛtābhyāmaṣṭapalaṃ peyam; aṣṭapalī ca mātrā gulmoktatvādeva bhavati| yaduktaṃ- “gulminaḥ sarpadaṣṭāśca visarpopahatāśca ye| teṣāṃ mātrā vinirdiṣṭā palānyaṣṭau viśeṣataḥ” iti||114-117||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">jale daśaguṇe sādhyaṃ trāyamāṇācatuṣpalam| pañcabhāgasthitaṃ pūtaṃ kalkaiḥ saṃyojya kārṣikaiḥ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">rohiṇī kaṭukā mustā trāyamāṇā durālabhā| kalkaistāmalakīvīrājīvantīcandanotpalaiḥ||119||</seg> <seg type="unit" n="120">rasasyāmalakānāṃ ca kṣīrasya ca ghṛtasya ca| palāni pṛthagaṣṭāṣṭau dattvā samyagvipācayet||120||</seg> <seg type="unit" n="121">pittaraktabhavaṃ gulmaṃ vīsarpaṃ paittikaṃ jvaram| hṛdrogaṃ kāmalāṃ kuṣṭhaṃ hanyādetadghṛtottamam||121||</seg> iti trāyamāṇādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="118-121">catuṣpalāyāṃ trāyamāṇāyāṃ daśaguṇaṃ jalaṃ catvāriṃśatpalāni deyam| kalkairiti tāmalakyādikalkaiḥ, kaṭurohiṇyādīnāṃ ca kalkairiti yojanīyam||118-121||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">rasenāmalakekṣūṇāṃ ghṛtapādaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘ghṛtaprasthaṃ’ iti pā.</note> vipācayet| pathyāpadaṃ pibetsarpistatsiddhaṃ pittagulmanut||122||</seg> ityāmalakādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="122">ghṛtapādamiti samuditāmalakekṣurasāpekṣayā ghṛtasya pādikatvam| pathyāpādamityatra harītakyā gurutvena ghṛtāpekṣayā pādatvenāṣṭamo bhāgo bhavati; eke tu “yataśca pādanirdeśaścaturbhāgastatastu saḥ” (ka.a.12) iti vacanāccaturthameva bhāgaṃ prasthe ghṛte'ṣṭapalarūpaṃ vadanti||122||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">drākṣāṃ madhūkaṃ kharjūraṃ vidārīṃ saśatāvarīm| parūṣakāṇi triphalāṃ sādhayetpalasammitam||123||</seg> <seg type="unit" n="124">jalāḍhake pādaśeṣe rasamāmalakasya ca| ghṛtamikṣurasaṃ kṣīramabhayākalkapādikam||124||</seg> <seg type="unit" n="125">sādhayettadghṛtaṃ siddhaṃ śarkarākṣaudrapādikam| prayogāt pittagulmaghnaṃ sarvapittavikāranut||125||</seg> iti drākṣādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="123-125">drākṣāṃ madhūkamityādau kvāthaśeṣasya prasthasya sāhacaryādghṛtādīnāmapi prasthamānatvam||123-125||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">vṛṣaṃ samūlamāpothya pacedaṣṭaguṇe jale| śeṣe'ṣṭabhāge tasyaiva puṣpakalkaṃ pradāpayet||126||</seg> <seg type="unit" n="127">tena siddhaṃ ghṛtaṃ śītaṃ sakṣaudraṃ pittagulmanut| raktapittajvaraśvāsakāsahṛdroganāśanam||127||</seg> iti vāsāghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="126-127">vṛṣaṃ samūlamityādau kvāthasyāṣṭaguṇajaladāne'ṣṭabhāgaśeṣatvamiti raktapittoktavāsāghṛtādviśeṣaḥ| tatra hi sāmānyaparibhāṣayā vṛṣāccaturguṇaṃ jalaṃ caturbhāgāvaśiṣṭaṃ ca gṛhyate| tena prayogāntaratvādraktapittoktavāsāghṛtātideśo na kṛtaḥ| sakṣaudramityanena prakṣepanyāyāt pādikatvaṃ madhunaḥ||126-127||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">dvipalaṃ trāyamāṇāyā jaladviprasthasādhitam| aṣṭabhāgasthitaṃ pūtaṃ koṣṇaṃ kṣīrasamaṃ pibet||128||</seg> <seg type="unit" n="129">pibedupari tasyoṣṇaṃ kṣīrameva yathābalam| tena nirhṛtadoṣasya gulmaḥ śāmyati paittikaḥ||129||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="128-129">yathābalamiti yathā virecanātiyogo na bhavati||128-129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">drākṣābhayārasaṃ gulme paittike saguḍaṃ pibet| lihyātkampillakaṃ vā'pi virekārthaṃ madhudravam||130||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="130">kampillakaṃ guṇḍārocanikām||130||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">dāhapraśamano'bhyaṅgaḥ sarpiṣā pittagulminām| candanādyena tailena tailena madhukasya vā||131||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="131">tailena madhukasya veti madhukasādhitena tailena||131||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">ye ca pittajvaraharāḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘pittajvarārtānāṃ’ iti pā.</note> satiktāḥ kṣīrabastayaḥ| hitāste pittagulmibhyo vakṣyante ye ca siddhiṣu||132||</seg> <seg type="unit" n="133">śālayo jāṅgalaṃ māṃsaṃ gavyāje payasī ghṛtam| kharjūrāmalakaṃ drākṣāṃ dāḍimaṃ saparūṣakam||133||</seg> <seg type="unit" n="134">āhārārthaṃ prayoktavyaṃ pānārthaṃ salilaṃ śṛtam| balāvidārīgandhādyaiḥ pittagulmacikitsitam||134||</seg> <seg type="unit" n="135">āmānvaye pittagulme sāme vā kaphavātike| yavāgūbhiḥ khaḍairyūṣaiḥ sandhukṣyo'gnirvilaṅghite||135||</seg> <seg type="unit" n="136">śamaprakopau doṣāṇāṃ sarveṣāmagnisaṃśritau| tasmādagniṃ sadā rakṣennidānāni ca varjayet||136||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="132-136">ye ca pittajvaraharā ityādau yadyapi pittajvaraharatvena sākṣādbastayo noktāḥ, tathā'pi paṭolādaya eva ye tiktā bastaya uktāsta eva pittajvaraharā bhavantīti kṛtvehoktaṃ- pittajvaraharā iti| pittaharā ye ca siddhau vaktavyāste'pyatra jñeyāḥ||132-136||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">vamanaṃ vamanārhāya pradadyāt kaphagulmine| snigdhasvinnaśarīrāya gulme śaithilyamāgate||137||</seg> <seg type="unit" n="138">pariveṣṭya pradīptāṃstu balvajānathavā kuśān| bhiṣakkumbhe samāvāpya gulmaṃ ghaṭamukhe nyaset||138||</seg> <seg type="unit" n="139">saṅgṛhīto <note place="foot" type="variant" n="17">‘sa gṛhīto yadā’ iti pā.</note> yadā gulmastadā ghaṭamathoddharet| vastrāntaraṃ tataḥ kṛtvā bhindyādgulmaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘cchindyādgulmaṃ pramāṇavit| vimārgajaṃ yadā paśyet’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> pramāṇavit||139||</seg> <seg type="unit" n="140">vimārgājapadādarśairyathālābhaṃ prapīḍayet| mṛdnīyādgulmamevaikaṃ na tvantrahṛdayaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘na tvatra hṛdayaṃ’ iti pā.| “snigdhasvinnaśarīrasya gulminaḥ gulme śaithilyaṃ śithilatāmāgate prāpte sati, pramāṇavit kumbhādīnāṃ tatrocitapramāṇajñaḥ bhiṣak, pradīptān balvajānulūpān athavā kuśān, kumbhe ghaṭīyantramadhye, pariveṣṭya samāvāpya prakṣipya veṣṭanena antaḥpraveśaṃ kārayitvā, tasya ghaṭasya mukhe gulmaṃ nyaset prajvalitakuśādigarbhaṃ taṃ ghaṭaṃ gulme lāgayet, atha sa gulmaḥ yadā tena ghaṭena gṛhītaḥ antaḥsaṅgṛhītaḥ, tadā taṃ ghaṭamuddharet balādapasārayet, bhindyādvā uddharaṇāśaktau| tato gulmaṃ vastrāntaraṃ vastravyavahitaṃ kṛtvā| vimārgaḥ, ajapadaṃ, ādarśo darpaṇaśca te| vimārgaścarmakārāṇāṃ carmaṇi rekhākaraṇadārumayayantraviśeṣaḥ, ajapadasya prāntaṃ kriyāyogi, ādarśasya dhārā kriyāyoginī, tairyathālābhaṃ vimārgādiṣu yo labhyate tena, ekaṃ kevalaṃ gulmameva prapīḍayenmṛdnīyāt prabhṛjyācca| atra prapīḍane hṛdayaṃ tu naiva spṛśet, kintu hṛdayaṃ varjayet antraṃ ca varjayet’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> spṛśet||140||</seg> <seg type="unit" n="141">tilairaṇḍātasībījasarṣapaiḥ parilipya ca| śleṣmagulmamayaḥpātraiḥ sukhoṣṇaiḥ svedayedbhiṣak||141||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="137-141">śaithilyamāgata iti śithiladoṣatayā śastranirhāryadoṣatāmāpanne gulme taṃ ghaṭamukhe nyaset| ghaṭamanthanayantreṇa samyaggṛhītvā prapīḍayed bhindyāditi yojanā| antrahṛdayasya tyāgaḥ sphuṭanādibhayāt||137-141||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">savyoṣakṣāralavaṇaṃ daśamūlīśṛtaṃ ghṛtam| kaphagulmaṃ jayatyāśu sahiṅgubiḍadāḍimam||142||</seg> <seg type="unit" n="143">iti daśamūlīghṛtam| bhallātakānāṃ dvipalaṃ pañcamūlaṃ palonmitam| sādhyaṃ vidārīgandhādyamāpothya salilāḍhake||143||</seg> <seg type="unit" n="144">pādaśeṣe rase tasmin pippalīṃ nāgaraṃ vacām| viḍaṅgaṃ saindhavaṃ hiṅgu yāvaśūkaṃ biḍaṃ śaṭīm||144||</seg> <seg type="unit" n="145">citrakaṃ madhukaṃ rāsnāṃ piṣṭvā karṣasamaṃ bhiṣak| prasthaṃ ca payaso dattvā ghṛtaprasthaṃ vipācayet||145||</seg> <seg type="unit" n="146">etadbhallātakaghṛtaṃ kaphagulmaharaṃ param| plīhapāṇḍvāmayaśvāsagrahaṇīrogakāsanut||146||</seg> iti bhallātakādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="142-146">savyoṣetyādau daśamūlasya kvāthe vyoṣādīnāṃ śeṣāṇāṃ kalkaiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ kaphagulmaṃ jayatītyarthaḥ||142-146||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ| palikaiḥ sayavakṣārairghṛtaprasthaṃ vipācayet||147||</seg> <seg type="unit" n="148">kṣīraprasthaṃ ca tat sarpihanti gulmaṃ kaphātmakam| grahaṇīpāṇḍurogaghnaṃ plīhakāsajvarāpaham||148||</seg> iti kṣīraṣaṭpalakaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="147-148">pippalyādyuktaṃ ṣaṭpalaṃ ghṛtaṃ samenaiva dugdhena śrapaṇīyam| “caturguṇe drave sādhyaṃ” iti vacanādatra triguṇaṃ jalaṃ jñeyam||147-148||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">trivṛtāṃ triphalāṃ dantīṃ daśamūlaṃ palonmitam| jale caturguṇe paktvā caturbhāgasthitaṃ rasam||149||</seg> <seg type="unit" n="150">sarpireraṇḍajaṃ tailaṃ kṣīraṃ caikatra sādhayet| sa siddho miśrakasnehaḥ sakṣaudraḥ kaphagulmanut||150||</seg> <seg type="unit" n="151">kaphavātavibandheṣu kuṣṭhaplīhodareṣu ca| prayojyo miśrakaḥ sneho yoniśūleṣu cādhikam||151||</seg> iti miśrakaḥ snehaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="149-151">trivṛtāmityādau pañcadaśapalāni kvāthyāni; tatra caturguṇaṃ jalaṃ deyaṃ, palollekhavihitatvāt ṣaṣṭipalāni bhavanti; kṣīramapi sāhacaryāt pañcadaśapalam; etadubhayadravapādaḥ sneho'tra paktavyaḥ| kiṃvā “snehasamaṃ kṣīraṃ” iti vacanāt snehasamena kṣīreṇa kvāthena ca pañcadaśapalena pañcapalaḥ sneho dravapādikaḥ kartavyaḥ| jatūkarṇābhiprāyāttu trivṛtādipañcadaśapale prasthamānollekhena prasthacatuṣṭayaṃ jalasya deyam| yatastena sāmānyenaivoktaṃ- “trivṛtādantītriphalādaśamūlaiḥ samairurubūkatailaṃ sarpiśca śṛtaṃ payasā samamudāvartaśūlādau” iti||149-151||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">yaduktaṃ vātagulmaghnaṃ sraṃsanaṃ nīlinīghṛtam| dviguṇaṃ tadvirekārthaṃ prayojyaṃ kaphagulminām||152||</seg> <seg type="unit" n="153">sudhākṣīradrave cūrṇaṃ trivṛtāyāḥ subhāvitam| kārṣikaṃ madhusarpibhyāṃ līḍhvā <note place="foot" type="variant" n="20">‘līḍhaṃ sādhu virecayet’ iti pā.</note> sādhu viricyate||153||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="152-153">dviguṇamiti dvipalapramāṇaṃ, tatra hi ghṛtapalaṃ peyamuktam||152-153||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="154">jaladroṇe vipaktavyā viṃśatiḥ pañca cābhayāḥ| dantyāḥ palāni tāvanti citrakasya tathaiva ca||154||</seg> <seg type="unit" n="155">aṣṭabhāgāvaśeṣaṃ tu rasaṃ pūtamadhikṣipet| dantīsamaṃ guḍaṃ pūtaṃ kṣipettatrābhayāśca tāḥ||155||</seg> <seg type="unit" n="156">tailārdhakuḍavaṃ caiva trivṛtāyāścatuṣpalam| cūrṇitaṃ palamekaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘cārdhapalikaṃ’ iti pā.</note> tu pippalīviśvabheṣajam||156||</seg> <seg type="unit" n="157">tat sādhyaṃ lehavacchīte tasmiṃstailasamaṃ madhu| kṣipeccūrṇapalaṃ caikaṃ tvagelāpatrakeśarāt||157||</seg> <seg type="unit" n="158">tato lehapalaṃ līḍhvā jagdhvā caikāṃ harītakīm| sukhaṃ viricyate snigdho doṣaprasthamanāmayam||158||</seg> <seg type="unit" n="159">gulmaṃ śvayathumarśāṃsi pāṇḍurogamarocakam| hṛdrogaṃ grahaṇīdoṣaṃ kāmalāṃ viṣamajvaram||159||</seg> <seg type="unit" n="160">kuṣṭhaṃ plīhānamānāhameṣā hanyupasevitā| niratyayaḥ kramaścāsyā dravo māṃsarasaudanaḥ||160||</seg> iti dantīharītakī|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="154-160">tailārdhakuḍavamiti tailaṃ catuṣpalam| lehavaditi lehapākalakṣaṇena paktavyamityarthaḥ| iha caturjātakānmilitāt palam| doṣaprasthamiti sārdhatrayodaśapalaṃ; uktaṃ hi bhojena- “vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe| sārdhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ” iti||154-160||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">siddhāḥ siddhiṣu vakṣyante nirūhāḥ kaphagulminām| ariṣṭayogāḥ siddhāśca grahaṇyarśaścikitsite||161||</seg> <seg type="unit" n="162">yaccūrṇaṃ guṭikā yāśca vihitā vātagulminām| dviguṇakṣārahiṅgvamlavetasāstāḥ kaphe hitāḥ||162||</seg> <seg type="unit" n="163">ya eva grahaṇīdoṣe kṣārāste kaphagulminām| siddhā niratyayāḥ śastā dāhastvante praśasyate||163||</seg> <seg type="unit" n="164">prapurāṇāni dhānyāni jāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ| kaulattho mudgayūṣaśca pippalyā nāgarasya ca||164||</seg> <seg type="unit" n="165">śuṣkamūlakayūṣaśca bilvasya varuṇasya <note place="foot" type="variant" n="22">‘taruṇasya’ iti pā.</note> ca| cirabilvāṅkurāṇāṃ ca yavānyāścitrakasya ca||165||</seg> <seg type="unit" n="166">bījapūrakahiṅgvamlavetasakṣāradāḍimaiḥ| takreṇa tailasarpirbhyāṃ vyañjanānyupakalpayet||166||</seg> <seg type="unit" n="167">pañcamūlīśṛtaṃ toyaṃ purāṇaṃ vāruṇīrasam| kaphagulmī pibetkāle jīrṇaṃ mādhvīkameva vā||167||</seg> <seg type="unit" n="168">yavānīcūrṇitaṃ takraṃ biḍena lavaṇīkṛtam| pibet sandīpanaṃ vātakaphamūtrānulomanam <note place="foot" type="variant" n="23">‘vātamūtravarco'nulomanam’ iti pā.</note>||168||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="161-168">grahaṇyarśaścikitsite nirdiṣṭā ityarthaḥ| dāhastvante iti vacanena dāhasya kriyāntarāsiddhāvante eva kartavyatāmāha||161-168||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="169">sañcitaḥ kramaśo gulmo mahāvāstuparigrahaḥ| kṛtamūlaḥ sirānaddho yadā kūrma ivonnataḥ||169||</seg> <seg type="unit" n="170">daurbalyārucihṛllāsakāsavamyaratijvaraiḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘daurvarṇyāruci...’ iti pā.</note>| tṛṣṇātandrāpratiśyāyairyujyate na sa sidhyati||170||</seg> <seg type="unit" n="171">gṛhītvā sajvaraśvāsaṃ vamyatīsārapīḍitam| hṛnnābhihastapādeṣu śophaḥ karṣati gulminam||171||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="169-171">sañcita ityādinā kramādasādhyatāprāptaṃ gulmamāha| mahāvāstuparigraha iti bhūrideśavyāpakaḥ||169-171||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="172">raudhirasya tu gulmasya garbhakālavyatikrame| snigdhasvinnaśarīrāyai dadyāt snehavirecanam||172||</seg> <seg type="unit" n="173">palāśakṣārapātre dve dve pātre tailasarpiṣoḥ| gulmaśaithilyajananīṃ paktvā mātrāṃ prayojayet||173||</seg> <seg type="unit" n="174">prabhidyeta na yadyevaṃ dadyādyoniviśodhanam <note place="foot" type="variant" n="25">‘…virecanam’ iti pā.</note>| kṣāreṇa yuktaṃ palalaṃ sudhākṣīreṇa vā punaḥ||174||</seg> <seg type="unit" n="175">ābhyāṃ vā bhāvitān dadyādyonau kaṭukamatsyakān| varāhamatsyapittābhyāṃ laktakān vā subhāvitān||175||</seg> <seg type="unit" n="176">adhoharaiścordhvaharairbhāvitān vā samākṣikaiḥ| kiṇvaṃ vā saguḍakṣāraṃ dadyādyoniviśodhanam||176||</seg> <seg type="unit" n="177">raktapittaharaṃ kṣāraṃ lehayenmadhusarpiṣā| laśunaṃ madirāṃ tīkṣṇāṃ matsyāṃścāsyai pradāpayet||177||</seg> <seg type="unit" n="178">bastiṃ sakṣīragomūtraṃ sakṣāraṃ dāśamūlikam| adṛśyamāne rudhire dadyādgulmaprabhedanam||178||</seg> <seg type="unit" n="179">pravartamāne rudhire dadyānmāṃsarasaudanam| ghṛtatailena cābhyaṅgaṃ pānārthaṃ taruṇīṃ surām||179||</seg> <seg type="unit" n="180">rudhire'tipravṛtte tu raktapittaharīḥ kriyāḥ| kāryā vātarugārtāyāḥ sarvā vātaharīḥ punaḥ||180||</seg> <seg type="unit" n="181">ghṛtatailāvasekāṃśca tittirīṃścaraṇāyudhān| surāṃ samaṇḍāṃ pūrvaṃ ca pānamamlasya sarpiṣaḥ||181||</seg> <seg type="unit" n="182">prayojayeduttaraṃ vā jīvanīyena sarpiṣā| atipravṛtte rudhire satiktenānuvāsanam||182||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="172-182">garbhakālavyatikrame iti daśamamāsarūpasya garbhakālasya vyatikrame| kṣārapātre iti kṣārodakasyāḍhakadvayam| mātrāmiti yogyapramāṇam| palalaṃ tilapiṣṭam| kṣāraścātra palāśakṣāra eva, prakṛtatvāt| tābhyāmiti kṣārasudhākṣīrābhyām| kaṭukamatsyaḥ śapharī śuṣkamatsyaḥ| laktakān vastrāvayavān| kiṇvaṃ surābījam| raktapittaharaṃ kṣāramiti nīlotpalakṣāram| amlasya sarpiṣaḥ amladravyasādhitasya ghṛtasya| uttaraṃ bhojanottarakālaṃ pānaṃ, kiṃvottarabastiḥ| jīvanīyaṃ sarpirvātarakte vaktavyam| satiktena tiktadravyasādhitenānuvāsanamiti||172-182||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="183">tatra ślokāḥ- snehaḥ svedaḥ sarpirbastiścūrṇāni bṛṃhaṇaṃ guḍikāḥ| vamanavirekau mokṣaḥ kṣatajasya ca vātagulmavatām||183||</seg> <seg type="unit" n="184">sarpiḥ satiktasiddhaṃ kṣīraṃ prasraṃsanaṃ nirūhāśca| raktasya cāvasecanamāśvāsanasaṃśamanayogāḥ||184||</seg> <seg type="unit" n="185">upanāhanaṃ saśastraṃ pakvasyābhyantaraprabhinnasya| saṃśodhanasaṃśamane pittaprabhavasya gulmasya||185||</seg> <seg type="unit" n="186">snehaḥ svedo bhedo laṅghanamullekhanaṃ virekaśca| sarpirbastirguṭikāścūrṇamariṣṭāśca sakṣārāḥ||186||</seg> <seg type="unit" n="187">gulmasyānte dāhaḥ kaphajasyāgre'panītaraktasya| gulmasya raudhirasya kriyākramaḥ strībhavasyoktaḥ||187||</seg> <seg type="unit" n="188">pathyānnapānasevā hetūnāṃ varjanaṃ yathāsvaṃ ca| nityaṃ cāgnisamādhiḥ snigdhasya ca sarvakarmāṇi||188||</seg> <seg type="unit" n="189">heturliṅgaṃ siddhiḥ kriyākramaḥ sādhyatā na yogāśca| gulmacikitsitasaṅgraha etāvān vyāhṛto'gniveśasya||189||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="183-189">sneha ityādinā punaḥ saṅkṣepeṇa saṅgrahaṃ karoti| yogāścetyanena pratyekaṃ vātādigulmacikitsite saṅgṛhītā api punaḥ saṅgrahābhidhānena saṅgṛhītāḥ||183-189||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne gulmacikitsitaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsitasthāne gulmacikitsitaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ca.6.6">
          <head>pramehacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">nidānoktasambandhakramādeva gulmacikitsitādanu mehacikitsitamucyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">nirmohamānānuśayo nirāśaḥ punarvasurjñānatapoviśālaḥ| kāle'gniveśāya sahetuliṅgānuvāca mehāñśamanaṃ ca teṣām||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">nirgatā mohādayo yasya sa tathā; anuśayaḥ kopaḥ| nirgatā āśā yasya sa nirāśaḥ nīrāgaḥ| nidānoktamapi hetuliṅgādi punaḥ prakaraṇavaśāt sakalamucyate||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">āsyāsukhaṃ svapnasukhaṃ dadhīni grāmyaudakānūparasāḥ payāṃsi| navānnapānaṃ guḍavaikṛtaṃ ca pramehahetuḥ kaphakṛcca sarvam||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">āsyāsukhamiti sukhajanikā āsyā na duḥkhajanikā, evaṃ svapnasukhaṃ ca jñeyaṃ; śayyādidoṣeṇa duḥkhasvapnaṃ duḥkhāsyā ca na pramehahetuḥ| guḍavaikṛtaṃ guḍakṛtā bhakṣyāḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">medaśca māṃsaṃ ca śarīrajaṃ ca kledaṃ kapho bastigataṃ pradūṣya| karoti mehān samudīrṇamuṣṇaistāneva pittaṃ paridūṣya cāpi||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kṣīṇeṣu doṣeṣvavakṛṣya bastau dhātūn pramehānanilaḥ karoti| doṣo hi bastiṃ samupetya mūtraṃ sandūṣya mehāñjanayedyathāsvam||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-6">medaśca māṃsaṃ cetyādinā kaphajādimehasamprāptiḥ| kaphajā eva mehā bhūyastvena sādhyatvena cādāvucyante| kṣīṇeṣviti kaphapitteṣu, dvayośca bahuvacanaṃ vyaktyapekṣayā jñeyam; kṣīṇeṣviti vṛddhavātāpekṣayā kṣīṇeṣu; tena vṛddhe kaphe pitte vā yo vāyuḥ krameṇa vṛddho bhavati sa nehāsādhyamehacatuṣṭayakaraṇe vivakṣita iti darśayati <note place="foot" type="variant" n="1">‘kṣīṇeṣu pravṛddhatvenaiva kṣīṇeṣu, na tu svamānāpekṣayā kṣīṇeṣu| anena vṛddhe kaphe pitte vā yo vāyurlaṅghanādinā krameṇa vṛddho bhavati, sa nehāsādhyamehacatuṣṭayaprakaraṇe vivakṣita iti sūcyate’ iti mādhavanidānaṭīkāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ</note>, tatra cikitsāvidhānāt sādhyatvamasti- “yā vātamehān pratipūrvamuktā vātolbaṇānāṃ vihitā kriyā sā| vāyurhi meheṣvatikarśitānāṃ kupyatyasādhyān prati nāsti cintā” iti| dhātūniti majjaujolasīkākhyān| sarvamehānāṃ sāmānyasamprāptimāha- doṣo hītyādi||5-6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">sādhyāḥ kaphotthā daśa, pittajāḥ ṣaṭ yāpyā, na sādhyaḥ pavanāccatuṣkaḥ| samakriyatvādviṣamakriyatvānmahātyayatvācca yathākramaṃ te||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">samakriyatvāditi kaphasya doṣasya dūṣyasya medaḥprabhṛteḥ samānatvāt kaṭutiktādikriyāyāḥ| viṣamakriyatvāditi <note place="foot" type="variant" n="2">‘viṣamakriyatvāditi pittasya mehapradhānadūṣyasya ca medaḥprabhṛteranyonyaviparītakriyatvāt| pittaharaṃ hi madhurādi medaskaraṃ, medoharaṃ ca kaṭukādi pittakaramiti kriyāvaiṣamyam’ iti mādhavanidānaṭīkāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ</note> pittasya saṃśamanacikitsāyāḥ kaṭvādirūpāyā viṣamatvāt| mahātyayatvāditi majjādigambhīradhātvapakarṣakatvena mahāvyāpattikartṛkatvādāśukāritvācca; cakārānnidānoktaṃ viṣamakriyatvaṃ vātātmakānāṃ samuccinoti| yathākramamiti yathāsaṅkhyam||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kaphaḥ sapittaḥ pavanaśca doṣā medo'sraśukrāmbuvasālasīkāḥ| majjā rasaujaḥ piśitaṃ ca dūṣyāḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘dūṣyaṃ’ iti pā.</note> pramehiṇāṃ, viṃśatireva mehāḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">kapha ityādinā sarvamehānāṃ doṣadūṣyasaṅgrahamāha| rasaśca ojaśceti rasaujaḥ, ojaso'pi madhumehe dūṣyatvāt| yadyapi medaḥprabhṛtayo dūṣyā iha ucyante, tathā'pi medomāṃsaśarīrakledānāmavaśyambhāvitayā parigrahaḥ| majjādayaśca sarvamehe na punaravaśyaṃ dūṣyante, stokaṃ vā duṣṭā bhavanti; kiṃvā sarvamehānāmeva tridoṣatvaṃ tathā sakaladūṣyatvaṃ ca ‘kaphaḥ sapitta’ ityādinā granthenocyate; medomāṃsādīni tvatyarthadūṣyopadarśanārthaṃ pṛthaguktāni; yataḥ kiyantaḥśirasīye sakalamehavācakaṃ madhumehaṃ kathayatā doṣatrayaprakopo'pyuktaḥ| tathāhi- “samārutasya pittasya kaphasya ca muhurmuhuḥ| darśayatyākṛtiṃ gatvā kṣayamāpyāyate punaḥ” (sū.a.17) ityuktaṃ; tathā suśruto'pyāha- “vātapittamedobhiranvitaḥ śleṣmā mehāñjanayati” (su. ni.a.6) iti| kaphādīnāṃ dvyulbaṇādisaṃsargasyānantyenādhikapramehasaṅkhyāprasaktinirāsārthamāha- viṃśatireva mehā iti||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">jalopamaṃ cekṣurasopamaṃ vā ghanaṃ ghanaṃ copari viprasannam| śuklaṃ saśukraṃ śiśiraṃ śanairvā lāleva vā vālukayā yutaṃ vā||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vidyāt pramehān kaphajān daśaitān kṣāropamaṃ kālamathāpi nīlam| hāridramāñjiṣṭhamathāpi raktametān pramehān ṣaḍuśanti pittāt||10||</seg> <seg type="unit" n="11">majjaujasā vā vasayā'nvitaṃ vā lasīkayā vā satataṃ vibaddham| caturvidhaṃ mūtrayatīha <note place="foot" type="variant" n="4">‘mūtrayate'nilena’ iti pā.</note> vātāccheṣeṣu dhātuṣvapakarṣiteṣu||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-11">jalopamamityādinā daśabhiḥ śleṣmaguṇaiḥ kṛtān daśapramehānāha| etacca nidāne sphuṭamanusartavyam| ghanaṃ copari viprasannamityanena sāndraprasādamehamāha| majjayā majjamehaḥ, ojasā madhumehaḥ, vasayā vasāmehaḥ, lasikayā hastimeha iti jñeyāḥ| śeṣeṣviti medaḥprabhṛtiṣu rasādyuktadhātuvyatirikteṣu| apakarṣiteṣviti kṣīṇeṣu; kṣayasteṣāṃ pramehārambhakeṇa vātenaiva, upoṣaṇādibhiḥ karśanādvā kriyate||9-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">varṇaṃ rasaṃ sparśamathāpi gandhaṃ yathāsvadoṣaṃ bhajate pramehaḥ| śyāvāruṇo vātakṛtaḥ saśūlo majjādisādguṇyamupaityasādhyaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">saṅkṣepeṇa kaphajādipramehalakṣaṇamāha- varṇamityādi| tatra kaphaje śveto varṇo, madhuro rasaḥ, śītaḥ sparśaḥ, āmaśca gandho bhavati| evaṃ pittamehe'pi jñeyāḥ| vāyostvatinirvarṇatvena prābhāvikaṃ kāyavarṇamāha- śyāvāruṇa ityādi| majjādisādguṇyaṃ majjalasīkādisamānaguṇatāṃ yāti| yadyapi vātiko meho'sādhya evoktastathā'pi punarihāsādhyavacanena ya eva utpattitaḥ prabhūtākṛtiḥ sa eva śyāvāruṇatvādi sakalaṃ lakṣaṇaṃ bibharti; yastūttarakālaṃ cānubaddhaḥ sa sādhyo bhavati; tatra majjādisādguṇyaṃ nāvaśyaṃ bhavatīti darśayati| kiṃvottarakālameva ye vātānubandhāḥ śyāvāruṇavarṇādiyuktā bhavanti te'pyasādhyā bhavantīti| tathā kaphapittajā api majjādiyogādasādhyā eva; uktaṃ ca- “sarva eva pramehāstu kālenāpratikāriṇaḥ| madhumehatvamāyānti tadā'sādhyā bhavanti hi” (su. ni. a. 6)||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">svedo'ṅgagandhaḥ śithilāṅgatā ca śayyāsanasvapnasukhe ratiśca| hṛnnetrajihvāśravaṇopadeho ghanāṅgatā keśanakhātivṛddhiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">śītapriyatvaṃ galatāluśoṣo mādhuryamāsye karapādadāhaḥ| bhaviṣyato mehagadasya rūpaṃ mūtre'bhidhāvanti pipīlikāśca||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-14">svedo'ṅgagandha ityādinā pūrvarūpamāha||13-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">sthūlaḥ pramehī balavānihaikaḥ kṛśastathaikaḥ paridurbalaśca| sambṛṃhaṇaṃ tatra kṛśasya kāryaṃ saṃśodhanaṃ doṣabalādhikasya||15||</seg> <seg type="unit" n="16">snigdhasya yogā vividhāḥ prayojyāḥ kalpopadiṣṭā malaśodhanāya <note place="foot" type="variant" n="5">‘malaśodhanā ye’ iti pā.</note>| ūrdhvaṃ tathā'dhaśca male'panīte meheṣu santarpaṇameva kāryam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">gulmaḥ kṣayo mehanabastiśūlaṃ mūtragrahaścāpyapatarpaṇena| pramehiṇaḥ syuḥ, paritarpaṇāni <note place="foot" type="variant" n="6">‘paribṛṃhaṇāni’ iti pā.</note> kāryāṇi tasya <note place="foot" type="variant" n="7">‘tasmāt’ iti pā.</note> prasamīkṣya vahnim||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-17">paridurbalaḥ hīnabalaḥ| kṛśasya iti māṃsakṛśasya| doṣabalādhikasya doṣeṇa balena cādhikasya| kṣayaḥ dhātukṣayaḥ||15-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">saṃśodhanaṃ nārhati yaḥ pramehī tasya kriyā saṃśamanī prayojyā| manthāḥ kaṣāyā yavacūrṇalehāḥ pramehaśāntyai laghavaśca bhakṣyāḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">ye viṣkirā ye pratudā vihaṅgāsteṣāṃ rasairjāṅgalajairmanojñaiḥ| yavaudanaṃ rūkṣamathāpi vāṭyamadyāt <note place="foot" type="variant" n="8">‘vāṭyaṃ madyān’ iti pā.</note> sasaktūnapi cāpyapūpān||19||</seg> <seg type="unit" n="20">mudgādiyūṣairatha tiktaśākaiḥ purāṇaśālyodanamādadīta| dantīṅgudītailayutaṃ pramehī tathā'tasīsarṣapatailayuktam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">saṣaṣṭikaṃ syāttṛṇadhānyamannaṃ yavapradhānastu bhavet pramehī| yavasya bhakṣyān vividhāṃstathā'dyāt kaphapramehī madhusamprayuktān||21||</seg> <seg type="unit" n="22">niśisthitānāṃ triphalākaṣāye syustarpaṇāḥ kṣaudrayutā yavānām| tān sīdhuyuktān prapibet pramehī prāyogikānmehavadhārthameva||22||</seg> <seg type="unit" n="23">ye śleṣmamehe vihitāḥ kaṣāyāstairbhāvitānāṃ ca pṛthagyavānām| saktūnapūpān saguḍān sadhānān bhakṣyāṃstathā'nyān vividhāṃśca khādet||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kharāśvagohaṃsapṛṣadbhṛtānāṃ tathā yavānāṃ vividhāśca bhakṣyāḥ| deyāstathā veṇuyavā yavānāṃ kalpena godhūmamayāśca bhakṣyāḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-24">kṣuṇṇaśuṣkayavānāṃ maṇḍarahita odano yavaudanaḥ| vāṭyaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘vāṭyo yavamaṇḍaḥ’ iti gaṅgādharaḥ</note> sa eva samaṇḍo nistuṣeddalitānāṃ yavānāṃ bhavati| atasī khyātā, ye tilātasīti paṭhanti teṣāṃ mate tilarūpā'tasī(?) vivakṣitā| tṛṇadhānyāni śyāmākādīni| apūpān yavapiṣṭakṛtān| dhānān bhṛṣṭayavān| veṇuyavā yavākārāṇi vaṃśabījānītyarthaḥ||18-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">saṃśodhanollekhanalaṅghanāni kāle prayuktāni kaphapramehān| jayanti pittaprabhavān virekaḥ santarpaṇaḥ saṃśamano vidhiśca||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25">saṃśodhanagrahaṇenaivollekhane prāpte punarvamanasya kaphajayapradhānatvakhyāpanārthamullekhanapadena kathanam; anye tūllekhanaṃ kaphameheṣu laṅghanaṃ vadanti| pittamehānāṃ yāpyatvāt ‘jayanti’ iti padena pittajānāṃ yāpanamevocyate; kiṃvā'tyantaduṣṭe <note place="foot" type="variant" n="10">‘kiṃvā nātyantaduṣṭe medasi pittajā api sādhyāḥ, ‘sādhyāstu medo yadi na praduṣṭam’ iti carakavacanāt’ iti śrīkaṇṭhadattaḥ</note> medasi pittajānāmasādhyatvaṃ, ‘sādhyāstu medo yadi na praduṣṭam’ ityanena ye vaktavyāstān prati jayantīti sādhu||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">dārvīṃ surāhvāṃ triphalāṃ samustāṃ kaṣāyamutkvāthya pibet pramehī| kṣaudreṇa yuktāmathavā haridrāṃ pibedrasenāmalakīphalānām||26||</seg> <seg type="unit" n="27">harītakīkaṭphalamustalodhraṃ pāṭhāviḍaṅgārjunadhanvanāśca| ubhe haridre tagaraṃ viḍaṅgaṃ kadambaśālārjunadīpyakāśca||27||</seg> <seg type="unit" n="28">dārvī viḍaṅgaṃ khadiro dhavaśca surāhvakuṣṭhāgurucandanāni| dārvyagnimanthau triphalā sapāṭhā pāṭhā ca mūrvā ca tathā śvadaṃṣṭrā||28||</seg> <seg type="unit" n="29">yavānyuśīrāṇyabhayāguḍūcīcavyābhayācitrakasaptaparṇāḥ| pādaiḥ kaṣāyāḥ kaphamehināṃ te daśopadiṣṭā madhusamprayuktāḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">uśīralodhrāñjanacandanānāmuśīramustāmalakābhayānām| paṭolanimbāmalakāmṛtānāṃ mustābhayāpadmakavṛkṣakāṇām||30||</seg> <seg type="unit" n="31">lodhrāmbukālīyakadhātakīnāṃ nimbārjunāmrātaniśotpalānām| śirīṣasarjārjunakeśarāṇāṃ priyaṅgupadmotpalakiṃśukānām||31||</seg> <seg type="unit" n="32">aśvatthapāṭhāsanavetasānāṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘aśvatthayāsāsanavetasānāṃ’ iti pā.</note> kaṭaṅkaṭeryutpalamustakānām| paitteṣu meheṣu daśa pradiṣṭāḥ pādaiḥ kaṣāyā madhusamprayuktāḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">sarveṣu meheṣu matau tu pūrvau kaṣāyayogau vihitāstu sarve| manthasya pāne yavabhāvanāyāṃ syurbhojane pānavidhau pṛthak ca||33||</seg> <seg type="unit" n="34">siddhāni tailāni ghṛtāni caiva deyāni <note place="foot" type="variant" n="12">‘yojyāni’ iti pā.</note> meheṣvanilātmakeṣu| medaḥ kaphaścaiva kaṣāyayogaiḥ snehaiśca vāyuḥ śamameti teṣām||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26-34">dārvīmityādyuktaṃ yogadvayaṃ sarvameheṣu| surāhvaḥ devadāru| harītakyādayo daśa yathāsaṅkhyaṃ kaphameheṣu; kiṃvā sarve sarvakaphameheṣu, uśīrādyuktāśca pittameheṣu sarveṣu jñeyāḥ| kaṭaṅkaṭerī dāruharidrā| manthasya pāne iti manthapānārthaṃ, bhojane iti bhojyasaṃskāre, evaṃ pānasaṃskāre'pi| siddhāni tailānīti etaireva kaṣāyaiḥ siddhāni| anilātmakeṣviti kaphapittameheṣvevavātānubandheṣu, utpattiviśiṣṭānilajānāmasādhyatvenācikitsyatvāt||26-34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">kampillasaptacchadaśālajāni baibhītarauhītakakauṭajāni| kapitthapuṣpāṇi ca cūrṇitāni kṣaudreṇa lihyāt kaphapittamehī||35||</seg> <seg type="unit" n="36">pibedrasenāmalakasya cāpi kalkīkṛtānyakṣasamāni kāle| jīrṇe ca bhuñjīta purāṇamannaṃ mehī rasairjāṅgalajairmanojñaiḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35-36">kaphapittamehīti kaphamehī pittamehī ca| kalkīkṛtānīti kampillakādīnyeva kalkīkṛtāni||35-36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">dṛṣṭvā'nubandhaṃ pavanāt kaphasya pittasya vā snehavidhirvikalpyaḥ| tailaṃ kaphe syāt svakaṣāyasiddhaṃ pitte ghṛtaṃ pittaharaiḥ kaṣāyaiḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">trikaṇṭakāśmantakasomavalkairbhallātakaiḥ sātiviṣaiḥ salodhraiḥ| vacāpaṭolārjunanimbamustairharidrayā <note place="foot" type="variant" n="13">‘pāṭhāpaṭolārjunanimbamustaiḥ’ iti pā.</note> padmakadīpyakaiśca||38||</seg> <seg type="unit" n="39">mañjiṣṭhayā cāgurucandanaiśca sarvaiḥ samastaiḥ kaphavātajeṣu| meheṣu tailaṃ vipaced, ghṛtaṃ tu paitteṣu, miśraṃ triṣu lakṣaṇeṣu||39||</seg> <seg type="unit" n="40">phalatrikaṃ dāruniśāṃ viśālāṃ mustāṃ ca niḥkvāthya niśāṃ sakalkām| pibet kaṣāyaṃ madhusamprayuktaṃ sarvaprameheṣu samuddhateṣu||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37-40">anubandhamiti paścādanugatam| tailaṃ kaphe syāt svakaṣāyasiddhamiti kaphe kaphānubandhe ca kaphaghnauṣadhakaṣāyaiḥ siddhaṃ tailaṃ syāt, evaṃ pitte pittānubandhe ca pittaghnauṣadhakaṣāyasiddhaṃ ghṛtaṃ deyaṃ syāt| sarvairityukte pṛthagapi sarvaiḥ snehasādhanaṃ syādata āha- samastairiti <note place="foot" type="variant" n="14">‘samastairiti sarvairyathoktaiḥ samuditaireva, na yathālābhena snehaṃ vipacedityarthaḥ’ iti śrīkaṇṭhadattaḥ</note>; militairityarthaḥ| miśramiti tailaghṛtayamakam| triṣu lakṣaṇeṣviti tridoṣalakṣaṇamelake sati; tridoṣajatvamanubandhyānubandhakṛtaṃ kaphapittajameheṣveva mantavyaṃ; kiñca sarveṣāmeva mehānāṃ tridoṣajatvādudbhūtatridoṣajatvaṃ kadācidbhavatīti jñeyam||37-40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">lodhraṃ śaṭīṃ puṣkaramūlamelāṃ mūrvāṃ viḍaṅgaṃ triphalāṃ yamānīm| cavyaṃ priyaṅguṃ kramukaṃ viśālāṃ kirātatiktaṃ kaṭurohiṇīṃ ca||41||</seg> <seg type="unit" n="42">bhārṅgīṃ nataṃ citrakapippalīnāṃ mūlaṃ sakuṣṭhātiviṣaṃ sapāṭham| kaliṅgakan keśaramindrasāhvāṃ nakhaṃ sapatraṃ maricaṃ plavaṃ ca||42||</seg> <seg type="unit" n="43">droṇe'mbhasaḥ karṣasamāni paktvā pūte caturbhāgajalāvaśeṣe| rase'rdhabhāgaṃ madhunaḥ pradāya pakṣaṃ nidheyo ghṛtabhājanasthaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">madhvāsavo'yaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘lodhrāsavo'yaṃ’ iti pā.</note> kaphapittamehān kṣipraṃ nihanyāddvipalaprayogāt| pāṇḍvāmayārśāṃsyaruciṃ grahaṇyā doṣaṃ kilāsaṃ vividhaṃ ca kuṣṭham||44||</seg> iti madhvāsavaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41-44">lodhramityādau kramukaṃ paṭṭikālodhraṃ pūgaṃ vā| indrasāhvām indravāruṇīm||41-44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">kvāthaḥ sa evāṣṭapalaṃ ca dantyā bhallātakānāṃ ca catuṣpalaṃ syāt| sitopalā tvaṣṭapalā viśeṣaḥ kṣaudraṃ ca tāvat pṛthagāsavau tau||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45">kvāthaḥ sa eveti tāvanmānajalenaiva dantyaṣṭapalaṃ bhallātakacatuḥpalaṃ lodhrādīni ca karṣamānāni dattvā kvāthaḥ kartavya ityarthaḥ| kṣaudraṃ ca tāvaditi kvāthāpekṣayā'ṣṭabhāgamityarthaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">sārodakaṃ vā'tha kuśodakaṃ vā madhūdakaṃ vā triphalārasaṃ vā| sīdhuṃ pibedvā nigadaṃ pramehī mādhvīkamagryaṃ cirasaṃsthitaṃ vā||46||</seg> <seg type="unit" n="47">māṃsāni śūlyāni mṛgadvijānāṃ khādedyavānāṃ vividhāṃśca bhakṣyān| saṃśodhanāriṣṭakaṣāyalehaiḥ santarpaṇotthāñ śamayet pramehān||47||</seg> <seg type="unit" n="48">bhṛṣṭān yavān bhakṣayataḥ prayogācchuṣkāṃśca saktūnna bhavanti mehāḥ| śvitraṃ ca kṛcchraṃ kaphajaṃ ca kuṣṭhaṃ tathaiva mudgāmalakaprayogān||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46-48">sārodakamiti sāraiḥ khadirādisāraiḥ ṣaḍaṅgavidhinā kṛtamudakaṃ sārodakaṃ jñeyam, evaṃ kuśodakaṃ jñeyam| madhunā madhurīkṛtamudakaṃ madhūdakam| śūlyānīti śūlapakvānītyarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘śūlabhṛtānītyarthaḥ’ iti pā.</note>| mṛgadvijānāmityatra yaugikatvājjāṅgalamṛgadvijānāmiti jñeyam| prayogāditi abhyāsāt||46-48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">santarpaṇottheṣu gadeṣu yogā medasvināṃ ye ca mayopadiṣṭāḥ| virūkṣaṇārthaṃ kaphapittajeṣu siddhāḥ prameheṣvapi te prayojyāḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49">santarpaṇottheṣu gadeṣu yogā santarpaṇīyādhyāye “triphalāragvadhaṃ pāṭhāṃ” (sū.a.23) ityādyuktāḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">vyāyāmayogairvividhaiḥ pragāḍhairudvartanaiḥ snānajalāvasekaiḥ| sevyatvagelāgurucandanādyairvilepanaiścāśu <note place="foot" type="variant" n="17">‘vilepanaiśca praśamanti’ iti pā.</note> na santi mehāḥ||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50">sevyam uśīram| candanādyairityatra ādigrahaṇena hi śaileyādīnāṃ grahaṇaṃ syāt||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">kledaśca medaśca kaphaśca vṛddhaḥ pramehahetuḥ prasamīkṣya tasmāt| vaidyena pūrvaṃ kaphapittajeṣu meheṣu kāryāṇyapatarpaṇāni||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51">sampratyutsargataḥ kaphapittapramehāṇāmapatarpaṇamāha- kledaścetyādi| yadyapyapatarpaṇena gulmādidoṣo bhavati, tathā'pi gulmādiprādurbhāvo yathā na bhavettathā'patarpaṇaṃ kartavyamiti kledaśca medaścetyādinā darśayati||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">yā vātamehān prati pūrvamuktā vātolbaṇānāṃ vihitā kriyā sā| vāyurhi meheṣvatikarśitānāṃ kupyatyasādhyān prati nāsti cintā||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52">pūrvacikitsite yāni “siddhāni tailāni ghṛtāni caiva deyāni meheṣvanilātmakeṣu” ityādinoktāni, tāni vātānubaddhamehaviṣayāṇīti darśayannāha- yā vātamehānityādi| vātolbaṇatvameva kutaḥ kaphajeṣu pittajeṣu ca bhavatītyāha- vāyurityādi| asādhyāniti utpattitaḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">yairhetubhirye prabhavanti mehāsteṣu prameheṣu na te niṣevyāḥ| hetorasevā vihitā yathaiva jātasya rogasya bhaveccikitsā||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="53">yairhetubhirityādiślokārthaparibhāṣā sarvarogeṣvevānumatā, iha pramehasya cirakālānubandhitayā hetusevānirāsārthamucyate||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">hāridravarṇaṃ rudhiraṃ ca mūtraṃ vinā pramehasya hi pūrvarūpaiḥ| yo mūtrayettaṃ na vadet pramehaṃ raktasya pittasya hi sa prakopaḥ||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="54">samprati pramehalakṣaṇasya raktapittalakṣaṇasāmye raktapitte pramehacikitsā mā bhūditi kṛtvā prameharaktapittabhedakaṃ lakṣaṇamāha- hāridravarṇamityādi||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">dṛṣṭvā pramehaṃ madhuraṃ sapicchaṃ madhūpamaṃ syāddvividho vicāraḥ| kṣīṇeṣu doṣeṣvanilātmakaḥ syāt santarpaṇādvā kaphasambhavaḥ syāt||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="55">dṛṣṭvetyādi| kṣīṇeṣu doṣeṣviti kṣīṇeṣu kaphamedaḥprabhṛtiṣu| doṣatvaṃ ceha dūṣye medaādāvavivakṣitaṃ, tathā'pi doṣasambandhāddoṣaśabdo'tra jñeyaḥ; kiṃvā doṣeṣviti kaphapitteṣu; dvayośca bahuvacanaṃ vyaktyapekṣayā bahutvāt| yadi hi vātikaḥ syāttadā hetvabhāvāt kapho'vṛddhaḥ syādityarthaḥ; santarpaṇāttu yadi jñātaṃ tarpaṇajanitakaphavṛddhatvaṃ, tadā vātanidānābhāvānnāyaṃ vātajaḥ kintu kaphaja ityavadhāryata iti bhāvaḥ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">sapūrvarūpāḥ kaphapittamehāḥ krameṇa ye vātakṛtāśca mehāḥ| sādhyā na te, pittakṛtāstu yāpyāḥ, sādhyāstu medo yadi na praduṣṭam||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="56">sampratyuktānuktapramehāṇāṃ sādhyāsādhyayāpyatvopadarśanārthamāha- sapūrvarūpā ityādi| saha pūrvarūpeṇa “svedo'ṅgagandhaḥ” ityādinā vartanta iti sapūrvarūpāḥ| tatra kaphamehāḥ sādhyā uktāste pūrvarūpeṇa saha vartamānā asādhyā bhavanti, pittamehā yāpyā uktāste pratyākhyeyā bhavanti| sādhyāvasthāyāmapi pūrvarūpayogena yadyapi sarvarogāṇāmasādhyatvamuktam, uktaṃ ca yathā- “anyasyāpi ca rogasya pūrvarūpāṇi yaṃ naram| viśantyanena kalpena tasyāpi maraṇaṃ dhruvam” (i.a.5) iti; tatra sarvapūrvarūpānubandhe sarvarogāṇāmasādhyatvamuktam, iha tu asamastapūrvarūpānubandhe'pyasādhyatvaṃ bhavatīti viśeṣavacanāllabhyate| tathā krameṇa ca ye vātakṛtāste pūrvarūparahitā apyasādhyāḥ| krameṇeti yathoktanidānakrameṇa| etena ya eva nidānoktāhetvādiyogena vātajāścatvāro jāyante te mehā asādhyāḥ; ye tu kaphajāḥ pittajā vā vātānubandhatvena vātajāste sādhyā yāpyā vā| ata eva tān prati “siddhāni tailāni ghṛtāni caiva deyāni meheṣvanilātmakeṣu” ityanena cikitsoktā| pūrvarūparāhityena pittakṛte pramehe kadācit sādhyatvamapi bhavatītyapavādavidhiṃ darśayitumutsargaprāptāṃ paittikayāpyatāmanuvadati- pittakṛtāstu yāpyā iti| avasthāsādhyān paittikānāha- sādhyāstvityādi| na praduṣṭamiti na prakarṣeṇa duṣṭam; aduṣṭamedasaḥ paittikāḥ sādhyā bhavantītyarthaḥ| kiṃvā praduṣṭāḥ kaphapittamehāstāvadasādhyāḥ, tathā kaphapittamehā ye dhātvapakarṣaṇādvātakṛtā bhavanti te'pi sapūrvarūpāḥ santo'sādhyā bhavanti| ye tu pūrvarūpatvena kiyantaḥśirasīyoktaṃ pramehaṃ viṃśatipramehātiriktaṃ varṇayanti, te “viṃśatireva mehāḥ” iti saṅkhyāniyamenaiva pratyādiṣṭāḥ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">jātaḥ pramehī madhumehino vā na sādhya uktaḥ sa hi bījadoṣāt| ye cāpi kecit kulajā vikārā bhavanti tāṃśca pravadantyasādhyān||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="57">mehānāmasādhyatāprakārāntaramāha- jāta ityādi| pramehī yaḥ pramehiṇo jātaḥ so'pyasādhyo bhavati| atrāpi hetumāha- sa hi bījadoṣāditi; pramehārambhakadoṣaduṣṭabījajātapramehitvāt| madhumehaśabdenātra mehamātramucyate, yadi tu vātika upekṣito vā meho madhumeha ucyate, tadetarapramehayuktamātāpitṛjanitapramehiṇo nāsādhyatvaṃ syāt| kiñca madhumehino janitasya madhumehitvameva kāraṇānurūpatayā yuktam| tataśca madhumehī madhumehino vā jāto na sādhya iti vaktumucitam| tasmādapatye sāmānyena pramehavacanenāpi tatkāraṇe pitari kāryānurūpaḥ prameho madhumehaśabdavācyo jñeyaḥ| mehaśabdo'yaṃ sāmānyena sarvameheṣu vartata eva, yataḥ kiyantaḥśirasīye yā piḍakā madhumehasambandhitvenoktāstā iha “pramehiṇāṃ yā piḍakā” ityanena sāmānyapramehasambandhitayā'nuditāḥ, tasmānmadhumehaśabdaḥ sarvapramehe madhumehaviśeṣe ca vartate; yathā tṛṇaśabdaḥ sarvatṛṇe tṛṇaviśeṣe ca vartate| prapañcitaścāyamarthaḥ kiyantaḥśirasīye iti neha pratanyate| kulajapramehāsādhyatāprasaṅgenāpareṣāmapyasādhyatāmāha- ye cāpītyādi| kulajā iti pitṛpitāmahādikāraṇodbhūtāḥ| anenaiva sāmānyena vacanena pramehasyāpi kulajasyāsādhyatāyāṃ siddhāyāṃ punastadvacanaṃ santānānubandhitvopadarśanārtham| uktaṃ hi- “prameho'nusaṅginām” (sū.a.25) iti||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">pramehiṇāṃ yāḥ piḍakā mayoktā rogādhikāre pṛthageva sapta| tāḥ śalyavidbhiḥ kuśalaiścikitsyāḥ śastreṇa saṃśodhanaropaṇaiśca||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="58">pramehapiḍakācikitsāsūtramāha- pramehiṇāmityādi| rogādhikāre iti rogacatuṣke| atra śalyādhikāratvena “anyādhikāreṣu na vistaroktiḥ” (ci.a.26) iti vacanānna vistaraḥ kṛtaḥ||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">tatra ślokāḥ- heturdoṣo dūṣyaṃ mehānāṃ sādhyatānurūpaśca| mehī dvividhastrividhaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘dvividhaṃ’ yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note> bhiṣagjitamatikṣapaṇadoṣaḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">ādyā yavānnavikṛtirmanthā mehāpahāḥ kaṣāyāśca| tailaghṛtalehayogā bhakṣyāḥ pravarāsavāḥ siddhāḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">vyāyāmavidhirvividhaḥ snānānyudvartanāni gandhāśca| mehānāṃ praśamārthaṃ cikitsite diṣṭametāvat||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="59-61">heturityādiḥ saṅgrahaḥ| trividhaṃ bhiṣagjitamiti saṃśodhanaṃ, saṃśamanaṃ nidānavarjanaṃ ca| ādyā iti bhakṣaṇīyāḥ| śeṣaṃ sugamam||59-61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne pramehacikitsitaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">iti śrīcaktapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne pramehacikitsitaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ca.6.7">
          <head>kuṣṭhacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">haviṣprāśānmehakuṣṭhayorjanma uktaṃ, tena mehamanu kuṣṭhacikitsitamucyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">hetuṃ dravyaṃ liṅgaṃ kuṣṭhānāmāśrayaṃ praśamanaṃ ca| śṛṇvagniveśa! samyagviśeṣataḥ sparśanaghnānām||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">nidāne hetvādaya uktā api cikitsopakaraṇatayā kiñcidviśeṣapratipādanārthaṃ punarucyante| āśrayamiti ādhāram| praśamanaṃ ceti cakārāt pūrvarūpasamprāptyorvakṣyamāṇayorgrahaṇaṃ; kiṃvā liṅgena pūrvarūpaṃ, hetunā ca samprāptirboddhavyā| anyānyapi pipluvyaṅgādīni sparśanaghnāni santi, tena viśeṣato yāni kuṣṭhāni sparśanaghnāni teṣāṃ hetvādīni śṛṇu; kiṃvā kuṣṭhānāmanantyādyāni viśeṣataḥ sparśanaghnānyaṣṭādaśa teṣāṃ hetvādi śṛṇviti yojanā| uktaṃ hi- “kuṣṭhāni saptavidhānyaṣṭādaśavidhānyaparisaṅkhyeyavidhāni ca” (ni.a.5) iti||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">virodhīnyannapānāni dravasnigdhagurūṇi ca| bhajatāmāgatāṃ chardiṃ vegāṃścānyānpratighnatām||4||</seg> <seg type="unit" n="5">vyāyāmamatisantāpamatibhuktvopasevinām| śītoṣṇalaṅghanāhārān kramaṃ muktvā niṣeviṇām||5||</seg> <seg type="unit" n="6">gharmaśramabhayārtānāṃ drutaṃ śītāmbusevinām| ajīrṇādhyaśināṃ caiva pañcakarmāpacāriṇām||6||</seg> <seg type="unit" n="7">navānnadadhimatsyātilavaṇāmlaniṣeviṇām| māṣamūlakapiṣṭānnatilakṣīraguḍāśinām||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vyavāyaṃ cāpyajīrṇe'nne nidrāṃ ca bhajatāṃ divā| viprān gurūn dharṣayatāṃ pāpaṃ karma ca kurvatām||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-8">virodhīnyātreyabhadrakāpyīye- “na matsyān payasā'bhyavaharet” (sū.a.26) ityādinoktāni| śītoṣṇetyādi| śītoṣṇādīnāṃ yathākrameṇa sevyatvamuktaṃ, tadviparītena sevinām; evaṃ laṅghanāhārayorapi jñeyam| gharmādibhirārtatve sati drutamaviśramya śītāmbusevināmiti yojyam| ajīrṇādhyaśināmiti ajīrṇam āmamannam, apakvamiti yāvat; tadbhuñjānānām| adhyaśināmiti āhāre'pariṇate bhuñjānānām| pañcakarmāpacāriṇāmiti pañcakarmaṇi kriyamāṇe'pacāriṇāṃ niṣiddhasevinām| vyavāyaṃ cāpyajīrṇe iti vidagdhādirūpe'nnājīrṇe strīsevanam kurvatām| pāpaṃ karma ca kurvatāmiti pāpakarmaṇaiva viprādidharṣaṇe labdhe punastadvacanaṃ viśeṣahetutvopadarśanārtham||4-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">vātādayastrayo duṣṭāstvagraktaṃ māṃsamambu ca| dūṣayanti sa kuṣṭhānāṃ saptako dravyasaṅgrahaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">ataḥ kuṣṭhāni jāyante sapta caikādaśaiva ca| na caikadoṣajaṃ kiñcit kuṣṭhaṃ samupalabhyate||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-10">doṣadūṣyasaṅgrahamāha- vātādaya ityādinā| vātādīnāṃ tritve siddhe'pi traya iti vacanaṃ sarvakuṣṭheṣu trayāṇāmapi duṣṭidarśanārtham| dravyasaṅgraha iti dravyamārambhakaṃ kāraṇamucyate| arthalabdhamapi saptakamitipadaṃ sarvatra saptakaniyamārthaṃ punarucyate| yadyapi visarpāṇāmutpāde etānyeva sapta kāraṇāni, yaduktaṃ- “raktaṃ lasīkā tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ| visarpāṇāṃ samutpattau vijñeyāḥ sapta dhātavaḥ” (ci.a.21) iti; tathā'pi kuṣṭhaṃ cirakriyaiḥ sthirairdoṣairjanyate, visarpastu visaraṇaśīlairiti viśeṣaḥ| anye tu visarpā vātādibhirekaikaśo'pi bhavantītyāhuḥ; yaduktaṃ- “pṛthak trayastribhiścaiko visarpā dvandvajāstrayaḥ” (ci.a.21) iti; tanna, tridoṣajatve'pi visarpāṇāmekadoṣajakuṣṭhavadekadoṣajatvādivyapadeśastatrocyate| sapta caikādaśaiva ceti vicchedapāṭhena saptānāṃ kuṣṭhānāṃ mahākuṣṭhatvam, ekādaśānāṃ ca kṣudrakuṣṭhatvamiti bodhayati| nidāne'nabhihitānāmapi kṣudrakuṣṭhānāmiha cikitsārthaṃ vidhānam||9-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sparśājñatvamatisvedo na vā vaivarṇyamunnatiḥ| koṭhānāṃ lomaharṣaśca kaṇḍūstodaḥ śramaḥ klamaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">vraṇānāmadhikaṃ śūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ| dāhaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘suptatvamaṅge dāhaśca’ iti pā.</note> suptāṅgatā ceti kuṣṭhalakṣaṇamagrajam||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-12">sparśetyādi pūrvarūpam| na vā sveda iti sambandhaḥ| asvedātisvedau tu svedavahasroto'varodhānavarodhakṛtau jñeyau| śīghrotpattiścirasthitiśca vraṇānāmeva||11-12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ata ūrdhvamaṣṭādaśānāṃ kuṣṭhānāṃ kapālodumbaramaṇḍalarṣyajihvapuṇḍarīkasidhmakākaṇakaikakuṣṭhacarmākhya- kiṭimavipādikālasakadadrucarmadalapāmāvisphoṭakaśatārurvicarcikānāṃ lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ yadrūkṣaṃ paruṣaṃ tanu| kāpālaṃ todabahulaṃ tatkuṣṭhaṃ viṣamaṃ smṛtam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">dāhakaṇḍūrujārāgaparītaṃ lomapiñjaram| udumbaraphalābhāsaṃ kuṣṭhamaudumbaraṃ viduḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">śvetaṃ raktaṃ sthiraṃ styānaṃ snigdhamutsannamaṇḍalam| kṛcchramanyonyasaṃsaktaṃ kuṣṭhaṃ maṇḍalamucyate||16||</seg> <seg type="unit" n="17">karkaśaṃ raktaparyantamantaḥ śyāvaṃ savedanam| yadṛṣyajihvāsaṃsthānamṛṣyajihvaṃ taducyate||17||</seg> <seg type="unit" n="18">saśvetaṃ raktaparyantaṃ puṇḍarīkadalopamam| sotsedhaṃ ca sadāhaṃ ca puṇḍarīkaṃ taducyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śvetaṃ tāmraṃ tanu ca yadrajo <note place="foot" type="variant" n="2">‘yaddhṛṣṭamudgirate rajaḥ’ iti pā.</note> ghṛṣṭaṃ vimuñcati| alābūpuṣpavarṇaṃ tat sidhmaṃ prāyeṇa corasi||19||</seg> <seg type="unit" n="20">yat kākaṇantikāvarṇamapākaṃ tīvravedanam| tridoṣaliṅgaṃ tat kuṣṭhaṃ kākaṇaṃ naiva sidhyati||20||</seg> iti saptamahākuṣṭhāni|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-20">kapālaḥ ghaṭakharparaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘kharparakaśakalaḥ’ iti pā.</note>| viṣamaṃ duścikitsyam| lomapiñjaramiti romabhiḥ piñjaraṃ kapilam <note place="foot" type="variant" n="4">‘romāṇi piñjarāṇīva yasmin tat romapiñjaraṃ, romarājibhirācitamityarthaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ</note>| utsannamaṇḍalamiti udgatamaṇḍalam| ṛṣyaḥ nīlaṇḍo hariṇaḥ, ṛṣyajihvāsaṃsthānamiti tajjihvākāram| prāyeṇa corasīti urasi bāhulyena bhavati, śleṣmapradhānatvāt; kadācidanyatrāpi bhavatīti bhāvaḥ| kākaṇantikā guñjā| kuṣṭhatvenaiva tridoṣaliṅgatve siddhe punastadvacanaṃ prabalatridoṣaliṅgatvopadarśanārtham||13-20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">asvedanaṃ mahāvāstu yanmatsyaśakalopamam| tadekakuṣṭaṃ, carmākhyaṃ bahalaṃ hasticarmavat||21||</seg> <seg type="unit" n="22">śyāvaṃ kiṇakharasparśaṃ paruṣaṃ kiṭimaṃ smṛtam| vaipādikaṃ pāṇipādasphuṭanaṃ tīvravedanam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kaṇḍūmadbhiḥ sarāgaiśca gaṇḍairalasakaṃ citam| sakaṇḍūrāgapiḍakaṃ dadrumaṇḍalamudgatam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">raktaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘raktaṃ saśūlaṃ kaṇḍūmat sasphoṭaṃ yaddalatyapi’ iti pā.</note> sakaṇḍu sasphoṭaṃ sarugdalati cāpi yat| taccarmadalamākhyātaṃ saṃsparśāsahamucyate||24||</seg> <seg type="unit" n="25">pāmāśvetāruṇaśyāvāḥ kaṇḍūlāḥ piḍakā bhṛśam| sphoṭāḥ śvetāruṇābhāso visphoṭāḥ syustanutvacaḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">raktaṃ śyāvaṃ sadāhārti śatāruḥ syādbahuvraṇam| sakaṇḍūḥ piḍakā śyāvā bahusrāvā vicarcikā||26||</seg> ityekādaśa kṣudrakuṣṭhāni|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-26">mahāvāstviti mahāsthānam| matsyaśakalopamamiti matsyatvaksadṛśam| kiṇavat kharaḥ sparśo yasya tat kiṇakharasparśam; kiṇaḥ vraṇasthānam||21-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">vāte'dhikatare kuṣṭhaṃ kāpālaṃ maṇḍalaṃ kaphe| pitte tvaudumbaraṃ vidyāt kākaṇaṃ tu tradoṣajam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">vātapitte śleṣmapitte vātaśleṣmaṇi cādhike| ṛṣyajihvaṃ puṇḍarīkaṃ sidhmakuṣṭhaṃ ca jāyate||28||</seg> <seg type="unit" n="29">carmākhyamekakuṣṭhaṃ ca kiṭimaṃ savipādikam| kuṣṭhaṃ cālasakaṃ jñeyaṃ prāyo vātakaphādhikam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">pāmā śatārurvisphoṭaṃ dadruścarmadalaṃ tathā| pittaśleṣmādhikaṃ prāyaḥ kaphaprāyā vicarcikā||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-30">cikitsārthaṃ vātādyādhikaṃ kuṣṭheṣvāha- vāta ityādi| ṛṣyajihvādiṣu vātapittādhikyādi yathāsaṅkhyaṃ jñeyam||27-30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">sarvaṃ tridoṣajaṃ kuṣṭhaṃ doṣāṇāṃ tu balābalam| yathāsvairlakṣaṇairbuddhvā kuṣṭhānāṃ kriyate kriyā||31||</seg> <seg type="unit" n="32">doṣasya yasya paśyet kuṣṭheṣu viśeṣaliṅgamadriktam| tasyaiva śamaṃ kuryāttataḥ paraṃ cānubandhasya||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31-32">uktaikadoṣajatvādinā kuṣṭheṣvavirodhaṃ darśayannāha- sarvamityādi| tridoṣajatvaṃ sarveṣu kuṣṭheṣu vyavasthitameva; doṣabalābalavivakṣayā cikitsārthamekadoṣajatvādivyapadeśa iti bhāvaḥ| anubandhasyeti apradhānasya||31-32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">kuṣṭhaviśeṣairdoṣā doṣaviśeṣaiḥ punaśca kuṣṭhāni| jñāyante tairheturhetustāṃśca <note place="foot" type="variant" n="6">‘te hetuṃ hetustāṃśca’ iti pā.</note> prakāśayati||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33">samprati dośaviśeṣajātasya kuṣṭhaviśeṣasya tathā kuṣṭhajanakasya ca hetoḥ parasparabodhakatvamāha- kuṣṭhaviśeṣairityādi| kuṣṭhaviśeṣairdoṣā iti kuṣṭhaviśeṣaiḥ kāpalādibhirdoṣā vātādayo jñāyante; tathā doṣaviśeṣaiḥ punaḥ kuṣṭhāniti vātādhiko'yaṃ paittiko'yamiti kuṣṭhadoṣe parijñāte doṣaviśeṣajñānādviśiṣṭāni kuṣṭhāni jñāyante; yathā- idaṃ vātottaraṃ kuṣṭhaṃ, tasmāt kāpālam; idaṃ pittādhikatvānmaṇḍalamityādi| tathā yaḥ kuṣṭheṣvaparijñāto hetuḥ sa doṣaviśeṣairjñāyate; yathā- kuṣṭhaṃ vātottaraṃ dṛṣṭvā vātottarakuṣṭhajanakāni rūkṣaviruddhāśanādīni kāraṇāni jñāyante| hetubhiśca doṣaviśeṣajanakaiḥ kuṣṭhāni jñāyante, yasmādanena vātottarakuṣṭhajanakaṃ sevitaṃ tasmādasya vātottaraṃ kāpālaṃ kuṣṭhaṃ bhaviṣyatīti| kiṃvā kuṣṭhādoṣayoranyonyagamakatvaṃ kāryakāraṇatayā parasparagamakatvādupapannamiti darśayannāha- tairiti; taiḥ kuṣṭhaiḥ kāryarūpairheturnāma doṣaḥ anumīyate, hetuśca doṣarūpastān kāryarūpakuṣṭhaviśeṣānavagamayatītyarthaḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">raukṣyaṃ śoṣastodaḥ śūlaṃ saṅkocanaṃ tathā''yāmaḥ| pāruṣyaṃ kharabhāvo harṣaḥ śyāvāruṇatvaṃ ca||34||</seg> <seg type="unit" n="35">kuṣṭheṣu vātaliṅgaṃ, dāho rāgaḥ parisravaḥ pākaḥ| visro gandhaḥ kledastathā'ṅgapatanaṃ ca pittakṛtam||35||</seg> <seg type="unit" n="36">śvaityaṃ śaityaṃ kaṇḍūḥ sthairyaṃ cotsedhagauravasnehāḥ| kuṣṭheṣu tu kaphaliṅgaṃ jantubhirabhibhakṣaṇaṃ kledaḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34-36">kuṣṭhagatadoṣajñānārthaṃ vātādiliṅgānyāha- raukṣyamityādi| dāhādayaḥ pittaliṅgāni||34-36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">sarvairliṅgairyuktaṃ matimān vivarjayedabalam| tṛṣṇādāhaparītaṃ śāntāgniṃ jantubhirjagdham||37||</seg> <seg type="unit" n="38">vātakaphaprabalaṃ yadyadekadoṣolbaṇaṃ na tat kṛcchram| kaphapitta-vātapittaprabalāni tu kṛcchrasādhyāni||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37-38">cikitsāpravṛttinivṛttyarthaṃ sādhyāsādhyakuṣṭhānyāha- sarvairityādi||37-38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">vātottareṣu sarpirvamanaṃ śleṣmottareṣu kuṣṭheṣu| pittottareṣu mokṣo raktasya virecanaṃ cāgre||39||</seg> <seg type="unit" n="40">vamanavirecanayogāḥ kalpoktāḥ kuṣṭhināṃ prayoktavyāḥ| pracchanamalpe kuṣṭhe mahati ca śastaṃ sirāvyadhanam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">bahudoṣaḥ saṃśodhyaḥ kuṣṭhī bahuśo'nurakṣatā prāṇān| doṣe hyatimātrahṛte vāyurhanyādabalamāśu||41||</seg> <seg type="unit" n="42">snehasya pānamiṣṭaṃ śuddhe koṣṭhe pravāhite rakte| vāyurhi śuddhakoṣṭhaṃ kuṣṭhinamabalaṃ viśati śīghram||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-42">yathākramaṃ cikitsāmāha- vātottareṣvityādi| agre <note place="foot" type="variant" n="7">‘agre iti pūrvarūpeṣveva’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> iti sarpirādiṣu yojyaṃ; tena vātottarādiṣu sarpirādi prathamaṃ kartavyaṃ, tadanu vakṣyamāṇā cikitsā kāryetyarthaḥ| bahuśa iti bahūn vārān; stokastokanirharaṇena punaḥ punaḥ śodhyaḥ; ekadā hi bhūridoṣaharaṇe balakṣayo mahātyayaḥ syāt| ata evāha- doṣe hyatimātrahṛte ityādi| doṣe iti jātāvekavacanaṃ; tena kaphapittayorapi grahaṇam; kiṃvā doṣa iti ekavacanenaiva ekadoṣasyāpyatimātraharaṇe vāyurhanyāditi| koṣṭhe śuddhe rakte pravāhite ca snehasya pānaṃ jñeyam| aśuddhakoṣṭhasya snehapānaṃ vyādhivardhanaṃ bhavati| uktaṃ hi- “śeṣadoṣe vyādhirativardhate” iti| śodhanena tu niḥśeṣīkṛte doṣe saśeṣadoṣatā nāsti||39-42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">doṣotkliṣṭe hṛdaye vāmyaḥ kuṣṭheṣu cordhvabhāgeṣu| kuṭajaphalamadanamadhukaiḥ sapaṭolairnimbarasayuktaiḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">śītarasaḥ pakvaraso madhūni madhukaṃ ca vamanāni| kuṣṭheṣu trivṛtā dantī triphalā ca virecane śastā||44||</seg> <seg type="unit" n="45">sauvīrakaṃ tuṣodakamāloḍanamāsavāśca sīdhūni| śaṃsantyadhoharāṇāṃ yathāvirekaṃ kramaśceṣṭaḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">dārvībṛhatīsevyaiḥ paṭolapicumardamadanakṛtamālaiḥ| sasnehairāsthāpyaḥ kuṣṭhī sakaliṅgayavamustaiḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">vātolbaṇaṃ viriktaṃ nirūḍhamanuvāsanārhamālakṣya| phalamadhukanimbakuṭajaiḥ sapaṭolaiḥ sādhayetsneham||47||</seg> <seg type="unit" n="48">saindhavadantīmaricaṃ phaṇijjhakaḥ pippalī karañjaphalam| nasyaṃ syātsaviḍaṅgaṃ krimikuṣṭhakaphaprakopaghnam <note place="foot" type="variant" n="8">‘…kaphapradoṣaghnam’ iti pā.</note>||48||</seg> <seg type="unit" n="49">vairecanikairdhūmaiḥ ślokasthāneritaiḥ praśāmyanti| kṛmayaḥ kuṣṭhakilāsāḥ prayojitairuttamāṅgasthāḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43-49">kuṭajetyādinā vamanadravyāṇyāha| śītarasaḥ śītakaṣāyaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘śītarasaḥ apakvena ikṣurasādinā kṛtaḥ sīdhuḥ, pakvena ca kṛtaḥ pakvarasaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ</note>| yathāvirekaṃ kramaśceṣṭa iti pradhānamadhyāvaraśuddhyapekṣayā peyādikramastriśo dviśa ekaśo vā kāryaḥ; uktaṃ hi- “peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trīnubhayaṃ tathaikam| krameṇa seveta naro'nnakālān pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ” (si.a.1) iti| āsthāpanānuvāsane yadyapi “nāsthāpyāḥ kuṣṭhinaḥ” (si.a.2) ityādinā kuṣṭhe niṣiddhe, tathā'pyāsthāpanānuvāsanaikasādhyāyāmavasthāyāṃ kartavye eva; yaduktaṃ- “pravṛttinivṛttilakṣaṇasaṃyoge tu gurulāghavaṃ sampradhārya samyagadhyavasyet” (vi.a.8) iti; tenāha- vātolbaṇamityādi| sūtrasthāne yadyapi ekaiva vairecaniko dhūma uktastathā'pi tatroktadravyairvyastasamastairbahavo dhūmā bhavantīti bahuvacanamiha kṛtam||43-49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">sthirakaṭhinamaṇḍalānāṃ svinnānāṃ prastarapraṇāḍībhiḥ| kūrcairvighaṭṭitānāṃ raktotkleśo'panetavyaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">ānūpavārijānāṃ māṃsānāṃ poṭṭalaiḥ sukhoṣṇaiśca| svinnotsannaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘svinnotsvinnaṃ’ iti pā.</note> vilikhet kuṣṭhaṃ tīkṣṇena śastreṇa||51||</seg> <seg type="unit" n="52">rudhirāgamārthamathavā śṛṅgālābūni <note place="foot" type="variant" n="11">‘śṛṅgālābūbhirāharedrudhiram’ iti pā.</note> yojayet kuṣṭhe| pracchitamalpaṃ kuṣṭhaṃ virecayedvā jalaukobhiḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">ye lepāḥ kuṣṭhānāṃ yujyante nirhṛtāsradoṣāṇām| saṃśodhitāśayānāṃ sadyaḥ siddhirbhavetteṣām||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50-53">nāḍyeva nāḍī svedādhyāye uktā| kūrcaṃ śastraviśeṣamāhuḥ| raktotkleśaḥ utkliṣṭaṃ raktam| svinnatvenotsannaṃ svinnotsannam| rudhirāgamārthaṃ vilikhediti sambandhaḥ| nirhṛto'sradoṣo yeṣāṃ te nirhṛtāsradoṣāḥ||50-53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">yeṣu na śastraṃ kramate sparśendriyanāśanāni yāni syuḥ| teṣu nipātyaḥ kṣāro raktaṃ doṣaṃ ca visrāvya||54||</seg> <seg type="unit" n="55">pāṣāṇakaṭhinaparuṣe supte kuṣṭhe sthire purāṇe ca| pītāgadasya kāryo viṣaiḥ pradeho'gadaiścānu||55||</seg> <seg type="unit" n="56">stabdhāni suptasuptānyasvedanakaṇḍulāni kuṣṭhāni| kūrcairdantītrivṛtākaravīrakarañjakuṭajānām||56||</seg> <seg type="unit" n="57">jātyarkanimbajairvā patraiḥ śastraiḥ samudraphenairvā| ghṛṣṭāni gomayairvā tataḥ pradehaiḥ pradehyāni||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="54-57">na śastraṃ kramata iti sirādisaṅkaṭatvānna śastraṃ yogyaṃ bhavati| sparśendriyanāśanānīti tvagindriyaharāṇi| suptasuptānīti suptavat suptāni acetanāni, sarvathā sparśājñānītyarthaḥ||54-57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">mārutakaphakuṣṭhaghnaṃ karmoktaṃ pittakuṣṭhināṃ kāryam| kaphapittaraktaharaṇaṃ tiktakaṣāyaiḥ praśamanaṃ ca||58||</seg> <seg type="unit" n="59">sarpīṃṣi tiktakāni ca yaccānyadraktapittanut <note place="foot" type="variant" n="12">‘yaccoktaṃ’ iti pā.</note> karma| bāhyābhyantaramagryaṃ tat kāryaṃ pittakuṣṭheṣu||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="58-59">sarpīṃṣi tiktakāni tiktaṣaṭpalādīni| pittakuṣṭhināṃ kaphapittaraktaharaṇādīni kāryāṇīti yojyam||58-59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">doṣādhikyavibhāgādityetat karma kuṣṭhanut proktam| vakṣyāmi kuṣṭhaśamanaṃ prāyastvagdoṣasāmānyāt||60||</seg> <seg type="unit" n="61">dārvī rasāñjanaṃ vā gomūtreṇa prabādhate kuṣṭham| abhayā prayojitā vā māsaṃ savyoṣaguḍatailā||61||</seg> <seg type="unit" n="62">mūlaṃ paṭolasya tathā gavākṣyāḥ pṛthak palāṃśaṃ triphalātvacaśca <note place="foot" type="variant" n="13">‘triphalā trivṛcca’ iti pā.</note>| syāttrāyamāṇā kaṭurohiṇī ca bhāgārdhikā nāgarapādayuktā||62||</seg> <seg type="unit" n="63">palaṃ tathaiṣāṃ saha cūrṇitānāṃ jale śṛtaṃ doṣaharaṃ pibennā| jīrṇe rasairdhanvamṛgadvijānāṃ purāṇaśālyodanamādadīta||63||</seg> <seg type="unit" n="64">kuṣṭhāni śophaṃ grahaṇīpradoṣamarśāṃsi kṛcchrāṇi halīmakaṃ ca| ṣaḍrātrayogena nihanti caiṣa hṛdbastiśūlaṃ viṣamajvaraṃ ca||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="60-64">dārvī dāruharidrā| rasāñjanaṃ dārvīkvāthakṛtam| abhayāprayoge guḍatailayoḥ kuṣṭhanidānatvenoktayorapi saṃyogamahimnā harītakyā samaṃ prayogaḥ kuṣṭhaghno bhavati| mūlaṃ paṭolasyeti paṭolamūlaṃ, tathā gavākṣyā api mūlam| palāṃśaṃ palaparimāṇam| triphalātvacaśca pratyekaṃ palāṃśāḥ| yadyapi kalyāṇakaghṛtoktāṣṭāviṃśatipadena triphalāyāḥ pratyekaṃ bhāgaḥ sarvatra vyavasthāpitaḥ, tathā'pi tasyaivārthasya dyotanārthaṃ punaḥ pṛthakśabdaṃ grāhayati; kiṃvā trāyamāṇāyāḥ kaṭurohiṇyāśca pṛthagbhāgārdhikatvaṃ darśayati, triphalāyāstu prasaṅgata eva pṛthagbhāgagrahaṇaṃ siddham| trāyamāṇākaṭurohiṇyoḥ pratyekaṃ ṣaṭśāṇamātraṃ, nāgarasya cobhayorardhabhāgapūrakatvenārdhapalāpekṣayā caturthapādadvayena śāṇacatuṣṭayaṃ bhavati, evaṃ trāyamāṇākaṭurohiṇīnāgaraiḥ palamekaṃ, paṭolamūlādibhiḥ pañcapalānīti militvā ṣaṭpalāni; tathā satyeṣāṃ paṭolādīnāṃ cūrṇīkṛtānāmiti jarjarīkṛtānāṃ, ṣaṭpalānāṃ palamākṛṣya jale śṛtaṃ pibet; evaṃ ṣaḍdinaṃ prayojyam| ṣaḍdinaprayogeṇaivāsya prāyaḥ kuṣṭhaharatvamunnīyate| etadvyākhyānasammatipradāni tantrāntarāṇi likhyante| tathāhi agniveśaḥ- “paṭolamūlaṃ triphalā viśālā ca palonmitā| palārdhaṃ trāyamāṇā ca tathā kaṭukarohiṇī|| karṣārdhaṃ nāgaraṃ dattvā ṣaṭpalānyavacūrṇayet| jale śṛtaṃ pibet koṣṇaṃ cūrṇasyātra palaṃ palam” ityādi| cakṣuṣyeṇo'pyāha- “paṭolamūlaṃ triphalā viśālā ca palāṃśikā| kaṭukā trāyamāṇā ca palardhā pādanāgarā|| tasmāt ṣaḍbhāgamutkvāthya jale doṣaharaṃ pibet” iti| anye tu vyākhyānayanti yat- palāṃśaśabdena karṣa ucyate; tena paṭolamūlasya pṛthakkarṣaḥ, tathā gavākṣīmūlasya karṣaḥ, tathā kriphalāyā militvā karṣaḥ, trāyamāṇā ca nāgarapādayuktā satī karṣārdhā bhavati, evaṃ kaṭurohiṇī ca nāgarapādayuktā satī karṣārdhā bhavati, evaṃ militvā palaṃ cūrṇīkṛtaṃ jale śṛtaṃ pibediti| etacca tantrāntaravirodhāt tathā triphalasamudāyabhāgasya cānyāyasiddhatvānnātisādhu; “paṭolamūlatriphalāgavākṣītrivṛtāpalaiḥ| trāyantī kaṭukā dvābhyāṃ kṛtvā nāgarapādikam|| cūrṇaṃ palaṃ pibettasmācchṛtaṃ jīrṇe rasānnabhug” ityādijatūkarṇavacanavirodhācca| jīrṇe rasairityādi| vireke'tra rasabhojanaṃ prayogayaugikatvāt; āvartakīghṛtaviriktasya <note place="foot" type="variant" n="14">āvartakīghṛtamaṣṭāṅgasaṅgrahe kuṣṭhacikitsite (a.21) draṣṭavyam</note> kāñjikakodravānnabhojanavat| dhanvamṛgadvijānāṃ rasaiḥ śālyodanamādadītetyarthaḥ||60-64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">mustaṃ vyoṣaṃ triphalā mañjiṣṭhā dāru pañcamūlyau dve| saptacchadanimbatvak saviśālaścitrako mūrvā||65||</seg> <seg type="unit" n="66">cūrṇaṃ tarpaṇabhāgairnavabhiḥ saṃyojitaṃ samadhvājyam <note place="foot" type="variant" n="15">‘samadhvaṃśam’ iti pā.</note>| siddhaṃ kuṣṭhanibarhaṇametat prāyogikaṃ bhakṣyam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">śvayathuṃ sapāṇḍurogaṃ śvitraṃ grahaṇīpradoṣamarśāṃsi| braghnabhagandarapiḍakākaṇḍūkoṭhāṃśca vinihanti||67||</seg> <seg type="unit" n="68">iti mustādicūrṇam| triphalātiviṣākaṭukānimbakaliṅgakavacāpaṭolānām| māgadhikārajanīdvayapadmakamūrvāviśālānām||68||</seg> <seg type="unit" n="69">bhūnimbapalāśānāṃ dadyādvipalaṃ tatastrivṛddviguṇā| tasyāśca punarbrāhmī taccūrṇaṃ suptinut paramam||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="65-69">tarpaṇabhāgairiti saktubhāgaiḥ| prāyogikamiti satatopayojyam| kecittriphaletyādi yogaṃ na paṭhanti||65-69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">lelītakaprayogo <note place="foot" type="variant" n="16">‘navanītakaprayogaḥ’ iti pā.</note> rasena jātyāḥ samākṣikaḥ paramaḥ| saptadaśakuṣṭhaghātī mākṣikadhātuśca mūtreṇa||70||</seg> <seg type="unit" n="71">śreṣṭhaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘evaṃ’ iti pā.</note> gandhakayogāt suvarṇamākṣikaprayogādvā| sarvavyādhinibarhaṇamadyāt kuṣṭhī rasaṃ ca nigṛhītam||71||</seg> <seg type="unit" n="72">vajraśilājatusahitaṃ sahitaṃ vā yogarājena| sarvavyādhipraśamanamadyātkuṣṭhī nigṛhya nityaṃ ca||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="70-72">lelīta(ha)kaḥ pāṣāṇabheda auttarāpathikaḥ, ucyate hi nighaṇṭau- “āsīddaityo mahābāhurlelihāno mahāsuraḥ| yojanānāṃ trayastriṃśat kāyenācchādya tiṣṭhati|| viṣṇucakreṇa <note place="foot" type="variant" n="18">‘viṣṇunā cakrasañcchinnaḥ’ iti pā.</note> sañcchinno papāta dharaṇītale| vasā tasya samākhyātā lelīha(ta)ka iti kṣitau” ityādi| jātyā iti āmalakyāḥ||70-72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">khadirasuradārusāraṃ śrapayitvā tadrasena toyārthaḥ| kṣaudraprasthe kāryaḥ kārye te cāṣṭapalike ca||73||</seg> <seg type="unit" n="74">tatrāścūrṇānāmaṣṭapalaṃ prakṣipettathā'mūni| triphalaile tvaṅmaricaṃ patraṃ kanakaṃ ca karṣāṃśam||74||</seg> <seg type="unit" n="75">matsyaṇḍikā madhusamā tanmāsaṃ jātamāyase bhāṇḍe| madhvāsavamācarataḥ kuṣṭhakilāse śamaṃ yātaḥ||75||</seg> iti madhvāsavaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="73-75">kārye te cāṣṭapālike iti khadirasuradārusāre aṣṭapalamāne kartavye| kanakaṃ nāgakeśaram||73-75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">khadirakaṣāyadroṇaṃ kumbhe ghṛtabhāvite samāvāpya| dravyāṇi cūrṇitāni ca ṣaṭpalikānyatra deyāni||76||</seg> <seg type="unit" n="77">triphalāvyoṣaviḍaṅgarajanīmustāṭarūṣakendrayavāḥ| sauvarṇī ca tathā tvak chinnaruhā ceti tanmāsam||77||</seg> <seg type="unit" n="78">nidadhīta dhānyamadhye prātaḥ prātaḥ pibettato yuktyā| māsena mahākuṣṭhaṃ hantyevālpaṃ tu pakṣeṇa||78||</seg> <seg type="unit" n="79">arśaḥśvāsabhagandarakāsakilāsapramehaśoṣāṃśca| nā bhavati kanakavarṇaḥ pītvā'riṣṭaṃ kanakabindum||79||</seg> <seg type="unit" n="80">iti kanakabindvariṣṭam| kuṣṭheṣvanilakaphakṛteṣvevaṃ peyastathā'pi paitteṣu| kṛtamālakvāthaścāpyeṣa viśeṣāt kaphakṛteṣu||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="76-80">kanakabindau madhuśarkare vinā āsavāniṣpatteḥ pūrvānusāroktamāne madhuśarkare ihāpi jñeye| sauvarṇītvak <note place="foot" type="variant" n="19">‘sauvarṇītvak āragvadhatvak’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> dāruharidrātvak| kecit kanakabinduṃ paṭhitvā madhvāsavaṃ paṭhanti||76-80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">triphalāsavaśca gauḍaḥ sacitrakaḥ kuṣṭharogavinihantā| kramukadaśamūladantīvarāṅgamadhuyogasaṃyuktaḥ||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="81">triphalāsavaśca gauḍa ityādau gauḍa iti śarkarāsthāne guḍena kṛto gauḍaḥ| kramukaṃ hrakhapūgaphalaṃ, varāṅgaṃ guḍatvak| atra triphalādīnāṃ māne'nukte'pi āsavāntaroktadravyamānavibhāgena mānaṃ grāhyam||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">laghūni cānnāni hitāni vidyāt kuṣṭheṣu śākani ca tiktakāni| bhallātakaiḥ satriphalaiḥ sanimbairyuktāni cānnāni ghṛtāni caiva||82||</seg> <seg type="unit" n="83">purāṇadhānyānyatha jāṅgalāni māṃsāni mudgāśca paṭolayuktāḥ| śastā, na gurvamlapayodadhīni nānūpamatsyā na guḍastilāśca||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="82-83">laghūnītyādinā sevyamāhāramāha| bhallātakādīnāmannasaṃskārakatvaṃ ghṛtasādhakatvaṃ ca yathāsvaparibhāṣayā jñeyam| na gurvityādinā niṣedhyamāha||82-83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">elā kuṣṭhaṃ dārvī śatapuṣpā citrako viḍaṅgaśca| kuṣṭhālepanamiṣṭaṃ rasāñjanaṃ cābhayā caiva||84||</seg> <seg type="unit" n="85">citrakamelāṃ bimbīṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘nimbaṃ’ iti pā.</note> vṛṣakaṃ trivṛdarkanāgarakam| cūrṇīkṛtamaṣṭāhaṃ bhāvayitavyaṃ palāśasya||85||</seg> <seg type="unit" n="86">kṣāreṇa gavāṃ mūtrasrutena tenāsya maṇḍalānyāśu| bhidyante vilayanti ca liptānyarkābhitaptāni||86||</seg> <seg type="unit" n="87">māṃsī maricaṃ lavaṇaṃ rajanī tagaraṃ sudhā gṛhāddhūmaḥ| mūtraṃ pittaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘goḥ pittaṃ ca’ iti pā.</note> kṣāraḥ pālāśaḥ kuṣṭhahā lepaḥ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">trapu sīsamayaścūrṇaṃ maṇḍalanut phalgucitrakau bṛhatī| godhārasaḥ salavaṇo dāru ca mūtraṃ ca maṇḍalanut||88||</seg> <seg type="unit" n="89">kadalīpalāśapāṭaliniculakṣārāmbhasā prasannena| māṃseṣu toyakāryaṃ kāryaṃ piṣṭe ca kiṇve <note place="foot" type="variant" n="22">‘klinne’ iti pā.</note> ca||89||</seg> <seg type="unit" n="90">tairmedakaḥ sujātaḥ kiṇvairjanitaṃ pralepanaṃ śastam| maṇḍalakuṣṭhavināśanamātapasaṃsthaṃ kṛmighnaṃ ca||90||</seg> <seg type="unit" n="91">mustaṃ madanaṃ triphalā karañja āragvadhakaliṅgayavāḥ| dārvī sasaptaparṇā snānaṃ siddhārthakaṃ nāma||91||</seg> <seg type="unit" n="92">eṣa kaṣāyo vamanaṃ virecanaṃ varṇakastathodgharṣaḥ| tvagdoṣakuṣṭhaśophaprabādhanaḥ pāṇḍurogaghnaḥ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">kuṣṭhaṃ karañjabījānyeḍagajaḥ kuṣṭhasūdano lepaḥ| prapunnāḍabījasaindhavarasāñjanakapitthalodhrāśca||93||</seg> <seg type="unit" n="94">śvetakaravīramūlaṃ kuṭajakarañjayoḥ phalaṃ tvaco dārvyāḥ| sumanaḥpravālayukto lepaḥ kuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ||94||</seg> <seg type="unit" n="95">lodhrasya dhātakīnāṃ vatsakabījasya naktamālasya| kalkaśca mālatīnāṃ kuṣṭheṣūnmardanālepau||95||</seg> <seg type="unit" n="96">śairīṣī tvak puṣpaṃ kārpāsyā rājavṛkṣapatrāṇi| piṣṭā ca kākamācī caturvidhaḥ kuṣṭhanullepaḥ||96||</seg> iti lepāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="84-96">eletyādinā lepānāha| bimbī aṣṭhopamaphalā| arkaḥ kuruvindo maṇiviśeṣaḥ, tāmramityanye| vilayantīti apayānti| māṃseṣu toyakāryamiti māṃsaprakṣālanodake tathā piṣṭe tathā kiṇve ca toyakāryaṃ kāryam| toyakāryaṃ kṣārāmbhasā kāryamiti yojyam| atra māṃsapiṣṭābhyāṃ kiṇvaṃ kāryaṃ, kiṇvaiśca medakaḥ sādhanīyaḥ| medakaḥ jagalaḥ| sujātaḥ sañjanitaḥ, pralepanamiti yojyam| mustamityādau varṇaka iti varṇakaramālepanam| tvagdoṣaśabdena gobalīvardanyāyena kilāsavyaṅgādīnāṃ grahaṇam| kuṣṭhamityādiko yogo jalapiṣṭo jñeyaḥ| tenāragvadhīyokte “karañjabījaiḍagajaṃ sakuṣṭhaṃ gomūtrapiṣṭaṃ ca paraḥ pradehaḥ” (sū.a.3) ityatra gomūtrapiṣṭatvaṃ viśeṣaḥ, tena na paunaruktyam| udvartanālepāvityādau unmardanam udvartanaṃ jñeyam| śairīṣī tvagityādau pratyekadravyakṛtatvena caturbhirdravyaiścaturvidho lepo jñeyaḥ| anye tu caturbhirapi militairavacūrṇanodvartanajalapiṣṭalepanarasakriyālepanabhedeneha caturvidhalepaṃ vadanti| etaccaturvidhācatuṣṭayamāragvadhīyaprayogeṣu yadyapi dṛśyate, tathā'pyālepanena siddhatvānnātiramaṇīyam||84-96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">dārvyā rasāñjanasya ca nimbapaṭolasya khadirasārasya| āragvadhavṛkṣakayostriphalāyāḥ saptaparṇasya||97||</seg> <seg type="unit" n="98">iti ṣaṭ kaṣāyayogāḥ kuṣṭhaghnāḥ saptamaśca tiniśasya| snāne pāne ca hitāstathā'ṣṭamaścāśvamārasya||98||</seg> <seg type="unit" n="99">ālepanaṃ pragharṣaṇamavacūrṇanameta eva ca kaṣāyāḥ| tailaghṛtapākayoge ceṣyante kuṣṭhaśāntyartham||99||</seg> <seg type="unit" n="100">triphalā nimbapaṭolaṃ mañjiṣṭhā rohiṇī vacā rajanī| eṣa kaṣāyo'bhyasto nihanti kaphapittajaṃ kuṣṭham||100||</seg> <seg type="unit" n="101">etaireva ca sarpiḥ siddhaṃ vātolbaṇaṃ jayati kuṣṭham| eṣa ca kalpo diṣṭaḥ khadirāsanadārunimbānām||101||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="97-101">dārvyā ityādau dārvīsambandhino rasāñjanasyaiko yogaḥ; śeṣāstu ṣaṭ, saptamastiniśasya, aṣṭamo'śvamārasya| aśvamārastu yadyapi mūlaviṣatvenoktastathā'pi kuṣṭheṣu viṣaprayogasyāpi hitatvāt sādhuḥ||97-101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">kuṣṭhārkatutthakaṭphalamūlakabījāni rohiṇī kaṭukā| kuṭajaphalotpalamustaṃ bṛhatīkaravīrakāsīsam||102||</seg> <seg type="unit" n="103">eḍagajanimbapāṭhā durālabhā citrako viḍaṅgaśca| tiktālābukabījaṃ kampillakasarṣapau vacā dārvī||103||</seg> <seg type="unit" n="104">etaistailaṃ siddhaṃ kuṣṭhaghnaṃ yoga eṣa cālepaḥ| udvartanaṃ pragharṣaṇamavacūrṇanameṣa eveṣṭaḥ||104||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="102-104">kuṣṭhārketyādau etaistailaṃ siddhamityatra prādhānyāttilatailaṃ jñeyaṃ, yatra tu viśeṣastatra ‘kanakakṣīrī śailā’ ityādau ‘sārṣapamathavā tailam’ ityuktam; anye tu kuṣṭheṣvālepe sārṣapaṃ grāhayanti, pāne tu viśeṣānuktau tilatailameva bhavati||102-104||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">śvetakaravīrakaraso gomūtraṃ citrako viḍaṅgaśca| kuṣṭheṣu tailayogaḥ siddho'yaṃ sammato bhiṣajām||105||</seg> iti śvetakaravīrādyaṃ tailam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="105">śvetakaravīrarasa ityādau karavīrarasagomūtrayordravatvaṃ, śeṣasya kalkatvam||105||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">śvetakaravīrapallavamūlatvagvatsako viḍaṅgaśca| kuṣṭhārkamūlasarṣapaśigrutvagrohiṇī kaṭukā||106||</seg> <seg type="unit" n="107">etaistailaṃ siddhaṃ kalkaiḥ pādāṃśikairgavāṃ mūtram| dattvā tailacaturguṇamabhyaṅgāt kuṣṭhakaṇḍūghnam||107||</seg> iti śvetakaravīrapallavādyaṃ tailam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="106-107">śvetakaravīrapallavetyādau karavīrarasasya gomūtrasya ca sāmyam||106-107||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">tiktālābukabījaṃ dve tutthe rocanā haridre dve| bṛhatīphalameraṇḍaḥ saviśālaścitrako mūrvā||108||</seg> <seg type="unit" n="109">kāsīsahiṅguśigrutryūṣaṇasuradārutumburuviḍaṅgam| lāṅgālakaṃ kuṭajatvak kaṭukākhyā rohiṇī caiva||109||</seg> <seg type="unit" n="110">sarṣapatailaṃ kalkairetairmūtre caturguṇe sādhyam| kaṇḍūkuṣṭhavināśanamabhyaṅgānmārutakaphahantṛ||110||</seg> iti tiktekṣvākvāditailam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="108-110">dve tutthe iti mayūratutthaṃ kharparikātutthaṃ ca||108-110||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">kanakakṣīrī śailā bhārgī dantyāḥ phalāni mūlaṃ ca| jātīpravālasarṣapalaśunaviḍaṅgaṃ karañjatvak||111||</seg> <seg type="unit" n="112">saptacchadārkapallavamūlatvaṅnimbacitrakāsphotāḥ| guñjairaṇḍaṃ bṛhatīmūlakasurasārjakaphalāni||112||</seg> <seg type="unit" n="113">kuṣṭhaṃ pāṭhā mustaṃ tumburumūrvāvacāḥ saṣaḍgranthāḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘kuṣṭhaṃ tumbaru pāṭhā mūrvā mustaṃ vacā'tha ṣaḍgranthā’ iti pā.</note>| eḍagajakuṭajaśigrutryūṣaṇabhallātakakṣavakāḥ||113||</seg> <seg type="unit" n="114">haritālamavākpuṣpī tutthaṃ kampillako'mṛtāsañjñaḥ| saurāṣṭrī kāsīsaṃ dārvītvak sarjikālavaṇam||114||</seg> <seg type="unit" n="115">kalkairetaistailaṃ karavīrakamūlapallavakaṣāye| sārṣapamathavā tailaṃ gomūtracaturguṇaṃ sādhyam||115||</seg> <seg type="unit" n="116">sthāpyaṃ kaṭukālābuni tatsiddhaṃ tena maṇḍalānyāśu| bhindyādbhiṣagabhyaṅgātkṛmīṃśca kaṇḍūṃ ca vinihanyāt||116||</seg> iti kanakakṣīrītailam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="111-116">kanakakṣīrī ‘kaṅkuṣṭha’ iti khyātā| avākpuṣpī apāmārgaḥ; kiṃvā ‘hedvādullī’ iti khyātā| amṛtāsañjñaḥ kharparikātuttham||111-116||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">kuṣṭhaṃ tamālapatraṃ maricaṃ samanaḥśilaṃ sakāsīsam| tailena yuktamuṣitaṃ saptāhaṃ bhājane tāmre||117||</seg> <seg type="unit" n="118">tenāliptaṃ sidhmaṃ saptāhāhyeti <note place="foot" type="variant" n="24">‘saptāhāddharmasevino vyeti’ iti pā.</note> tiṣṭhato gharme| māsānnavaṃ kilāsaṃ snānaṃ muktvā viśuddhatanoḥ||118||</seg> iti sidhme lepaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="117-118">vyeti apayāti| gharme iti ātape| snānaṃ muktveti snānaṃ varjayitvā'yaṃ prayogaḥ kartavyaḥ||117-118||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">sarṣapakarañjakoṣātakīnāṃ tailānyatheṅgudīnāṃ ca| kuṣṭheṣu hitānyāhustailaṃ yaccāpi khadirasārasya||119||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="119">sarṣapakarañjetyādinā kuṣṭheṣvannapānasādhane sārṣapatailādīni deyānīti darśayati; anye tu kuṣṭheṣu sāmānyena tailaśrutau sārṣapādīnyeva deyāni na tilatailamityanena darśitamiti varṇayanti||119||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">jīvantī mañjiṣṭhā dārvī kampillakaḥ payastuttham| eṣa ghṛtatailapākaḥ siddhaḥ siddhe ca sarjarasaḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">deyaḥ samadhūcchiṣṭo vipādikā tena śāmyate'bhyaktā| carmaikakuṣṭhakiṭimaṃ kuṣṭhaṃ śāmyatyalasakaṃ ca||121||</seg> <seg type="unit" n="122">iti vipādikāharaghṛtataile| kiṇvaṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘klinnaṃ’ iti pā.</note> varāharudhiraṃ pṛthvīkā saindhavaṃ ca lepaḥ syāt| lepo yojyaḥ kustumburūṇi kuṣṭhaṃ ca maṇḍalanut||122||</seg> <seg type="unit" n="123">pūtīkadārujaṭilāḥ pakvasurā kṣaudramudgaparṇyau ca| lepaḥ sakākanāso maṇḍalakuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ||123||</seg> <seg type="unit" n="124">citrakaśobhāñjanakau guḍūcyapāmārgadevadārūṇi| khadiro dhavaśca lepaḥ śyāmā dantī dravantī ca||124||</seg> <seg type="unit" n="125">lākṣārasāñjanailāḥ punarnavā ceti kuṣṭhino lepāḥ| dadhimaṇḍayutāḥ sarve deyāḥ ṣaṇmārutakaphakuṣṭhaghnāḥ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">eḍagajakuṣṭhasaindhavasauvīrakasarṣapaiḥ kṛmighnaiśca| kṛmikuṣṭhamaṇḍalākhyaṃ dadrūkuṣṭhaṃ ca śamamupaiti||126||</seg> <seg type="unit" n="127">eḍagajaḥ sarjaraso mūlakabījaṃ ca sidhmakuṣṭhānām| kāñjikayuktaṃ tu pṛthaṅmatamidamudvartanaṃ lepāḥ||127||</seg> <seg type="unit" n="128">vāsā tiphalā pāne snāne codvartane pralepe ca| bṛhatīsevyapaṭolāḥ sasārivā rohiṇī caiva||128||</seg> <seg type="unit" n="129">khadirāvaghātakakubharohītakalodhrakuṭajadhavanimbāḥ| saptacchadakaravīrāḥ śasyante snānapāneṣu||129||</seg> <seg type="unit" n="130">jalavāpyalohakeśarapatraplavacandanaṃ mṛṇālāni| bhāgottarāṇi siddhaṃ pralepanaṃ pittakaphakuṣṭhe||130||</seg> <seg type="unit" n="131">yaṣṭyāhvalodhrapadmakapaṭolapicumardacandanarasāśca| snāne pāne ca hitāḥ suśītalāḥ pittakuṣṭhibhyaḥ||131||</seg> <seg type="unit" n="132">ālepanaṃ priyaṅgurhareṇukā vatsakasya ca phalāni| sātiviṣā ca sasevyā sacandanā rohiṇī kaṭukā||132||</seg> <seg type="unit" n="133">tiktaghṛtairdhautaghṛtairabhyaṅgo dahyamānakuṣṭheṣu| tailaiścandanamadhukaprapauṇḍarīkotpalayutaiśca||133||</seg> <seg type="unit" n="134">klede prapatati cāṅge dāhe visphoṭake sacarmadale| śītāḥ pradehasekā vyadho vireko ghṛtaṃ tiktam||134||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="120-134">ghṛtatailapāka iti yamakapākaḥ| atra ca siddhe snehe kṣepyayoḥ sarjarasamadhūcchiṣṭayorapi kalkārthopāttajīvantīmañjiṣṭhādidravyaiḥ samānatvaṃ sāhacaryājjñeyaṃ; kiṃvā snehādaṣṭamo bhāgaḥ sarjarasamadhūcchiṣṭayoḥ, anyatra dṛṣṭatvāt; tathāhi “samūlāderaṇḍāt” ityādau dviprasthasnehaparimāṇe madhūcchiṣṭapalānyaṣṭāvuktāni| pūtīketyādau pakvasurā <note place="foot" type="variant" n="26">‘pakvasurā pakvānnasandhānasañjātā surā, kṣaudraṃ madhu’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> gorakṣakarkaṭī, kṣaudravallī guḍūcī| ṣaṇmārutakaphakuṣṭhaghnā iti kiṇvaṃ varāharudhiramityādyuktāḥ ṣaḍ bhavanti| anye citrakādīneva ślokapādoktān ṣaḍ varṇayanti| avaghātaḥ karṇikākāraḥ| rohītakaḥ ‘rohiḍā’ iti khyātaḥ| vāpyaṃ kuṣṭhaṃ, lohamaguru, plavaṃ kaivartamustakam| bhāgottarāṇi yathottaramekabhāgavṛddhāni| rasā iti kvāthāḥ| tailairityādau candanādīnāṃ tailasādhanarūpa eva yogo jñeyaḥ||120-134||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">khadiraghṛtaṃ nimbaghṛtaṃ dārvīghṛtamuttamaṃ paṭolaghṛtam| kuṣṭheṣu raktapittaprabaleṣu bhiṣagjitaṃ siddham||135||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="135">khadiraghṛtamityādau khadirādibhirghṛtāni sādhyāni; tatra ca khadirasya sāraṃ, nimbasya tvak, paṭolasya ca patraṃ grāhyaṃ, vṛddhavyavahārāt| uktaṃ ca- “sāraḥ syāt khadirādīnāṃ, nimbādīnāṃ tvacastathā| phalaṃ tu dāḍimādīnāṃ, paṭolāderdalaṃ tathā” iti||135||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">triphalātvaco'rdhapalikāḥ paṭolapatraṃ ca kārṣikāḥ śeṣāḥ| kaṭurohiṇī sanimbā yaṣṭyāhvā trāyamāṇā ca||136||</seg> <seg type="unit" n="137">eṣa kaṣāyaḥ sādhyo dattvā dvipalaṃ masūravidalānām| salilāḍhake'ṣṭabhāge śeṣe pūto raso grāhyaḥ||137||</seg> <seg type="unit" n="138">te ca <note place="foot" type="variant" n="27">‘tatra’ ti pā.</note> kaṣāye'ṣṭapale catuṣpalaṃ sarpiṣaśca paktavyam| yāvatsyādaṣṭapalaṃ śeṣaṃ peyaṃ tataḥ koṣṇam||138||</seg> <seg type="unit" n="139">tadvātapittakuṣṭhaṃ vīsarpaṃ vātaśoṇitaṃ prabalam| jvaradāhagulmavidradhivibhramavisphoṭakān hanti||139||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="136-139">triphalātvaca ityādau pratyekaṃ harītakyādīnāmardhapalaṃ, paṭolapatraṃ cārdhapalaṃ; śeṣāḥ kaṭurohiṇyādayaḥ| masūravidalānāmiti nistuṣamasūrāṇāṃ, na tu masūravidalā'tra śyāmā; uktaṃ hi jatūkarṇe puṃliṅgena- “masūravidalāt palam” iti| aṣṭabhāge śeṣe iti ṣoḍaśapale; ata evoktaṃ ‘tatra kaṣāye'ṣṭapale’ iti prathamādvivacanāntaṃ, tena ṣoḍaśapalamāha| atra cāṣṭāviṃśatyuttarapalaśatamānasyāṣṭabhāgaśeṣe ṣoḍaśapalāni bhavanti, tacca dravaṣoḍaśapalamaṣṭapalaśabdenākṛtadvaiguṇyenaivocyate; pale'pi yadi dravadvaiguṇyaṃ syāttadā ṣoḍaśapalena dvātriṃśatpalāni syuḥ, na cehāḍhakāṣṭabhāgaśeṣe dvātriṃśatpalatvaṃ, kintu ṣoḍaśapalameva; tenaitasmādevāṣṭapalaśabdenākṛtadvaiguṇyāddravaṣoḍaśapalagrahaṇādunnīyate yat- palollekhyamāne dvaiguṇyaṃ nāsti; kiñca kuḍavādāveva dravadvaiguṇyamihānumataṃ tantrāntareṇāpyanumatamiti| yāvat syādaṣṭapalamityanena kaṣāyacatuṣpalena saṃyutasyāṣṭapalaṃ sthāpyamiti darśayati <note place="foot" type="variant" n="28">‘eṣa salilāḍhake'ṣṭaśarāve dvaiguṇyābhāvavivakṣātaḥ sādhyaḥ| aṣṭabhāge'ṣṭapale śeṣe pūto vastrapūtaṃ kṛtvā raso grāhyaḥ| tatra śarāvamite kaṣāye ghṛtasya catuṣpalaṃ paktavyaṃ, śeṣaṃ tu aṣṭapalaṃ kāryam’ iti gaṅgādharaḥ</note>| eṣā ca mātrā kuṣṭhināṃ bhūrimātradravyasādhyatvenottamā jñeyā||136-139||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">nimbapaṭolaṃ dārvīṃ durālabhāṃ tiktarohiṇīṃ triphalām| kuryādardhadalāṃśaṃ parpaṭakaṃ trāyamāṇāṃ ca||140||</seg> <seg type="unit" n="141">salilāḍhakasiddhānāṃ rase'ṣṭabhāgasthite kṣipet pūte| candanakirātatiktakamāgadhikāstrāyamāṇāṃ ca||141||</seg> <seg type="unit" n="142">mustaṃ vatsakabījaṃ kalkīkṛtyārdhakārṣikān bhāgān| navasarpiṣaśca ṣaṭpalametatsiddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="29">‘tiktaṃ’ iti pā.</note> ghṛtaṃ peyam||142||</seg> <seg type="unit" n="143">kuṣṭhajvaragulmārśograhaṇīpāṇḍvāmayaśvayathuhāri| pāmāvisarpapiḍakākaṇḍūmadagaṇḍanutsiddham||143||</seg> iti tiktaṣaṭpalakaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="140-143">nimbamityādinā tiktaṣaṭpalakamāha| “sarpiścāpyanavaṃ hitam” iti vacanasya bādhakamiha yogamahimnā sarpiṣo navatvaṃ jñeyam| prathamaṃ ‘sarpiṣaḥ’ iti padaṃ mānārthaṃ, dvitīyaṃ tu ‘ghṛtaṃ’ iti padaṃ peyatvopadarśanārthaṃ; tathā prathamaṃ siddhamiti pakvaṃ, dvitīyaṃ tu prasiddhikhyāpakam||140-143||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">saptacchadaṃ prativiṣāṃ śampākaṃ tiktarohiṇīṃ pāṭhām| mustamuśīraṃ triphalāṃ paṭolapicumardaparpaṭakam||144||</seg> <seg type="unit" n="145">dhanvayavāsaṃ candanamupakulyāṃ padmakaṃ haridre dve| ṣaḍgranthāṃ saviśālāṃ śatāvarīṃ sārive cobhe||145||</seg> <seg type="unit" n="146">vatsakabījaṃ yāsaṃ <note place="foot" type="variant" n="30">‘vāsāṃ’ iti pā.</note> mūrvāmamṛtāṃ kirātatiktaṃ ca| kalkān kuryānmatimānyaṣṭyāhvaṃ trāyamāṇāṃ ca||146||</seg> <seg type="unit" n="147">kalkaścāturbhāgo <note place="foot" type="variant" n="31">‘kalkaścaturthabhāgaḥ’ iti pā.</note> jalamaṣṭaguṇaṃ raso'mṛtaphalānām| dviguṇo ghṛtātpradeyastatsarpiḥ pāyayetsiddham||147||</seg> <seg type="unit" n="148">kuṣṭhāni raktapittaprabalānyarśāṃsi raktavāhīni| vīsarpamamlapittaṃ <note place="foot" type="variant" n="32">‘vīsarparaktapittaṃ’ iti pā.</note> vātāsṛk pāṇḍurogaṃ ca||148||</seg> <seg type="unit" n="149">visphoṭakānsapāmānunmādaṃ kāmalāṃ jvaraṃ kaṇḍūm| hṛdrogagulmapiḍakā asṛgdaraṃ gaṇdamālāṃ ca||149||</seg> <seg type="unit" n="150">hanyādetat sarpiḥ pītaṃ kāle yathābalaṃ sadyaḥ| yogaśatairapyajitānmahāvikārānmahātiktam||150||</seg> iti mahātiktakaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="144-150">saptacchadamityādinā mahatiktaghṛtamāha| śampāka āragvadhaḥ| kalkaścāturbhāga iti ghṛtāccaturtho bhāgaḥ; etacca sāmānyaparibhāṣāsiddhamapi spaṣṭārthamucyate| amṛtaphalānāmiti āmalakānām| atrāpi trisarpirvacane ekaṃ kalkādibhāgārthaṃ, dvitīyaṃ peyatvopadarśanārthaṃ, tṛtīyaṃ mahātiktakasañjñādarśanārtham||144-150||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">doṣe hṛte'panīte rakte bāhyāntare kṛte śamane <note place="foot" type="variant" n="33">‘vamane’ iti pā.</note>| snehe ca kālayukte na kuṣṭhamanuvartate <note place="foot" type="variant" n="34">‘ativartate’ iti pā.</note> sādhyam||151||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="151">na kuṣṭhamanuvartata iti sādhyamevetyarthaḥ||151||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">khadirasya tulāḥ pañca śiṃśapāsanayostule| tulārdhāḥ sarva evaite karañjāriṣṭavetasāḥ||152||</seg> <seg type="unit" n="153">parpaṭaḥ kuṭajaścaiva vṛṣaḥ kṛmiharastathā| haridre kṛtamālaśca guḍūcī triphalā trivṛt||153||</seg> <seg type="unit" n="154">saptaparṇaśca saṅkṣuṇṇā daśadroṇeṣu vāriṇaḥ| aṣṭabhāgāvaśeṣaṃ tu kaṣāyamavatārayet||154||</seg> <seg type="unit" n="155">dhātrīrasaṃ ca tulyāṃśaṃ sarpiṣaścāḍhakaṃ pacet| mahātiktakakalkaistu yathoktaiḥ palasammitaiḥ||155||</seg> <seg type="unit" n="156">nihanti sarvakuṣṭhāni pānābhyaṅganiṣevaṇāt| mahākhadiramityetat paraṃ kuṣṭhavikāranut||156||</seg> iti mahākhadiraṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="152-156">khadirasya tulā ityādikaṃ kecidanārṣaṃ vadanti| sādhayedityatra ‘sarpiḥ’ iti śeṣaḥ| tatra ghṛtamānānuktau kvāthaśeṣasyāḍhakādhikadroṇasya niyatatvāt tatkvāthacaturthabhāgaṃ prasthādhikāḍhakamānaṃ ghṛtaṃ sādhyam||152-156||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="157">prapatatsu lasīkāprasruteṣu gātreṣu jantujagdheṣu| mūtraṃ nimbaviḍaṅge snānaṃ pānaṃ pradehaśca||157||</seg> <seg type="unit" n="158">vṛṣakuṭajasaptaparṇāḥ karavīrakarañjanimbakhadirāśca| snāne pāne lepe krimikuṣṭhanudaḥ sagomūtrāḥ||158||</seg> <seg type="unit" n="159">pānāhāravidhāne prasecane dhūpane pradehe ca| kṛmināśanaṃ viḍaṅgaṃ viśiṣyate kuṣṭhahā khadiraḥ||159||</seg> <seg type="unit" n="160">eḍagajaḥ saviḍaṅgo mūlānyāragvadhasya kuṣṭhānām| uddālanaṃ śvadantā gośvavarāhoṣṭradantāśca||160||</seg> <seg type="unit" n="161">edagajaḥ saviḍaṅgo dve ca niśe rājavṛkṣamūlaṃ ca| kuṣṭhoddālanamagryaṃ sapippalīpākalaṃ yojyam||161||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="157-161">khadira iti kuṣṭhahantṛtvena khadiro dravyāntareṣu viśiṣyate prakarṣavān bhavatītyarthaḥ| śvadantā iti kukkuradantāḥ| uddālanamiti <note place="foot" type="variant" n="35">‘uddālanaṃ nibiḍatvaktyājanaṃ’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> praśamanam| pākalaṃ kuṣṭham||157-161||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="162">śvitrāṇāṃ saviśeṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘praśamārthaṃ’ iti pā.</note> yoktavyaṃ sarvato viśuddhānām| śvitre sraṃsanamagryaṃ malapūrasa iṣyate saguḍaḥ||162||</seg> <seg type="unit" n="163">taṃ pītvā susnigdho yathābalaṃ sūryapādasantāpam| saṃseveta viriktastryahaṃ pipāsuḥ pibet peyām||163||</seg> <seg type="unit" n="164">śvitre'ṅge ye sphoṭā jāyante kaṇṭakena tānbhindyāt| sphoṭeṣu visruteṣu prātaḥ prātaḥ pibet pakṣam||164||</seg> <seg type="unit" n="165">malapūmasanaṃ priyaṅguṃ śatapuṣpāṃ cāmbhasā samutkvāthya| pālāśaṃ vā kṣāraṃ yathābalaṃ phāṇitopetam||165||</seg> <seg type="unit" n="166">yaccānyat kuṣṭhaghnaṃ śvitrāṇāṃ sarvameva tacchastam| khadirodakasaṃyuktaṃ khadirodakapānagryaṃ vā||166||</seg> <seg type="unit" n="167">samanaḥśilaṃ viḍaṅgaṃ kāsīsaṃ rocanāṃ kanakapuṣpīm| śvitrāṇāṃ praśamārthaṃ sasaindhavaṃ lepanaṃ dadyāt||167||</seg> <seg type="unit" n="168">kadalīkṣārayutaṃ vā kharāsthi dagdhaṃ gavāṃ rudhirayuktam| hastimadādhyuṣitaṃ vā mālatyāḥ korakakṣāram||168||</seg> <seg type="unit" n="169">nīlotpalaṃ sakuṣṭhaṃ sasaindhavaṃ hastimūtrapiṣṭaṃ vā| mūlakabījāvalgujalepaḥ piṣṭo gavāṃ mūtre||169||</seg> <seg type="unit" n="170">kākodumbarikā vā sāvalgujacitrakā gavāṃ mūtre| piṣṭā manaḥśilā vā saṃyuktā barhipittena||170||</seg> <seg type="unit" n="171">lepaḥ kilāsahantā bījānyāvalgujāni lākṣā ca| gopittamañjane dve pippalyaḥ kālaloharajaḥ||171||</seg> <seg type="unit" n="172">śuddhyā śoṇitamokṣairvirūkṣaṇairbhakṣaṇaiśca saktūnām| śvitraṃ kasyacideva praṇaśyati kṣīṇapāpasya||172||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="162-172">tvagdoṣādhikārānuṣaṅgāttvagdoṣaviśeṣasya śvitrasya cikitsāmāha- śvitrāṇāmityādi| nanvapararogāṇāṃ nidānādyabhidhāya cikitsocyate, śvitrasya tu prathamaṃ cikitsā paścāddhetvādīti ko'bhiprāyaḥ? ucyate- yeyaṃ kuṣṭhacikitsoktā sā śvitrāṇāmapi vidheyā; tadyadi nidānādi śvitrasyocyate tadā sā cikitsā vyavahitā syāt, tena cikitsaiva tāvaducyate| śvitrāṇāṃ saviśeṣaṃ prayoktavyamiti yadetat kuṣṭhoddālanamuktaṃ tacchvitrāṇāṃ saviśeṣaṃ gāḍhataraṃ kartavyamityarthaḥ| sarvato viśuddhānāmiti vamanādibhiḥ śuddhānām| malapūḥ kākodumbarikā| śvitre'ṅge iti śvitrayukte'ṅge| kanakapuṣpī suvarṇakṣīrī| mālasyāḥ korakakṣāramiti mālatīmukulakṣāraṃ, korako mukula ucyate| añjane dve iti sauvīraṃ rasāñjanakaṃ ca| kasyacideva praśāmyatītyanena śvitrāṇāṃ durapagamatāmāha||162-172||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="173">dāruṇaṃ cāruṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="37">‘dāraṇaṃ cāraṇaṃ’ iti pā.</note> śvitraṃ kilāsaṃ nāmabhistribhiḥ| vijñeyaṃ trividhaṃ tacca <note place="foot" type="variant" n="38">‘yaducyate tattrividhaṃ’ iti pā.</note> tridoṣaṃ prāyaśaśca tat||173||</seg> <seg type="unit" n="174">doṣe raktāśrite raktaṃ tāmraṃ māṃsasamāśrite| śvetaṃ medaḥśrite śvitraṃ guru taccottarottaram||174||</seg> <seg type="unit" n="175">yat parasparato'bhinnaṃ bahu yadraktalomavat| yacca varṣagaṇotpannaṃ tacchvitraṃ naiva sidhyati||175||</seg> <seg type="unit" n="176">araktaloma tanu yat pāṇḍu nāticirotthitam| madhyāvakāśe cocchūnaṃ śvitraṃ tatsādhyamucyate||176||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="173-176">nāmabhiriti uktadāruṇādibhireva| prāyaḥśabdenaikadoṣaṃ dvidoṣaṃ ca bhavati| doṣe ityādinoktaṃ traividhyaṃ vibhajati| suśrute tu “tvaggatameva kilāsam” (ni.a.5) ityuktaṃ, tacca na kuṣṭhavadraktādigatakuṣṭhalakṣaṇakārakaṃ śvitramityabhiprāyeṇoktam| iha tu yadraktādyāśrayitvaṃ śvitrasyocyate, tadraktādidoṣamātrābhiprāyeṇa na raktādigatasamastakuṣṭhalakṣaṇakāritayā; tenātrāpi tvaṅmātravikṛtikārakatvaṃ śvitrasya sammatameveti na virodhaḥ <note place="foot" type="variant" n="39">‘yadoktaraktādigatasamastakuṣṭhalakṣaṇajanakatayā dhātūnavagāhate tadā na tat kilāsaṃ, kintu kuṣṭhajanakahetvantarabṛṃhitadoṣopaplavāddhātūn dūṣayaddhetulakṣyalakṣaṇamaruṇādikuṣṭhaṃ tat| anyathetararaktādigatakuṣṭhaliṅgavyatiriktamutpādasamakālabhāviraktatāmrādivarṇatāmātrakārakaṃ raktādigata doṣajanyaṃ kilāsameva, anyathā raktādigatakilāsalakṣaṇena carakoktena virodhaḥ syāt| carake hi kilāsasyaiva dhātutrayasambandhakṛtavarṇena dāruṇādisañjñāntaramātraṃ kṛtaṃ, suśrute'pi tvaggatamevetyanena raktādiduṣṭyā viśiṣṭaraktādigatamahākuṣṭhaliṅgarahitatvaṃ, tathā kuṣṭhavadyugapadraktalasīkātvaṅmāṃsadūṣakatvavirahaḥ khyāpyate’ iti mādhavanidānavyākhyāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ</note>| gurviti anupakramam| araktetyādinā sādhyakilāsalakṣaṇamāha||173-176||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="177">vacāṃsyatathyāni kṛtaghnabhāvo nindā surāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="40">‘gurūṇāṃ’ iti pā.</note> gurudharṣaṇaṃ ca| pāpakriyā pūrvakṛtaṃ ca karma hetuḥ kilāsasya virodhi cānnam||177||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="177">vacāṃsītyādinā tvaihikaṃ vāṅmānasaṃ pāpaṃ karmoktaṃ, pāpakriyetyanena janmāntarakṛtamadharmaṃ grāhayati||177||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="178">tatra ślokāḥ- heturdravyaṃ liṅgaṃ vividhaṃ ye yeṣu cādhikā doṣāḥ| kuṣṭheṣu doṣaliṅgaṃ samāsato doṣanirdeśaḥ||178||</seg> <seg type="unit" n="179">sādhyamasādhyaṃ kṛcchraṃ kuṣṭhaṃ kuṣṭhāpahāśca ye yogāḥ| siddhāḥ kilāsaheturliṅgaṃ gurulāghavaṃ tathā śāntiḥ||179||</seg> <seg type="unit" n="180">iti saṅgrahaḥ praṇīto maharṣiṇā kuṣṭhanāśane'dhyāye| smṛtibuddhivarghanārthaṃ śiṣyāya hutāśaveśāya||180||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="178-180">heturdravyamityādinā saṅgrahaḥ| yeṣu yeṣu kapālādiṣu ye ye cādhikā doṣāsteṣāṃ nirdeśaḥ samāsato doṣanirdeśa iti| ‘raukṣyaṃ śoṣastodaḥ’ ityādinoktaṃ doṣaliṅgam| gurulāghavamiti ‘śvitraṃ guru taccottarottaram’ ityanenoktam||178-180||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne kuṣṭhacikitsitaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne kuṣṭhacikitsitaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ca.6.8">
          <head>rājayakṣmacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto rājayakṣmacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">tridoṣajatvasāmānyāt kuṣṭhamanu rājayakṣmacikitsitamucyate| unmādāpasmārau dakṣādhvaroddhvaṃsotpannāvapyāgantutvānubandhatvāt paścāduktau||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">divaukasāṃ kathayatāmṛṣibhirvai śrutā kathā| kāmavyasanasaṃyuktā paurāṇī śaśinaṃ prati||3||</seg> <seg type="unit" n="4">rohiṇyāmatisaktasya śarīraṃ nānurakṣataḥ| ājagāmālpatāmindordehaḥ snehaparikṣayāt||4||</seg> <seg type="unit" n="5">duhitṝṇāmasambhogāccheṣāṇāṃ ca prajāpateḥ| krodho niḥśvāsarūpeṇa mūrtimān niḥsṛto mukhāt||5||</seg> <seg type="unit" n="6">prajāpaterhi duhitṝraṣṭāviṃśatimaṃśumān| bhāryārthaṃ pratijagrāha na ca sarvāsvavartata||6||</seg> <seg type="unit" n="7">guruṇā tamavadhyātaṃ bhāryāsvasamavartinam| rajaḥparītamabalaṃ yakṣmā śaśinamāviśat||7||</seg> <seg type="unit" n="8">so'bhibhūto'timahatā <note place="foot" type="variant" n="1">‘'tiguruṇā’ iti, ‘'tibalinā’ iti ca pā.</note> gurukrodhena niṣprabhaḥ| devadevarṣisahito jagāma śaraṇaṃ gurum||8||</seg> <seg type="unit" n="9">atha candramasaḥ śuddhāṃ matiṃ buddhvā prajāpatiḥ| prasādaṃ kṛtavān somastato'śvibhyāṃ cikitsitaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sa vimuktagrahaścandro virarāja viśeṣataḥ| ojasā <note place="foot" type="variant" n="2">‘tejasā’ iti pā.</note> vardhito'śvibhyāṃ śuddhaṃ sattvamavāpa ca||10||</seg> <seg type="unit" n="11">krodho yakṣmā jvaro roga ekārtho duḥkhasañjñakaḥ| yasmāt sa rājñaḥ prāgāsīdrājayakṣmā tato mataḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">sa yakṣmā huṅkṛto'śvibhyāṃ mānuṣaṃ lokamāgataḥ| labdhvā caturvidhaṃ hetuṃ samāviśati mānavān||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-12">divaukasāmityādinā prāgutpattiṃ yakṣmaṇo darśayati| etayā ca prāgutpattyā dhātukṣayo rājayakṣmaṇaḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ, tathā bhāryāsvasamavartitayā'dharmaśca kāraṇaṃ, bhavatīti darśyate| kāmavyasanasaṃyuktā strīpuṃsaṅgasambandhā <note place="foot" type="variant" n="3">‘strīprasaṅgasambaddhā’ iti pā.</note>| dehaḥ snehaparikṣayāditi dehasārakṣayāt; snehaśabdena hi sāravācinā śukraujasī grāhye| avadhyātamiti krodhena cintitam| gurukrodheneti yakṣmarūpeṇa| śuddhāṃ matiṃ buddhveti svāparādhajanitamātmanaḥ kṣayaṃ buddhvā candramasaḥ svadoṣaparihārārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘svabhāvadoṣaparihārārthaṃ śuddhabuddhimupetyeti jñātavyam’ iti pā.</note> śuddhāṃ buddhiṃ jñātvā| vimuktagraha iti graheṇa yakṣmākhyena vimuktaḥ| sattvaṃ manaḥ| śuddhamiti nirdoṣam||3-12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ayathābalamārambhaṃ vegasandhāraṇaṃ kṣayam| yakṣmaṇaḥ kāraṇaṃ vidyāccaturthaṃ viṣamāśanam||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">ayathābalamārambhādiyakṣmahetutraye vihārarūpe āhārarūpatayā bhinnajātīyatvādviṣamāśanaṃ ‘caturthaṃ viṣamāśanam’ iti pṛthak paṭhitam| nirdeśādeva catuṣke labdhe caturthamiti padaṃ sāhasādīnāṃ prabhedānāṃ bahutve'pi sāhasādicaturvidhānatikramopadarśanārtham <note place="foot" type="variant" n="5">‘…caturjātyanatikramopadarśanārtham’ iti pā.</note>||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">yuddhādhyayanabhārādhvalaṅghanaplavanādibhiḥ| patanairabhighātairvā sāhasairvā tathā'paraiḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">ayathābalamārambhairjantorurasi vikṣate| vāyuḥ prakupito doṣāvudīryobhau pradhāvati||15||</seg> <seg type="unit" n="16">sa śiraḥsthaḥ śiraḥśūlaṃ karoti galamāśritaḥ| kaṇṭhoddhvaṃsaṃ ca kāsaṃ ca svarabhedamarocakam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">pārśvaśūlaṃ ca pārśvastho varcobhedaṃ gude sthitaḥ| jṛmbhāṃ jvaraṃ ca sandhistha uraḥsthaścoraso rujam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">kṣaṇanādurasaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘kṣaṇanāccoraso raktaṃ kāsamānaḥ kaphānugam| jarjareṇorasā kṛcchramuraḥśūlī nirasyati’ iti pā.</note> kāsāt kaphaṃ ṣṭhīvet saśoṇitam| jarjareṇorasā kṛcchramuraḥśūlātipīḍitaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">iti sāhasiko yakṣmā rūpairetaiḥ prapadyate| ekādaśabhirātmajño bhajettasmānna <note place="foot" type="variant" n="7">‘sevetāto na sāhasam’ iti pā.</note> sāhasam||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14-19">nidānoktamapi rājayakṣmahetvādi punaḥ prakaraṇavaśāt kiñcinnidānoktaviśeṣavidhitsayocyate| uktaṃ kāraṇacatuṣkaṃ prapañcayati- yuddhetyādi| sahasā śaktimanālocya yāni kriyante tāni sāhasāni| ubhāviti kaphapitte| kṣaṇanādityādinā raktakaphaniṣṭhīvanamekameva lakṣaṇam ‘uraḥśūlātipīḍitaḥ’ ityantenocyate| uraḥśūlam uroruk, raktaniṣṭhīvanaviśeṣaṇameva; tenaikādaśarūpatvaṃ pūryate eva||14-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">hrīmattvādvā ghṛṇitvādvā bhayādvā vegamāgatam| vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigṛhṇāti yadā naraḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">tadā vegapratīghātāt kaphapitte samīrayan| ūrdhvaṃ tiryagadhaścaiva vikārān kurute'nilaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">pratiśyāyaṃ ca kāsaṃ ca svarabhedamarocakam| pārśvaśūlaṃ śiraḥśūlaṃ jvaramaṃsāvamardanam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">aṅgamardaṃ muhuśchardiṃ varcobhedaṃ trilakṣaṇam| rūpāṇyekādaśaitāni yakṣmā yairucyate mahān||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-23">hrīmattvādityādinā vegasandhāraṇajamāha| varcobhedaṃ trilakṣaṇamiti pṛthagvātādijanitatridoṣaliṅgayuktamityarthaḥ||20-23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">īrṣyotkaṇṭhābhayatrāsakrodhaśokātikarśanāt| ativyavāyānaśanācchukramojaśca hīyate||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tataḥ snehakṣayādvāyurvṛddho doṣāvudīrayan| pratiśyāyaṃ jvaraṃ kāsamaṅgamardaṃ śirorujam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">śvāsaṃ viḍbhedamaruciṃ pārśvaśūlaṃ svarakṣayam| karoti cāṃsasantāpamekādaśagadānimān <note place="foot" type="variant" n="8">‘ekādaśamahāgrahaḥ’ iti pā.</note>||26||</seg> <seg type="unit" n="27">liṅgānyāvedayantyetānyekādaśa mahāgadam| samprāptaṃ rājayakṣmāṇaṃ kṣayāt prāṇakṣayapradam||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-27">īrṣyetyādinā dhātukṣayajamāha| oja iti rasaḥ, rase'pyojaḥśabdo vartate; yaduktaṃ- “malībhavati tat prāyaḥ kalpate kiñcidojase” iti; kiṃvā ojo dehasya sāram| snehakṣayāditi dehasāraśukraujaḥkṣayāt| kṣayāt prāṇakṣayapradamityatra kṣayahetutvāt kṣayaḥ; ‘prāṇakṣayāvaham’ iti vā pāṭhaḥ||24-27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">vividhānyannapānāni vaiṣamyeṇa samaśnataḥ| janayantyāmayān ghorānviṣamānmārutādayaḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">srotāṃsi rudhirādīnāṃ vaiṣamyādviṣamaṃ gatāḥ| ruddhvā rogāya kalpante puṣyanti ca na dhātavaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">pratiśyāyaṃ prasekaṃ ca kāsaṃ chardimarocakam| jvaramaṃsābhitāpaṃ ca chardanaṃ rudhirasya ca||30||</seg> <seg type="unit" n="31">pārśvaśūlaṃ śiraḥśūlaṃ svarabhedamathāpi ca| kaphapittānilakṛtaṃ liṅgaṃ vidyādyathākramam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">iti vyādhisamūhasya rogarājasya <note place="foot" type="variant" n="9">‘rogeśasya samutthitam’ iti pā.</note> hetujam| rūpamekādaśavidhaṃ hetuścoktaścaturvidhaḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28-32">vividhānītyādinā viṣamāśanajamāha| vaiṣamyeṇeti prakṛtikaraṇādyaṣṭāhāravidhivaiṣamyeṇa| vaiṣamyādatipravṛddhā vātādayo viṣamamunmārgeṇa gatāḥ santaḥ rudhirādīnāṃ srotāṃsi ruddhvā rogāya yakṣmarūpāya kalpanta iti yojanā| yathākramamiti pratiśyāyamityādiprathamaślokārdhavihitaṃ kaphakṛtaṃ, dvitīyaślokārdhavihitaṃ pittakṛtaṃ, śeṣaṃ tu vātakṛtam| atra pratyekamekādaśalakṣaṇapāṭhena ekādaśalakṣaṇayogenaiva rājayakṣmaṇaḥ sampūrṇatvaṃ prāyo bhavatīti darśayati| yattu ṣaḍlakṣaṇatvaṃ trilakṣaṇatvaṃ vā yakṣmaṇo vakṣyati, tadasampūrṇalakṣaṇasyaiva jñeyam| nanu śoṣāṇāmayathābalamārambhādijatvabhedena cāturvidhyakathanena kiṃ? yatastāni tānyeva lakṣaṇāni sarvatra bhavanti; tathāca sarve'pi tridoṣajāḥ tenaikarūpatvābhidhānameva yuktam; uktaṃ ca śalye- “ekādaśānāmekatra sānnidhyāttantrayuktitaḥ| kriyāṇāṃ cāvibhāgena prāgekotpādanena ca|| eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako gadaḥ” (su.u.a.41) iti, ihāpi coktaṃ- “sarvastridoṣajo yakṣmā” ityādi| maivaṃ, hetulakṣaṇacikitsitena caturṇāmapi bhedādbhinna eveti yuktam| tatra hetavo'yathābalamārambhādaya uktā eva; liṅgaṃ ca bhinnaṃ sāhasaje kaṇṭhoddhvaṃsa uroruk jṛmbhā ca; vegasandhāraṇaje ca aṅgamardo muhuśchardistathā varcobhedastrilakṣaṇaḥ, anyatra hi varcobhedastrilakṣaṇo na bhavati; kṣayaje śvāsapārśvaśūlāṃsasantāpāḥ; viṣamāśanaje chardanaṃ rudhirasya; sāhasaje pratiśyāyābhāvaḥ, śeṣeṣu pratiśyāya ityādilakṣaṇabhedaḥ| cikitsitabhedastu asādhāraṇalakṣaṇe cikitsābhedakṛta eva; tasmādbhedo yakṣmaṇāṃ yukta eva; tantrāntare tu sthūladṛṣṭyā abheda uktaḥ; ihāpi sthūladṛśā “sarvastridoṣajo jñeyaḥ” ityādinā'bheda ukta eva; sūkṣmacintāyāṃ tvayameva bheda <note place="foot" type="variant" n="10">‘bhedo yuktyā’ iti pā.</note> ukto jñeyaḥ| punaśca “kāso'ṅgatāpa” ityādinā doṣalakṣaṇāni vakṣyati, tat sāmānyena yakṣmaṇaḥ prāyobhāvilakṣaṇaṃ caturṣvapi samuccityoktamiti jñeyaṃ; tena na paunaruktyam||28-32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">pūrvarūpaṃ pratiśyāyo daurbalyaṃ doṣadarśanam| adoṣeṣvapi bhāveṣu kāye bībhatsadarśanam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">ghṛṇitvamaśnataścāpi balamāṃsaparikṣayaḥ| strīmadyamāṃsapriyatā priyatā cāvaguṇṭhane||34||</seg> <seg type="unit" n="35">makṣikāghuṇakeśānāṃ tṛṇānāṃ patanāni ca| prāyo'nnapāne keśānāṃ nakhānāṃ cābhivardhanam||35||</seg> <seg type="unit" n="36">patatribhiḥ pataṅgaiśca śvāpadaiścābhidharṣaṇam| svapne keśāsthirāśīnāṃ bhasmanaścādhirohaṇam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">jalāśayānāṃ śailānāṃ vanānāṃ jyotiṣāmapi| śuṣyatāṃ kṣīyamāṇānāṃ patatāṃ yacca darśanam||37||</seg> prāgrūpaṃ bahurūpasya tajjñeyaṃ rājayakṣmaṇaḥ|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33-37">samprati caturṇāmapi sādhāraṇaṃ pūrvarūpamāha- pūrvarūpamityādi| pratiśyāyaśca rūpe paṭhitaḥ; tena pratiśyāyaḥ pūrvarūpāntarasahitaḥ pūrvarūpaṃ bhavati, rūpāntarasahitastu rūpamiti viśeṣaḥ| na caika eva pratiśyāyaḥ pūrvarūpārtho'pi vyādhyavasthāyāṃ vartamānatvādariṣṭaṃ bhavati, “pūrvarūpāṇi sarvāṇi” (iṃ.a.5) ityādinā sarvapūrvarūpānuvartanaṃ vyādhau riṣṭamuktam| kāye bībhatsadarśanamiti vikṛtidarśanam| makṣikādīnāmannapāne ca patanānīti yojyam| patatryādibhirabhidharṣaṇaṃ svapne jñeyaṃ; patatriṇaḥ pakṣiṇaḥ, śvāpadā vyāghrādayaḥ| keśāsthirāśīnāmityādau yacca darśanamityantaṃ ‘svapne’ ityunuvartate||33-37||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">rūpaṃ tvasya yathoddeśaṃ nirdekṣyāmi <note place="foot" type="variant" n="11">‘paraṃ śṛṇu’ iti pā.</note> sabheṣajam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">yathāsvenoṣmaṇā pākaṃ śārīrā yānti dhātavaḥ| srotasā ca yathāsvena dhātuḥ puṣyati dhātutaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">srotasāṃ sannirodhācca raktādīnāṃ ca saṅkṣayāt| dhātūṣmaṇāṃ cāpacayādrājayakṣmā pravartate||40||</seg> <seg type="unit" n="41">tasmin kāle pacatyagniryadannaṃ koṣṭhasaṃśritam| malībhavati tat prāyaḥ kalpate kiñcidojase||41||</seg> <seg type="unit" n="42">tasmāt purīṣaṃ saṃrakṣyaṃ viśeṣādrājayakṣmiṇaḥ| sarvadhātukṣayārtasya balaṃ tasya hi viḍbalam||42||</seg> <seg type="unit" n="43">rasaḥ srotaḥsu ruddheṣu svasthānastho vidahyate <note place="foot" type="variant" n="12">‘vivardhate’ iti pā.</note>| sa ūrdhvaṃ kāsavegena bahurūpaḥ pravartate||43||</seg> <seg type="unit" n="44">jāyante vyādhayaścātaḥ ṣaḍekādaśa vā punaḥ| yeṣāṃ saṅghātayogena rājayakṣmeti kathyate||44||</seg> <seg type="unit" n="45">kāsoṃ'satāpo vaisvaryaṃ jvaraḥ pārśvaśirorujā| chardanaṃ raktakaphayoḥ śvāsavarcogado'ruciḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">rūpāṇyekādaśaitāni yakṣmaṇaḥ ṣaḍimāni vā| kāso jvaraḥ pārśvaśūlaṃ svaravarcogado'ruciḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">sarvairardhaistribhirvā'pi liṅgairmāṃsabalakṣaye| yukto varjyaścikitsyastu sarvarūpo'pyato'nyathā||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38-47">samprati yakṣmarūpāṇi prapañcena vyākhyātumāha- rūpaṃ tvasyetyādi| nirdekṣyāmīti prapañcena kathayiṣyāmi| tatra rūpavyākaraṇe kartavye rūpiṇa eva tāvad yakṣmaṇaḥ śarīradhātupoṣaṇavirodhakasya utpādakramaṃ śarīradhātupoṣaṇakramakathanapūrvamāha- yathāsvenetyādi| yathāsvena yathātmīyena, ūṣmaṇā rasāgnyādirūpeṇa trayodaśavidhena| dhātuḥ puṣyati dhātuneti dhātunā rasena, dhātū raktādirūpaḥ; kiṃvā kramapariṇāmapakṣe rasena raktaṃ, raktena māṃsaṃ puṣyatīti jñeyam| evaṃ dhātupoṣaṇakramaṃ darśayitvā yakṣmaṇi tadvirodhamāha- srotasāmityādi| sannirodhāditi yakṣmakārakadoṣeṇāvaruddhatvāt; raktādisaṅkṣayo'pi srotovarodhāttathā poṣakarasāprābalyācca jñeyaḥ; dhātūṣmāpacayo'pi dhātukṣayāddoṣaprabhāvācca jñeyaḥ| yathā dhātupoṣakarasahānirbhavati tathā''ha- tasminnityādi| ojase iti sārabhāgāya, rasāyeti yāvat| viśeṣādrājayakṣmiṇa itivacanenānyeṣāmapi durbalānāṃ purīṣaṃ rakṣyamiti sūcayati| viḍbalamiti viḍādhāram| yaścāpi rasa utpadyate sa ca dhātūnna puṣṇāti, kintu svasthānastho vidahyate; svasthānastha iti hṛdayasthaḥ| sarvairiti ekādaśabhiḥ| ardhairiti ṣaḍbhiḥ, ekādaśasya jyeṣṭhabhāgaparigrahāt ṣaḍevārdhaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘ṣaḍeṣāmardhaṃ’ iti pā.</note> bhavati; dṛṣṭā caiṣā vidhā, yathā- “triṃśanmatāḥ karmasu bastayo hi, kālastato'rdhena tataśca yogaḥ” (si.a.1) ityādau, triṃśadbastyardharūpaḥ kālaḥ śreṣṭhabhāgaparigrahāt ṣoḍaśabastirūpa eva, “kāle trayo'nte puratastathaikaḥ snehā nirūhāntaritāśca ṣaṭ syuḥ” (si.a.1) ityanenoktaḥ| tribhirityatra yāni kāni trīṇi yakṣmaṇo rūpāṇi jñeyāni, śṛṅgagrāhikayā'nirdeśāt| anye tu ‘aṃsapārśvābhitāpaśca’ ityādivakṣyamāṇalakṣaṇatrayaṃ varṇayanti| kecittu ‘aṃsapārśvābhitāpaśca’ ityādikaṃ yakṣmasambandhijvaralakṣaṇaṃ vadanti| anyatheti balamāṃsayoge sati||38-47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">ghrāṇamūle sthitaḥ śleṣmā rudhiraṃ pittameva vā| mārutādhmātaśiraso mārutaṃ śyāyate prati||48||</seg> <seg type="unit" n="49">pratiśyāyastato ghoro jāyate dehakarśanaḥ| tasya rūpaṃ śiraḥśūlaṃ gauravaṃ ghrāṇaviplavaḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">jvaraḥ kāsaḥ kaphotkleśaḥ svarabhedo'ruciḥ klamaḥ| indriyāṇāmasāmarthyaṃ yakṣmā cātaḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘cātha pravartate’ iti pā.</note> prajāyate||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="48-50">pratiśyāyaṃ vivṛṇoti- ghrāṇetyādi| mārutādhmātaśiraso mārutapūrṇaśirasaḥ| mārutaṃ prati śyāyate gacchatītyarthaḥ| mārutānugataṃ ghrāṇāt sravati| ghrāṇaviplavaḥ gandhāghrāṇādirūpaḥ| yakṣmā cātaḥ prajāyata iti anenoktalakṣaṇapratiśyāyasyaiva pūrvarūpatāmapi sūcayati||48-50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">picchilaṃ bahalaṃ visraṃ haritaṃ śvetapītakam| kāsamāno rasaṃ yakṣmī niṣṭhīvati <note place="foot" type="variant" n="15">‘vyāpannaṃ ṣṭhīvati rasaṃ kāsan yakṣmī’ iti pā.</note> kaphānugam||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51">sa ūrdhvaṃ kāsavegena bahurūpaḥ pravartate iti yaduktaṃ yakṣmarūpaṃ tadvivṛṇoti- picchilamityādi||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">aṃsapārśvābhitāpaśca santāpaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘tāpaḥ pādakarasya ca’ iti pā.</note> karapādayoḥ| jvaraḥ sarvāṅgagaśceti lakṣaṇaṃ rājayakṣmaṇaḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52">rājayakṣmaṇo jvarasya viśiṣṭaṃ lakṣaṇamāha- aṃsetyādi| lakṣaṇaṃ rājayakṣmaṇa iti aṃsapārśvābhitāpakarapādasantāparūpaḥ sarvāṅgagajvaro rājayakṣmalakṣaṇamityarthaḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">vātātpittātkaphādraktāt kāsavegāt sapīnasāt| svarabhedo bhavedvātādrūkṣaḥ kṣāmaścalaḥ svaraḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">tālukaṇṭhapariploṣaḥ pittādvaktumasūyate| kaphādbhedo <note place="foot" type="variant" n="17">‘kaphānmandaḥ’ iti pā.</note> vibaddhaśca svaraḥ khurakhurāyate <note place="foot" type="variant" n="18">‘khunakhunāyate’ iti pā.</note>||54||</seg> <seg type="unit" n="55">sanno raktavibaddhatvāt svaraḥ kṛcchrāt pravartate| kāsātivegāt kaṣaṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘karuṇaḥ’ iti pā.</note> pīnasātkaphavātikaḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">pārśvaśūlaṃ tvaniyataṃ saṅkocāyāmalakṣaṇam| śiraḥśūlaṃ sasantāpaṃ yakṣmiṇaḥ syātsagauravam||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="53-56">svarabhedaṃ vibhajate- vātādityādi| vaktumasūyata iti vaktuṃ necchati| khurakhurāyata iti khurakhurāśabdaṃ karoti| sannaḥ avasannaḥ| kaṣaṇa iti kaṇṭhaṃ kaṣati, hinastīti yāvat| pārśvaśūlaṃ tvaniyatamiti na saṅkocarūpeṇa niyataṃ, kintu kadācidāyāmarūpaṃ kadācit saṅkocarūpaṃ, na sarvadābhāvi| śiraḥśūlatvena vāyuḥ, sasantāpatvena pittaṃ, sagauravatvena śleṣmā, evaṃ tridoṣajanyatvaṃ jñeyam||53-56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">abhisanne <note place="foot" type="variant" n="20">‘atikhinne’ iti pā.</note> śarīre tu yakṣmiṇo viṣamāśanāt| kaṇṭhātpravartate raktaṃ śleṣmā cotkliṣṭasañcitaḥ||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="57">saraktaṃ kaphamasyatīti yaduktaṃ tallakṣaṇaṃ vivṛṇoti- abhisanna ityādi| abhitaḥ sanno'bhisannaḥ| ‘abhiṣyande’ iti pāṭhapakṣe'bhiṣyandagṛhīta ityarthaḥ; kintvabhipūrvasyandateḥ kathaṃ rūpasiddhirbhavatīti cintanīyam| sañcitotkliṣṭamiti vaktavye pūrvanipātaniyamādutkliṣṭasañcita iti kṛtam||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">raktaṃ vibaddhamārgatvānmāṃsādīnnānupadyate <note place="foot" type="variant" n="21">‘nopapadyate’ iti pā.</note>| āmāśayasthamutkliṣṭaṃ bahutvāt kaṇṭhameti ca||58||</seg> <seg type="unit" n="59">vātaśleṣmavibaddhatvādurasaḥ śvāsamṛcchati| doṣairupahate cāgnau sapicchamatisāryate||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="58-59">kevalarudhiracchardanena yuktaṃ vivṛṇoti- raktamityādi| vibaddhamārgatvāditi raktasya māṃsādyabhigame yo mārgastannirodhānmāṃsādabhigacchadraktaṃ māṃsāśaye eva kṛtādhiṣṭhānaṃ prasravaṇajalamiva vibaddhamārgatvādbahu bhavati, bahutvenotkliṣṭaṃ dvārāntarāgamanāt kaṇṭhameti| evaṃ raktasya poṣakarasenāsambandhāt kṣīyamāṇasyāmāśaye eva bahutvaṃ jñeyam| tena raktādīnāṃ ca saṅkṣayādityanena raktakṣayo ya uktaḥ sa upapanna eva||58-59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">pṛthagdoṣaiḥ samastairvā jihvāhṛdayasaṃśritaiḥ| jāyate'rucirāhāre dviṣṭairarthaiśca mānasaiḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">kaṣāyatiktamadhurairvidyānmukharasaiḥ kramāt| vātādyairaruciṃ jātāṃ mānasīṃ doṣadarśanāt||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="60-61">rogādhikāre “pañca bhaktasyānaśanasthānānīti vātapittakaphadveṣāyāsāḥ” (sū.a.19) ityanena yadyapi tridoṣajā'rucirnoktā, tathā'pi cikitsārthaṃ dvandvajagulmavattridoṣajā'rucirucyate| vakṣyati- “caturo'rocakān hanyurvātādyekajasarvajān” iti| iyaṃ ca tridoṣajā'ruciḥ prakṛtisamavāyārabdhā, tena rogādhikāre pratyekadoṣajārucigrahaṇenaiva gṛhītā| prakṛtisamasamavāyārabdhatvenaiva tridoṣajāruceḥ pṛthaglakṣaṇaṃ noktam; ato vātādilakṣaṇamelakameva tasyā lakṣaṇam| kaṣāyamukharasatā vātajāyāṃ, tiktamukharasatā pittajāyāṃ, madhuramukharasatā kaphajāyāṃ, tridoṣajāyāṃ tu tridoṣamukharasatonneyā| doṣadarśanāditi dviṣṭadarśanāt||60-61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">arocakāt kāsavegāddoṣotkleśādbhayādapi| chardiryā sā vikārāṇāmanyeṣāmapyupadravaḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="62">chardiṃ vibhajate- arocakādityādi| vikārāṇāmanyeṣāmapyupadrava iti evambhūtā chardirna yakṣmamātraniyatā,kintvanyeṣāmapi vikārāṇāmevambhūtā chardirupadravarūpā bhavati; kiṃvā evambhūtā yā chardiḥ sā yakṣmiṇa upadravo bhavati, tathā'rocakādibhya utthitā cchardiranyeṣāmapi hikkādīnāmupadravo bhavatītyarthaḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">sarvastridoṣajo yakṣmā doṣāṇāṃ tu balābalam| parīkṣyāvasthikaṃ vaidyaḥ śoṣiṇaṃ samupācaret||63||</seg> <seg type="unit" n="64">pratiśyāye śiraḥśūle kāse śvāse svarakṣaye| pārśvaśūle ca vividhāḥ kriyāḥ sādhāraṇīḥ śṛṇu||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="63-64">samprati sarveṣāṃ yakṣmaṇāṃ sāmānyarūpaṃ tridoṣajatvaṃ pratipādya, doṣabalābalabhedena ca bhedaṃ sūcayitvā, sāmānyāṃ viśeṣāṃ ca cikitsāṃ sūcayannāha- sarva ityādi| vividhā iti bhinnāḥ, sādhāraṇīrityanenābhinnāśca śṛṇviti yojyam| tatra vividhāḥ pratyekaṃ pīnasādivihitā jñeyāḥ, sādhāraṇīstu ṣaḍaṅgājarasādirūpāḥ sādhāraṇavihitā jñeyāḥ||63-64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">pīnase svedamabhyaṅgaṃ dhūmamālepanāni ca| pariṣekāvagāhāṃśca yāvakaṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘pānakaṃ iti pā.</note> vāṭyameva ca||65||</seg> <seg type="unit" n="66">lavaṇāmlakaṭūṣṇāṃśca rasān snehopabṛṃhitān| lāvatittiridakṣāṇāṃ vartakānāṃ ca kalpayet||66||</seg> <seg type="unit" n="67">sapippalīkaṃ sayavaṃ sakulatthaṃ sanāgaram| dāḍimāmalakopetaṃ snigdhamājaṃ rasaṃ pibet||67||</seg> <seg type="unit" n="68">tena ṣaḍvinivartante vikārāḥ pīnasādayaḥ| mūlakānāṃ kulatthānāṃ yūṣairvā sūpakalpitaiḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘sūpasaṃskṛtaiḥ’ iti pā.</note>||68||</seg> <seg type="unit" n="69">yavagodhūmaśālyannairyathāsātmyamupācaret| pibetprasādaṃ vāruṇyā jalaṃ vā pāñcamūlikam||69||</seg> <seg type="unit" n="70">dhānyanāgarasiddhaṃ vā tāmalakyā'thavā śṛtam| parṇinībhiścatasṛbhistena cānnāni kalpayet||70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="65-70">sapippalīkamityādike rase yavāgūsādhanavaddravyādimānaṃ jñeyaṃ; māṃsamānaṃ tu palāni dvādaśa| sūpasaṃskṛtairiti suṣṭhūpasaṃskṛtaiḥ| teneti pañcamūlyādisaṃskṛtajalena||65-70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">kṛśarotkārikāmāṣakulatthayavapāyasaiḥ| saṅkarasvedavidhinā kaṇṭhaṃ pārśvamuraḥ śiraḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">svedayet patrabhaṅgeṇa śiraśca pariṣecayet| balāguḍūcīmadhukaśṛtairvā vāribhiḥ sukhaiḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">bastamatsyaśirobhirvā nāḍīsvedaṃ prayojayet| kaṇṭhe śirasi pārśve ca payobhirvā savātikaiḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">audakānūpamāṃsāni salilaṃ pāñcamūlikam| sasnehamāranālaṃ vā nāḍīsvede prayojayet||74||</seg> <seg type="unit" n="75">jīvantyāḥ śatapuṣpāyā balāyā madhukasya ca| vacāyā veśavārasya vidāryā mūlakasya ca||75||</seg> <seg type="unit" n="76">audakānūpamāṃsānāmupanāhāḥ susaṃskṛtāḥ| śasyante sacatuḥsnehāḥ śiraḥpārśvāṃsaśūlinām||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="71-76">tilataṇḍulamāṣaistu kṛśarā jñeyā| patrabhaṅgeneti patrabhaṅgakvāthena; patrabhaṅgāśca vātaharapallavāḥ| savātikairiti vātikottaravātikaiḥ; tantrāntare tu vātikānyuttaravātikāni ca gaṇena paṭhitāni; yathā- “bilvo'gnimanthaḥ kāśmaryaṃ śreyasī pāṭalā balā| śālaparṇī pṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā|| vardhamāno mūlakaṃ ca vātikānyavatārayet| karamardaṃ sabadaraṃ kulatthāḥ śuṣkamūlakam|| śvadaṃṣṭrā veṇuparṇī ca sāśvagandhā śatāvarī| ṛṣyaproktāṃ guḍūcī ca madhukaṃ śigrureva ca|| yavānyāragvadhaścaiva yaccānyatkiñcidīdṛśam| sarvametadvijānīyādbhiṣaguttaravātikam” iti| nāḍīsvedaṃ prayojayediti nāḍīsvedaṃ yathāyogyatayā prayojayet| jīvantyādīnāṃ pratyekamupanāhā jñeyāḥ| vesavāro yathā- “nirasthi piśitaṃ piṣṭaṃ svinnaṃ guḍaghṛtānvitam| kṛṣṇāmarīcasaṃyuktaṃ vesavāra iti smṛtaḥ” iti||71-76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">śatapuṣpā samadhukaṃ kuṣṭhaṃ tagaracandane| ālepanaṃ syāt saghṛtaṃ śiraḥpārśvāṃsaśūlanut||77||</seg> <seg type="unit" n="78">balā rāsnā tilāḥ sarpirmadhukaṃ nīlamutpalam| palaṅkaṣā devadāru candanaṃ keśaraṃ ghṛtam||78||</seg> <seg type="unit" n="79">vīrā balā vidārī ca kṛṣṇagandhā punarnavā| śatāvarī payasyā ca kattṛṇaṃ madhukaṃ ghṛtam||79||</seg> <seg type="unit" n="80">catvāra ete ślokārdhaiḥ pradehāḥ parikīrtitāḥ| śastāḥ saṃsṛṣṭadoṣāṇāṃ śiraḥpārśvāṃsaśūlinām||80||</seg> <seg type="unit" n="81">nāvanaṃ dhūmapānāni snehāścauttarabhaktikāḥ| tailānyabhyaṅgayogīni <note place="foot" type="variant" n="24">‘tailānyabhyaṅgayogaśca’ iti pā.</note> bastikarma tathā param||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="77-81">palaṅkaṣā gugguluḥ| payasyā kṣīrakākolī| śiraḥpārśvāṃsaśūlināṃ śastā iti yojyam||77-81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">śṛṅgālābujalaukobhiḥ praduṣṭaṃ vyadhanena vā| śiraḥpārśvāṃsaśūleṣu rudhiraṃ tasya nirharet||82||</seg> <seg type="unit" n="83">pradehaḥ saghṛtaśceṣṭaḥ padmakośīracandanaiḥ| dūrvāmadhukamañjiṣṭhākeśarairvā ghṛtāplutaiḥ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">prapauṇḍarīkanirguṇḍīpadmakeśaramutpalam <note place="foot" type="variant" n="25">‘prapauṇḍarīkaṃ padmasya keśaraṃ nīlamutpalam’ iti pā.</note>| kaśerukāḥ payasyā ca sasarpiṣkaṃ pralepanam||84||</seg> <seg type="unit" n="85">candanādyena tailena śatadhautena sarpiṣā| abhyaṅgaḥ, payasā sekaḥ śastaśca madhukāmbunā||85||</seg> <seg type="unit" n="86">māhendreṇa suśītena candanādiśṛtena vā| pariṣekaḥ prayoktavya iti saṃśamanī kriyā||86||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="82-86">śṛṅgālābujalaukobhirityatra pittaduṣṭe jalaukā, kaphaduṣṭe rakte'lābu jñeyaṃ; yaduktaṃ- “pittānvitaṃ jalaukobhiralābvā tu kaphānvitam| śoṇitaṃ vātaduṣṭaṃ tu viṣāṇenāśu nirharet” iti| vyadhanaṃ tu sirāvyadharūpam||82-86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">doṣādhikānāṃ vamanaṃ śasyate savirecanam| snehasvedopapannānāṃ sasnehaṃ yanna karśanam||87||</seg> <seg type="unit" n="88">śoṣī muñcati gātrāṇi purīṣasraṃsanādapi| abalāpekṣiṇīṃ mātrāṃ kiṃ punaryo viricyate||88||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="87-88">yanna karśanamityanena mṛduvamanavirecanaṃ yanna karśanāyeti darśayati||87-88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">yogān saṃśuddhakoṣṭhānāṃ kāse śvāse svarakṣaye| śiraḥpārśvāṃsaśūleṣu siddhānetānprayojayet||89||</seg> <seg type="unit" n="90">balāvidārigandhādyairvidāryā <note place="foot" type="variant" n="26">‘balāvidārīgandhābhyāṃ pippalyā’ iti pā.</note> madhukena vā| siddhaṃ salavaṇaṃ sarpirnasyaṃ syātsvaryamuttamam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ pippalī bṛhatī balā| kṣīraṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘sādhitaṃ kṣīrasarpiśca tat svaryaṃ nāvanaṃ param’ iti pā.</note> sarpiśca tatsiddhaṃ svaryaṃ syānnāvanaṃ param||91||</seg> <seg type="unit" n="92">śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnaṃ kāsaśvāsanibarhaṇam| prayujyamānaṃ bahuśo ghṛtaṃ cauttarabhaktikam||92||</seg> <seg type="unit" n="93">daśamūlena payasā siddhaṃ māṃsarasena ca| balāgarbhaṃ ghṛtaṃ sadyo rogānetān prabādhate||93||</seg> <seg type="unit" n="94">bhaktasyopari madhye vā yathāgnyabhyavacāritam| rāsnāghṛtaṃ vā sakṣīraṃ sakṣīraṃ vā balāghṛtam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">lehān kāsāpahān svaryāñ śvāsahikkānibarhaṇān| śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnān snehāṃścātaḥ paraṃ śṛṇu||95||</seg> <seg type="unit" n="96">ghṛtaṃ kharjūramṛdvīkāśarkarākṣaudrasaṃyutam <note place="foot" type="variant" n="28">‘kharjūramṛdvīkāmadhukaiḥ saparūṣakaiḥ| sapippalīkaiḥ’ iti pā.</note>| sapippalīkaṃ vaisvaryakāsaśvāsajvarāpaham||96||</seg> <seg type="unit" n="97">daśamūlaśṛtāt kṣīrāt sarpiryadudiyānnavam| sapippalīkaṃ sakṣaudraṃ tat paraṃ svarabodhanam||97||</seg> <seg type="unit" n="98">śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnaṃ kāsaśvāsajvarāpaham| pañcabhiḥ pañcamūlairvā śṛtādyadudiyādghṛtam||98||</seg> <seg type="unit" n="99">pañcānāṃ pañcamūlānāṃ rase kṣīracaturguṇe| siddhaṃ sarpirjayatyetadyakṣmaṇaḥ saptakaṃ balam||99||</seg> <seg type="unit" n="100">kharjūraṃ pippalī drākṣā pathyā śṛṅgī durālabhā| triphalā pippalī mustaṃ śṛṅgāṭaguḍaśarkarāḥ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">vīrā śaṭī puṣkarākhyaṃ surasaḥ śarkarā guḍaḥ| nāgaraṃ citrako lājāḥ pippalyāmalakaṃ guḍaḥ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">ślokārdhairvihitānetāṃllihyānnā madhusarpiṣā| kāsaśvāsāpahānsvaryānpārśvaśūlāpahāṃstathā||102||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="89-102">prapauṇḍarīkamityādau kṣīraṃ dravam| ye tu ‘kṣīrasarpiḥ’ ityekapadena paṭhanti, te kṣīrotthaṃ sarpirjalenaiva pācayanti| ghṛtaṃ cauttarabhaktikamiti uktameva ghṛtaṃ bhaktottaraṃ śiraḥśūlādiharaṃ bhavati| daśamūleneti atrāvāntarasāhacaryāddaśamūlasya kvātho jñeyaḥ, balāyā eva kalkaḥ; kiṃvā ‘daśamūlena payasā’ iti pāṭhaḥ; tena daśamūlasiddhena kṣīreṇetyarthaḥ| rāsnāghṛtaṃ vā rāsnākṣīraṃ vā rogānetān prabādhata iti yojanā; tathā balāghṛtaṃ balākṣīraṃ ca prabādhate iti yojanā| kāse vakṣyamāṇaṃ yad rāsnāghṛtaṃ, balāghṛtaṃ ca vātarakte vakṣyamāṇaṃ, tat kṣīreṇa sahopayuktametān rogān prabādhata ityācāryo vakṣyati| sapippalīkaṃ sakṣaudramityatra pippalīkṣaudrayoḥ prakṣepyatvaṃ jñeyam| pañcabhiḥ pañcamūlairvā yadghṛtamudiyāttat sapippalīkaṃ sakṣaudraṃ svarabodhanamityādiyojanā| pañcānāmityādinā yogāntaramāha| rase kṣīracaturguṇa iti pañcānāṃ pañcamūlīnāṃ kvāthastriguṇaḥ, ghṛtasamaṃ ca kṣīraṃ jñeyam| uktaṃ hi jatūkarṇe- “daśamūlaśṛtakṣīrājjātaṃ sarpirnavaṃ pippalīmadhuyuktaṃ yat, pañcapañcamūlakvathitādutthitaṃ ca yat tribhāgakvathitatulyapayaske pakvam” iti| phalaśrutau ‘yakṣmaṇaḥ saptakaṃ balam’ ityanena ‘svarabhedaṃ’ ityādinā ye sapta gadāḥ paṭhitāste jñeyāḥ; teṣu ca hikkā paṭhitā, sā ca rājayakṣmalakṣaṇeṣu yadyapi na paṭhitā, tathā'pyupadravarūpā jñeyā| puṣkarākhyaṃ puṣkaramūlam||89-102||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">sitopalāṃ tugākṣīrīṃ pippalīṃ bahulāṃ tvacam| antyādūrdhvaṃ dviguṇitaṃ lehayenmadhusarpiṣā||103||</seg> <seg type="unit" n="104">cūrṇitaṃ prāśayedvā tacchvāsakāsakaphāturam <note place="foot" type="variant" n="29">‘śvāsakāsajvarāpaham’ iti pā.</note>| suptajihvārocakinamalpāgniṃ pārśvaśūlinam||104||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="103-104">sitopalādāvantyādūrdhvaṃ dviguṇitamiti antyāyāstvaca eko bhāgaḥ, bahulāyā bhāgadvayaṃ, pippalyā bhāgacatuṣṭayaṃ, tugākṣīrī vaṃśalocanānukāri pārthivaṃ dravyaṃ, tasyāṣṭabhāgāḥ, sitopalāyāstu ṣoḍaśa| ūrdhvaśabdena cehātītamucyate, vivakṣyamāṇordhvādhobhāgasyāsthānāt; tena kvacit ūrdhvamityādāvāgato'pi ūrdhvaśabdaścarati||103-104||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">hastapādāṅgadāheṣu jvare rakte tathordhvage| vāsāghṛtaṃ śatāvaryā siddhaṃ vā paramaṃ hitam||105||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="105">hastetyādau vāsāghṛtaṃ raktapittoktaṃ gulmoktaṃ ca; śatāvarīghṛtaṃ yonivyāpaccikitsitavakṣyamāṇam||105||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">durālabhāṃ śvadaṃṣṭrāṃ ca catasraḥ parṇinīrbalām| bhāgānpalonmitān kṛtvā palaṃ parpaṭakasya ca||106||</seg> <seg type="unit" n="107">paceddaśaguṇe toye daśabhāgāvaśeṣite| rase supūte dravyāṇāmeṣāṃ kalkān samāvapet||107||</seg> <seg type="unit" n="108">śaṭyāḥ puṣkaramūlasya pippalītrāyamāṇayoḥ| tāmalakyāḥ kirātānāṃ tiktasya kuṭajasya ca||108||</seg> <seg type="unit" n="109">phalānāṃ sārivāyāśca supiṣṭān karṣasammitān| tatastena ghṛtaprasthaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet||109||</seg> <seg type="unit" n="110">jvaraṃ dāhaṃ bhramaṃ kāsamaṃsapārśvaśirorujam| tṛṣṇāṃ chardimatīsārametat sarpirvyapohati||110||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="106-110">durālabhādye paceddaśaguṇe toye ityanena ghṛtāddaśaguṇatoyeneti jñeyaṃ, dravyāddaśaguṇatoyena kvāthasyālpatvaṃ syāt; prasthaghṛtāttu daśaguṇatoye daśabhāgāvaśiṣṭe prasthamānatvaṃ kaṣāyasya bhavati, tacca jatūkarṇānumatam||106-110||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">jīvantīṃ madhukaṃ drākṣāṃ phalāni kuṭajasya ca| śaṭīṃ puṣkaramūlaṃ ca vyāghrīṃ gokṣurakaṃ balām||111||</seg> <seg type="unit" n="112">nīlotpalaṃ tāmalakīṃ trāyamāṇāṃ durālabhām| pippalīṃ ca samaṃ piṣṭvā ghṛtaṃ vaidyo vipācayet||112||</seg> <seg type="unit" n="113">etadvyādhisamūhasya rogeśasya samutthitam| rūpamekādaśavidhaṃ sarpiragryaṃ vyapohati||113||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="111-113">jīvantyādau pūrvayogoktaṃ kṣīrayuktameva kvāthaṃ dravamicchanti; ṭīkākṛtastu bahavo jalameva dravaṃ vadanti||111-113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">balāṃ sthirāṃ pṛśniparṇīṃ bṛhatīṃ sanidigdhikām| sādhayitvā rase tasminpayo gavyaṃ sanāgaram||114||</seg> <seg type="unit" n="115">drākṣākharjūrasarpirbhiḥ pippalyā ca śṛtaṃ saha| sakṣaudraṃ jvarakāsaghnaṃ svaryaṃ caitat prayojayet||115||</seg> <seg type="unit" n="116">ājasya payasaścaivaṃ prayogo jāṅgalā rasāḥ| yūṣārthe caṇakā mudgā makuṣṭhāścopakalpitāḥ||116||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="114-116">balāmityādi| atra ghṛte kṣīrakvāthakalkasādhye kvāthakṣīre militvā caturguṇe, kalkadravyaṃ cāṣṭabhāgena jñeyaṃ, madhu ca prakṣepārthe yojyam||114-116||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">jvarāṇāṃ śamanīyo yaḥ pūrvamuktaḥ kriyāvidhiḥ| yakṣmiṇāṃ jvaradāheṣu sasarpiṣkaḥ praśasyate||117||</seg> <seg type="unit" n="118">kaphapraseke balavāñ ślaiṣmikaśchardayennaraḥ| payasā phalayuktena mādhukena <note place="foot" type="variant" n="30">‘madhureṇa’ iti pā.</note> rasena vā||118||</seg> <seg type="unit" n="119">sarpiṣmatyā yavāgvā vā vamanīyopasiddhayā| vānto'nnakāle laghvannamādadīta sadīpanam||119||</seg> <seg type="unit" n="120">yavagodhūmamādhvīkasidhvariṣṭasurāsavān| jāṅgalāni ca śūlyāni sevamānaḥ kaphaṃ jayet||120||</seg> <seg type="unit" n="121">śleṣmaṇo'tiprasekena vāyuḥ śleṣmāṇamasyati| kaphaprasekaṃ taṃ vidvān snigdhoṣṇenaiva nirjayet||121||</seg> <seg type="unit" n="122">kriyā kaphapraseke yā vamyāṃ saiva praśasyate| hṛdyāni cānnapānāni vātaghnāni laghūni ca||122||</seg> <seg type="unit" n="123">prāyeṇopahatāgnitvāt sapicchamatisāryate| prāpnoti cāsyavairasyaṃ na cānnamabhinandati||123||</seg> <seg type="unit" n="124">tasyāgnidīpanān yogānatīsāranibarhaṇān| vaktraśuddhikarān kuryādarucipratibādhakān||124||</seg> <seg type="unit" n="125">sanāgarānindrayavān pāyayettaṇḍulāmbunā| siddhāṃ yavāgūṃ jīrṇe ca cāṅgerītakradāḍimaiḥ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">pāṭhā bilvaṃ yamānī ca pātavyaṃ takrasaṃyutam| durālabhā śṛṅgaveraṃ pāṭhā ca surayā saha||126||</seg> <seg type="unit" n="127">jambvāmramadhyaṃ bilvaṃ ca sakapitthaṃ sanāgaram| peyāmaṇḍena pātavyamatīsāranivṛttaye||127||</seg> <seg type="unit" n="128">etāneva ca yogāṃstrīn pāṭhādīn kārayet khaḍān| sasūpyadhānyānsasnehān <note place="foot" type="variant" n="31">‘sacukradhānyān’ iti pā.</note> sāmlānsaṅgrahaṇān param||128||</seg> <seg type="unit" n="129">vetasārjunajambūnāṃ mṛṇālīkṛṣṇagandhayoḥ| śrīparṇyā madayantyāśca yūthikāyāśca pallavān||129||</seg> <seg type="unit" n="130">mātuluṅgasya dhātakyā dāḍimasya ca kārayet| snehāmlalavaṇopetān khaḍān sāṅgrāhikān param||130||</seg> <seg type="unit" n="131">cāṅgeryāścukrikāyāśca dugdhikāyāśca kārayet| khaḍāndadhisaropetān sasarpiṣkānsadāḍimān||131||</seg> <seg type="unit" n="132">māṃsānāṃ laghupākānāṃ rasāḥ sāṅgrāhikairyutāḥ| vyañjanārthaṃ praśasyante bhojyārthaṃ raktaśālayaḥ||132||</seg> <seg type="unit" n="133">sthirādipañcamūlena pāne śastaṃ śṛtaṃ jalam| takraṃ surā sacukrīkā dāḍimasyāthavā rasaḥ||133||</seg> ityuktaṃ bhinnaśakṛtāṃ dīpanaṃ grāhi bheṣajam|134|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="117-133">jvarāṇāmityādinā''vasthikaṃ vidhimāha| vāmanīyāni madanaphalādīni| sadīpanamiti dīpanaśuṇṭhyādisādhitam| vamyāṃ saiva praśasyata ityatra kaphapraseko dvividhaḥ- svatantraḥ kaphakṛtaḥ, tathā vātaparādhīnoktaḥ; evaṃ chardimapi dvidhā vibhajya kaphaprasekakriyānusāreṇa śleṣmapradhānāyāṃ vamanādi, vātapradhānāyāṃ snigdhoṣṇasevānurūpā kriyā śasyata iti yojyam| khaḍo vyākṛtaḥ| anye'pi vadanti- “piśitena rasastatra, yūṣo dhānyaiḥ, khalaḥ phalaiḥ| mūlaiśca tilakalkāmlaprāyaḥ kāmbalikaḥ smṛtaḥ” iti||117-133||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">paraṃ mukhasya vairasyanāśanaṃ rocanaṃ śṛṇu <note place="foot" type="variant" n="32">‘vakṣyāmyūrdhvaṃ rucikaraṃ mukhavairasyanāśanam’ iti pā.</note>||134||</seg> <seg type="unit" n="135">dvau kālau dantapavanaṃ bhakṣayenmukhadhāvanam| tadvat prakṣālayedāsyaṃ dhārayet kavalagrahān||135||</seg> <seg type="unit" n="136">pibeddhūmaṃ tato mṛṣṭamadyāddīpanapācanam| bheṣajaṃ pānamannaṃ ca hitamiṣṭopakalpitam||136||</seg> <seg type="unit" n="137">tvaṅmustamelā dhānyāni mustamāmalakaṃ tvacam| dārvītvaco yavānī ca tejohvā pippalī tathā||137||</seg> <seg type="unit" n="138">yavānī tintiḍīkaṃ ca pañcaite mukhadhāvanāḥ| ślokapādeṣvabhihitā rocanā mukhaśodhanāḥ||138||</seg> <seg type="unit" n="139">guṭikāṃ dhārayedāsye cūrṇairvā śodhayenmukham| eṣāmāloḍitānāṃ vā dhārayet kavalagrahān||139||</seg> <seg type="unit" n="140">surāmādhvīkasīdhūnāṃ tailasya madhusarpiṣoḥ| kavalān dhārayediṣṭān kṣīrasyekṣurasasya ca||140||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="134-140">dvau kālāviti sāyamprātaḥ| dantapavanamiti karañjakaravīrādibhistiktakaṭukaiḥ| tadvaditi tiktakaṭukṛtairjalaiḥ| tejohvā cavikā| mukhaśodhanā iti mukhagatadoṣaśodhanāḥ||134-140||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">yavānīṃ tintiḍīkaṃ ca nāgaraṃ sāmlavetasam| dāḍimaṃ badaraṃ cāmlaṃ kārṣikaṃ copakalpayet||141||</seg> <seg type="unit" n="142">dhānyasauvarcalājājīvarāṅgaṃ cārdhakārṣikam| pippalīnāṃ śataṃ caikaṃ dve śate maricasya ca||142||</seg> <seg type="unit" n="143">śarkarāyāśca catvāri palānyekatra cūrṇayet| jihvāviśodhanaṃ hṛdyaṃ taccūrṇaṃ bhaktarocanam||143||</seg> <seg type="unit" n="144">hṛtplīhapārśvaśūlaghnaṃ vibandhānāhanāśanam| kāsaśvāsaharaṃ grāhi grahaṇyarśovikāranut||144||</seg> iti yavānīṣāḍavam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="141-144">yavānīṣāḍave varāṅgaṃ tvak| pippalīnāmekaṃ śatamiti ākṛtimānāt||141-144||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">tālīśapatraṃ maricaṃ nāgaraṃ pippalī śubhā| yathottaraṃ bhāgavṛddhyā tvagele cārdhabhāgike||145||</seg> <seg type="unit" n="146">pippalyaṣṭaguṇā cātra pradeyā sitaśarkarā| kāsaśvāsāruciharaṃ taccūrṇaṃ dīpanaṃ param||146||</seg> <seg type="unit" n="147">hṛtpāṇḍugrahaṇīdoṣaśoṣaplīhajvarāpaham| vamyatīsāraśūlaghnaṃ mūḍhavātānulomanam||147||</seg> <seg type="unit" n="148">kalpayedguṭikāṃ caitaccūrṇaṃ paktvā sitopalām| guṭikā hyagnisaṃyogāccūrṇāllaghutarāḥ smṛtāḥ||148||</seg> iti tālīśādyaṃ cūrṇaṃ guṭikāśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="145-148">tālīśādye śubhā iti viśeṣaṇaṃ pippalyāḥ| uktaṃ hi hārīte- “tālīśaṃ maricaṃ śuṇṭhī pippalyo bhāgavardhitāḥ| tvagele'rdhāṃśake dadyāccharkarā'ṣṭapalaṃ bhavet” ityādi| tathā jatūkarṇaḥ- “tālīśamaricanāgarakṛṣṇāḥ karṣāḥ, tvagele ardhāṃśe, dvikuḍavā sitā, guṭikā vipācyatām” iti| tvagelayorardhabhāgatvam| guṭikāpakṣe jalena sitopalāṃ paktvā guḍikāḥ kurvanti vṛddhāḥ||145-148||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">śuṣyatāṃ kṣīṇamāṃsānāṃ kalpitāni vidhānavit| dadyānmāṃsādamāṃsāni bṛṃhaṇāni viśeṣataḥ||149||</seg> <seg type="unit" n="150">śoṣiṇe bārhiṇaṃ dadyādbarhiśabdena cāparān| gṛdhrānulūkāṃścāṣāṃśca vidhivat sūpakalpitān||150||</seg> <seg type="unit" n="151">kākāṃstittiriśabdena varmiśabdena coragān| bhṛṣṭān matsyāntraśabdena dadyādgaṇḍūpadānapi||151||</seg> <seg type="unit" n="152">lopākān sthūlanakulān biḍālāṃścopakalpitān| śṛgālaśāvāṃśca bhiṣak śaśaśabdena dāpayet||152||</seg> <seg type="unit" n="153">siṃhānṛkṣāṃstarakṣūṃśca vyāghrānevaṃvidhāṃstathā| māṃsādān mṛgaśabdena dadyānmāṃsābhivṛddhaye||153||</seg> <seg type="unit" n="154">gajakhaḍgituraṅgāṇāṃ veśavārīkṛtaṃ bhiṣak| dadyānmahiṣaśabdena māṃsaṃ māṃsābhivṛddhaye||154||</seg> <seg type="unit" n="155">māṃsenopacitāṅgānāṃ māṃsaṃ māṃsakaraṃ param| tīkṣṇoṣṇalāghavācchastaṃ viśeṣānmṛgapakṣiṇām||155||</seg> <seg type="unit" n="156">māṃsāni yānyanabhyāsādaniṣṭāni prayojayet| teṣūpadhā, sukhaṃ bhoktuṃ tathā śakyāni tāni hi||156||</seg> <seg type="unit" n="157">jānañjugupsannaivādyājjagdhaṃ vā punarullikhet| tasmācchadmopasiddhāni māṃsānyetāni dāpayet||157||</seg> <seg type="unit" n="158">barhitittiridakṣāṇāṃ haṃsānāṃ śūkaroṣṭrayoḥ| kharagomahiṣāṇāṃ ca māṃsaṃ māṃsakaraṃ param||158||</seg> <seg type="unit" n="159">yoniraṣṭavidhā coktā māṃsānāmannapānike| tāṃ parīkṣya bhiṣagvidvān dadyānmāṃsāni śoṣiṇe||159||</seg> <seg type="unit" n="160">prasahā bhūśayānūpavārijā vāricāriṇaḥ| āhārārthaṃ pradātavyā mātrayā vātaśoṣiṇe||160||</seg> <seg type="unit" n="161">pratudā viṣkirāścaiva dhanvajāśca mṛgadvijāḥ| kaphapittaparītānāṃ prayojyāḥ śoṣarogiṇām||161||</seg> <seg type="unit" n="162">vidhivatsūpasiddhāni manojñāni mṛdūni ca| rasavanti sugandhīni māṃsānyetāni bhakṣayet||162||</seg> <seg type="unit" n="163">māṃsamevāśnataḥ śoṣo mādhvīkaṃ pibato'pi ca| niyatānalpacittasya ciraṃ kāye na tiṣṭhati||163||</seg> <seg type="unit" n="164">vāruṇīmaṇḍanityasya bahirmārjanasevinaḥ| avidhāritavegasya yakṣmā na labhate'ntaram||164||</seg> <seg type="unit" n="165">prasannāṃ vāruṇīṃ sīdhumariṣṭānāsavānmadhu| yathārhamanupānārthaṃ pibenmāṃsāni bhakṣayan||165||</seg> <seg type="unit" n="166">madyaṃ taikṣṇyauṣṇyavaiśadyasūkṣmatvāt srotasāṃ mukham| pramathya vivṛṇotyāśu tanmokṣāt sapta dhātavaḥ||166||</seg> <seg type="unit" n="167">puṣyanti dhātupoṣācca śīghraṃ śoṣaḥ praśāmyati| māṃsādamāṃsasvarase siddhaṃ sarpiḥ prayojayet||167||</seg> <seg type="unit" n="168">sakṣaudraṃ, payasā siddhaṃ sarpirdaśaguṇena vā| siddhaṃ madhurakairdravyairdaśamūlakaṣāyakaiḥ||168||</seg> <seg type="unit" n="169">kṣīramāṃsarasopetairghṛtaṃ śoṣaharaṃ param| pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ||169||</seg> <seg type="unit" n="170">sayāvaśūkaiḥ sakṣīraiḥ srotasāṃ śodhanaṃ ghṛtam| rāsnābalāgokṣurakasthirāvarṣābhusādhitam||170||</seg> <seg type="unit" n="171">jīvantīpippalīgarbhaṃ sakṣīraṃ śoṣanudghṛtam| yavāgvā vā pibenmātrāṃ lihyādvā madhunā saha||171||</seg> <seg type="unit" n="172">siddhānāṃ sarpiṣāmeṣāmadyādannena vā saha| śuṣyatāmeṣa nirdiṣṭo vidhirābhyavahārikaḥ||172||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="149-172">kalpitānīti samyak saṃskāreṇa saṃskṛtāni| varmiśabdena sarpākāro dīrgho matsyaviśeṣo grāhyaḥ| gaṇḍūpadaḥ bhūmilatā| lopākaḥ alpaśṛgālo lāṅgūlapradhānaḥ| sampratyasyānyamāṃsaprayogamāha- māṃsānītyādi| anabhyāsāditi abhakṣyatvena| upadheti anyaśabdena dānamiti yāvat| tatheti sañjñāntareṇa dāne sukhaṃ yathā bhavati tathā bhoktuṃ śakyate| abhakṣyatve tu jñāte doṣamāha- jānannityādi| yoniraṣṭavidheti “prasahā” (su.sū.a.27) ityādinā proktā| sakṣaudramiti cchedaḥ| payasetyādi dvitīyaṃ ghṛtam| madhurakāṇi yāni tāni ceha kalkārtham| pippalītyādinā'niyatamānaṃ ghṛtaṃ caturguṇena kṣīreṇa sādhyate, ṣaṭpaloktadravyaghṛtamānavat||149-172||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="173">bahiḥsparśanamāśritya vakṣyate'taḥ paraṃ vidhiḥ| snehakṣīrāmbukoṣṭheṣu svabhyaktamavagāhayet||173||</seg> <seg type="unit" n="174">srotovibandhamokṣārthaṃ balapuṣṭyarthameva ca| uttīrṇaṃ miśrakaiḥsnehaiḥ punarāktaiḥ sukhaiḥ karaiḥ||174||</seg> <seg type="unit" n="175">mṛdnīyāt sukhamāsīnaṃ sukhaṃ cotsādayennaram| jīvantīṃ śatavīryāṃ ca vikasāṃ sapunarnavām||175||</seg> <seg type="unit" n="176">aśvagandhāmapāmārgaṃ tarkārīṃ madhukaṃ balām| vidārīṃ sarṣapaṃ kuṣṭhaṃ taṇḍulānatasīphalam||176||</seg> <seg type="unit" n="177">māṣāṃstilāṃśca kiṇvaṃ ca sarvamekatra cūrṇayet| yavacūrṇatriguṇitaṃ dadhnā yuktaṃ samākṣikam||177||</seg> <seg type="unit" n="178">etadutsādanaṃ kāryaṃ puṣṭivarṇabalapradam| gaurasarṣapakalkena kalkaiścāpi sugandhibhiḥ||178||</seg> snāyādṛtusukhaistoyairjīvanīyauṣadhaiḥ śṛtaiḥ|179|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="173-178">uttīrṇamityādau punarāktairiti miśrakasnehairāktaiḥ karaiḥ punaḥ punaḥ mardayet; punarāktamiti pāṭhe tu punarmiśrakaiḥ snehairāktamityarthaḥ| utsādayediti udvartayet| vikasā mañjiṣṭhā| tarkārī jayā| samākṣikamiti īṣanmākṣikam||173-178||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="179">gandhaiḥ samālyairvāsobhirbhūṣaṇaiśca vibhūṣitaḥ||179||</seg> <seg type="unit" n="180">spṛśyān saṃspṛśya sampūjya devatāḥ sabhiṣagdvijāḥ| iṣṭavarṇarasasparśagandhavat pānabhojanam||180||</seg> <seg type="unit" n="181">iṣṭamiṣṭairupahitaṃ sukhamadyāt <note place="foot" type="variant" n="33">‘hitamadyāt’ iti pā.</note> sukhapradam| samātītāni dhānyāni kalpanīyāni śuṣyatām||181||</seg> <seg type="unit" n="182">laghūnyahīnavīryāṇi svādūni gandhavanti ca| yāni praharṣakārīṇi tāni pathyatamāni hi||182||</seg> <seg type="unit" n="183">yaccopadekṣyate pathyaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘kiñcit’ iti pā.</note> kṣatakṣīṇacikitsite| yakṣmiṇastat prayoktavyaṃ balamāṃsābhivṛddhaye||183||</seg> <seg type="unit" n="184">abhyaṅgotsādanaiścaiva vāsobhirahataiḥ priyaiḥ| yathartuvihitaiḥ snānairavagāhairvimārjanaiḥ||184||</seg> <seg type="unit" n="185">bastibhiḥ kṣīrasarpirbhirmāṃsairmāṃsarasaudanaiḥ| iṣṭairmadyairmanojñānāṃ gandhānāmupasevanaiḥ||185||</seg> <seg type="unit" n="186">suhṛdāṃ ramaṇīyānāṃ pramadānāṃ ca darśanaiḥ| gītavāditraśabdaiśca priyaśrutibhireva ca||186||</seg> <seg type="unit" n="187">harṣaṇāśvāsanairnityaṃ gurūṇāṃ samupāsanaiḥ| brahmacaryeṇa dānena tapasā devatārcanaiḥ||187||</seg> <seg type="unit" n="188">satyenācārayogena maṅgalyairapyahiṃsayā| vaidyaviprārcanāccaiva rogarājo nivartate||188||</seg> <seg type="unit" n="189">yayā prayuktayā ceṣṭyā rājayakṣmā purā jitaḥ| tāṃ vedavihitāmiṣṭimārogyārthī <note place="foot" type="variant" n="35">‘ārogyārthaṃ’ iti pā.</note> prayojayet||189||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="179-189">ataḥ paraṃ manasa ānukūlyaṃ yakṣmārambhakadoṣaṃ hantītyato sarvāsu ceṣṭāsu sadaiva manonukūlaṃ syāttathaiva vartanīyaṃ, yayā ca yuktyā daivavyapāśrayacikitsā kartavyā tadāha- gandhairityādi||179-189||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="190">tatra ślokau- prāgutpattirnimittāni prāgrūpaṃ rūpasaṅgrahaḥ| samāsād vyāsataścoktaṃ bheṣajaṃ rājayakṣmaṇaḥ||190||</seg> <seg type="unit" n="191">nāmaheturasādhyatvaṃ sādhyatvaṃ kṛcchrasādhyatā| ityuktaḥ saṅgrahaḥ kṛtsno rājayakṣmacikitsite||191||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="190-191">prāgutpattirityādisaṅgrahaḥ| nāmaheturiti “sa rājñaḥ pūrvamāsīdvai rājayakṣmā tato mataḥ” iti||190-191||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rājayakṣmacikitsitaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsitasthāne rājayakṣmacikitsitaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="ca.6.9">
          <head>unmādacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta unmādacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">idānīmupodghātitaṃ rājayakṣmacikitsitamabhidhāya kramaprāptamunmādacikitsitaṃ brūte| ayaṃ kramaścarakasaṃskṛtāṃ pañcādhyāyīmarśo'tīsāravīsarpamadātyayadvivraṇīyarūpāṃ parityajya jñeyaḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">buddhismṛtijñānataponivāsaḥ punarvasuḥ prāṇabhṛtāṃ śaraṇyaḥ| unmādahetvākṛtibheṣajāni kāle'gniveśāya śaśaṃsa pṛṣṭaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">buddhiḥ ūhāpohavatī, smṛtiḥ atītārthaviṣayajñānaṃ, tapaḥ cāndrāyaṇādi, teṣāṃ nivāsa āśraya ityarthaḥ| unmādahetvadītyādau hetugrahaṇenātra vaktavyāḥ samprāptisthitirūpakālā unmādagamyahetuviṣayatayā gṛhyante| ākṛtigrahaṇenābhidheyasyonmādasvarūpasya grahaṇaṃ jñeyam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">viruddhaduṣṭāśucibhojanāni pradharṣaṇaṃ devagurudvijānām| unmādaheturbhayaharṣapūrvo mano'bhighāto viṣamāśca ceṣṭāḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">sampratyunmādahetumāha- viruddhetyādi| viruddhaṃ payaḥsaṃyuktamatsyādi, duṣṭaṃ garādi atyarthadoṣajanakaṃ ca, aśuci apavitram| bhayaharṣapūrvo mano'bhighāta iti atra pūrvaśabdaḥ kāraṇavācī, tena bhayaharṣakāraṇako mano'bhighāta ityarthaḥ| etadviruddhāhārādi yathāsambhavaṃ kāraṇaṃ jñeyam| bhayaharṣāvupalakṣaṇau, tena krodhādayo'pi manobhighātakā atra jñeyāḥ| krodhādinā pratyāhate manasi bhayaharṣapūrvaka evonmādo bhavati||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tairalpasattvasya malāḥ praduṣṭā buddhernivāsaṃ hṛdayaṃ pradūṣya| srotāṃsyadhiṣṭhāya manovahāni pramohayantyāśu narasya cetaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">tairityādinā samprāptimāha| alpasattvasya alpasattvaguṇasya| hṛdayaṃ yadyapi buddhinivāsatvenārthedaśamahāmūlīyādau pratipāditameva; tathā'pi buddhinivāsatvopadarśanamiha kṛtaṃ, hṛdayopaghātādbuddhyupaghāto vakṣyamāṇo yukta eva; āśrayopaghātenāśritasyopaghātaḥ siddha eva| srotāṃsi ca manovahānītyanena hṛdayadeśasambandhidhamanyo viśeṣeṇa manovahā darśayati; kiṃvā kevalameva śarīraṃ mano'bhyanusyūtaṃ jagrāha| uktaṃ hi- “kevalamevāsya manasaḥ śarīramadhiṣṭhānabhūtaṃ” (vi.a.5) iti| ceta iti manaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">dhīvibhramaḥ sattvapariplavaśca paryākulā dṛṣṭiradhīratā ca| abaddhavāktvaṃ hṛdayaṃ ca śūnyaṃ sāmānyamunmādagadasya liṅgam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">sa mūḍhacetā na sukhaṃ na duḥkhaṃ nācāradharmau kuta eva śāntim| vindatyapāstasmṛtibuddhisañjño bhramatyayaṃ ceta itastataśca||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-7">dhīvibhrama ityādinā sāmānyamunmādapūrvarūpamāhetyeke| dhīvibhramādi tviha sāmānyamunmādaliṅgamevoktam| kuta eva śāntimiti kuto'pi śāntiṃ nivṛttiṃ na vindati| sañjñā nāmollekhena jñānam| bhramatyayaṃ ceta iti aśvān rathiriva bhrāmayati; atra ṇijartho'ntarbhūtaḥ||6-7||</seg></ab>
          <ab type="mula">samudbhramaṃ buddhimanaḥsmṛtīnāmunmādamāgantunijotthamāhuḥ|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">unmādasañjñāvyutpattimāha- samudbhramamityādi| samudbhrama unmāda ityeko'rthaḥ| manovibhramo'cintyārthacintanādinā jñeyaḥ| nidānoktasañjñādivibhramo'pi manovibhrama evāntarbhāvanīya iha, sañjñādivibhramasyāpi manovibhramajanyatvāt||8 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tasyodbhavaṃ pañcavidhaṃ pṛthak tu vakṣyāmi liṅgāni cikitsitaṃ ca||8||</seg> <seg type="unit" n="9">rūkṣālpaśītānnavirekadhātukṣayopavāsairanilo'tivṛddhaḥ| cintādijuṣṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘cintādiduṣṭaṃ’ iti pā.</note> hṛdayaṃ pradūṣya buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahanti śīghram||9||</seg> <seg type="unit" n="10">asthānahāsasmitanṛtyagītavāgaṅgavikṣepaṇarodanāni| pāruṣyakārśyāruṇavarṇatāśca jīrṇe balaṃ cānilajasya rūpam||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-10">tasyodbhavamityādau yadyapi pañcānāṃ madhye'sādhyasya sānnipātikasya cikitsitaṃ na vaktavyaṃ, tathā'pi chatriṇo gacchantīti nyāyena bāhulyamāśritya cikitsitaṃ vakṣyāmītyuktam| cintetyādi cintā ādiḥ yeṣāṃ te, tena kāmakrodhādayo gṛhyante; ādiśabdo'tra prakāravācī| asthāne aviṣaye hāsadīnyasthānahāsasmitādīni||8-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ajīrṇakaṭvamlavidāhyaśītairbhojyaiścitaṃ pittamudīrṇavegam| unmādamatyugramanātmakasya hṛdi śritaṃ pūrvavadāśu kuryāt||11||</seg> <seg type="unit" n="12">amarṣasaṃrambhavinagnabhāvāḥ santarjanātidravaṇauṣṇyaroṣāḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘… bhidravaṇau ...’ iti pā.</note>| pracchāyaśītānnajalābhilāṣāḥ pītā ca bhāḥ pittakṛtasya liṅgam||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-12">ajīrṇetyādinā pittonmādamāha| citamityanena cayapūrvakatvena pittasya mahāntaṃ kopaṃ darśayati, cayapūrvako hi doṣakopo balavattvānmahānbhavati| anye tviha citaśabdena prakopamicchanti| atyugramiti tīvravegam| pūrvavadityanena vātonmādavaccintādijuṣṭamityādigranthoktāṃ samprāptimatidiśati| amarṣaḥ akṣāntiḥ, saṃrambha ārabhaṭī, vinagrabhāvaḥ avastratvam| atidravaṇaṃ tvaritagamanam| pracchāyaḥ pravṛddhacchāyo deśaḥ||11-12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">sampūraṇairmandaviceṣṭitasya soṣmā kapho marmaṇi sampravṛddhaḥ| buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahatya cittaṃ pramohayan sañjanayedvikāram||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vākceṣṭitaṃ mandamarocakaśca nārīviviktapriyatā'tinidrā| chardiśca lālā ca balaṃ ca bhuṅkte nakhādiśauklyaṃ ca kaphātmakasya||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-14">sampūraṇairityādinā kaphonmādamāha| soṣmā kapha iti saha ūṣmaṇā kapha unmādaṃ karoti na kevala iti, unmādakaraṇe kaphasya ūṣmasahitatvarūpaṃ svabhāvaṃ darśayati; kiṃvoṣmaśabdena vīryaṃ śaktirūpamucyate, tena soṣmā kapha iti utkliṣṭaśaktikaḥ kapha ityarthaḥ| marmaṇīti hṛdaye| nārīviviktayoḥ priyatā nārīviviktapriyatā; viviktaṃ vijanam||13-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">yaḥ sannipātaprabhavo'tighoraḥ sarvaiḥ samastaiḥ sa ca hetubhiḥ syāt| sarvāṇi rūpāṇi bibharti tādṛgvirudghabhaiṣajyavidhirvivarjyaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">ya ityādinā sānnipātikamāha| sarvairityukte pratyekamapi sarvahetūnāṃ janakatvaṃ syādata āha- samastairiti| viruddhabhaiṣajyavidhitvādvivarjyaḥ| kecidatra tādṛkśabdena ya eva samastahetujaḥ sarvalakṣaṇaśca sa eva varjyo na tvalpahetulakṣaṇa iti vadanti||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">devarṣigandharvapiśācayakṣarakṣaḥpitṝṇāmabhidharṣaṇāni| āgantuheturniyamavratādi mithyākṛtaṃ karma ca pūrvadehe||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">devarṣītyādinā''gantūnmādamāha| iha ye'surādayaḥsuśrutoktāste'nāviṣkṛtatamā vijñeyāḥ| vakṣyati ca- “ityaparisaṅkhyeyānāṃ grahāṇāmāviṣkṛtatamā hyaṣṭāvete vyākhyātā” iti| atra ca rakṣaḥśabdena rākṣasabrahmarākṣasayorgrahaṇaṃ, tena vivaraṇe brahmarākṣasonmatto'pyuktaḥ| abhidharṣaṇam āveśaḥ| niyametyādinā aihikaṃ karma devādyāveśakāraṇaṃ brūte; mithyākṛtaṃ karma cetyanena pūrvajanmakṛtaṃ karma āha||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">amartyavāgvikramavīryaceṣṭo jñānādivijñānabalādibhiryaḥ| unmādakālo'niyataśca yasya bhūtotthamunmādamudāharettam||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">amartyetyādinā''gantūnāṃ sāmānyaliṅgānyāha| amartyaiḥ amānuṣairvāgādibhirlakṣitaṃ bhūtotthamudāharet| aniyata iti vātikādivanna āhārajīrṇādikālaniyataḥ; ye tu ‘niyata’ iti paṭhanti, teṣāṃ vakṣyamāṇaniyatatithyādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘vakṣyamāṇatithayo'bhipretāḥ’ iti pā.</note> grahaṇamabhipretam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">adūṣayantaḥ puruṣasya dehaṃ devādayaḥ svaistu guṇaprabhāvaiḥ| viśantyadṛśyāstarasā yathaiva cchāyātapau darpaṇasūryakāntau||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">adūṣayanta īṣaddūṣayantaḥ| guṇaprabhāvairiti aṇimādiguṇaprabhāvaiḥ| tarasā ativegena| dṛṣṭāntadvayamāha- chāyetyādi| chāyā yathā darpaṇam, ātapaḥ sūryakāntama, adūṣayannevādṛśyamānaguṇaprabhāveṇāviśati, tathā devādayo'pi dehaṃ viśantītyarthaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">āghātakālo hi sa pūrvarūpaḥ prokto nidāne'tha surādibhiśca| unmādarūpāṇi pṛthaṅnibodha kālaṃ ca gamyān puruṣāṃśca teṣām||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">āghātakāla iti āveśāvakāśaḥ; sa ca nidāne “tadyathā- pāpasya karmaṇaḥ samārambhe” (ni.a.7) ityādinoktaḥ| kālaṃ tithirūpam||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tadyathā- saumyadṛṣṭiṃ gambhīramadhṛṣyamakopanamasvapnabhojanābhilāṣiṇamalpasvedamūtrapurīṣavātaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘…vācaṃ’ iti pā.</note> śubhagandhaṃ phullapadmavadanamiti devonmattaṃ vidyāt; guruvṛddhasiddharṣīṇāmabhiśāpābhicārābhidhyānānurūpaceṣṭāhāravyāhāraṃ tairunmattaṃ vidyāt; aprasannadṛṣṭimapaśyantaṃ nidrāluṃ pratihatavācamanannābhilāṣamarocakāvipākaparītaṃ ca pitṛbhirunmattaṃ vidyāt; (caṇḍaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">ayaṃ pāṭho bahuṣu pustakeṣu nopalabhyate</note> sāhasikaṃ tīkṣṇaṃ gambhīramadhṛṣyaṃ) mukhavādyanṛtyagītānnapānasnānamālyadhūpagandharatiṃ raktavastrabalikarmahāsyakathānuyogapriyaṃ śubhagandhaṃ ca gandharvonmattaṃ vidyāt; asakṛtsvapnarodanahāsyaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘…rodanahāsinaṃ’ iti pā.</note> nṛtyagītavādyapāṭhakathānnapānasnānamālyadhūpagandharatiṃ raktaviplutākṣaṃ dvijātivaidyaparivādinaṃ rahasyabhāṣiṇaṃ ca yakṣonmattaṃ vidyāt; naṣṭanidramannapānadveṣiṇamanāhāramapyatibalinaṃ śastraśoṇitamāṃsaraktamālyābhilāṣiṇaṃ santarjakaṃ ca rākṣasonmattaṃ vidyāt; prahāsanṛtyapradhānaṃ devavipravaidyadveṣāvajñābhiḥ stutivedamantraśāstrodāharaṇaiḥ kāṣṭhādibhirātmapīḍanena ca brahmarākṣasonmattaṃ vidyāt; asvasthacittaṃ sthānamalabhamānaṃ nṛtyagītahāsinaṃ baddhābaddhapralāpinaṃ saṅkarakūṭamalinarathyācelatṛṇāśmakāṣṭhādhirohaṇaratiṃ bhinnarūkṣasvaraṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘bhinnarūkṣavarṇasvaraṃ’ iti pā.</note> nagnaṃ vidhāvantaṃ naikatra tiṣṭhantaṃ duḥkhānyāvedayantaṃ naṣṭasmṛtiṃ ca piśāconmattaṃ vidyāt||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">svapnabhojanābhilāṣī na bhavatīti asvapnabhojanabhilāṣī| devādiśabdeneha suśrutamatāddevādyanukāriṇastadanucarā jñeyāḥ| uktaṃ hi suśrutena- “na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyān kvacidāviśanti| ye tvāviśantīti vadanti mohātte bhūtavidyāviṣayādapohyāḥ|| teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye koṭīsahasrāyutapadmasaṅkhyāḥ|| asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśāvihārāśca tamāviśanti” (su.u.a.60) iti| ṛṣisadharmatayā gurvādīnāmasūtritānāmapyudāharaṇam| gurvādyabhiśāpādayo yādṛśenābhiprāyeṇa bhavanti tadanurūpaceṣṭādayo'pi tairunmattasya bhavantīti gurvādigranthārthaḥ| anannābhilāṣaḥ annāprārthanā, arocakastu prārthite'pyupayogasamaye'nabhilāṣaḥ| caṇḍamiti māraṇātmakam| stutiḥ stāvako granthaḥ| udāharaṇamiti paṭhanaṃ stutyādīnāmeva| sthānamalabhamānamiti sthānameva nāstīti bhāṣamāṇam| baddhābaddhatvaṃ sambaddhāsambaddhatvam| saṅkaraḥ tṛṇādicaya ityarthaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tatra caukṣācāraṃ tapaḥsvādhyāyakovidaṃ naraṃ prāyaḥ śuklapratipadi trayodaśyāṃ ca chidramavekṣyābhidharṣayanti <note place="foot" type="variant" n="8">‘devā dharṣayanti’ iti pā.</note> devāḥ, snānaśuciviviktasevinaṃ dharmaśāstraśrutivākyakuśalaṃ prāyaḥ ṣaṣṭhyāṃ navamyāṃ carṣayaḥ, mātṛpitṛguruvṛddhasiddhācāryopasevinaṃ prāyo daśamyāmamāvasyāyāṃ ca pitaraḥ, gandharvāḥ stutigītavāditraratiṃ paradāragandhamālyapriyaṃ caukṣācāraṃ prāyo dvādaśyāṃ caturdaśyāṃ ca, sattvabalarūpagarvaśauryayuktaṃ mālyānulepanahāsyapriyamativākkaraṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘ativākpravaṇaṃ’ iti pā.</note> prāyaḥ śuklaikādaśyāṃ saptamyāṃ ca yakṣāḥ, svādhyāyataponiyamopavāsabrahmacaryadevayatigurupūjā'ratiṃ bhraṣṭaśaucaṃ brāhmaṇamabrāhmaṇaṃ vā brāhmṇavādinaṃ śūramāninaṃ devāgārasalilakrīḍanaratiṃ prāyaḥ śuklapañcamyāṃ pūrṇacandradarśane ca brahmarākṣasāḥ, rakṣaḥpiśācāstu hīnasattvaṃ piśunaṃ straiṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘stenaṃ’ iti pā.</note> lubdhaṃ śaṭhaṃ prāyo <note place="foot" type="variant" n="11">‘prāyaśchidramavekṣyābhidharṣayanti’ iti pā.</note> dvitīyātṛtīyāṣṭamīṣu; ityaparisaṅkhyeyānāṃ grahāṇāmāviṣkṛtatamā hyaṣṭāvete vyākhyātāḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">tatra caukṣācāramityādinā'bhigamanīyapuruṣān kālaṃ ca pṛthagāha| caukṣaḥ śuciḥ ācāro yasya sa caukṣācāraḥ| caukṣācārādiśubhakarmayuktāḥ śubhakarmatayā yadyapi unmādānarhāstathā'pi prāktanakarmavaśātte devādibhirunmādyanta iti jñeyam| ativākkaraṇamiti atibhāṣamāṇam| chidramiti ucchiṣṭāvasthānādirūpamapacāram| samprati bhūtavidyādhikāratvādbhautikonmādasya leśakathanamihāśūnyatārthaṃ, tenāpare'pyunmādakabhūtāḥ santīti darśayannāha- aparisaṅkhyeyānāmityādi||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">sarveṣvapi tu khalveṣu yo hastāvudyamya roṣasaṃrambhānniḥśaṅkamanyeṣvātmani vā nipātayet sa hyasādhyo jñeyaḥ; tathā yaḥ sāśrunetro meḍhrapravṛttaraktaḥ kṣatajihvaḥ prasrutanāsikaśchidyamānacarmā'pratihanyamānavāṇiḥ satataṃ vikūjan durvarṇastṛṣārtaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘durvaśyaḥ’ iti pā.</note> pūtigandhaśca sa hiṃsārthinonmatto jñeyaḥ; taṃ parivarjayet||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">asādhyabhūtajonmādamāha- sarveṣvityādi| hiṃsārthī <note place="foot" type="variant" n="13">‘drohī mārātmakaḥ| anye tu drohyena daṇḍena sādhyata iti vyākhyānayanti’ iti pā.</note> mārātmakaḥ| apratihanyamānavāṇiriti nityavāgityarthaḥ| trividho bhūto bhavati ratyarcanahiṃsābhedena| tatra hiṃsārthinā gṛhīto'sādhyo bhavati, ata evāsādhyabhūtonmāde uktaṃ- hiṃsārthinonmata iti||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">ratyarcanākāmonmādinau tu bhiṣagabhiprāyācārābhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘abhicārābhiśāpābhyāṃ’ iti pā.</note> buddhvā tadaṅgopahārabalimiśreṇa| mantrabhaiṣajyavidhinopakramet||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">ratyarcanārthibhūtagṛhītacikitsāmāha- ratyarcanetyādi| ratikāmo'rcanākāmaśca ratyarcanākāmau, tābhyāmunmāditau ratyarcanākāmonmāditau| abhiprāyācārābhyāṃ buddhveti abhiprāyeṇa yaḥ kāmyamarthamicchati sa ratikāmaḥ, yastu pūjāmicchati sa arcanākāmaḥ; evamācāreṇa yaḥ kāmyārthaprāptyarthaṃ ceṣṭate sa ratikāmaḥ, yo'rcanārthaṃ puṣpadhūpādikamanviṣyati <note place="foot" type="variant" n="15">‘saṅgṛhṇati’ iti pā.</note> so'rcanākāmaḥ, iti buddhvā tadaṅgaratyupahārādi kartavyaṃ; tasyā raterarcanāyāśca yadaṅgasādhanaṃ tattadvartanena tattadaṅgopahārarūpabalinā bhaiṣajyamantravidhinā copacāraḥ kartavya iti vākyārthaḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatra dvayorapi nijāgantunimittayorunmādayoḥ samāsavistarābhyāṃ bheṣajavidhimanuvyākhyāsyāmaḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">unmāde vātaje pūrvaṃ snehapānaṃ viśeṣavit| kuryādāvṛtamārge tu sasnehaṃ mṛdu śodhanam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">kaphapittodbhave'pyādau vamanaṃ savirecanam| snigdhasvinnasya kartavyaṃ śuddhe saṃsarjanakramaḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">nirūhaṃ snehabastiṃ ca śirasaśca virecanam| tataḥ kuryādyathādoṣaṃ teṣāṃ bhūyastvamācaret||27||</seg> <seg type="unit" n="28">hṛdindriyaśiraḥkoṣṭhe saṃśuddhe vamanādibhiḥ| manaḥprasādamāpnoti smṛtiṃ sañjñāṃ ca vindati||28||</seg> <seg type="unit" n="29">śuddhasyācāravibhraṃśe tīkṣṇaṃ nāvanamañjanam| tāḍanaṃ ca manobuddhidehasaṃvejanaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘manobuddhidehasantarjanaṃ’ iti pā.</note> hitam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">yaḥ sakto'vinaye <note place="foot" type="variant" n="17">yogīndranāthasenastu ‘yaḥ śakto vinaye’ iti paṭhati| ‘ya unmādī vinaye śaktaḥ vinītaḥ vidheyatvaṃ gacchati’ iti ca vyākhyānayati</note> paṭṭaiḥ saṃyamya sudṛḍhaiḥ sukhaiḥ| apetalohakāṣṭhādye saṃrodhyaśca tamogṛhe||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tarjanaṃ trāsanaṃ dānaṃ harṣaṇaṃ sāntvanaṃ bhayam| vismayo vismṛterhetornayanti prakṛtiṃ manaḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">pradehotsādanābhyaṅgadhūmāḥ pānaṃ ca sarpiṣaḥ| prayoktavyaṃ manobuddhismṛtisañjñāprabodhanam||32||</seg> sarpiḥpānādirāgantormantrādiśceṣyate vidhiḥ|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">tatretyādinā bheṣajavidhānamāha <note place="foot" type="variant" n="18">‘bheṣajavidhānaṃ sapratijñamāha’ iti pā.</note>| viśeṣaviditi vātasya nirāvaraṇarūpaṃ viśeṣaṃ jānan snehapānaṃ vātaje dadyāditi darśayati, sāvaraṇe tu tanniṣiddhameva; yaduktaṃ- “medaḥkaphābhyāmanilo niruddhaḥ śūlāṅgasuptiśvayathūn karoti| snehaṃ niyuñjannabudhastu tasmai saṃvardhayatyeva hi tān vikārān” (si.a.1) iti| ihāvṛtamārge kuryādityādinā viśeṣamāha| sasnehamiti īṣatsneham| kaphapittodbhave iti kaphodbhave pittodbhave ca; tatra kaphodbhave vamanaṃ, pittodbhave virecanam| teṣāmiti bastyādīnām| bhūyastvaṃ punaḥ punaḥ prayogamācaret; yathādoṣamityanena doṣabhūyastve sati punaḥ punarapi prayogaṃ kuryāt| śodhanaphalamāha- hṛdityādi| hṛdayādiśuddhyā ca manaḥprasādādyapi bhavatyeva; tathā coktaṃ- “śarīramapi sattvamanuvidhīyate” (śā.a.5) ityādi| saṃvejanamiti udvejanam| avinaye iti parijanamāraṇādāvavinaye| paṭṭairityanena paṭṭabandhanaṃ na vraṇakārī bhavatīti darśayati| saṃyamyeti yathā niḥsartuṃ na śaknoti <note place="foot" type="variant" n="19">‘pārayati’ iti pā.</note> tathā sthāpanīyaḥ| lohādyapanayanaṃ tamogṛhe ātmavadhaniṣedhārthaṃ; tamogṛhaṃ ca śūnyagṛhatayonmādanidānoktamapi rogamahimnā'vasthāyāṃ hitaṃ bhavati| tarjanaṃ vācā, trāsanaṃ rājapuruṣādibhiḥ| vismṛterhetoriti unmādahetubhayaharṣādivismārakatayā prabhāvānmanaḥ prakṛṣṭaṃ svabhāvaṃ nayati; yathā- viṣamajvare jvarakālāsmaraṇaṃ jvaraharaṇam|24-32||-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">ataḥ siddhatamānyogāñchṛṇūnmādavināśanān||33||</seg> <seg type="unit" n="34">hiṅgusauvarcalavyoṣairdvipalāṃśairghṛtāḍhakam| caturguṇe gavāṃ mūtre siddhamunmādanāśanam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">viśālā triphalā kauntī <note place="foot" type="variant" n="20">‘kāntā’ iti pā.</note> devadārvelavālukam| sthirā nataṃ rajanyau dve sārive dve priyaṅgukā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">nīlotpalailāmañjiṣṭhādantīdāḍimakeśaram| tālīśapatraṃ bṛhatī mālatyāḥ kusumaṃ navam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">viḍaṅgaṃ pṛśniparṇī ca kuṣṭhaṃ candanapadmakau| aṣṭāviṃśatibhiḥ kalkairetairakṣasamanvitaiḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">caturguṇe <note place="foot" type="variant" n="21">‘caturguṇaṃ jalaṃ dattvā’ iti pā.</note> jale samyagghṛtaprasthaṃ vipācayet| apasmāre jvare kāse śoṣe mande'nale kṣaye||38||</seg> <seg type="unit" n="39">vātarakte pratiśyāye tṛtīyakacaturthake| chardyarśomūtrakṛcchreṣu visarpopahateṣu ca||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kaṇḍūpāṇḍvāmayonmādaviṣamehagadeṣu ca| bhūtopahatacittānāṃ gadgadānāmacesām||40||</seg> <seg type="unit" n="41">śastaṃ strīṇāṃ ca vandhyānāṃ dhanyamāyurbalapradam| alakṣmīpāparakṣoghnaṃ sarvagrahavināśanam||41||</seg> kalyāṇakamidaṃ sarpiḥ śreṣṭhaṃ puṃsavaneṣu ca| iti kalyāṇakaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33-41">viśāletyādāvaṣṭāviṃśatikatvaṃ kalkadravyāṇāṃ pāṭhādeva siddhaṃ, tat kimucyate'ṣṭāviṃśatibhiḥ kalkairiti? ucyate- atra yadyapi triphalāyāḥ pratyekameko bhāgo gṛhyate utsargataḥ, tathā'pi triphalāyāḥ pratyekabhāgagrahaṇadārḍhyārthamaṣṭāviṃśatibhirityuktam| suśrute- “harītakyāmalakabibhītakāni triphalā” (su.sū.a.38) iti paribhāṣayā triphalāśabdena harītakyādaya ucyante, tathā'trāpi “jaraṇānte'bhayāmekāṃ prāgbhuktāddve bibhītake| bhuktvā tu madhusarpirbhyāṃ catvāryāmalakāni ca|| prayojayet samāmekāṃ triphalāyā rasāyanam” (ci.a.1) iti vacanāddharītakyādiṣu triphalāsañjñā darśitā; tena triphalāśabdena dravyatrayamucyate; yathā daśamūlaśabdena daśa bheṣajāni, pañcamūlaśabdena pañca, yathā vā “nīlotpalailāmañjiṣṭhādantīdāḍimakeśaram” iti padena ṣaḍdravyāṇyucyante| mānaṃ copadiśyamānaṃ pratyekadravyāpekṣayeha bhavati; yathā gulmacikitsite- “nīlinīṃ triphalāṃ” ityādi yāvat “vyāghrīṃ palikāni jalāḍhake” (ci.a.5) iti; tathā'gastyaharītakyāṃ daśamūlyādīnāṃ dvipalaṃ pratyekameva bhavati, yato dravyaprādhānyenopadiśyamānaṃ bhagamānaṃ prayogeṣu pratidravyeṣveva bhavati na samudāye| yadā tu mānaprādhānyena nirdeśastadā samucitasyaiva dravyasya mānagrahaṇaṃ; yathā- “laśunasyāviniṣṭasya tulārdhaṃ nistuṣīkṛtam| tadardhaṃ daśamūlasya dvyāḍhake pācayedapām” ityatra ṣaṣṭhyantatvāddaśamūlasyāprādhānyaṃ, yathā- ‘rājñaḥ puruṣaḥ’ ityatrāpradhānyaṃ; teneha laśunasya viśeṣyatayā pradhānaṃ mānaṃ tadviśeṣaṇabhūtaṃ ca daśamūlamapradhānam, apradhānatvācca na pratyekaṃ niyatabhāgāḥ; tena laśunārdhamānatvameva daśamūlasya bhavati| yathā vā “dvipañcamūlatulārdharasena” ityatrāpi dvipañcamūlasya samuditasyaiva tulārdhaviśeṣaṇībhūtasya kvāthārthaṃ tulārdhabhāgo gṛhyate, evaṃ “triphalāyāstrayo bhāgāstrayastrikaṭukasya ca” (ci.a.16) ityatrāpi samuditādeva trayo bhāgā natu pratyekaṃ, tathā hi navabhāgāḥ syuḥ| tathā “tryūṣaṇatriphalākalke bilvamātre” (ci.a.15) ityatra tu kalkaviśeṣaṇībhūtatvena tryūṣaṇatriphalākalkasyaiva bilvamānatvaṃ, na pratyekaṃ śuṇṭhyādīnāṃ harītakyādīnāṃ ca kalkīkṛtānāṃ bilvamānatvam| evamanyatrāpi samudāyabhāgapramāṇe ācāryābhiprāyaviśeṣa unneyaḥ| dravyapradhānanirdeśe tu pratyekadravyāṇi gaṇo vā paṭhyatāṃ tathā'pi pratyekameva bhāgo bhavati, avayavapradhānatvānnirdeśasya| yadā samudāyapradhānanirdeśo viśeṣāllikhyate, tadā pratyekanirdiṣṭaliṅgānāmapi samudāyasya bhāgo bhavati; “palamekaṃ nidadhyācca tvagelāpatrakeśarāt” (ci.a.1pā.1) ityatra caturbhyo'pyekameva palaṃ gṛhyate na pratyekam| tathā “tailasarpiṣoḥ| paladvādaśake bhṛṣṭvā” (ci.a.1pā.1) ityatra tailasarpiṣormilitayoreva dvādaśapalaṃ na pratyekamiti pratyekaṃ dravyapramāṇāni tathā mānapūrvanirdeśaṃ vyutpādayatā saṅkṣepeṇa darśitameva <note place="foot" type="variant" n="22">‘triphalā harītakyāmalakabibhītakāni| eṣāṃ ca pratyekamakṣabhāgatā, dravyapradhānatvānnirdeśasya| yatra hi dravyapradhāno nirdeśastatra pratyekameva bhāgaparigrahaḥ| yathā-“triphalā daśamūlāni palikāni” iti| yatra dravyasya ṣaṣṭhyantanirdeśānmānaṃ pradhānaṃ, tatra samuditasya bhāgaḥ| yathā-“triphalāyāstrayo bhāgāstrayastrikaṭukasya ca” iti vṛndamādhavavyākhyāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ</note>| evaṃ vyavasthite'pi mahānīloktapṛthakśabdena siddhasyāpi <note place="foot" type="variant" n="23">‘siddhamapi’ iti pā.</note> triphalāpṛthagbhāgaṃ darśayati| yathā “pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ śvadaṃṣṭrāṃ ca pṛthakpṛthak| bhāgān tripalikān kṛtvā” ityatra pṛthakpṛthagiti tripalaṃ karoti; tathā paribhāṣāsiddhasyāpi snehapādikakalkabhāgasyābhidhānaṃ tatra tatra taile ghṛte ca karoti| triphalāśabdena yadyapi drākṣākaśmaryaparūṣakāṇi cocyante; yaduktamanyatra- “pathyāmalakadhātrībhistriphalā mahatī smṛtā| cakṣuṣyā sarvadoṣaghnī sraṃsanī bṛṃhaṇī ca sā|| hrasvā kāśmaryamṛdvīkāparūṣakaphalairbhavet” iti, tathā'pīha harītakyāditriphalāyā eva pradhānatayotsargato grahaṇaṃ bhavati| anye tu tālīśapatramityatra tālīśaṃ ca patraṃ cetī dravyadvayagrahaṇaśaṅkā syāt, tenaṣṭāviṃśatipadena sā na bhavatvetadarthamaṣṭāviṃśatibhiriti kṛtaṃ, triphalāyāḥ pratyekaṃ grahaṇaṃ nyāyasiddhameveti vadanti| anye tvaṣṭāviṃśatyauṣadhamiṣyata ityādāvaṣṭāviṃśatyauṣadhasañjñayā vyavahāro'sya bhavatītyetadarthamaṣṭāviṃśatibhiriti kṛtam| caturguṇavacanamiha paribhāṣayā śuddhajalāccaturguṇadānārtham||33-41||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">ebhya eva sthirādīni jale paktvaikaviṃśatim||42||</seg> <seg type="unit" n="43">rase tasmin pacet sarpirgṛṣṭikṣīre caturguṇe| vīrārdramāṣakākolīsvayaṅguptarṣabhardhibhiḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">medayā ca samaiḥ kalkaistat syāt kalyāṇakaṃ mahat| bṛṃhaṇīyaṃ viśeṣeṇa sannipātaharaṃ param||44||</seg> iti mahākalyāṇakaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42-44">sthirādīnītyukte vidārīgandhādipañcamūlamapi syādata āha- ekaviṃśatimiti| tena kalyāṇoktā ekaviṃśatirgṛhyate| gṛṣṭirekavāraprasūtā gauḥ| atra kṣīreṇaiva cāturguṇye prāpte'yaṃ kaṣāyaḥ “ekenāpi cāturguṇyam” ityādiparibhāṣāyā aviṣayatvena cāturguṇyaparibhāṣayā kṣīramānasāhacaryādvā caturguṇo jñeyaḥ| kecittvekaviṃśatipadenaikaviṃśativārān sarpistayaiva vidhayā paktavyamiti vadanti| tanna, yato jatūkarṇe- “kvāthe kṛmiharāntānāṃ catuḥṣaṣṭipale payasi ca pacet sarpiḥ” ityanena utsargata eka evāsya pāka uktaḥ| viḍaṅgāntaśabdena ca kalyāṇoktaiviṃśatisthirādidravyagrahaṇameva bhavati| ārdramāṣaḥ aśuṣkamāṣaḥ; ‘dvimāṣa’ iti vā pāṭhaḥ, tatra māṣarājamāṣayorgrahaṇam||42-44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">jaṭilāṃ pūtanāṃ keśīṃ cāraṭīṃ markaṭīṃ vacām| trāyamāṇāṃ jayāṃ vīrāṃ corakaṃ kaṭurohiṇīm||45||</seg> <seg type="unit" n="46">vayaḥsthāṃ śūkarīṃ chatrāmaticchatrāṃ palaṅkaṣām| mahāpuruṣadantāṃ ca kāyasthāṃ nākulīdvayam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">kaṭambharāṃ vṛścikālīṃ sthirāṃ cāhṛtya tairghṛtam| siddhaṃ cāturthakonmādagrahāpasmāranāśanam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">mahāpaiśācikaṃ nāma ghṛtametadyathā'mṛtam| buddhismṛtikaraṃ caiva bālānāṃ cāṅgavardhanam||48||</seg> iti mahāpaiśācikaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45-48">jaṭilāmityādi| jaṭilā māṃsī| pūtanā harītakī| keśī bhūtakeśī| cāraṭī kumbhī, ‘brahmayaṣṭikā’ ityanye| markaṭī śūkaśimbī| jayā jayantī| vīrā kṣīrakākolī, ‘śālaparṇī’ ityapare| corakaḥ caṇḍālakaḥ| vayaḥsthā brāhmī guḍūcī vā| śūkarī ‘vārāhīkanda’ iti khyātā| chatrā madhurikā, aticchatrā śatapuṣpā; kiṃvā chatrāticchatre droṇapuṣpīdvayam| palaṅkaṣā gugguluḥ| mahāpuruṣadantā śatāvarī| (anye tu viṣṇukrāntāṃ vadanti, jaṭilāṃ śatāvarīmāhuḥ <note place="foot" type="variant" n="24">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate</note> )| kāyasthā sūkṣmailā| nākulīdvayaṃ rāsnādvayam| kaṭambharā kaṭabhī| vṛścikālī ‘vṛścikapatrī’ iti khyātā| alpapaiśācikasyābhāvānmahāpaiśācikamityatra mahacchabdaḥ pūjāvacanaḥ||45-48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">laśunānāṃ śataṃ triṃśadabhayāstryūṣaṇāt palam| gavāṃ carmamasīprastho dvyāḍhakaṃ kṣīramūtrayoḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">purāṇasarpiṣaḥ prastha ebhiḥ siddhaṃ prayojayet| hiṅgucūrṇapalaṃ śīte dattvā ca madhumāṇikām||50||</seg> <seg type="unit" n="51">taddoṣāgantusambhūtānunmādān viṣamajvarān| apasmārāṃśca hantyāśu pānābhyañjananāvanaiḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">iti laśunādyaṃ ghṛtam| laśunasyāvinaṣṭasya tulārdhaṃ nistuṣīkṛtam| tadardhaṃ daśamūlasya dvyāḍhake'pāṃ vipācayet||52||</seg> <seg type="unit" n="53">pādaśeṣe ghṛtaprasthaṃ laśunasya rasaṃ tathā| kolamūlakavṛkṣāmlamātuluṅgārdrakai rasaiḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">dāḍimāmbusurāmastukāñjikāmlaistadardhikaiḥ| sādhayettriphalādārulavaṇavyoṣadīpyakaiḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">yavānīcavyahiṅgvamlavetasaiśca palārdhikaiḥ| siddhametat pibecchūlagulmārśojaṭharāpaham||55||</seg> <seg type="unit" n="56">bradhnapāṇḍvāmayaplīhayonidoṣajvarakṛmīn| vātaśleṣmāmayān sarvānunmādāṃścāpakarṣati||56||</seg> ityaparaṃ laśunādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49-56">laśunānāṃ śatamityatra laśunakandānāṃ śatapalamānam| tadardhaṃ daśamūlasyeti pañcaviṃśati palāni| tryūṣaṇāt palamityatra samuditāt palam| madhumāṇikāmiti dravatvād dvaiguṇyena māṇikāyā dvikuḍavarūpāyāḥ ṣoḍaśapalaṃ bhavati| laśunarasādīnāṃ pratyekaṃ prasthamānatvaṃ jñeyam||49-56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">hiṅgunā hiṅguparṇyā ca sakāyasthavayaḥsthayā| siddhaṃ sarpirhitaṃ tadvadvayaḥsthāhiṅgucorakaiḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">kevalaṃ siddhamebhirvā purāṇaṃ pāyayedghṛtam| pāyayitvottamāṃ mātrāṃ śvabhre rundhyādgṛhe'pi vā||58||</seg> <seg type="unit" n="59">viśeṣataḥ purāṇaṃ ca ghṛtaṃ taṃ pāyayedbhiṣak| tridoṣaghnaṃ pavitratvādviśeṣādgrahanāśanam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">guṇakarmādhikaṃ pānādāsvādāt kaṭutiktakam| ugragandhaṃ purāṇaṃ syāddaśavarṣasthitaṃ ghṛtam||60||</seg> <seg type="unit" n="61">lākṣārasanibhaṃ śītaṃ taddhi sarvagrahāpaham| medhyaṃ virecaneṣvagryaṃ prapurāṇamataḥ param||61||</seg> <seg type="unit" n="62">nāsādhyaṃ nāma tasyāsti yat syādvarṣaśatasthitam| dṛṣṭaṃ spṛṣṭamathāghrātaṃ taddhi sarvagrahāpaham||62||</seg> apasmāragrahonmādavatāṃ śastaṃ viśeṣataḥ|63|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="57-62">hiṅgunā hiṅguparṇyā cetyekaṃ ghṛtam| sakāyasthavayaḥsthayeti dvitīyam| vayaḥsthetyādinā tṛtīyam| hiṅguparṇī vaṃśapatrikā, anyetu ‘hiṅguparṇī’ iti khyātāmāhuḥ| vayaḥsthā brāhmī| kāyasthā sūkṣmailā| ugragandhamityādikaṃ kecidanārṣaṃ vadanti| kevalam etadghṛtamasādhitam| etairiti anantaroktaghṛtasādhanadravyaiḥ||57-62||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">etānauṣadhayogān vā vidheyatvamagacchati||63||</seg> <seg type="unit" n="64">añjanotsādanālepanāvanādiṣu yojayet| śirīṣo madhukaṃ hiṅgu laśunaṃ tagaraṃ vacā||64||</seg> <seg type="unit" n="65">kuṣṭhaṃ ca bastamūtreṇa piṣṭaṃ syānnāvanāñjanam| tadvadvyoṣaṃ haridre dve mañjiṣṭhāhiṅgusarṣapāḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">śirīṣabījaṃ conmādagrahāpasmāranāśanam| piṣṭvā tulyamapāmārgaṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘…mapāmārgahiṅgunī’ iti pā.</note> hiṅgvālaṃ hiṅgupatrikām||66||</seg> <seg type="unit" n="67">vārtiḥ syānmaricārdhāṃśā pittābhyāṃ gośṛgālayoḥ| tayā'ñjayedapasmārabhūtonmādajvarārditān||67||</seg> <seg type="unit" n="68">bhūtārtānamarārtāṃśca narāṃścaiva dṛgāmaye| maricaṃ cātape māṃsaṃ sapittaṃ sthitamañjanam||68||</seg> <seg type="unit" n="69">vaikṛtaṃ paśyataḥ kāryaṃ doṣabhūtahatasmṛteḥ| siddhārthako vacā hiṅgu karañjo devadāru ca||69||</seg> <seg type="unit" n="70">mañjiṣṭhā triphalā śvetā kaṭabhītvak kaṭutrikam| samāṃśāni priyaṅguśca śirīṣo rajanīdvayam||70||</seg> <seg type="unit" n="71">bastamūtreṇa piṣṭo'yamagadaḥ pānamañjanam| nasyamālepanaṃ caiva snānamudvartanaṃ tathā||71||</seg> <seg type="unit" n="72">apasmāraviṣonmādakṛtyālakṣmījvarāpahaḥ| bhūtebhyaśca bhayaṃ hanti rājadvāre ca śasyate||72||</seg> <seg type="unit" n="73">sarpiretena siddhaṃ vā sagomūtraṃ tadarthakṛt| praseke pīnase gandhairdhūmavartiṃ kṛtāṃ pibet||73||</seg> <seg type="unit" n="74">vairecanikadhūmoktaiḥ śvetādyairvā sahiṅgubhiḥ| śallakolūkamārjārajambūkavṛkabastajaiḥ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">mūtrapittaśakṛllomanakhaiścarmabhireva ca| sekāñjanaṃ pradhamanaṃ nasyaṃ dhūmaṃ ca kārayet||75||</seg> vātaśleṣmātmake prāyaḥ ...|76|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="63-75">etāniti vakṣyamāṇān śirīṣādīn| nāvanaṃ cāñjanaṃ ceti nāvanāñjanam| hiṅgvālamiti atrālaṃ haritālam| amarārtāṃśceti devagṛhītān| doṣeṇa bhūtena vā hatā smṛtiryasya sa doṣabhūtahatasmṛtiḥ| agada iti viṣaharaḥ| kṛtyā abhicāraḥ| rājadvāre ca śasyata iti vaśīkaraṇatvāt| gandhairiti agurvādyaistagaravarjitaiḥ, uktaṃ hi sūtrasthāne dhūmavidhau- “gandhāścāgurupatrādyāḥ” (sū.a.5) iti| śvetādyairiti “śvetā jyotiṣmatī caiva haritālaṃ manaḥśilā” (sū.a.5) iti sūtrasthāna evoktaiḥ| śallakādīnāṃ yathāsambhavaṃ mūtrādīni grāhyaṇi||63-75||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">... paittike tu praśasyate| tiktakaṃ jīvanīyaṃ ca sarpiḥ snehaśca miśrakaḥ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">śītāni cānnapānāni madhurāṇi mṛdūni <note place="foot" type="variant" n="26">‘laghūni’ iti pā.</note> ca| śaṅkhakeśāntasandhau vā mokṣayejjño bhiṣak sirām| unmāde viṣame caiva jvare'pasmāra eva ca||77||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="76-77">tiktakaṃ mahātiktakam| jīvanīyaṃ sarpirvātarakte vakṣyate| miśrakaḥ snehaḥ gulmacikitsitoktaḥ| śaṅkhena keśāntena ca samaṃ sandhiḥ śaṅkhakeśāntasandhiḥ; tatra ca pratyāsannamarmaparityāgena suśrutoktaṃ sirāvibhāgamavalokya sirāvyadhaḥ kartavyaḥ||76-77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">ghṛtamāṃsavitṛptaṃ vā nivāte sthāpayet sukham| tyaktvā matismṛtibhraṃśaṃ sañjñāṃ labdhvā pramucyate <note place="foot" type="variant" n="27">‘prabudhyate’ iti pā.</note>||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="78">māṃsaṃ ca yadyapi “nivṛttāmiṣamadyo yaḥ” ityādinonmāde niṣiddhaṃ, tathā'pyevaṃvidhaprayogeṇa māṃsasya yaugikatvamāha| yathā- bhayaharṣayorunmādakāraṇatve'pi tau punarunmāde vidheyatvenocyete, “sāntvanaṃ harṣaṇaṃ bhayam” ityādinā| anye tu nivṛttamāṃsatvamāgantūnmādapraśamanamiti vyākhyānayanti; teneha nije māṃsavidhāne bhinnaviṣayatayā na virodha iti varṇayanti <note place="foot" type="variant" n="28">‘anye tu māṃsasevayonmādo bhavatīti nivṛttāmiṣamadyo ya ityanenocyate| sopadaṃśaṃ tu māṃsamunmādapraśamanamiti bhinnaviṣayatayā na virodha iti varṇayanti’ iti pā.</note>| kintu nidānoktasyāpi māṃsasya yat svajanyavyādhipraśamakatvaṃ tadapyatidṛṣṭatvādaviruddhameva, tena pūrvameva <note place="foot" type="variant" n="29">‘pūrva evātra samādhiḥ sādhuḥ’ iti pā.</note> samādhānamatra samīcīnamiti paśyāmaḥ||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">āśvāsayet suhṛdvā taṃ vākyairdharmārthasaṃhitaiḥ| brūyādiṣṭavināśaṃ vā darśayedadbhutāni vā||79||</seg> <seg type="unit" n="80">baddhaṃ sarṣapatailāktaṃ nyasedvottānamātape| kapikacchvā'thavā taptairlohatailajalaiḥ spṛśet||80||</seg> <seg type="unit" n="81">kaśābhistāḍayitvā vā subaddhaṃ vijane gṛhe| rundhyācceto hi vibhrāntaṃ vrajatyasya tathā śamam||81||</seg> <seg type="unit" n="82">sarpeṇoddhṛtadaṃṣṭreṇa dāntaiḥ siṃhairgajaiśca tam| trāsayecchastrahastairvā taskaraiḥ śatrubhistathā||82||</seg> <seg type="unit" n="83">athavā rājapuruṣā bahirnītvā susaṃyatam| trāsayeyurvadhenainaṃ tarjayanto nṛpājñayā||83||</seg> <seg type="unit" n="84">dehaduḥkhabhayebhyo hi paraṃ prāṇabhayaṃ smṛtam| tena yāti śamaṃ tasya sarvato viplutaṃ manaḥ||84||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="79-84">brūyādiṣṭavināśamityādinodbhrāntacittasya punaścintākāraṇaiḥ svadeśānayanamevāha, dṛśyate ca ghaṭṭanacalitasya punarghaṭṭanenaiva samyaksthāpanaṃ, tadvadihāpi jñeyam| siṃhairiti vyāghraiḥ| dāntairiti śikṣitaiḥ| bahiriti grāmādbahiḥ| dehaduḥkhabhayebhya iti kapikacchulepanatāḍanādibhyo dehaduḥkhakāraṇebhyaḥ||79-84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">iṣṭadravyavināśāttu mano yasyopahanyate| tasya tatsadṛśaprāptisāntvāśvāsaiḥ śamaṃ nayet||85||</seg> <seg type="unit" n="86">kāmaśokabhayakrodhaharṣerṣyālobhasambhavān| parasparapratidvandvairebhireva śamaṃ nayet||86||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="85-86">iṣṭadravyetyādinā pūrvamasūtrito'pyamunmādaḥ prakaraṇāccikitsyate; yathā tṛṣṇādhyāye pañca tṛṣṇāḥ pratipādya gurvannajāyā adhikāyāścikitsocyata ityāhuḥ; kintu cintādiduṣṭahṛdaya ityādinoktasāmānyonmādena gṛhīta evāyamartho'tra cikitsite iti paśyāmaḥ| pañconmādavyavasthāyāmasya vātike evāvarodha ucitaḥ, iṣṭadravyavināśasya vātaprakopakāritvāt| evaṃ kāmādibhaveṣvapi vācyam||85-86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">buddhvā deśaṃ vayaḥ sātmyaṃ doṣaṃ kālaṃ balābale| cikitsitamidaṃ kuryādunmāde bhūtadoṣaje||87||</seg> <seg type="unit" n="88">devarṣipitṛgandharvairunmattasya tu buddhimān| varjayedañjanādīni tīkṣṇāni krūrakarma ca||88||</seg> <seg type="unit" n="89">sarpiṣpānādi tasyeha mṛdu bhaiṣajyamācaret| pūjāṃ balyupahārāṃśca mantrāñjanavidhīṃstathā||89||</seg> <seg type="unit" n="90">śāntikarmeṣṭihomāṃśca japasvastyayanāni ca| vedoktān niyamāṃścāpi prāyaścittāni cācaret||90||</seg> <seg type="unit" n="91">bhūtānāmadhipaṃ devamīśvaraṃ jagataḥ prabhum| pūjayan prayato nityaṃ jayatyunmādajaṃ bhayam||91||</seg> <seg type="unit" n="92">rudrasya pramathā nāma gaṇā loke caranti ye| teṣāṃ pūjāṃ ca kurvāṇa unmādebhyaḥ pramucyate||92||</seg> <seg type="unit" n="93">balibhirmaṅgalairhomairoṣadhyagadadhāraṇaiḥ| satyācāratapojñānapradānaniyamavrataiḥ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">devagobrahmaṇānāṃ ca gurūṇāṃ pūjanena ca| āgantuḥ praśamaṃ yāti siddhairmantrauṣadhaistathā||94||</seg> <seg type="unit" n="95">yaccopadekṣyate kiñcidapasmāracikitsite| unmāde tacca kartavyaṃ sāmānyāddhetudūṣyayoḥ||95||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="87-95">krūrakarmeti tāḍanādikam| śāntikarmetyādinā daivavyapāśrayacikitsāmāha| sāmānyāddhetudūṣyoriti unmādenāpasmāreṇa ca samo heturmanobhighātādiḥ, dūṣyaṃ ca hṛdayaṃ samānamityarthaḥ||87-95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">nivṛttāmiṣamadyo yo hitāśī prayataḥ śuciḥ| nijāgantubhirunmādaiḥ sattvavān na sa yujyate||96||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="96">nivṛttāmiṣa ityādirvyākhyāta eva pūrvam||96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">prasādaścendriyārthanāṃ buddhyātmamanasāṃ tathā| dhātūnāṃ prakṛtisthatvaṃ vigatonmādalakṣaṇam||97||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="97">kriyamāṇonmādacikitsāyāḥ kaśātāḍanādirūpatvenātikaṣṭāyāḥ sphoṭanārthaṃ vigatonmādalakṣaṇamāha- prasāda ityādi||97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">tatra ślokaḥ- unmādānāṃ samutthānaṃ lakṣaṇaṃ sacikitsitam| nijāgantunimittānāmuktavān bhiṣaguttamaḥ||98||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="98">unmādānāmityādiḥ saṅgrahaḥ||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ityāgniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalapūrite cikitsāsthāne unmādacikitsitaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ cikitsāsthāne unmādacikitsitaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ||9||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="ca.6.10">
          <head>apasmāracikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'pasmāracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">ādyutpattāvunmādena sahotpannatvādunmādamanu apasmāracikitsitamucyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">smṛterapagamaṃ prāhurapasmāraṃ bhiṣagvidaḥ| tamaḥpraveśaṃ bībhatsaceṣṭaṃ dhīsattvasamplavāt||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">smṛterapagama ityādinā'pasmārasañjñāṃ vyutpādayannapasmārasvarūpamāha| smṛterapagamameva viśinaṣṭi- tamaḥpraveśamiti| bībhatsaceṣṭamiti tamaḥpraveśena jñānābhāvatvādbībhatsaceṣṭā <note place="foot" type="variant" n="1">‘bībhatsaviceṣṭanavadvadanāṅgavikṣepaṇādanumitaṃ bībhatsaceṣṭam’ iti pā.</note> phenavamanāṅgavikṣepaṇādikā yasminnupagate taṃ bībhatsaceṣṭam| bībhatsaceṣṭe smṛtyapagamādau ca hetumāha- dhīsattvasamplavāditi| samplavaḥ vibhramaḥ, svarūpānyathātvamiti yāvat||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vibhrāntabahudoṣāṇāmahitāśucibhojanāt <note place="foot" type="variant" n="2">‘…mahitāśucibhojinām’ iti pā.</note>| rajastamobhyāṃ vihate sattve doṣāvṛte hṛdi||4||</seg> <seg type="unit" n="5">cintākāmabhayakrodhaśokodvegādibhistathā| manasyabhihate nṝṇāmapasmāraḥ pravartate||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-5">yādṛśānāmapasmāro bhavati tānāha- vibhrāntetyādi| vibhrāntā unmārgagāmino bahavaśca doṣā yeṣāṃ teṣāṃ vibhrāntabahudoṣāṇām| vihate sattve iti sattvākhyaguṇe vihate; natu sattvaśabdena mana ucyate, tasya ‘manasyabhihate’ ityanena grahaṇaṃ kariṣyati||4-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">dhamanībhiḥ śritā doṣā hṛdayaṃ pīḍayanti hi| sampīḍyamāno vyathate mūḍho bhrāntena cetasā||6||</seg> <seg type="unit" n="7">paśyatyasanti rūpāṇi patati prasphuratyapi| jihvākṣibhrūḥ sravallālo hastau pādau ca vikṣipan||7||</seg> doṣavege ca vigate suptavat pratibuddhyate|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-7">dhamanībhiriti yadyapi sāmānyenoktaṃ, tathā'pi hṛdayapīḍāyogyatayā hṛdayāśritā eva dhamanyo viśeṣeṇa gṛhyante| atra ca vātādīnāṃ prakope pṛthak pṛthak heturnoktaḥ, tasyonmādasādhāraṇatvena labdhatvāt| uktaṃ hi- “yaccopadekṣyate kiñcidapasmāracikitsite| unmāde tacca kartavyaṃ sāmānyāddhetudūṣyayoḥ” (ci.a.9) iti| yastvapasmārasya viśiṣṭo heturunmādāt sa “ahitāśubhojanāt” ityādinokta eva||6-7||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca vakṣyate sa caturvidhaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kampate pradaśeddantān phenodvāmī śvasityapi| paruṣāruṇakṛṣṇāni paśyedrūpāṇi cānilāt||9||</seg> <seg type="unit" n="10">pītaphenāṅgavaktrākṣaḥ pītāsṛgrūpadarśanaḥ| satṛṣṇoṣṇānalavyāptalokadarśī <note place="foot" type="variant" n="3">‘satṛṣṇoṣmā'nalavyāptalokadarśī’ iti pā.</note> ca paittikaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">śuklaphenāṅgavaktrākṣaḥ śīto hṛṣṭāṅgajo guruḥ| paśyañchuklāni rūpāṇi ślaiṣmiko mucyate cirāt||11||</seg> <seg type="unit" n="12">sarvairetaiḥ samastaistu liṅgairjñeyastridoṣajaḥ| apasmāraḥ sa cāsādhyo yaḥ kṣīṇasyānavaśca yaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">pakṣādvā dvādaśāhādvā māsādvā kupitā malāḥ| apasmārāya kurvanti vegaṃ kiñcidathāntaram||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-13">pṛthagityādinā caturvidhāpasmāralakṣaṇamāha| pītāsṛgrūpadarśana iti pītalohitarūpadarśī| satṛṣṇoṣṇetyādi satṛṣṇoṣṇaścāsāvanalavyāptalokadarśī ceti samāsaḥ| śukletyādinā ślaiṣmika ucyate| hṛṣṭāṅgajaḥ hṛṣṭaromā| cirāditi vacanena vātapittayoracireṇa mokṣaṃ sūcayati| kṣīṇasyānavaśca yaḥ sa ekadoṣajo'pyasādhya iti bhāvaḥ| pakṣādvetyādau vyutkramya vegakālanirdeśena uktakālādūrdhvamarvāgapi cāpasmāravego bhavatīti sūcayati| kiñcidathāntaramiti kiñcitkālāntaraṃ vegaṃ kurvanti, stokakālāntaramiti yāvat||8-13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tairāvṛtānāṃ hṛtsrotomanasāṃ samprabodhanam| tīkṣṇairādau bhiṣak kuryāt karmabhirvamanādibhiḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">vātikaṃ bastibhūyiṣṭhaiḥ paittaṃ prāyo virecanaiḥ| ślaiṣmikaṃ vamanaprāyairapasmāramupācaret||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14-15">tairityādinā cikitsāmāha| prabodhanamiti doṣavirahitatvena samyaksvavyāpārakaram| prāya ityādau prāyaḥśabdo viśeṣārthaḥ; tenānyā'pi bhavati sūcitā||14-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">sarvataḥ suviśuddhasya samyagāśvāsitasya ca| apasmāravimokṣārthaṃ yogān saṃśamanāñchṛṇu||16||</seg> <seg type="unit" n="17">gośakṛdrasadadhyamlakṣīramūtraiḥ samairghṛtam| siddhaṃ pibedapasmārakāmalājvaranāśanam||17||</seg> iti pañcagavyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-17">āśvāsitasyeti āpyāyitabalasya| gośakṛdityādau dadhyādibhirapi gośabdo yojyaḥ; tena pañcagavyamidamalpaṃ bhavati| sāmyaṃ cātra gośakṛdrasādīnāṃ paribhāṣāsiddhamapi spaṣṭārthamucyate||16-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">dve pañcamūlyau triphalā rajanyau kuṭajatvacam| saptaparṇamapāmārgaṃ nīlinīṃ kaṭurohiṇīm||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śampākaṃ phalgumūlaṃ ca pauṣkaraṃ sadurālabham| dvipalāni jaladroṇe paktvā pādāvaśeṣite||19||</seg> <seg type="unit" n="20">bhārgīṃ pāṭhāṃ trikaṭukaṃ trivṛtāṃ niculāni ca| śreyasīmāḍhakīṃ mūrvāṃ dantīṃ bhūnimbacitrakau||20||</seg> <seg type="unit" n="21">dve sārive rohiṣaṃ ca bhūtīkaṃ madayantikām| kṣipetpiṣṭvā'kṣamātrāṇi tena <note place="foot" type="variant" n="4">‘taiḥ prasthaṃ sarpiṣaḥ pacet’ iti pā.</note> prasthaṃ ghṛtāt pacet||21||</seg> <seg type="unit" n="22">gośakṛdrasadadhyamlakṣīramūtraiśca tatsamaiḥ| pañcagavyamiti khyātaṃ mahattadamṛtopamam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">apasmāre tathonmāde <note place="foot" type="variant" n="5">‘jvare kāse’ iti pā.</note> śvayathāvudareṣu ca| gulmārśaḥpāṇḍurogeṣu kāmalāyāṃ halīmake||23||</seg> <seg type="unit" n="24">śasyate ghṛtametattu prayoktavyaṃ dine dine| alakṣmīgraharogaghnaṃ cāturthakavināśanam||24||</seg> iti mahāpañcagavyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-24">dve pañcamūlyāvityādau nirdiṣṭaṃ pañcamūladvayaṃ daśamūlākhyaṃ grāhyam| nīlinī nīlikā| śampāka āragvadhaḥ| phalguḥ kāṣṭhodumbarikā| dvipalatvaṃ yathā pratyekaṃ daśamūlyādīnāṃ tatpratipāditamevonmāde| niculo hijjalaḥ| śreyasī hastipippalī| dve sārive iti śyāmalatā'nantamūlī ca||18-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpībhireva ca| purāṇaṃ ghṛtamunmādālakṣmyapasmārapāpanut||25||</seg> <seg type="unit" n="26">ghṛtaṃ saindhavahiṅgubhyāṃ vārṣe bāste caturguṇe| mūtre siddhamapasmārahṛdgrahāmayanāśanam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vacāśampākakaiṭaryavayaḥsthāhiṅgucorakaiḥ| siddhaṃ palaṅkaṣāyuktairvātaśleṣmātmake ghṛtam||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-27">brāhmītyādau purāṇamiti ghṛtaviśeṣaṇaṃ, tena purāṇaṃ ghṛtamatra sādhyaṃ bhavati| vārṣe bāste iti vṛṣacchāgabhave mūtre| atra ca yadyapi “strīṇāṃ tīkṣṇaṃ gavāṃ mūtraṃ na tu puṃsāṃ tathāvidham| pittāṃśikāstriyo yasmāt saumyāstu puruṣā smṛtā” ityanena striyā mūtraṃ praśastamuktaṃ, tathā'pīha viśeṣaparigrahāt puṃlliṅgayoreva mūtraṃ yaugikamiti| kaiṭaryaḥ pārvato nimbaḥ| vayaḥsthā guḍūcī| vātaśleṣmātake iti dvandvāpasmārānirdeśādvātātmake śleṣmātmake ceti jñeyam; anye tu gulmavadanuktamapi prakṛtisamasamavāyārabdhadvandvajaṃ ‘vātaśleṣmātmake’ ityanena sūcitamapasmāraṃ vadanti||25-27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tailaprasthaṃ ghṛtaprasthaṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ| kṣīradroṇe pacet siddhamapasmāravināśanam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">kaṃse kṣīrekṣurasayoḥ kāśmarye'ṣṭaguṇe rase| kārṣikairjīvanīyaiśca ghṛtaprasthaṃ vipācayet||29||</seg> <seg type="unit" n="30">vātapittodbhavaṃ kṣipramapasmāraṃ niyacchati| tadvat kāśavidārīkṣukuśakvāthaśṛtaṃ ghṛtam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">madhukadvipale kalke droṇe cāmalakīrasāt| tadvat siddho ghṛtaprasthaḥ pittāpasmārabheṣajam||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28-31">tailaprasthamityādau palonmitaiḥ kalkairiti bhavati, dravasthāne kṣīrasyaiva vidyamānatvāt| kaṃse iti āḍhake| kāśmarye iti gambhārībhave| rase iti kvāthe| tadvadityanena pūrvayogaphalaśrutiṃ darśayati| tadvatsiddho ghṛtaprasthaḥ ityanena pūrvayogoktaṃ ‘kṣipraṃ’ ityākarṣati, tena kṣipraṃ pittāpasmārabheṣajaṃ bhavatīti phalati||28-31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">abhyaṅgaḥ sārṣapaṃ tailaṃ bastamūtre caturguṇe| siddhaṃ syādgośakṛnmūtraiḥ snānotsādanameva ca||32||</seg> <seg type="unit" n="33">kaṭabhīnimbakaṭvaṅgamadhuśigrutvacāṃ rase| siddhaṃ mūtrasamaṃ tailamabhyaṅgārthe praśasyate||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32-33">abhyaṅga ityādinā'kalkameva tailaṃ paktavyam| gośakṛdityādau gośakṛtotsādanaṃ, gomūtreṇa ca yogyatayā snānam| kaṭabhītyādau kaṭabhyādīnāṃ caturṇāmapi tvacaṃ gṛhītvā kvāthaḥ snehatriguṇaḥ kartavyaḥ, caturthastu mūtrabhāgenaiva snehasamena pūryate||32-33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">palaṅkaṣāvacāpathyāvṛścikālyarkasarṣapaiḥ| jaṭilāpūtanākeśīnākulīhiṅgucorakaiḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">laśunātirasācitrākuṣṭhairviḍbhiśca pakṣiṇām| māṃsāśināṃ yathālābhaṃ bastamūtre caturguṇe||35||</seg> <seg type="unit" n="36">siddhamabhyañjanaṃ tailamapasmāravināśanam| etaiścaivauṣadhaiḥ kāryaṃ dhūpanaṃ sapralepanam||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34-36">palaṅkaṣetyādau pūtanāpūrvā yā keśī pūtanākeśī golomītyarthaḥ| tathā hi jatūkarṇe pūtanākeśītyatra golomī paṭhyate| uktaṃ hi- “vṛścikālīpathyāgolomīnākulīlasunakuṣṭhaiḥ, sarṣapajaṭilācorakahiṅguvacāmadhukacitrakārkaiḥ, māṃsādapakṣipurīṣairbastamūtre śṛtairetadabhyaṅge” iti| atirasā jalajaṃ yaṣṭīmadhu||34-36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">pippalīṃ lavaṇaṃ citrāṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘śigruṃ’ iti pā.</note> hiṅgu hiṅguśivāṭikām| kākolīṃ sarṣapān kākanāsāṃ kaiṭaryacandane||37||</seg> <seg type="unit" n="38">śunaḥskandhāsthinakharān parśukāṃ ceti peṣayet| bastamūtreṇa puṣyarkṣe pradehaḥ syāt sadhūpanaḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37-38">citrā dantī| hiṅguśivāṭikā vaṃśapatrikā| skandhāsthīti skandhasyāsthi| puṣyarkṣapeṣaṇena nakṣatrayogakṛtaṃ saṃskāramupadiśati||37-38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">apetarākṣasīkuṣṭhapūtanākeśicorakaiḥ| utsādanaṃ mūtrapiṣṭairmūtrairevāvasecanam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">jalaukaḥśakṛtā tadvaddagdhairvā bastaromabhiḥ| kharāsthibhirhastinakhaistathā gopucchalomabhiḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-40">apetarākṣasīsvarasaḥ| jalaukaḥśakṛtetyādau tadvaditi utsādanam||39-40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">kapilānāṃ gavāṃ mūtraṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘pittaṃ’ iti pā.</note> nāvanaṃ paramaṃ hitam| śvaśṛgālabiḍālānāṃ siṃhādīnāṃ ca śasyate||41||</seg> <seg type="unit" n="42">bhārgī vacā nāgadantī śvetā śvetā <note place="foot" type="variant" n="8">‘śataviṣāṇikā’ iti pā.</note> viṣāṇikā| jyotiṣmatī nāgadantī pādoktā mūtrapeṣitāḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">yogāstrayo'taḥ ṣaḍ bindūn pañca vā nāvayedbhiṣak| triphalāvyoṣapītadruyavakṣāraphaṇijjhakaiḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">śyāmāpāmārgakārañjaphalairmūtre'tha bastaje| sādhitaṃ nāvanaṃ tailamapasmāravināśanam||44||</seg> <seg type="unit" n="45">pippalī vṛścikālī ca kuṣṭhaṃ ca lavaṇāni ca| bhārgī ca cūrṇitaṃ nastaḥ kāryaṃ pradhamanaṃ param||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41-45">kapilānāṃ gavāṃ mūtre <note place="foot" type="variant" n="9">‘pitte’ iti pā.</note> viśeṣakarī śaktirbhavatīti āptavacanādunnīyate| siṃhādīnāṃ ca śasyate ityatra mūtramiti <note place="foot" type="variant" n="10">‘pittamiti’ iti pā.</note> yojyam| bhārgītyādau nāgadantī kāṣṭhapāṭalā| śvetā śvetāparājitā śvetasyandā| śvetā <note place="foot" type="variant" n="11">‘śataviṣāṇikā’ iti pā.</note> viṣāṇikā śatāvarī| triphaletyādau pītadru devadāru| lavaṇāni saindhavādīni pañca, kiṃvā lavaṇavargoktāni sarvāṇyeva yathālābhaṃ grāhyāṇi||41-45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">kāyasthāṃ śāradānmudgānmustośīrayavāṃstathā| savyoṣān bastamūtreṇa piṣṭvā vartīḥ prakalpayet||46||</seg> <seg type="unit" n="47">apasmāre tathonmāde sarpadaṣṭe garārdite| viṣapīte jalamṛte caitāḥ syuramṛtopamāḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">mustaṃ vayaḥsthāṃ triphalāṃ kāyasthāṃ hiṅgu śādvalam| vyoṣaṃ māṣān yavānmūtrairbāstamaiṣārṣabhaistribhiḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">piṣṭvā kṛtvā ca tāṃ vartimapasmāre prayojayet| kilāse ca tathonmāde jvareṣu viṣameṣu ca||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46-49">kāyasthāmityādau śāradānmudgāniti haritamudgān, te hi prāyaḥ śaradi bhavanti| vartiḥ netrāñjanavartiḥ| viṣapīte iti pītaviṣe| jalamajjanena mṛta iva iti jalamṛtaḥ, tasya lakṣaṇaṃ- “viṣṭabdhapāyumūrdhākṣamādhmātodaramehanam| vidyājjalamṛtaṃ jantuṃ śītapādakarānanam” iti| bāstamaiṣārṣabhairiti chāgameṣavṛṣabhasambhavaiḥ||46-49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">puṣyoddhṛtaṃ śunaḥ pittamapasmāraghnamañjanam| tadeva sarpiṣā yuktaṃ dhūpanaṃ paramaṃ matam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">nakulolūkamārjāragṛdhrakīṭāhikākajaiḥ| tuṇḍaiḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘ūrṇaiḥ’ iti pā.</note> pakṣaiḥ purīṣaiśca dhūpanaṃ kārayedbhiṣak||51||</seg> <seg type="unit" n="52">ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirhṛdayaṃ samprabudhyate| srotāṃsi cāpi śudhyanti tataḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘smṛtiṃ sajñāṃ ca’ iti pā.</note> sañjñāṃ sa vindati||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50-52">puṣyoddhṛtamiti puṣyanakṣatre gṛhītam| kīṭaḥ vṛścikādiḥ||50-52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">yasyānubandhastvāganturdoṣaliṅgādhikākṛtiḥ| dṛśyeta tasya kāryaṃ syādāgantūnmādabheṣajam||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="53">sampratyapasmāre sūtreṇānubandhaliṅgacikitsāmāha- yasyetyādi| doṣaliṅgādhikākṛtiriti apasmāroktadoṣaliṅgebhyo'dhikā''gantūnmādasadṛśī ākṛtiryasya sa tathā; tenāgantuliṅgaṃ doṣajeṣu bhavati, naca doṣaliṅgaṃ vinā''gantuliṅgatā sambhavati; tataścāgantvapasmāraḥ pṛthaṅ na bhavati, kintu doṣajasyānubandharūpaḥ paścātkālīnaḥ sa āgantuḥ; tena “catvāro'pasmārāḥ” (sū.a.19) iti yaduktaṃ tasyāganturanubandho bhavatyeva kadāciditi| anenānubandharūpataiva bhūtāpasmāre darśitā; na tūnmādavat svātantryeṇa kartavyaṃ bhūtānām| anyatrāpyuktam- “apasmāro mahāvyādhiḥ sa syāddoṣata eva tu” iti| anye tu bhīmadantādayaḥ svatantrāgantvapasmāralakṣaṇacikitsānirdeśārthamatra granthaṃ varṇayanti; na saṅkhyāniyamaśca doṣajāpasmārāṇāmevaṃ bhavati||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">anantaramuvācedamagniveśaḥ kṛtāñjaliḥ| bhagavan! prāk samuddiṣṭaḥ ślokasthāne mahāgadaḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">atattvābhiniveśo yastaddhetvākṛtibheṣajam| tatra noktamataḥ śrotumicchāmi tadihocyatām||55||</seg> <seg type="unit" n="56">śuśrūṣave vacaḥ śrutvā śiṣyāyāha punarvasuḥ| mahāgadaṃ saumya! śṛṇu sahetvākṛtibheṣajam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">malināhāraśīlasya vegān prāptānnigṛhṇataḥ| śītoṣṇasnigdharūkṣādyairhetubhiścātisevitaiḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">hṛdayaṃ samupāśritya manobuddhivahāḥ sirāḥ| doṣāḥ sandūṣya tiṣṭhanti rajomohāvṛtātmanaḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">rajastamobhyāṃ vṛddhābhyāṃ buddhau <note place="foot" type="variant" n="14">‘sattve’ iti pā.</note> manasi cāvṛte| hṛdaye vyākule doṣairatha mūḍho'lpacetanaḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘mūḍhālpacetasaḥ’ iti pā.</note>||59||</seg> <seg type="unit" n="60">viṣamāṃ kurute buddhiṃ nityānitye hitāhite| atattvābhiniveśaṃ tamāhurāptā mahāgadam||60||</seg> <seg type="unit" n="61">snehasvedopapannaṃ taṃ saṃśodhya vamanādibhiḥ| kṛtasaṃsarjanaṃ medhyairannapānairupācaret||61||</seg> <seg type="unit" n="62">brāhmīsvarasayuktaṃ yat pañcagavyamudāhṛtam| tat sevyaṃ śaṅkhapuṣpī ca yacca medhyaṃ rasāyanam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">suhṛdaścānukūlāstaṃ svāptā dharmārthavādinaḥ| saṃyojayeyurvijñānadhairyasmṛtisamādhibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘vijñānaṃ’ iti pā.</note>||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="54-63">asmin pradeśe saindhavāḥ kāśmīrāśca ‘bhagavan’ ityādinā'tattvābhiniveśasya lakṣaṇacikitsāgranthaṃ paṭhanti; sa cānārṣa iti vṛddhāḥ||54-63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">prayuñjyāttailalaśunaṃ payasā vā śatāvarīm| brāhmīrasaṃ kuṣṭharasaṃ vacāṃ vā madhusaṃyutām||64||</seg> <seg type="unit" n="65">duścikitsyo hyapasmāraścirakārī kṛtāspadaḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘mahāgadaḥ’ iti pā.</note>| tasmādrasāyanairenaṃ prāyaśaḥ samupācaret||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="64-65">tailalaśunādayaḥ pañca yogāḥ| anena cirakāriṇīṃ cikitsāṃ darśayati||64-65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">jalāgnidrumaśailebhyo viṣamebhyaśca taṃ sadā| rakṣedunmādinaṃ caiva sadyaḥ prāṇaharā hi te||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="66">jalāgnītyādinā jalādisānnidhye yadi vego bhavatyapasmārasya tadā maraṇameva bhavatīti darśayati||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">tatra ślokau- hetuṃ kurvantyapasmāraṃ doṣāḥ prakupitā yathā| sāmānyataḥ pṛthaktvācca liṅgaṃ teṣāṃ ca bheṣajam||67||</seg> <seg type="unit" n="68">mahāgadasamutthānaṃ liṅgaṃ covāca sauṣadham| munirvyāsasamāsābhyāmapasmāracikitsite <note place="foot" type="variant" n="18">‘prajāhitārthaṃ bhagavānapasmāracikitsite’ iti pā.</note>||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="67-68">saṅgrahe kurvantītyādinā samprāptiṃ gṛhṇāti||67-68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne'pasmāracikitsitaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne'pasmāracikitsitaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="ca.6.11">
          <head>kṣatakṣīṇacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kṣatakṣīṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">apasmārarogeṇa <note place="foot" type="variant" n="1">‘apasmāravegena’ iti pā.</note> viṣamoccapatanādibhya uraḥkṣato'pi bhavati, tataḥ kṣatakṣīṇo bhavati, tatsambandhādapasmāramanu kṣatakṣīṇacikitsitamucyate| tatra kṣatakṣīṇarūpād vakṣyamāṇastrīsevādikāraṇakaśukraujaḥkṣayācca jāto vyādhiḥ pradhānam ‘uro virujyate’ ityādinā vakṣyamāṇalakṣaṇakaḥ kāraṇe kāryopacārāt ‘uraḥkṣata’ ityucyate; yadā ‘kṣīṇakṣata’ iti pāṭhastadā'pi kṣīṇaśabdena śukraujaḥkṣayayuktaḥ puruṣa ucyate; tathā kṣīṇe ca puruṣe kṣataṃ bhavatīti hetoḥ ‘kṣatakṣīṇa’ ityucyate| anye tu kṣataśca kṣayaśca iti kṣatakṣaya ityāhuḥ; tena rogadvayametat| tathā ‘uroruk śoṇitacchardiḥ’ ityādinā kṣatasya kṣīṇasya ca lakṣaṇaṃ kariṣyati; tasmin pakṣe ‘avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya’ iti, tathā ‘sādhyo balavato navaḥ’ ityādāvekavacananirdeśo'nupapannaḥ, tenaikasyaiva kṣatakṣīṇasya hetukṛtaṃ lakṣaṇadvaividhyaṃ; kiṃvā kṣatakṣayakāraṇayoḥ kṣatadhātukṣayayostadvidhalakṣaṇakāraṇābhidhānaṃ pūrvarūpāvasthāyāṃ vyādhipratikriyārthaṃ jñeyam||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">udārakīrtirbrahmarṣirātreyaḥ paramārthavit| kṣatakṣīṇacikitsārthamidamāha cikitsitam||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">brahmarṣirityanena devarṣitvarājarṣitve ātreyasya niṣedhati| cikitsārthamiti pratikriyārtham| cikitsitaṃ cikitsābhidhāyakagrantham||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">dhanuṣā''yasyato'tyarthaṃ bhāramudvahato gurum| patato viṣamoccebhyo balibhiḥ saha yudhyataḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">vṛṣaṃ hayaṃ vā dhāvantaṃ damyaṃ vā'nyaṃ nigṛhṇataḥ| śilākāṣṭhāśmanirghātān kṣipato nighnataḥ parān||5||</seg> <seg type="unit" n="6">adhīyānasya vā'tyuccairdūraṃ vā vrajato drutam| mahānadīṃ vā tarato hayairvā saha dhāvataḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">sahasotpatato dūraṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘'tyarthaṃ’ iti pā.</note> tūrṇaṃ cātipranṛtyataḥ| tathā'nyaiḥ karmabhiḥ krūrairbhṛśamabhyāhatasya ca||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vikṣate vakṣasi vyādhirbalavān samudīryate| strīṣu cātiprasaktasya rūkṣālpapramitāśinaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-8">cikitsā ca nidānādinā jñātasyaiva vyādherbhavati, tena kṣatanidānameva tāvadāha- dhanuṣetyādi| āyasyata iti śarīramāyāsyataḥ| balibhiriti svāpekṣayā balādhikaiḥ| nigṛhṇata iti vārayataḥ| nirghātaḥ astraviśeṣaḥ, kiṃvā nirghātaḥ śilādīnāṃ preraṇaviśeṣo'tibalasampāditaḥ| abhyāhatasya parairabhihatasya| vyādhiriti vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ kṣatakṣayākhyo vyādhiḥ; anye tu vyādhiśabdena kṣatamevāhuḥ, “doṣādiṣvapi vyādhiśabdo vartate” iti vacanāt| na cāsmin rājayakṣmarūpatā śaṅkanīyā, yata uraḥkṣatastridoṣajanya eva, bhinnasamprāptiśca “ayathābalamārambhairjantorurasi vikṣate| vāyuḥ prakupito doṣāvudīryobhau vidhāvati” (ci.a.8) ityādinoktā, lakṣaṇāni bhinnānyeva “uro virujyate” ityādinā vakṣyamāṇalakṣaṇebhya uktāni| ata evehānayorbhedaṃ vakṣyati “upekṣite bhavedasminnanubandho hi yakṣmaṇaḥ” iti| strīṣu cātiprasaktasya rūkṣālpapramitāśinaḥ balavān vyādhiḥ samudīryata iti sambandhaḥ| pramitāśanam ekarasābhyāsaḥ, kiṃvā'tītakālabhojanam||4-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">uro virujyate tasya bhidyate'tha vibhajyate| prapīḍyete tataḥ pārśve śuṣyatyaṅgaṃ pravepate||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kramādvīryaṃ balaṃ varṇo ruciragniśca hīyate| jvaro vyathā manodainyaṃ viḍbhedo'gnivadhādapi||10||</seg> <seg type="unit" n="11">duṣṭaḥ śyāvaḥ sudurgandhaḥ pīto vigrathito bahuḥ| kāsamānasya ca <note place="foot" type="variant" n="3">‘cātyarthaṃ śleṣmā sāsraḥ pravartate’ iti pā.</note> śleṣmā saraktaḥ sampravartate||11||</seg> sa kṣataḥ kṣīyate'tyarthaṃ tathā śukraujasoḥ kṣayāt|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-11">kṣatakṣayalakṣaṇamāha- ura ityādinā| bhidyata iti vidīryate| agnivadhādapīti atrāgnivadhaṃ vinā vyādhimahimnā viḍbhedo bhavatīti darśayati| anye tu ‘viḍbhedo'gnivadhastathā’ iti paṭhanti| duṣṭaḥ vyāpannaḥ| kṣīyata iti dhātukṣayavān bhavati; na kevalaṃ kṣatādeva kṣīyate, kintu atistrīsevādinā kṛtācchukraujaḥ- kṣayādapi kṣīyate itaradhātukṣayavān bhavati||9-11||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya pūrvarūpamiti smṛtam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">urorukśoṇitacchardiḥ kāso vaiśeṣikaḥ kṣate| kṣīṇe saraktamūtratvaṃ pārśvapṛṣṭhakaṭigrahaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-13">pūrvarūpamāha- avyaktamityādi| avyaktamiti alpatvena yathoktalakṣaṇato'sampūrṇam| urorugityādigranthastu prāyeṇa vyākṛtaḥ| kāso vaiśeṣika iti viśiṣṭaḥ, sa ca viśeṣo ‘duṣṭaḥ śyāvaḥ’ ityādinā prokto jñeyaḥ; kiṃvā vaiśeṣiko'dhiko jñeyaḥ| kṣīṇe iti śukraujasī kṣīṇe| anye tu urorugityādinā'vasthādvayasya lakṣaṇadvayametadvarṇayanti||12-13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">alpaliṅgasya dīptāgneḥ sādhyo balavato navaḥ| parisaṃvatsaro yāpyaḥ sarvaliṅgaṃ tu varjayet||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">cikitsāpravṛttyarthaṃ sādhyādivibhāgamāha- alpetyādi| parisaṃvatsaraḥ varṣātītaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">uro matvā kṣataṃ lākṣāṃ payasā madhusaṃyutām| sadya eva pibejjīrṇe payasā'dyāt saśarkaram||15||</seg> <seg type="unit" n="16">pārśvabastirujī cālpapittāgnistāṃ surāyutām| bhinnaviṭkaḥ samustātiviṣāpāṭhāṃ savatsakām||16||</seg> <seg type="unit" n="17">lākṣāṃ sarpirmadhūcchiṣṭaṃ jīvanīyagaṇaṃ sitām| tvakkṣīrīṃ samitāṃ kṣīre paktvā dīptānalaḥ pibet||17||</seg> <seg type="unit" n="18">ikṣvālikābisagranthipadmakeśaracandanaiḥ| śṛtaṃ payo madhuyutaṃ sandhānārthaṃ pibet kṣatī||18||</seg> <seg type="unit" n="19">yavānāṃ cūrṇamādāya kṣīrasiddhaṃ ghṛtaplutam| jvare dāhe sitākṣaudrasaktūn vā payasā pibet||19||</seg> <seg type="unit" n="20">madhūkamadhukadrākṣātvakkṣīrīpippalībalāḥ| kāsī pārśvāsthiśūlī ca lihyātsaghṛtamākṣikāḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-20">jñātarogaviśeṣeṇa kartavyāṃ cikitsāmāha- uro matvetyādi| urasaḥ sadyaḥ kṣataṃ matvā lākṣāṃ pibediti yojanā| saśarkaramiti śarkarāsahitamannam| bhinnaviṭkaḥ samustātiviṣāpāṭhāṃ lākṣāṃ pibet| atra ye ‘dvivatsakām’ iti paṭhanti te vatsakabhāgadvayaṃ grāhayanti; kiṃvā vatsakadvayameva dvivatsakaśabdena gṛhyate; tathā hi- “bṛhatphalaḥ śvetapuṣpaḥ snigdhapatraḥ pumān bhavet| śyāmā cāruṇapuṣpā strī phalapuṣpaistathā'ṇubhiḥ” (ka.a.5) iti kalpe kuṭajaḥ strīpuruṣavibhāgena dvividha uktaḥ| sandhānārthamiti kṣatoraḥsandhānārtham| madhūkaśabdeneha madhūkapuṣpaṃ grāhyam||15-20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">elāpatratvaco'rdhākṣāḥ pippalyardhapalaṃ tathā| sitāmadhukakharjūramṛdvīkāśca palonmitāḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sañcūrṇya madhunā yuktā guṭikāḥ samprakalpayet| akṣamātrāṃ tataścaikāṃ bhakṣayennā dine dine||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ hikkāṃ chardiṃ mūrcchāṃ madaṃ bhramam| raktaniṣṭhīvanaṃ tṛṣṇāṃ pārśvaśūlamarocakam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">śoṣaplīhāḍhyavātāṃśca svarabhedaṃ kṣataṃ kṣayam| guṭikā tarpaṇī vṛṣyā raktapittaṃ ca nāśayet||24||</seg> ityelādiguṭikā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-24">elāpatratvaca ityādinā elādiguṭikāmāha| yuktyeti yāvatā madhunā guṭikā bhavanti tāvanmānaṃ madhu deyam||21-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">rakte'tivṛtte dakṣāṇḍaṃ yūṣaistoyena vā pibet| caṭakāṇḍarasaṃ vā'pi raktaṃ vā chāgajāṅgalam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">cūrṇaṃ paunarnavaṃ raktaśālitaṇḍulaśarkaram| raktaṣṭhīvī pibet siddhaṃ drākṣārasapayoghṛtaiḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-26">dakṣaḥ goṣṭhakukkuṭaḥ| chāgajāṅgalamiti chāgabhavaṃ jāṅgalahariṇādibhavaṃ vā| cūrṇaṃ paunarnavamityādau siddhamiti sādhitam| cūrṇasādhanaṃ drākṣārasādidraveṇa agnisaṃyogāt kartavyam| uktaṃ hi jatūkarṇe- “punarnavāraktaśālīdrākṣāsitācūrṇaṃ payoghṛtayutaṃ siddham” iti||25-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">madhūkamadhukakṣīrasiddhaṃ vā taṇḍulīyakam| mūḍhavātastvajāmedaḥ surābhṛṣṭaṃ sasaindhavam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatoraskastvanidraḥ sabale'nile| śṛtakṣīrasareṇādyāt sakṣaudraghṛtaśarkaram||28||</seg> <seg type="unit" n="29">śarkarāṃ yavagodhūmau jīvakarṣabhakau madhu| śṛtakṣīrānupānaṃ vā lihyāt kṣīṇaḥ kṣatī kṛśaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">kravyādamāṃsaniryūhaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ pibecca saḥ| pippalīkṣaudrasaṃyuktaṃ māṃsaśoṇitavardhanam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣaśālapriyaṅgubhiḥ| tālamastakajambūtvakpriyālaiśca sapadmakaiḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">sāśvakarṇaiḥ śṛtāt kṣīrādadyājjātena sarpiṣā| śālyodanaṃ kṣatoraskaḥ kṣīṇaśukraśca mānavaḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">yaṣṭyāhvanāgabalayoḥ kvāthe kṣīrasamaṃ ghṛtam| payasyāpippalīvāṃśīkalkasiddhaṃ kṣate śubham||33||</seg> <seg type="unit" n="34">kolalākṣārase tadvat kṣīrāṣṭaguṇasādhitam| kalkaiḥ kaṭvaṅgadārvītvagvatsakatvakphalairghṛtam||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-34">madhūketyādau madhūkamadhukakalkena kṣīreṇa samaṃ sādhitaṃ taṇḍulīyakaśākam| sabale iti balavatyanile| kravyādāḥ māṃsabhujo mṛgapakṣiṇaḥ| kṣīrājjāteneti kṣīrāvasthāyāmeva gṛhītena| yaṣṭyāhvetyādau samakvāthakṣīrābhyāṃ ghṛtāccāturguṇyam| vāṃśī vaṃśalocanā| koletyādau tadvaditi kṣate hitam; atra kolalākṣārasasya ca ghṛtāccāturguṇyaṃ, kṣīraṃ cāṣṭaguṇaṃ vadanti; kiṃvā kolalākṣārasayoḥ samatvameva kṣīreṇa; ayaṃ ca nyāyo'pasmārādhyāye nirdiṣṭaḥ||27-34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">jīvakarṣabhakau vīrāṃ jīvantīṃ nāgaraṃ śaṭīm| catasraḥ parṇinīrmede kākolyau dve nidigdhike||35||</seg> <seg type="unit" n="36">punarnave dve madhukamātmaguptāṃ śatāvarīm| ṛddhiṃ parūṣakaṃ bhārgīṃ mṛdvīkāṃ bṛhatīṃ tathā||36||</seg> <seg type="unit" n="37">śṛṅgāṭakaṃ tāmalakīṃ payasyāṃ pippalīṃ balām| badarākṣoṭakharjūravātāmābhiṣukāṇyapi||37||</seg> <seg type="unit" n="38">phalāni caivamādīni kalkān kurvīta kārṣikān| dhātrīrasavidārīkṣucchāgamāṃsarasaṃ payaḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">kuryāt prasthonmitaṃ tena ghṛtaprasthaṃ vipācayet| prasthārdhaṃ madhunaḥ śīte śarkarārdhatulāṃ tathā||39||</seg> <seg type="unit" n="40">dvikārṣikāṇi <note place="foot" type="variant" n="4">‘palārdhakaṃ ca maricatvagelāpatrakeśarāt’ iti pā.</note> patrailāhematvaṅmaricāni ca| vinīya cūrṇitaṃ tasmāllihyānmātrāṃ sadā naraḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">amṛtaprāśamityetannarāṇāmamṛtaṃ ghṛtam| sudhāmṛtarasaṃ prāśyaṃ kṣīramāṃsarasāśinā||41||</seg> <seg type="unit" n="42">naṣṭaśukrakṣatakṣīṇadurbalavyādhikarśitān| strīprasaktān kṛśān varṇasvarahīnāṃśca bṛṃhayet||42||</seg> <seg type="unit" n="43">kāsahikkājvaraśvāsadāhatṛṣṇāsrapittanut| putradaṃ vamimūrcchāhṛdyonimūtrāmayāpaham||43||</seg> ityamṛtaprāśaghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35-43">dve nidigdhike iti vacanena bṛhatī kṣudrā ca grāhyā| payasyā kṣīravidārī| vātāmābhiṣukāṇi tu auttarāpathikāni phalāni| evamādīni evamprakārāṇyanyāni vātapittaharāṇi| dhātrīrasānāṃ ca yadyapi “pañcaprabhṛti yatra syurdravāṇi snehasaṃvidhau| tatra snehasamānyāhuḥ” iti vacanena prasthamānatvaṃ siddhaṃ, tathā'pi etatparibhāṣārthadārḍhyārthamevaitanmānakathanaṃ jñeyam| palārdhakatvamiha maricādīnāṃ militānāṃ, samāhārapradhānatvānnirdeśasya; vṛddhāstu pratyekameva palārdhakatvaṃ vadanti| sudhā bhaumī bhojyā, amṛtaṃ tu devabhojyam||35-43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">śvadaṃṣṭrośīramañjiṣṭhābalākāśmaryakattṛṇam| darbhamūlaṃ pṛthakparṇīṃ palāśarṣabhakau sthirām||44||</seg> <seg type="unit" n="45">palikaṃ sādhayetteṣāṃ rase kṣīracaturguṇe| kalkaḥ svaguptājīvantīmedarṣabhakajīvakaiḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">śatāvaryṛddhimṛdvīkāśarkarāśrāvaṇībisaiḥ| prasthaḥ siddho ghṛtādvātapittahṛddra(dbha)vaśūlanut||46||</seg> <seg type="unit" n="47">mūtrakṛcchrapramehārśaḥkāsaśoṣakṣayāpahaḥ| dhanuḥstrīmadyabhārādhvakhinnānāṃ balamāṃsadaḥ||47||</seg> iti śvadaṃṣṭrādighṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="44-47">śvadaṃṣṭretyādau kvāthyadravyaparimāṇānusāreṇa pādonaprasthatrayaṃ jalaṃ dattvā caturbhāgāvaśeṣeṇa catuścatvāriṃśatkvāthaphalāni bhavanti| kṣīraṃ cātra caturguṇaṃ ghṛtāt; kiṃvā kvāthacaturguṇaṃ kṣīram||44-47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">madhukāṣṭapaladrākṣāprasthakvāthe ghṛtaṃ pacet| pippalyaṣṭapale kalke prasthaṃ siddhe ca śītale||48||</seg> <seg type="unit" n="49">pṛthagaṣṭapalaṃ kṣaudraśarkarābhyāṃ vimiśrayet| samasaktu kṣatakṣīṇe raktagulme ca taddhitam||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="48-49">madhuketyādāvapi kvāthyamānānusāreṇa kvāthasya sārdhaprastho bhavati| samasaktu iti samasaktughṛtam||48-49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">dhātrīphalavidārīkṣujīvanīyarasairghṛtam| ajāgopayasoścaiva sapta prasthān pacedbhiṣak||50||</seg> <seg type="unit" n="51">siddhaśīte sitākṣaudradviprasthaṃ vinayecca tat| yakṣmāpasmārapittāsṛkkāsamehakṣayāpaham||51||</seg> <seg type="unit" n="52">vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ māṃsaśukrabalapradam| ghṛtaṃ tu pitte'bhyadhike lihyādvāte'dhike pibet||52||</seg> <seg type="unit" n="53">līḍhaṃ nirvāpayet pittamalpatvāddhanti nānalam| ākrāmatyanilaṃ pītamūṣmāṇaṃ niruṇaddhi ca||53||</seg> <seg type="unit" n="54">kṣāmakṣīṇakṛśāṅgānāmetānyeva ghṛtāni tu| tvakkṣīrīśarkarālājacūrṇaiḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘tvakkṣīrīpippalīlājacūrṇaiḥ’ iti pā.</note> styānāni yojayet||54||</seg> <seg type="unit" n="55">sarpirguḍān samadhvaṃśāñjagdhvā cānu payaḥ pibet| reto vīryaṃ balaṃ puṣṭiṃ tairāśutaramāpnuyāt||55||</seg> iti sarpirguḍāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50-55">ghṛtaṃ tvityādinā lehayogyāni yāni śarkarādiyogādghṛtānyuktāni tāni pitte lehyatayā kartavyāni, yāni tu śarkarādirahitatvena pānayogyāni tāni vāte kartavyānīti darśayati; kiṃvā styānāvasthāyogīni upayogāllehyatayā pitte prayoktavyāni, tānyeva vilīnāvasthāmāpannāni vāyau prayoktavyāni| ghṛtalehasya ghṛtapānasya ca pṛthak phalamāha- nirvāpayedityādi| alpatvāditi lehatvenaivālpatvāt, lehasya karṣamānatvenoktatvāt| ākramatīti jayati| niruṇaddhīti pratihanti; ‘na ruṇaddhi’ iti kecit paṭhanti| kṣāmetyādau kṣāmaḥ klāntadehaḥ, kṣīṇaḥ durbalaḥ, kṛśaḥ hīnamāṃsaḥ| tvakkṣīryādīnāṃ tāvanmānaṃ jñeyaṃ yāvatā ghṛtasya styānatvam| samadhvaṃśānityanena madhunaḥ tvakkṣīryādisamānatāmāha||50-55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">balā vidārī hrasvā ca pañcamūlī punarnavā| pañcānāṃ kṣīrivṛkṣāṇāṃ śuṅgā muṣṭyaṃśakā api||56||</seg> <seg type="unit" n="57">eṣāṃ kaṣāye dvikṣīre vidāryājarasāṃśike| jīvanīyaiḥ pacet kalkairakṣamātrairghṛtāḍhakam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">sitāpalāni pūte ca śīte dvātriṃśataṃ kṣipet| godhūmapippalīvāṃśīcūrṇaṃ śṛṅgāṭakasya ca||58||</seg> <seg type="unit" n="59">samākṣikaṃ kauḍavikaṃ tat sarvaṃ khajamūrcchitam| styānaṃ sarpirguḍān kṛtvā bhūrjapatreṇa veṣṭayet||59||</seg> <seg type="unit" n="60">tāñjagdhvā palikān kṣīraṃ madyaṃ vā'nupibet kaphe| śoṣe kāse kṣate kṣīṇe śramastrībhārakarśite||60||</seg> <seg type="unit" n="61">raktaniṣṭhīvane tāpe pīnase corasi sthite| śastāḥ pārśvaśiraḥśūle bhede ca svaravarṇayoḥ||61||</seg> iti dvitīyasarpirguḍāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="56-61">baletyādi| kṣīrivṛkṣā vaṭodumbarāśvatthaplakṣakapītanāḥ| uktaṃ ca śālākye “udumbaro vaṭo'śvattho madhūkaḥ plakṣa eva ca| pañcaite kṣīriṇo vṛkṣā asmiṃstantre prakīrtitāḥ” iti| muṣṭyaṃśakā iti palamānāḥ| atra ca balādīnāṃ trayodaśapalopanītānāmaṣṭaguṇe jale kvāthaścaturthāṃśāvaśeṣa iti ṣaḍviṃśatikvāthapalāni, etatkaṣāyādviguṇaṃ kṣīraṃ, vidārīrasaśchāgamāṃsarasaśca kaṣāyasamaḥ; evaṃ triṃśatpalādhikaṃ palaśatamiha ghṛtāḍhake paktavyaṃ bhavati| anye tu kvāthyāt ṣoḍaśaguṇajaladānaparibhāṣayā sādhite kvāthe dvipañcāśatkvāthapalānyāhuḥ; etadanusāreṇa kṣīrādimānamapyadhikaṃ bhavatītyāhuḥ| kintu kvāthatrayodaśapale'tra pānīyaṃ tathā paktavyaṃ yathā ghṛtasamaḥ kvātho bhavati| kvātho hyatra caturguṇadravasādhye ghṛte snehasama eva bhavati| etatkvāthadviguṇaṃ kṣīraṃ samaśca vidārīrasaśchāgamāṃsarasaśca deyaḥ; kiṃvā vidāryājamāṃsarasayormilitvā dvyāḍhakāṃśo deyaḥ| uktaṃ hi jatūkarṇe- “vṛścīvaṃ pañcamūlaṃ balāṃ vidārīṃ vaṭādiśuṅgāṃśca| niṣkvāthya dvikṣīre chāgavidārīrase ca same| jīvanīyagaṇakalkaiḥ paktvā ghṛtāḍhakaṃ” iti| atra hi kvāthyadravyamānamaniyatamiti viśeṣaḥ, kvāthastu snehasama eva| khajaḥ manthānadaṇḍaḥ, daśāṅgulo vā hastaḥ| bhūrjapatraveṣṭanaṃ ca śaktyutkarṣārtham||56-61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">tvakkṣīrīśrāvaṇīdrākṣāmūrvarṣabhakajīvakaiḥ| vīrardhikṣīrakākolībṛhatīkapikacchubhiḥ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">kharjūraphalamedābhiḥ kṣīrapiṣṭaiḥ palonmitaiḥ| dhātrīvidārīkṣurasaprasthaiḥ prasthaṃ ghṛtāt pacet||63||</seg> <seg type="unit" n="64">śarkarārdhatulāṃ śīte kṣaudrārdhaprasthameva ca| dattvā sarpirguḍān kuryātkāsahikkājvarāpahān||64||</seg> <seg type="unit" n="65">yakṣmāṇaṃ tamakaṃ śvāsaṃ raktapittaṃ halīmakam| śukranidrākṣayaṃ tṛṣṇāṃ hanyuḥ kārśyaṃ sakāmalam||65||</seg> iti tṛtīyāḥ sarpirguḍāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="62-65">tvakkṣīrītyādau śrāvaṇī muṇḍitikā, vīrā vidārīkandaḥ||62-65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">navamāmalakaṃ drākṣāmātmaguptāṃ punarnavām| śatāvarīṃ vidārīṃ ca samaṅgāṃ pippalīṃ tathā||66||</seg> <seg type="unit" n="67">pṛthagdaśapalān bhāgān palānyaṣṭau ca nāgarāt| yaṣṭyāhvasauvarcalayordvipalaṃ maricasya ca||67||</seg> <seg type="unit" n="68">kṣīratailaghṛtānāṃ ca tryāḍhake śarkarāśate| kvathite tāni cūrṇāni dattvā bilvasamān guḍān||68||</seg> <seg type="unit" n="69">kuryāttān bhakṣayet kṣīṇaḥ kṣataḥ śuṣkaśca mānavaḥ| tena sadyo rasādīnāṃ vṛddhyā puṣṭiṃ sa vindati||69||</seg> iti caturthasarpirguḍāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="66-69">drākṣāmityādau yaṣṭyāhvasauvarcalayormilitvā dvipalam| maricasya ‘dvipalaṃ’ iti śeṣaḥ| uktaṃ hi jatūkarṇe- “ghṛtatailapayastryāḍhake sitāṃ ca tulāṃ prapācya drākṣāvidārīvṛścīvaśatāvarīkṛṣṇāśuṇṭhībalādhātrīśca daśapalikāḥ prapācayet, yaṣṭyāhvaṃ rucakaṃ ca palikam” ityādi| kvathita iti bhāṣayā kṣīṇe eva kṣīre cūrṇaprakṣepaṃ darśayati||66-69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">gokṣīrārdhāḍhakaṃ sarpiḥ prasthamikṣurasāḍhakam| vidāryāḥ svarasātprasthaṃ rasātprasthaṃ ca taittirāt||70||</seg> <seg type="unit" n="71">dadyāt sidhyati tasmiṃstu piṣṭānikṣurasairimān| madhūkapuṣpakuḍavaṃ priyālakuḍavaṃ tathā||71||</seg> <seg type="unit" n="72">kuḍavārdhaṃ tugākṣīryāḥ kharjūrāṇāṃ ca viṃśatim| pṛthagbibhītakānāṃ ca pippalyāśca caturthikām||72||</seg> <seg type="unit" n="73">triṃśatpalāni khaṇḍācca madhukāt karṣameva ca| tathā'rdhapalikānyatra jīvanīyāni dāpayet||73||</seg> <seg type="unit" n="74">siddhe'smin kuḍavaṃ kṣaudraṃ śīte kṣiptvā'tha modakān| kārayenmaricājājīpalacūrṇāvacūrṇitān||74||</seg> <seg type="unit" n="75">vātāsṛkpittarogeṣu kṣatakāsakṣayeṣu ca| śuṣyatāṃ kṣīṇaśukrāṇāṃ rakte corasi saṃsthite||75||</seg> <seg type="unit" n="76">kṛśadurbalavṛddhānāṃ puṣṭivarṇabalārthinām| yonidoṣakṛtasrāvahatānāṃ cāpi yoṣitām||76||</seg> <seg type="unit" n="77">garbhārthinīnāṃ garbhaśca sravedyāsāṃ mriyeta vā| dhanyā balyā hitāstābhyaḥ śukraśoṇitavardhanāḥ||77||</seg> iti pañcamasarpirmodakāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="70-77">gokṣīretyādau gokṣīraṃ kāraṇatayocyate na ghṛtapākārthaṃ, tathāhi sati prakṣepyacūrṇena modakā na bhaveyuḥ| caturthikāṃ palam||70-77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">bastideśe vikurvāṇe strīprasaktasya mārute| vātaghnān bṛṃhaṇān vṛṣyān yogāṃstasya prayojayet||78||</seg> <seg type="unit" n="79">śarkarāpippalīcūrṇaiḥ sarpiṣā mākṣikeṇa ca| saṃyuktaṃ vā śṛtaṃ kṣīraṃ pibet kāsajvarāpaham||79||</seg> <seg type="unit" n="80">phalāmlaṃ sarpiṣā bhṛṣṭaṃ vidārīkṣurase śṛtam| strīṣu kṣīṇaḥ pibedyūṣaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ param||80||</seg> <seg type="unit" n="81">saktūnāṃ vastrapūtānāṃ manthaṃ kṣaudraghṛtānvitam| yavānnasātmyo <note place="foot" type="variant" n="6">‘yāvanna sātmyaḥ’ iti pā.</note> dīptāgniḥ kṣatakṣīṇaḥ pibennaraḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">jīvanīyopasiddhaṃ vā jāṅgalaṃ ghṛtabharjitam| rasaṃ prayojayet kṣīṇe vyañjanārthaṃ saśarkaram||82||</seg> <seg type="unit" n="83">gomahiṣyaśvanāgājaiḥ kṣīrairmāṃsarasaistathā| yavānnaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘yathāgni’ iti pā.</note> bhojayedyūṣaiḥ phalāmlairghṛtasaṃskṛtaiḥ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">dīpte'gnau vidhireṣaḥ syānmande dīpanapācanaḥ| yakṣmiṇāṃ vihito grāhī bhinne śakṛti ceṣyate||84||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="78-84">vikurvāṇe iti śūlādivikāraṃ kurvāṇe| śarkaretyādau prakṣepanyāyena kṣīre śarkarādiprakṣepaḥ| vastrapūtānāmiti vastrāntarālapatitānām| mande'gnau yakṣmiṇāṃ yo vihitaḥ bhinne śakṛti ca yo grāhī sa vidhiriṣyata iti jñeyam||78-84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">palikaṃ saindhavaṃ śuṇṭhī dve ca sauvarcalāt pale| kuḍavāṃśāni vṛkṣāmlaṃ dāḍimaṃ patramarjakāt||85||</seg> <seg type="unit" n="86">ekaikaṃ maricājājyordhānyakāddve caturthike| śarkarāyāḥ palānyatra daśa dve ca pradāpayet||86||</seg> <seg type="unit" n="87">kṛtvā cūrṇamato mātrāmannapāne prayojayet| rocanaṃ dīpanaṃ balyaṃ pārśvārtiśvāsakāsanut||87||</seg> iti saindhavādicūrṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="85-87">palikamiti palamānam||85-87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">ekā ṣoḍaśikā dhānyāddve dve'jājyajamodayoḥ| tābhyāṃ dāḍimavṛkṣāmlaṃ dvirdviḥ sauvarcalātpalam||88||</seg> <seg type="unit" n="89">śuṇṭhyāḥ karṣaṃ dadhitthasya madhyāt pañca palāni ca| taccūrṇaṃ ṣoḍaśapale śarkarāyā vimiśrayet||89||</seg> <seg type="unit" n="90">ṣāḍavo'yaṃ pradeyaḥ syādannapāneṣu pūrvavat| mandānale śakṛdbhede yakṣmiṇāmagnivardhanaḥ||90||</seg> iti ṣāḍavaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="88-90">ṣoḍaśikā palam| dāḍimavṛkṣāmlaṃ dvirdviriti pūrvadvipalāpekṣayā dviguṇaṃ pratyekaṃ catuḥpalamiti darśayati| pūrvavadityanena pūrvayogasamānaphalamāha| atra jatūkarṇaḥ- “palike dhānyakarucake dvau jīrakadīpyakau śuṇṭhyāśca palaṃ kapitthadāḍimavṛkṣāmlānāṃ kuḍavam” ityādi||88-90||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">pibennāgabalāmūlamardhakarṣavivardhitam <note place="foot" type="variant" n="8">‘…mardhakarṣavivardhanam’ iti pā.</note>| palaṃ kṣīrayutaṃ māsaṃ kṣīravṛttiranannabhuk||91||</seg> <seg type="unit" n="92">eṣa prayogaḥ puṣṭyāyurbalārogyakaraḥ paraḥ| maṇḍūkaparṇyāḥ kalpo'yaṃ śuṇṭhīmadhukayostathā||92||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="91-92">nāgabaletyādau ardhakarṣavivardhitamiti ardhakarṣeṇaiva vardhitaṃ palaṃ māsamekaṃ peyaṃ kevalaṃ kṣīravartinā| uktaṃ hi jatūkarṇe- “nāgabalāmūlamardhakarṣavṛddhyā palamānaṃ māsaṃ peyaṃ kṣīramātravṛttinā” iti||91-92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">yadyat santarpaṇaṃ śītamavidāhi hitaṃ laghu| annapānaṃ niṣevyaṃ tatkṣatakṣīṇaiḥ sukhārthibhiḥ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">yaccoktaṃ yakṣmiṇāṃ pathyaṃ kāsināṃ raktapittinām| tacca kuryādavekṣyāgniṃ vyādhiṃ sātmyaṃ balaṃ tathā||94||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="93-94">śītaṃ cāpi sparśe śāntikāri vidāhi bhavati, tadarthamavidāhītyuktam||93-94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">upekṣite bhavettasminnanubandho hi yakṣmaṇaḥ| prāgevāgamanāttasya tasmāttaṃ tvarayā jayet||95||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="95">kṣatakṣīṇasya tvarayā pratikartavyatāmāha- upekṣite ityādi| tasyeti yakṣmaṇaḥ||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">tatra ślokau- kṣatakṣayasamutthānaṃ sāmānyapṛthagākṛtim| asādhyayāpyasādhyatvaṃ sādhyānāṃ siddhimeva ca||96||</seg> <seg type="unit" n="97">uktavāñjyeṣṭhaśiṣyāya kṣatakṣīṇacikitsite| tattvārthavidvītarajastamodoṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘…dvītarajastamomohaḥ’ iti pā.</note> punarvasuḥ||97||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="96-97">saṅgrahe sāmānyapṛthagākṛtimiti kṣatotthasya kṣayotthasya ca ‘uro virujyata’ ityādi pṛthaglakṣaṇaṃ kṛtam||96-97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalapūrite cikitsitasthāne kṣatakṣīṇacikitsitaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne kṣatakṣīṇacikitsitaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="ca.6.12">
          <head>śvayathucikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śvayathucikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">kṣatakṣīṇe marmopaghāto bhavati, śothe'pi marmopaghātaḥ kāraṇaṃ, tena samānahetutayā kṣatakṣayamanu śothacikitsitamucyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">bhiṣagvariṣṭhaṃ surasiddhajuṣṭaṃ munīndramatryātmajamagniveśaḥ| mahāgadasya śvayathoryathāvat prakoparūpapraśamānapṛcchat||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">juṣṭamiti sevitam| prakopayatīti prakopo heturityarthaḥ, kiṃvā kāryakāraṇayorabhedopacārāt prakopaśabdena śvayathukāraṇamucyate; rūpaśabdena rūpapūrvarūpayorgrahaṇaṃ; śamanena cikitsocyate||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tasmai jagādāgadavedasindhupravartanādripravaro'trijastān| vātādibhedāttrividhasya samyaṅnijānijaikāṅgajasarvajasya||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">agadārtha ārogyārtho yo vedaḥ so'gadavedaḥ, sa eva gambhīraprasannatvāt sindhuriva sindhuḥ, tasya pravartane'dripravaro himālaya ivetyarthaḥ; yathā himālayo gaṅgāyāḥ pravartakastathā'trijo'pi āyurvedapravartaka ityarthaḥ| tāniti prakopādīn yāñ śiṣyaḥ pṛṣṭavān| ekāṅgajasarvajasyetyatra sarvajaśabdena sarvaśarīrajasya grahaṇam, ekāṅgajaśabdena ca sāmānyena śarīrāvyāpakasya grahaṇaṃ; tena sarvārdhagātrāvayavāśritatvena yattraividhyaṃ vaktavyaṃ tatraikāṅgajenārdhagātrāśritāvayavāśritayoriha grahaṇaṃ jñeyam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">śuddhyāmayābhaktakṛśābalānāṃ kṣārāmlatīkṣṇoṣṇagurūpasevā| dadhyāmamṛcchākavirodhiduṣṭagaropasṛṣṭānnaniṣevaṇaṃ ca||5||</seg> <seg type="unit" n="6">arśāṃsyaceṣṭā na ca dehaśuddhirmarmopaghāto viṣamā prasūtiḥ| mithyopacāraḥ pratikarmaṇāṃ ca nijasya hetuḥ śvayathoḥ pradiṣṭaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-6">śuddhiḥ vamanādiśodhanam, āmayā jvarādayaḥ, abhaktam abhojanaṃ viguṇaṃ ca bhojanaṃ, taiḥ kṛśānāmabalānāṃ ca kṣārādisevā nijasya śvayathorheturiti yojyam| dadhyādi tu svatantrameva hetuḥ| āmam apakvaṃ, duṣṭaṃ doṣakārakaṃ navodakādi, garaḥ saṃyogajaṃ viṣam| naca dehaśuddhiriti śodhanārhe'pi dehe dehāśuddhiḥ| marmopaghāta iha doṣakṛta eva jñeyaḥ; bāhyahetujastu marmopaghāta āgantuhetureva| viṣamā prasūtiḥ akālagarbhapatanādikā| pratikarmaṇāmiti vamanādīnāṃ; mithyopacāra iti asamyakkaraṇamasamyagupacāraśca||5-6||</seg></ab>
          <ab type="mula">bāhyāstvaco dūṣayitā'bhighātaḥ kāṣṭhāśmaśastrāgniviṣāyasādyaiḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘kāṣṭhāgniśalyāśmaviṣāyasādyaiḥ’ iti pā.</note>| āgantuhetuḥ, ...|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">bāhyā ityādinā''gantuśothahetumāha| bāhyā iti agambhīrāḥ; etena gambhīratvagdūṣakatvaṃ śothasya na bhavati| tvaca iti karmapadaṃ halantam| dūṣayitā abhighātaviśeṣeṇa| kāṣṭhāśmaśastrāgniviṣāyasādyairiti kāṣṭhādikāraṇakaḥ; ādiśabdo hi kāraṇavācī, tena kāṣṭhādikāraṇako'bhighāta ityarthaḥ| kāṣṭhādayaśceha saṅkṣepeṇoktā dantādīnāmapyupalakṣaṇā jñeyāḥ| kiṃvā ādi śabdaḥ prakāravācī, tena kāṣṭhādikṛto'bhighātaḥ kāṣṭhādiśabdenocyata iti kṛtvā'bhighātena samaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ jñeyam| āgantuheturiti cchedaḥ||7||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">... trividho nijaśca sarvārdhagātrāvayavāśritatvāt||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">trividha iti sarvārdhagātrāvayavāśritatvena nijastrividhaḥ; cakārādāganturapi yathoktabhedāttrividha ityarthaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">bāhyāḥ sirāḥ prāpya yadā kaphāsṛkpittāni sandūṣayatīha vāyuḥ| tairbaddhamārgaḥ sa tadā visarpannutsedhaliṅgaṃ śvayathuṃ karoti||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">bāhyāḥ sirā ityādisamprāptikathanam| bāhyā iti agambhīrāḥ| sirāśabdena srotasāṃ sāmānyena grahaṇam| baddhamārga iti āvṛtamārgaḥ| utsedhenāvyabhicāriṇā liṅgyata iti utsedhaliṅgaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">uraḥsthitairūrdhvamadhastu <note place="foot" type="variant" n="2">‘ūrdhvaṃ sthitaiḥ’ iti pā.</note> vāyoḥ sthānasthitairmadhyagataistu madhye| sarvāṅgagaḥ sarvagataiḥ kvacitsthairdoṣaiḥ kvacit syācchvayathustadākhyaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">uraḥsthitairityādinā viśiṣṭaśothānāṃ samprāptiviśeṣamāha| ūrdhvamiti uraḥprabhṛtyūrdhvaśarīre| adha iti pakvāśayaprabhṛtau| vāyoḥ sthānaṃ pakvāśayaḥ| madhyagatairiti uraḥpakvāśayamadhyagataiḥ| kvaciditi kaṇṭhatālvādideśe| tadākhya iti ‘galaśotha’ ityādiśabdākhya iti; kiṃvā ūrdhvaśothādhaḥśotha ityādiśabdākhya iti sarvatra yojanīyam||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">ūṣmā tathā syāddavathuḥ sirāṇāmāyāma ityeva ca pūrvarūpam|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">ūṣmetyādinā pūrvarūpamāha| davathuḥ upatāpaścakṣurādau| sirāṇāmāyāma iti sirāprasaraṇam|10|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">sarvastridoṣo'dhikadoṣaliṅgaistacchabdamabhyeti bhiṣagjitaṃ ca||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">sarvaśothānāṃ tridoṣajatve'pi vātajādivyapadeśo vātajādicikitsā ca yathā bhinnā bhavati tadāha- sarva ityādi| adhikāni adhikasya vā doṣasya liṅgānīti adhikadoṣaliṅgāni, taiḥ adhikadoṣaliṅgaiḥ| tacchabdamiti adhikadoṣaśabdaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘adhikadoṣasañjñā’ iti pā.</note> vātajo'yamityādikaṃ prāpnoti; tathā bhiṣagjitaṃ cādhikadoṣaliṅgaiḥ prāpnoti, adhikadoṣaliṅgaprayuktaṃ cikitsatabhedaṃ prāpnotītyarthaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sagauravaṃ syādanavasthitatvaṃ sotsedhamuṣmā'tha sirātanutvam| salomaharṣā'ṅgavivarṇatā ca sāmānyaliṅgaṃ śvayathoḥ pradiṣṭam||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">sagauravamityādinā sāmānyaliṅgaṃ paṭhati||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">calastanutvakparuṣo'ruṇo'sitaḥ prasuptiharṣārtiyuto'nimittataḥ| praśāmyati pronnamati prapīḍito divābalī ca śvayathuḥ samīraṇāt||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">cala ityādinā vātajaśothaliṅgamāha| tanutvagiti abahalatvak| asita iti kṛṣṇaḥ| suptiḥ sparśājñānaṃ; harṣaḥ ‘jhaṇajhaṇikā’ iti khyātā vedanā, kiṃvā romaharṣaḥ| animittataḥ praśāmyatīti vāyoścalatvena kadācinnimittaṃ vinā'pi līno bhavatītyarthaḥ| kecit ‘nimittataḥ’ iti paṭhanti, tena “snehoṣṇamardanābhyāṃ ca praṇaśyet sa ca vātikaḥ” (sū.a.18) iti yaduktaṃ tadevedamucyate| pronnamatīti sampīḍanānantaramevonnamati||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">mṛduḥ sagandho'sitapītarāgavān bhramajvarasvedatṛṣāmadānvitaḥ| ya uṣyate sparśarugakṣirāgakṛt <note place="foot" type="variant" n="4">‘'sparśasaho'kṣirāgakṛt’ iti pā.</note> sa pittaśotho bhṛśadāhapākavān||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">mṛdvityādinā pittaśothamāha| uṣyata iti dahyate| sparśarugiti <note place="foot" type="variant" n="5">‘asparśasaha’ iti pā.</note> sparśanaṃ na sahate||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">guruḥ sthiraḥ pāṇḍurarocakānvitaḥ prasekanidrāvamivahnimāndyakṛt| sa kṛcchrajanmapraśamo nipīḍito na connamedrātribalī kaphātmakaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">gururityādinā kaphaśothamāha| arocakānvita iti arocakavyādhisahacārī| kṛcchrajanmapraśama iti cirotpattivināśaḥ| rātribalī kaphātmaka iti rātrau srotorodhajena dehakledenāceṣṭayā ca kaphasya vṛddhatvāt tajjanitaśotho balavān bhavati, divā tu sphuṭasrotasi śarīre ceṣṭāyukte na kapho balībhavati kintu vāyuḥ; tena vātaśotho divā balībhavati, kaphaśothastu hīyate||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kṛśasya rogairabalasya yo bhavedupadravairvā vamipūrvakairyutaḥ| sa hanti marmānugato'tha rājimān parisraveddhīnabalasya sarvagaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">sampratyasādhyatvamāha- kṛśasyetyādi| vamipūrvakairiti triśothīye “chardiḥ śvāso'rucistṛṣṇā jvaro'tīsāra eva ca| suptiḥ śoṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘saptako'yaṃ sadaurbalyaḥ’ iti pā.</note> sadaurbalyaḥ śothopadravasaṅgrahaḥ” (sū.a.18) ityanenoktaiḥ| marmānugato rājimāniti ca pṛthaglakṣaṇaṃ, parisravedityādi ca pṛthak pṛthagasādhyalakṣaṇam||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">ahīnamāṃsasya ya ekadoṣajo navo balasthasya sukhaḥ sa sādhane|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">ahīnetyādinā sukhasādhyalakṣaṇamucyate| kṛcchrasādhyalakṣaṇaṃ ca sukhasādhyalakṣaṇāsampūrṇatāyāṃ jñeyam| śvayathośca hetulakṣaṇāni triśothīyoktānyapi prakaraṇāt saṅkṣepeṇehocyante|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">nidānadoṣartuviparyayakramairupācarettaṃ baladoṣakālavit||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">sāmānyena cikitsāsūtramāha- nidānetyādi| nidānādiviparītakramaiḥ laṅghanādibhirupācaredityarthaḥ| baladoṣakālavidityanena nidānāderviparītā kriyoktā; balaṃ tathā doṣamāmādibhedabhinnaṃ tathā kālaṃ ca vyādhyavasthārūpaṃ viditvā yā yujyate sā kartavyeti darśayati| nidānetyādau doṣaśabdena vātādayo gṛhyante, ṛtuśabdena ca nityagaḥ kālaḥ| tenaiva tadviśiṣṭavācakatayā baladoṣakālaviditi vacanaṃ na punaruktam| anye tu prathamena doṣaśabdena dūṣyadhātugrahaṇaṃ, dvitīyena tu vātādigrahaṇamityāhuḥ; prathamavyākhyāne tu doṣaśabdenaiva dūṣyasyāpi doṣādhārasya grahaṇaṃ jñeyam||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">athāmajaṃ laṅghanapācanakramairviśodhanairulbaṇadoṣamāditaḥ| śirogataṃ śīrṣavirecanairadho <note place="foot" type="variant" n="7">gaṅgādharastu ‘adhovirecanairūrdhvamadhastathordhvagaṃ’ iti paṭhati, ‘ūrdhvagaṃ śothamadhovirecanairupācaret, tathā'dhaḥśothamūrdhvavirecanairupācaret’ iti ca vyākhyānayati</note> virecanairūrdhvaharaistathordhvajam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">upācaret snehabhavaṃ virūkṣaṇaiḥ prakalpayet snehavidhiṃ ca rūkṣaje| vibaddhaviṭke'nilaje nirūhaṇaṃ ghṛtaṃ tu pittānilaje satiktakam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">payaśca mūrcchāratidāhatarṣite viśodhanīye tu samūtramiṣyate| kaphotthitaṃ kṣārakaṭūṣṇasaṃyutaiḥ samūtratakrāsavayuktibhirjayet||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17-19">āmajamiti āmadoṣajanitam, apakvatā ca prāyo doṣāṇāṃ prathamaduṣṭau bhavati| kramairiti upakramaiḥ| adha iti adhobhāgajaṃ, virecanairupācaret| ūrdhvaharairiti vamanaiḥ, ūrdhvajamiti ūrdhvabhāgajam| satiktakaṃ ghṛtamiti tiktadravyasādhitaṃ ghṛtam| pittānilaje iti vātapittajadvandve| mūrcchādaya iha sañjātā yasya tasmin mūrcchāratidāhatarṣite| viśodhanīye iti mūrcchāyukte eva viśodhanīye| samūtretyādi mūtrasamabhāgaistakrāsavayogaiḥ||17-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">grāmyābjānūpaṃ piśitamabalaṃ śuṣkaśākaṃ navānnaṃ gauḍaṃ piṣṭānnaṃ dadhi tilakṛtaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘salavaṇaṃ’ iti, ‘sakṛśaraṃ’ iti ca pā.</note> vijjalaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">vijjalaṃ picchilaṃ dravyam</note> madyamamlam| dhānā vallūraṃ samaśanamatho gurvasātmyaṃ vidāhi svapnaṃ cārātrau śvayathugadavān varjayenmaithunaṃ ca||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">grāmyetyādinā nidānatvenaiva prāptaniṣedhānapi mahātyayāvaha- tvādatyarthaniṣedhopadarśanārthamāha| gauḍamiti guḍavikāraṃ, tasya vikāre aṇ| dhānā aṅkuritabhṛṣṭayavāḥ| vallūraṃ śuṣkamāṃsam| samaśanaṃ pathyāpathyayorekatra bhojanam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">vyoṣaṃ trivṛttiktakarohiṇī ca sāyorajaskā triphalārasena| pītaṃ kaphotthaṃ śamayettu śophaṃ gavyena mūtreṇa harītakī ca||21||</seg> <seg type="unit" n="22">harītakīnāgaradevadāru sukhāmbuyuktaṃ sapunarnavaṃ vā| sarvaṃ pibettriṣvapi mūtrayuktaṃ snātaśca jīrṇe payasā'nnamadyāt||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-22">atra kaphadoṣasyaiva prathamaṃ cikitsyatvena vyoṣamityādinā kaphaśothacikitsāmāha| sāyorajasketi anena māritamevātra ayoraja icchanti, rasāyane'pi mṛtāyorajasa eva prayogopadeśāt| ayorajo na samaṃ tulyamānam, ayo hi duṣpariṇāmaṃ, tenāyaḥprayoge'lpameva lohaṃ mātrānusāreṇa jñeyam| harītakyādīnāṃ kalkaḥ sukhāmbunā peyaḥ| sapunarnavaṃ vā sarvamiti harītakyādi| triṣvapi vātādijeṣu| snātaścetyādividhirante uktatvāduktasarvaprayogeṣu jñeyaḥ||21-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">punarnavānāgaramustakalkān prasthena dhīraḥ payasā'kṣamātrān| mayūrakaṃ māgadhikāṃ samūlāṃ sanāgarāṃ vā prapibet savāte||23||</seg> <seg type="unit" n="24">dantītrivṛttryūṣaṇacitrakairvā payaḥ śṛtaṃ doṣaharaṃ pibennā| dviprasthamātraṃ tu palārdhikaistairardhāvaśiṣṭaṃ pavane sapitte||24||</seg> <seg type="unit" n="25">saśuṇṭhipītadrurasaṃ prayojyaṃ śyāmorubūkoṣaṇasādhitaṃ vā| tvagdāruvarṣābhumahauṣadhairvā guḍūcikānāgaradantibhirvā||25||</seg> <seg type="unit" n="26">saptāhamauṣṭraṃ tvathavā'pi māsaṃ payaḥ pibedbhojanavārivarjī| gavyaṃ samūtraṃ mahiṣīpayo vā kṣīrāśano mūtramatho gavāṃ vā||26||</seg> <seg type="unit" n="27">takraṃ pibedvā gurubhinnavarcāḥ savyoṣasauvarcalamākṣikaṃ ca| guḍābhayāṃ vā guḍanāgaraṃ vā sadoṣabhinnāmavibaddhavarcāḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">viḍvātasaṅge payasā rasairvā prāgbhaktamadyādurubūkatailam <note place="foot" type="variant" n="10">‘prāguktamadyā...’ iti pā.</note>| srotovibandhe'gnirucipraṇāśe madyānyariṣṭāṃśca pibet sujātān||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-28">punarnavetyādau prasthamānaṃ kṣīramatibahutvāttadardhāvaśiṣṭaṃ paktvā peyam| mayūrakamityādāvapi pūrvayogoktaṃ kṣīraṃ dravyamānaṃ ca jñeyam| palārdhikairiti dvikarṣamānaiḥ| atra ca bheṣajāpekṣayā kṣīrasya bahutvāt stokakṣīradānaṃ kecidicchanti sādhanatvena kartavyamiti, ‘yathā kurvanti sa upāyaḥ’ (sū.a.26) iti vacanāt| pītadruḥ devadāruḥ| ūṣaṇaṃ maricam| bhojanavārivarjīti bhojanaṃ vāri ca tyaktavyamityarthaḥ| gavyamityādāvapi gavāṃ mūtramityantena saptāhaṃ māsaṃ veti tathā bhojanavārivarjīti cānuvartayanti| samūtramityatra mūtrasamaṃ kṣīrāśanamiti sambadhyate||23-28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">gaṇḍīrabhallātakacitrakāṃśca vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ bṛhatīdvayaṃ ca| dviprasthikaṃ gomayapāvakena droṇe pacet kūrcikamastunastu <note place="foot" type="variant" n="11">‘kāñjikamastunastu’ iti pā.</note>||29||</seg> <seg type="unit" n="30">tribhāgaśeṣaṃ ca supūtaśītaṃ droṇena tat prākṛtamastunā ca| sitopalāyāśca śatena yuktaṃ lipte ghaṭe citrakapippalīnām||30||</seg> <seg type="unit" n="31">vaihāyase sthāpitamādaśāhāt prayojayaṃstadvinihanti śophān| bhagandarārśaḥkrimikuṣṭhamehān vaivarṇyakārśyānilahikkanaṃ ca||31||</seg> iti gaṇḍīrādyariṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-31">kūrcikamastuna ityatra dadhnā saha payasi pakvaṃ yanmastu tat kūrcikamastu, kevalasya dadhno yanmastu tat prākṛtamastu| vaihāyase iti antarikṣe||29-31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">kāśmaryadhātrīmaricābhayākṣadrākṣāphalānāṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘kṣudrāphalānāṃ’ iti pā.</note> ca sapippalīnām| śataṃ śataṃ jīrṇaguḍāttulāṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘kṣudraguḍāt purāṇāttulāṃ tu’ iti pā.</note> ca saṅkṣudya kumbhe madhunā pralipte||32||</seg> <seg type="unit" n="33">saptāhamuṣṇe dviguṇaṃ tu śīte sthitaṃ jaladroṇayutaṃ pibennā| śophān vibandhān kaphavātajāṃśca nihantyariṣṭo'ṣṭaśato'gnikṛcca||33||</seg> ityaṣṭaśato'riṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32-33">kāśmaryetyādau uṣṇe iti uṣṇakāle| dviguṇamiti dvisaptāhaṃ, śītakāle sthāpyam| aṣṭaśata iti sañjñā kāśmaryādisaptaśataṃ militvā kṛtatvājjñeyā||32-33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">punarnave dve ca bale sapāṭhe dantīṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘vāsāṃ’ iti pā.</note> guḍūcīmatha citrakaṃ ca| nidigdhikāṃ ca tripalāni paktvā droṇāvaśeṣe salile tatastam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">pūtvā rasaṃ dve ca guḍāt purāṇāttule madhuprasthayutaṃ suśītam| māsaṃ nidadhyādghṛtabhājanasthaṃ palle yavānāṃ paratastu māsāt||35||</seg> <seg type="unit" n="36">cūrṇīkṛtairardhapalāṃśikaistaṃ patratvagelāmaricāmbulohaiḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘hematvagelāmaricāmbupatraiḥ’ iti pā.</note>| gandhānvitaṃ kṣaudraghṛtapradigdhe jīrṇe pibed vyādhibalaṃ samīkṣya||36||</seg> <seg type="unit" n="37">hṛtpāṇḍurogaṃ śvayathuṃ pravṛddhaṃ plīhajvarārocakamehagulmān| bhagandaraṃ ṣaḍjaṭharāṇi kāsaṃ śvāsaṃ grahaṇyāmayakuṣṭhakaṇḍūḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">śākhānilaṃ baddhapurīṣatāṃ ca hikkāṃ kilāsaṃ ca halīmakaṃ ca| kṣipraṃ jayedvarṇabalāyurojastejonvito māṃsarasānnabhojī||38||</seg> iti punarnavādyariṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34-38">punarnave dve ityādau pratyekaṃ dravyāṇāṃ dvipalikatvam| droṇāvaśeṣavidhānācca caturdroṇaṃ jalasya jñeyam| tathā sati caturbhāgāvaśeṣeṇa droṇaḥ kvātho bhavati| palle yavānāmiti yavarāśau, kṣaudraghṛtapradigdhe kumbhe kṛtvā māsaṃ sthāpyamiti jñeyaṃ; kiṃvā kṣaudraghṛtapralipte sugandhe bhājane kṛtvā pacet| ṣaṭjaṭharāṇīti bheṣajāsādhyau chidrodakadarau varjayitvā||34-38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">phalatrikaṃ dīpyakacitrakau ca sapippalīloharajo viḍaṅgam| cūrṇīkṛtaṃ kauḍavikaṃ dviraṃśaṃ kṣaudraṃ purāṇasya tulāṃ guḍasya||39||</seg> <seg type="unit" n="40">māsaṃ nidadhyādghṛtabhājanasthaṃ yaveṣu tāneva nihanti rogān| ye cārśasāṃ pāṇḍuvikāriṇāṃ ca proktā hitāḥ śophiṣu te'pyariṣṭāḥ||40||</seg> iti triphalādyariṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-40">phalatrikamityādau dviprasthe triphalādīnāṃ caturguṇaṃ jalaṃ dattvā pādāvaśeṣaḥ kaṣāya āsavāntare dṛṣṭatvājjñeyaḥ| cūrṇīkṛtamiti kaṣāyārthaṃ jarjarīkṛtam| anye tu cūrṇe eva droṇārdhaṃ paraṃ jalaṃ dadati; kiṃvā kuḍavamānatvaṃ cūrṇasya deyaṃ, tena dviraṃśaṃ kṣaudramiti dvikuḍavamiti yāvat||39-40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">kṛṣṇā sapāṭhā gajapippalī ca nidigdhikā citrakanāgare ca| sapippalīmūlarajanyajājīmustaṃ ca cūrṇaṃ sukhatoyapītam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">hanyāttridoṣaṃ cirajaṃ ca śophaṃ kalkaśca bhūnimbamahauṣadhasya| ayorajastryūṣaṇayāvaśūkacūrṇaṃ ca pītaṃ triphalārasena||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41-42">pippalyādye cūrṇe tridoṣamiti pratyekaṃ militairvā vātādibhirjanitamiti jñeyam; na cātra tridoṣasyāsādhyatvaṃ yuktam||41-42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">kṣāradvayaṃ syāllavaṇāni catvāryayorajo vyoṣaphalatrike ca| sapippalīmūlaviḍaṅgasāraṃ mustājamodāmaradārubilvam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">kaliṅgakāścitrakamūlapāṭhe yaṣṭyāhvayaṃ sātiviṣaṃ palāṃśam| sahiṅgukarṣaṃ tvaṇuśuṣkacūrṇaṃ droṇaṃ tathā mūlakaśuṇṭhakānām||44||</seg> <seg type="unit" n="45">syādbhasmanastat salilena sādhyamāloḍya yāvadghanamapradagdham| styānaṃ tataḥ kolasamāṃ tu mātrāṃ kṛtvā suśuṣkāṃ vidhinopayuñjyāt||45||</seg> <seg type="unit" n="46">plīhodaraśvitrahalīmakārśaḥpāṇḍvāmayārocakaśoṣaśophān| visūcikāgulmagarāśmarīśca saśvāsakāsāḥ praṇudet sakuṣṭhāḥ||46||</seg> iti kṣāraguḍikā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43-46">catvāri lavaṇāni sāmudravarjaṃ dīrghañjīvitīyoktāni| aṇuśuṣkacūrṇamiti sūkṣmacūrṇaṃ grāhyam| atra jalamānamapi cūrṇacaturguṇaṃ deyam| styānamiti ghanam||43-46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">prayojayedārdrakanāgaraṃ vā tulyaṃ guḍenārdhapalābhivṛddhyā| mātrā paraṃ pañcapalāni māsaṃ jīrṇe payo yūṣarasāśca bhaktam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">gulmodarārśaḥśvayathupramehāñ śvāsapratiśyālasakāvipākān| sakāmalāśoṣamanovikārān kāsaṃ kaphaṃ caiva jayet prayogaḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="47-48">ārdrakanāgaramiti aśuṣkanāgaram| ardhapalābhivṛddhiśca iha guḍanāgarābhyāṃ jñeyā, anyathā kevalārdrakavṛddhyā pañcapalamāne guḍena samaṃ daśapalatāyāṃ bhūrimātratayā'gnivadhādidoṣakārakaṃ syāt; ardhapalādārabhya pratidinamardhapalavṛddhyā daśabhirdinaiḥ pañcapalaṃ bhavati; tatastu pañcapalasya yāvanmāsamupayogaḥ||47-48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">rasastathaivārdrakanāgarasya peyo'tha jīrṇe payasā'nnamadyāt| jatvaśmajaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘śilāhvayaṃ’ iti pā.</note> ca triphalārasena hanyāttridoṣaṃ śvayathuṃ prasahya||49||</seg> iti śilājatuprayogaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49">rasastathaivetyādau pūrvayogavadardhapalābhivṛddhiḥ guḍayuktatvaṃ cetyādi sarvaṃ tathaiveti padena gṛhyate||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">dvipañcamūlasya pacet kaṣāye kaṃse'bhayānāṃ ca śataṃ guḍasya| lehe susiddhe'tha vinīya cūrṇaṃ vyoṣaṃ trisaugandhyamuṣāsthite ca||50||</seg> <seg type="unit" n="51">prasthārdhamātraṃ madhunaḥ suśīte kiñcicca cūrṇādapi yāvaśūkāt| ekābhayāṃ prāśya tataśca lehācchuktiṃ nihanti śvayathuṃ pravṛddham||51||</seg> <seg type="unit" n="52">śvāsajvarārocakamehagulmaplīhatridoṣodarapāṇḍurogān| kārśyāmavātāvasṛgamlapittavaivarṇyamūtrānilaśukradoṣān||52||</seg> iti kaṃsaharītakī|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50-52">dvipañcamūlasyetyādau nirdiṣṭatvāt kaṃsaḥ kvāthādbhavati, tāvanmānaṃ daśamūlaṃ catuḥṣaṣṭipalaṃ grāhyam| anye tu ‘dvipañcamūlasya tulākaṣāye kaṃso'bhayānāṃ ca śataṃ guḍasya’ iti paṭhanti| vyoṣatrisaugandhyayoḥ mānānirdeśena anyatra lehāntaroktacūrṇamānānusāreṇa mānaṃ jñeyam| agastyaharītakyāṃ guḍatulāyāṃ pippalīcūrṇapalacatuṣṭayamuktaṃ, tathā cyavanaprāśe matsyaṇḍikārdhatulāyāṃ pippalīcūrṇapaladvayamuktaṃ, tadvadihāpi guḍaśate vyoṣasya kaṭudravyasya palacatuṣṭayaṃ; tathā cyavane cāturjātakasya gandhārthasya palamuktaṃ, tadanusāreṇeha dvipalaṃ trisaugandhyam| kiñcicchabdasyālpavacanatvādatroktanāgarādicūrṇādardhamānaṃ yāvaśūkasya jñeyaṃ, kecittu kiñcicchabdaṃ karṣaparyāyaṃ vadanti; tantrāntarapratyayāt| jatūkarṇasaṃvādāt trisaugandhyasya pratyekaṃ karṣamānatvaṃ, tryūṣaṇayavakṣārāṇāṃ tu pratyekaṃ palam| yaduktaṃ- “daśamūlakaṣāyasya kaṃse pathyāśataṃ guḍāt| tulāṃ pacettato dadyād vyoṣakṣāracatuḥpalam| trisugandhasya karṣāṃśa prasthārdhaṃ madhuno hime” ityādi||50-52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">paṭolamūlāmaradārudantītrāyantipippalyabhayāviśālāḥ| yaṣṭyāhvayaṃ tiktakarohiṇī ca sacandanā syānniculāni dārvī||53||</seg> <seg type="unit" n="54">karṣonmitaistaiḥ kvathitaḥ kaṣāyo ghṛtena peyaḥ kuḍavena yuktaḥ| vīsarpadāhajvarasannipātatṛṣṇāviṣāṇi śvayathuṃ ca hanti||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="53-54">paṭolamūletyādau kvāthyadravyapalatrayamaṣṭaguṇajalaparibhāṣayā kvathanīyaṃ; tataścaturbhāgāvaśeṣeṇa ṣaṭpalamānaḥ kaṣāyo bhavati| uktaṃ hi- “karṣādau tu palaṃ yāvat dadyāt ṣoḍaśakaṃ jalam| tataśca kuḍavaṃ yāvattoyamaṣṭaguṇaṃ bhavet” iti||53-54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">sacitrakaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘yavānikācitrakadhānyapāṭhāḥ sadīpyakatryūṣaṇavetasāmlāḥ’ iti pā.</note> dhānyayavānyajājīsauvarcalaṃ tryūṣaṇavetasāmlam| bilvāt phalaṃ dāḍimayāvaśūkau sapippalīmūlamathāpi cavyam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">piṣṭvā'kṣamātrāṇi jalāḍhakena paktvā ghṛtaprasthamatha prayuñjyāt| arśāṃsi gulmaṃ śvayathuṃ ca kṛcchraṃ nihanti vahniṃ ca karoti dīptam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">pibedghṛtaṃ vā'ṣṭaguṇāmbusiddhaṃ sacitrakakṣāramudāravīryam| kalyāṇakaṃ vā'pi sapañcagavyaṃ tiktaṃ mahadvā'pyatha tiktakaṃ vā||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="55-57">sacitraketyādau kecit ‘bilvāt palaṃ’ iti paṭhanti; tanmate bilvaṃ palamānaṃ, śeṣaṃ tu kārṣikam||55-57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">kṣīraṃ ghaṭe citrakakalkalipte dadhyāgataṃ sādhu vimathya tena| tajjaṃ ghṛtaṃ citrakamūlagarbhaṃ takreṇa siddhaṃ śvayathughnamagryam||58||</seg> <seg type="unit" n="59">arśo'tisārānilagulmamehāṃścaitannihantyagnibalapradaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘arśāṃsi sāmānilagulmamehāṃstaddhanti dīptaṃ ca karoti vahnim’ iti pā.</note> ca| takreṇa cādyāt saghṛtena tena bhojyāni siddhāmathavā yavāgūm||59||</seg> iti citrakaghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="58-59">dadhyāgatamiti dadhibhāvena pariṇatam| takreṇeti yathoktadadhimathanajātena takreṇa||58-59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">jīvantyajājīśaṭipuṣkarāhvaiḥ sakāravīcitrakabilvamadhyaiḥ| sayāvaśūkairbadarapramāṇairvṛkṣāmlayuktā ghṛtatailabhṛṣṭā||60||</seg> <seg type="unit" n="61">arśo'tisārānilagulmaśophahṛdrogamandāgnihitā yavāgūḥ| yā pañcakolairvidhinaiva <note place="foot" type="variant" n="19">‘pañcamūlaiḥ’ iti pā.</note> tena siddhā bhavet sā ca samā tayaiva||61||</seg> <seg type="unit" n="62">kulatthayūṣaśca sapippalīko maudgaśca satryūṣaṇayāvaśūkaḥ| rasastathā viṣkirajāṅgalānāṃ sakūrmagodhāśikhiśallakānām||62||</seg> <seg type="unit" n="63">suvarcalā gṛñjanakaṃ paṭolaṃ savāyasīmūlakavetranimbam| śākārthināṃ śākamiti praśastaṃ bhojye purāṇaśca yavaḥ saśāliḥ||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="60-63">jīvantītyādau badarapramāṇairiti dviśāṇikaiḥ| vidhinaiva tenetyatra badaramānatvaṃ dravyāṇāṃ jñeyam| sakūrmetyādau kūrmavidhānaṃ matsyamāṃsaniṣedhe'pyapavādarūpaṃ jñeyam| śallakaḥ śalalīsañjñaḥ| suvarcikā sūryāvartaḥ| gṛñjanakaṃ rasonakasadṛśaṃ; kiṃvā gṛñjanakaṃ śobhāñjanam| vāyasī kākamācī||60-63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">ābhyantaraṃ bheṣajamuktametadbarhirhitaṃ yacchṛṇu tadyathāvat| snehān pradehān pariṣecanāni svedāṃśca vātaprabalasya kuryāt||64||</seg> <seg type="unit" n="65">śaileyakuṣṭhāgurudārukauntītvakpadmakailāmbupalāśamustaiḥ| priyaṅguthauṇeyakahemamāṃsītālīśapatraplavapatradhānyaiḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">śrīveṣṭakadhyāmakapippalībhiḥ spṛkkānakhaiścaiva yathopalābham| vātānvite'bhyaṅgamuśanti tailaṃ siddhaṃ supiṣṭairapi ca pradeham||66||</seg> <seg type="unit" n="67">jalaiśca vāsārkakarañjaśigrukāśmaryapatrārjakajaiśca <note place="foot" type="variant" n="20">‘jalaistathairaṇḍavṛṣārkaśigru...’ iti pā.</note> siddhaiḥ| svinno mṛdūṣṇai <note place="foot" type="variant" n="21">‘svinnaḥ kavoṣṇaiḥ’ iti pā.</note> ravitaptatoyaiḥ snātaśca gandhairanulepanīyaḥ||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="64-67">śaileyetyādau tailaṃ siddhaṃ supiṣṭairiti śaileyādibhiḥ supiṣṭaistailaṃ siddhamiti vadanti; tathā taireva supiṣṭaiḥ pradehaṃ kathayanti| raviṇā sūryeṇa taptatoyaiḥ snāto gandhairagurvādibhirālepanīyaḥ||64-67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">savetasāḥ kṣīravatāṃ drumāṇāṃ tvacaḥ samañjiṣṭhalatāmṛṇālāḥ| sacandanāḥ padmakavālakau ca paitte pradehastu satailapākaḥ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">āktasya tenāmbu raviprataptaṃ sacandanaṃ sābhayapadmakaṃ ca| snāne hitaṃ kṣīravatāṃ kaṣāyaḥ kṣīrodakaṃ candanalepanaṃ ca||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="68-69">savetasā ityādinā paitte pradehamāha| kṣīridrumā aśvatthādayaḥ| satailapāka iti mañjiṣṭhādibhireva kvāthakalkena snehaḥ paktavyaḥ| sacandanamityādau abhayam uśīram||68-69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">kaphe tu kṛṣṇāsikatāpurāṇapiṇyākaśigrutvagumāpralepaḥ| kulatthaśuṇṭhījalamūtrasekaścaṇḍāgurubhyāmanulepanaṃ ca||70||</seg> <seg type="unit" n="71">bibhītakānāṃ phalamadhyalepaḥ sarveṣu dāhārtiharaḥ pradiṣṭaḥ| yaṣṭyāhvamustaiḥ sakapitthapatraiḥ sacandanaistatpiḍakāsu lepaḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">rāsnāvṛṣārkatriphalāviḍaṅgaṃ śigrutvaco mūṣikaparṇikā ca| nimbārjakau vyāghranakhaḥ sadūrvā suvarcalā tiktakarohiṇī ca||72||</seg> <seg type="unit" n="73">sakākamācī bṛhatī sakuṣṭhā punarnavā citrakanāgare ca| unmardanaṃ śophiṣu mūtrapiṣṭaṃ śastastathā mūlakatoyasekaḥ||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="70-73">sikatā vālukā| śigrostvak| anulepanaṃ snānānantaramanulepanam| tatpiḍakāsviti dāhādiyuktapiḍikāsu| rāsnetyādinā sarvaśotheṣūnmardanasekau brūte| vyāghranakhaṃ nakhī| mūṣikaparṇī ‘putraśreṇī’ iti khyātā||70-73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">śophāstu gātrāvayavāśritā ye te sthānadūṣyākṛtināmabhedāt| anekasaṅkhyāḥ <note place="foot" type="variant" n="22">‘śophā bahutvādativṛttasaṅkhyāsteṣāṃ tu kāṃścicchṛṇu cocyamānān’ iti pā.</note> katicicca teṣāṃ nidarśanārthaṃ gadato nibodha||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="74">śothāstvityādi| sthānaṃ galādi, dūṣyā raktādayaḥ, ākṛtiḥ ākāro dīrghatvādiḥ, nāmabhedastu śalyādiṣu vistareṇokto'pi ‘kaṇṭhaśālūka’ ityādinā leśenābhihitāḥ; evaṃ sthānādibhedakṛtādatibahutvādbahusaṅkhyā jñeyā iti yojyam||74||</seg></ab>
          <ab type="mula">doṣāstrayaḥ svaiḥ kupitā nidānaiḥ kurvanti śophaṃ śirasaḥ sughoram|75|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">śirasaḥ sughoramityatra lakṣaṇaṃ tridoṣakṛtaṃ, nāma ca ‘śiraḥśotha’ iti vijñeyaṃ, tantrāntare'yam ‘upaśīrṣaka’ ityuktaḥ||75|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">antargale ghurghurikānvitaṃ ca śālūkamucchvāsanirodhakāri||75||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="75">ghurghurikānvitamiti ghurghurākāraśabdena vedanayā vā yuktam||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">galasya sandhau cibuke gale ca sadāharāgaḥ śvasanāsu <note place="foot" type="variant" n="23">‘śvasanocchvasograḥ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> cograḥ| śopho bhṛśārtistu biḍālikā <note place="foot" type="variant" n="24">‘vitānikā’ iti pā.</note> syāddhanyādgale cedvalayīkṛtā sā||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="76">galasya sandhāviti galavadanasandhau| śvasanāsviti śvāsavahanāḍīṣu| biḍālikāyāṃ tridoṣāśrayaḥ kāraṇatvenānuvartate| valayīkṛtā seti kṛtsnagalaveṣṭakatvena valayākārā syāt| suśrute'pyuktaṃ- “taṃ sarvathaivāprativāryavīryaṃ vivarjanīyaṃ valayaṃ vadanti” (su. ni. a. 16) iti| iyaṃ ca tridoṣajā'pi raktapittādhikā jñeyā||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">syāttāluvidradhyapi dāharāgapākānvitastāluni sā tridoṣāt| jihvopariṣṭādupajihvikā syāt kaphādadhastādadhijihvikā ca||77||</seg> <seg type="unit" n="78">yo dantamāṃseṣu tu raktapittāt pāko bhavet sopakuśaḥ pradiṣṭaḥ| syāddantavidradhyapi dantamāṃse śophaḥ kaphācchoṇitasañcayotthaḥ||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="77-78">upajihvikeha triśothīyoktā'pi tatrānuktādhijihvikāprasaṅgenoktā||77-78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">galasya pārśve galagaṇḍa ekaḥ syādgaṇḍamālā bahubhistu gaṇḍaiḥ| sādhyāḥ smṛtāḥ pīnasapārśvaśūlakāsajvaracchardiyutāstvasādhyāḥ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">teṣāṃ sirākāyaśirovirekā dhūmaḥ purāṇasya ghṛtasya pānam| syāllaṅghanaṃ vaktrabhaveṣu cāpi pragharṣaṇaṃ syāt kavalagrahaśca||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="79-80">sādhyāḥ smṛtā ityādi| pīnasādirahitāḥ sādhyāḥ| sādhyāsādhyavibhāgādibhedāḥ śiraḥśothādiṣu sarveṣveva jñeyāḥ| sireti sirāvyadhaḥ| viśeṣacikitsā tu suśrute pratipattavyā||79-80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">aṅgaikadeśeṣvanilādibhiḥ syāt svarūpadhārī sphuraṇaḥ sirābhiḥ| granthirmahānmāṃsabhavastvanartirmedobhavaḥ snigdhatamaścalaśca||81||</seg> <seg type="unit" n="82">saṃśodhite sveditamaśmakāṣṭhaiḥ sāṅguṣṭhadaṇḍairvilayedapakvam| vipāṭya coddhṛtya bhiṣak sakośaṃ śastreṇa dagdhvā vraṇavaccikitset||82||</seg> <seg type="unit" n="83">adagdha īṣat pariśeṣitaśca prayāti bhūyo'pi śanairvivṛddhim| tasmādaśeṣaḥ kuśalaiḥ samantācchedyo bhavedvīkṣya śarīradeśān||83||</seg> <seg type="unit" n="84">śeṣe kṛte pākavaśena śīryāttataḥ kṣatotthaḥ prasaredvisarpaḥ| upadravaṃ taṃ pravicārya tajjñastairbheṣajaiḥ <note place="foot" type="variant" n="25">‘svairbheṣajaiḥ’ iti pā.</note> pūrvatarairyathoktaiḥ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">nivārayedādita <note place="foot" type="variant" n="26">ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> eva yatnādvidhānavit svasvavidhiṃ vidhāya| tataḥ krameṇāsya yathāvidhānaṃ vraṇaṃ vraṇajñastvarayā cikitset||85||</seg> <seg type="unit" n="86">vivarjayet kukṣyudarāśritaṃ ca tathā gale marmaṇi saṃśritaṃ ca| sthūlaḥ kharaścāpi bhavedvivarjyo yaścāpi bālasthavirābalānām||86||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="81-86">aṅgaikadeśetyādinā granthīnāha| svarūpadhārīti vātena vātalakṣaṇadhārī, pittena pittalakṣaṇadhārī, kaphena kaphalakṣaṇadhārī ca| granthisañjñayā granthyākāratvaṃ darśayati| sphuraṇaḥ vepamāna ityarthaḥ| medobhavo'nartirbhavati| mahān granthirmāṃsabhavo bhavati| saṃśodhite iti kṛtaśodhane puruṣe| vilayediti vimlāpayet| sakośamiti kośasahitamuddhṛtya tato dagdhvā vraṇavaccikitset| asamyagdagdhe pariśeṣite <note place="foot" type="variant" n="27">‘apariśodhite’ iti pā.</note> ca granthau doṣamāha- adagdha ityādi| svairbheṣajairiti visarpabheṣajaiḥ| vivarjayedityādinā'sādhyagranthibhedānāha||81-86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">granthyarbudānāṃ ca yato'viśeṣaḥ pradeśahetvākṛtidoṣadūṣyaiḥ| tataścikitsedbhiṣagarbudāni vidhānavidgranthicikitsitena||87||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="87">arbudacikitsātideśārthamāha- granthyarbudānāmityādi| aviśeṣa iva aviśeṣa iha jñeyaḥ| suśrute'pyarbudalakṣaṇamuktaṃ- “gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ sammūrcchitā māṃsamabhipradūṣya| vṛttaṃ sthiraṃ mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ ciravṛddhyapākam|| kurvanti māṃsocchrayamatyagādhaṃ tadarbudaṃ śāstravido vadanti” (su. ni. a. 11) iti; tasmāt stokaviśeṣe satyapi srāvādyaviśeṣādgranthiviśeṣacikitsaivātidiśyate'rbude||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">tāmrā saśūlā <note place="foot" type="variant" n="28">gaṅgādharastu ‘samūlā’ iti paṭhati, ‘samūlā na yā calati prapīḍanena sā samūlā pīḍakā’ iti ca vyākhyānayati</note> piḍakā bhavedyā sā cālajī nāma parisrutāgrā| śopho'kṣataścarmanakhāntare <note place="foot" type="variant" n="29">‘rogaḥ kṣataḥ’ iti pā.</note> syānmāṃsāsradūṣī bhṛśaśīghrapākaḥ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">jvarānvitā vaṅkṣaṇakakṣajā yā vartirnirartiḥ kaṭhināyatā ca| vidārikā sā kaphamārutābhyāṃ teṣāṃ yathādoṣamupakramaḥ syāt||89||</seg> visrāvaṇaṃ piṇḍikayopanāhaḥ pakveṣu caiva vraṇavaccikitsā|90|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="88-89">carmanakhāntara iti carmanakhasandhau| vidārikeha kaphavātābhyāmucyate, suśrute vidārikā “sarvajāṃ sarvalakṣaṇām” (su. ni.a.13) iti paṭhitā, tenehāpi kaphavātādhikā hīnapittā ca vijñeyā| teṣāmityanena alajyakṣatavidārikārogān pratyavamṛśati| visrāvaṇamiti raktavisrāvaṇam| piṇḍikayeti piṇḍikāsvedena||88-89||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">visphoṭakāḥ sarvaśarīragāstu sphoṭāḥ <note place="foot" type="variant" n="30">‘sphoṭāḥ sadāhā jvaratarṣayuktāḥ’ iti pā.</note> sarāgajvaratarṣayuktāḥ||90||</seg> <seg type="unit" n="91">yajñopavītapratimāḥ prabhūtāḥ pittānilābhyāṃ janitāstu kakṣāḥ <note place="foot" type="variant" n="31">‘kakṣyāḥ’ iti pā.</note>| yāścāparāḥ syuḥ piḍakāḥ prakīrṇāḥ sthūlāṇumadhyā api pittajāstāḥ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">kṣudrapramāṇāḥ piḍakāḥ śarīre sarvāṅgagāḥ sajvaradāhatṛṣṇāḥ| kaṇḍūyutāḥ sārucisaprasekā romāntikāḥ pittakaphāt pradiṣṭāḥ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">yāḥ sarvagātreṣu masūramātrā masūrikāḥ pittakaphāt pradiṣṭāḥ| vīsarpaśāntyai vihitā kriyā yā tāṃ teṣu <note place="foot" type="variant" n="32">‘tāsu’ iti pā.</note> kuṣṭhe ca hitāṃ vidadhyāt||93||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="90-93">sphoṭā iha kakṣoktasphoṭāścirasthāyinaḥ| yajñopavītapratimā iti yajñopavītavyāpyasthānamātravyāpakāḥ sphoṭā eva, kakṣā iti kakṣāśabdākhyāḥ| prakīrṇā iti bahuvidhajātikāḥ| visarpetyādau teṣviti visphoṭa-kakṣā-masūrikākhyeṣu vidārikānantarokteṣvityarthaḥ||90-93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">bradhno'nilādyairvṛṣaṇe <note place="foot" type="variant" n="33">‘vṛddhe’ iti pā.</note> svaliṅgairantraṃ nireti praviśenmuhuśca| mūtreṇa pūrṇaṃ mṛdu medasā cet snigdhaṃ ca vidyāt kaṭhinaṃ ca śotham||94||</seg> <seg type="unit" n="95">virecanābhyaṅganirūhalepāḥ pakveṣu caiva vraṇavaccikitsā| syānmūtrasekaḥ <note place="foot" type="variant" n="34">‘syānmūtramedaḥkaphajaṃ’ iti pā.</note> kaphajaṃ vipāṭya viśodhya sīvyedvraṇavacca pakvam||95||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="94-95">bradhna ityādau vṛṣaṇe iti jātāvekavacanaṃ, tena vṛṣaṇayorapi grahaṇam| svaliṅgairiti vātādiliṅgaiḥ| vātaliṅgena vātikaḥ, pittaliṅgena paittikaḥ, kaphaliṅgena kaphajo bradhno jñeya ityarthaḥ| antraṃ muhurnireti svasthānād vṛṣaṇaṃ praviśecceti antravṛddhilakṣaṇam| mūtreṇa tu yadbradhnaṃ tat pūrṇaṃ mṛdu ca bhavati| medasā tu kṛtaṃ snigdhaṃ kaṭhinaṃ ca| evaṃ ṣaḍvidho bradhna uktaḥ| suśrute tu raktajo'pi bradhna uktaḥ, sa iha pittaje evāntarbhāvanīyaḥ| virecanetyādinā sāmānyacikitsāsūtramāha| kaphajānāṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘mūtramedaḥkaphajānāṃ’ iti pā.</note> vaiśeṣikī cikitsocyate- vipāṭya viśodhya ca sīvyed vipakvaṃ bradhnaṃ, vraṇavaccopacarediti bhāvaḥ||94-95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">krimyasthisūkṣmakṣaṇanavyavāyapravāhaṇānyutkaṭakāśvapṛṣṭhaiḥ <note place="foot" type="variant" n="36">‘kṛmestṛṇādikṣaṇanavyavāya...’ iti pā.</note>| gudasya pārśve piḍakā bhṛśārtiḥ pakvaprabhinnā tu bhagandaraḥ syāt||96||</seg> <seg type="unit" n="97">virecanaṃ caiṣaṇapāṭanaṃ ca viśuddhamārgasya ca tailadāhaḥ| syāt kṣārasūtreṇa supācitena <note place="foot" type="variant" n="37">‘supāṭitasya bhinnasya’ iti pā.</note> chinnasya cāsya vraṇavaccikitsā||97||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="96-97">krimyasthītyādinā bhagandaraṃ pañcavidhamapīha saṅkṣepāt sāmānyenāha| eṣaṇaṃ śalākayā gatyavekṣaṇam| kṣārasūtreṇa supācitena chinnasyetyanena śalyatantroktaṃ kṣārasūtravidhānaṃ darśayati; prapañcastviha parādhikāratvena na kṛtaḥ; supāciteneti samyagvipācitakṣāreṇa||96-97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">jaṅghāsu piṇḍīprapadopariṣṭāt <note place="foot" type="variant" n="38">‘jaṅghāsu piṇḍīṣu padopariṣṭāt’ iti pā.</note> syācchlīpadaṃ māṃsakaphāsradoṣāt| sirākaphaghnaśca vidhiḥ samagrastatreṣyate sarṣapalepanaṃ ca||98||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="98">jaṅghāsviti bahuvacanaṃ vyaktyapekṣayā; kiṃvā bahuvacanena jaṅghādiṣvityādipadalopo jñeyaḥ| uktaṃ hi- “śiśnauṣṭhanāsāsvapikecidāhuḥ” ityādi| tathāhi puṣkalāvataḥ- “grīvāvaṅkṣaṇajaṅghauṣṭhapādakarṇakarāśrayam| ślīpadaṃ māṃsamedobhyāṃ vidyāt” iti| piṇḍīti māṃsapiṇḍī| prapadaṃ pādāgram||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">mandāstu pittaprabalāḥ praduṣṭā doṣāḥ sutīvraṃ tanuraktapākam| kurvanti śothaṃ jvaratarṣayuktaṃ visarpaṇaṃ jālakagardabhākhyam||99||</seg> <seg type="unit" n="100">vilaṅghanaṃ raktavimokṣaṇaṃ ca virūkṣaṇaṃ kāyaviśodhanaṃ ca| dhātrīprayogāñ śiśirān pradehān kuryāt sadā jālakagardabhasya||100||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="99-100">mandā ityādau mandā iti alpavṛddhāḥ; mandā iti bahuvacanaṃ vyaktyapekṣayā| pittaṃ prabalaṃ yeṣāṃ te pittaprabalāḥ| tanuḥ raktapāko yasmin tat tanuraktapākaṃ; suśrute hi apākaśabdena īṣatpāka uktaḥ “apākaḥ śvayathuḥ pittāt sa jñeyo jālagardabhaḥ” (su. ni. a. 13) iti| raktasya pākena yuktaṃ raktapākaṃ, natu raktavarṇamātram||99-100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">evaṃvidhāṃścāpyaparān parīkṣya śothaprakārānanilādiliṅgaiḥ| śāntiṃ nayeddoṣaharairyathāsvamālepanacchedanabhedadāhaiḥ||101||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="101">atrānuktaśothaprakārasaṅgrahārthamāha- evaṃvidhānityādi||101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">prāyo'bhighātādanilaḥ saraktaḥ śothaṃ sarāgaṃ prakaroti tatra| vīsarpanunmārutaraktanucca kāryaṃ viṣaghnaṃ viṣaje ca karma||102||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="102">āgantuśothacikitsāmāha- prāya ityādi| viṣaje śothe iti sambandhaḥ||102||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">tatra ślokaḥ- trividhasya doṣabhedāt sarvārdhāvayavagātrabhedācca| śvayathordvividhasya <note place="foot" type="variant" n="39">‘vividhasya’ iti pā.</note> tathā liṅgāni cikitsitaṃ coktam||103||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="103">saṅgrahe sarvārdhagātrāvayavabhedācca trividhasyeti sambandhaḥ| dvividhasyeti nijāgantubhedena||103||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne śvayathucikitsitaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ śothacikitsitaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="13" xml:id="ca.6.13">
          <head>udaracikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta udaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">śothabhedatvādudarasya śothacikitsānantaramudaracikitsitamucyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">siddhavidyādharākīrṇe kailāse nandanopame| tapyamānaṃ tapastīvraṃ sākṣāddharmamiva sthitam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">āyurvedavidāṃ śreṣṭhaṃ bhiṣagvidyāpravartakam| punarvasuṃ jitātmānamagniveśo'bravīdvacaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bhagavannudarairduḥkhairdṛśyante hyarditā narāḥ| śuṣkavaktrāḥ kṛśairgātrairādhmātodarakukṣayaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">pranaṣṭāgnibalāhārāḥ sarvaceṣṭāsvanīśvarāḥ| dīnāḥ pratikriyābhāvājjahato'sūnanāthavat||6||</seg> <seg type="unit" n="7">teṣāmāyatanaṃ saṅkhyāṃ prāgrūpākṛtibheṣajam| yathāvacchrotumicchāmi guruṇā samyagīritam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">sarvabhūtahitāyarṣiḥ śiṣyeṇaivaṃ pracoditaḥ| sarvabhūtahitaṃ vākyaṃ vyāhartumupacakrame||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-8">āyurvedavidāmiti bhiṣagvedavidām| duḥkhairiti duḥkhakāraṇaiḥ| teṣāmiti udarāṇām| āyatanamiti kāraṇam| saṅkhyā ca yadyapi rogādhikāre “aṣṭāvudarāṇi” (sū.a.19) ityanenoktā, tathā'pi gulmakuṣṭhayoḥ saṅkhyātikramadarśanāt punaratra saṅkhyāpraśnaḥ; kiṃvā prakaraṇāgatatvāt saṅkhyoktā'pi punarucyate||3-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">agnidoṣānmanuṣyāṇāṃ rogasaṅghāḥ pṛthagvidhāḥ| malavṛddhyā pravartante viśeṣeṇodarāṇi tu||9||</seg> <seg type="unit" n="10">mande'gnau malinairbhuktairapākāddoṣasañcayaḥ| prāṇāgnyapānān sandūṣya mārgānruddhvā'dharottarān||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tvaṅmāṃsāntaramāgamya kukṣimādhmāpayan bhṛśam| janayatyudaraṃ tasya hetuṃ śṛṇu salakṣaṇam||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-11">agnidoṣo'trāgnimāndyameva vivakṣitaṃ; tasyaivehodarakāraṇadoṣatrayakartṛtvamuktaṃ- “varṣāsvagnibale kṣīṇe kupyanti pavanādayaḥ” (sū.a.6) iti| malā vātādayaḥ purīṣādayaśca| malinairiti doṣakārakairviruddhāhārādibhiḥ| yadyapi mandāgnitvamalinānnayoḥ pratyekamapi doṣatrayakartṛtvamuktaṃ, tathā'pīhobhayajanakatvena prakarṣo dṛśyate, ata eva ca prakarṣārthaṃ ‘sañcaya’ iti sampūrvaṃ kṛtavān| prāṇetyādau punaragnidūṣaṇābhidhānena mandasya vahneḥ punardoṣakṛtaṃ nitarāṃ māndyaṃ darśayati| doṣasañcayakṛtena vāyunā prāṇāpānayordūṣaṇamaviruddhameva; yato vāyunā'pi vāyuduṣṭirbhavatyeva| tvaṅmāṃsāntaramiti tvaṅmāṃsamadhyam||9-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">atyuṣṇalavaṇakṣāravidāhyamlagarāśanāt| mithyāsaṃsarjanādrūkṣaviruddhāśucibhojanāt||12||</seg> <seg type="unit" n="13">plīhārśograhaṇīdoṣakarśanāt karmavibhramāt| kliṣṭānāmapratīkārādraukṣyādvegavidhāraṇāt||13||</seg> <seg type="unit" n="14">srotasāṃ dūṣaṇādāmāt saṅkṣobhādatipūraṇāt| arśobālaśakṛdrodhādantrasphuṭanabhedanāt||14||</seg> <seg type="unit" n="15">atisañcitadoṣāṇāṃ pāpaṃ karma ca kurvatām| udarāṇyupajāyante mandāgnīnāṃ viśeṣataḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-15">atyuṣṇetyādinā hetumāha| karmavibhramāditi vamanādīnāmasamyakkaraṇāt| kliṣṭānāmapratīkārāditi plīhādirogaiḥ kliṣṭānāmapratikriyayetyarthaḥ| raukṣyādutpattiḥ raukṣyasya pratikriyābhāvenānuvartanāt| āmāditi āmānubandhāt| pāpaṃ karma ca kurvatāmityanenāsya mahāduḥkharūpasya prabalādharmajanyatāmāha| mandāgnīnāṃ viśeṣata iti atyantopahatāgnīnām||12-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">kṣunnāśaḥ svādvatisnigdhagurvannaṃ pacyate cirāt| bhuktaṃ vidahyate sarvaṃ jīrṇājīrṇaṃ na vetti ca||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sahate nātisauhityamīṣacchophaśca pādayoḥ| śaśvadbalakṣayo'lpe'pi vyāyāme śvāsamṛcchati||17||</seg> <seg type="unit" n="18">vṛddhiḥ purīṣanicayo <note place="foot" type="variant" n="1">‘purīṣanicaye’ iti pā.</note> rūkṣodāvartahetukā| bastisandhau rugādhmānaṃ vardhate pāṭyate'pi ca||18||</seg> <seg type="unit" n="19">ātanyate ca jaṭharamapi <note place="foot" type="variant" n="2">‘jaṭharaṃ laghvalpairbhojanairapi’ iti pā.</note> laghvalpabhojanāt| rājījanma valīnāśa iti liṅgaṃ bhaviṣyatām||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-19">kṣunnāśa ityādinā pūrvarūpābhidhānam| svādvādīnāṃ yadyapi kaṭukādyapekṣayā cireṇaiva pāko bhavati, tathā'pīha cirāditi padenātyarthaṃ cirādityabhidhīyate| jīrṇājīrṇaṃ na vetti ceti vātajanyatvājñeyam| ‘rūkṣodāvartahetukā’ ityatra ‘baddhodāvartahetukā’ iti vā pāṭhaḥ| bastisandhāviti bastinā samaṃ yatra śarīretaradeśasambandhastatra| ātanyate iti vistīryate| rājī vyaktā sirā||16-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ruddhvā svedāmbuvāhīni doṣāḥ srotāṃsi sañcitāḥ| prāṇāgnyapānān sandūṣya janayantyudaraṃ nṛṇām||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kukṣerādhmānamāṭopaḥ śophaḥ pādakarasya ca| mando'gniḥ ślakṣṇagaṇḍatvaṃ kārśyaṃ codaralakṣaṇam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ| sambhavantyudarāṇyaṣṭau teṣāṃ liṅgaṃ pṛthak śṛṇu||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-22">ruddhvetyādinā caturṇāṃ doṣajanyānāmudarāṇāṃ sāmānyāt samprāptimāha; “pūrvaṃ yā samprāptiruktā sā sarvodarāṇām” ityeke vadanti; “ruddhvetyādinā pūrvaṃ samprāptyanuktasya svedāmbuvāhisrotoduṣṭirūpasyābhidhānādapaunaruktyam” ityanye| “svedavahasrotasāṃ medomūlaṃ romakūpāśca, udakavahasrotasāṃ tālu mūlaṃ kloma ca” (vi.a.5) ityanena bheda ukto jñeyaḥ| udarāṇāṃ sāmānyarūpamāha- kukṣerityādi| mando'gniryadyapi kāraṇaṃ, tathā'pyayaṃ mandāgniriha lakṣaṇe jñeyaḥ| ślakṣṇagaṇḍatvamiti masṛṇakapolatvam| teṣāṃ liṅgamityatra liṅgaśabdena vakṣyamāṇahetusamprāptī api vyādhigamakatayā saṅgṛhīte jñeye| iha samprāptiḥ kāraṇāni vā vaktavyāni viśeṣasyaiva, tena na sarvasādhāraṇoktahetusamprāptyā punaruktatvam||20-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">rūkṣālpabhojanāyāsavegodāvartakarśanaiḥ| vāyuḥ prakupitaḥ kukṣihṛdbastigudamārgagaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">hatvā'gniṃ kaphamuddhūya tena rūddhagatistataḥ| ācinotyudaraṃ jantostvaṅmāṃsāntaramāśritaḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tasya rūpāṇi- kukṣipāṇipādavṛṣaṇaśvayathuḥ, udaravipāṭanam, aniyatau ca vṛddhihrāsau, kukṣipārśvaśūlodāvartāṅgamardaparvabhedaśuṣkakāsakārśyadaurbalyārocakāvipākāḥ, adhogurutvaṃ, vātavarcomūtrasaṅgaḥ, śyāvāruṇatvaṃ ca nakhanayanavadanatvaṅmūtravarcasām, api codaraṃ tanvasitarājīsirāsantatam, āhatamādhmātadṛtiśabdavadbhavati, vāyuścordhvamadhastiryak ca saśūlaśabdaścarati, etadvātodaramiti vidyāt||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-25">karśanairiti kṛśatvakāraṇairlaṅghanādibhiḥ| gudasya mārgo gudamārgaḥ| kaphamuddhūyeti atra kaphasyāprādhānyaṃ, tena kaphenodaravyapadeśo'trāsamīcīna iti darśayati| aniyatau ca vṛddhihrāsau ‘udarasya’ iti śeṣaḥ| asitā rājyaḥ sirāśca tābhiḥ santataṃ vyāptam| ādhmātadṛtiśabdavaditi vātapūrṇacarmaśabdavat||23-25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇāgnyātapasevanaiḥ| vidāhyadhyaśanājīrṇaiścāśu pittaṃ samācitam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">prāpyānilakaphau ruddhvā mārgamunmārgamāsthitam| nihantyāmāśaye vahniṃ janayatyudaraṃ tataḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">tasya rūpāṇi- dāhajvaratṛṣṇāmūrcchātīsārabhramāḥ, kaṭukāsyatvaṃ, haritahāridratvaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘…pītatvaṃ’ iti pā.</note> ca nakhanayanavadanatvaṅmūtravarcasām, api codaraṃ nīlapītahāridraharitatāmrarājīsirāvanaddhaṃ, dahyate, dūyate, dhūpyate, ūṣmāyate, svidyate, klidyate, mṛdusparśaṃ kṣiprapākaṃ ca bhavati; etat pittodaramiti vidyāt||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26-28">kaṭvityādinā pittodaramāha| atrāpi anilakaphāvapradhānau, pittaṃ tu pradhānam| nihantyāmāśaye vahnimityanena sthānāntarasthadhātvagnivadhaṃ kṛtvā| hāridraṃ haridrābham| dūyata iti vyathate| dhūpyata iti dhūmamiva udvamati| ūṣmāyata iti pārśvasthenaiva vahninā dahyate| svidyata iti gharmāktaṃ bhavati| kṣiprapākaṃ bhavatīti śīghrapākājjalodaratāṃ yāti||26-28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">avyāyāmadivāsvapnasvādvatisnigdhapicchilaiḥ| dadhidugdhaudakānūpamāṃsaiścāpyatisevitaiḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">kruddhena śleṣmaṇā srotaḥsvāvṛteṣvāvṛto'nilaḥ| tameva pīḍayan kuryādudaraṃ bahirantragaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘bahirantaram’ iti pā.</note>||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tasya rūpāṇi- gauravārocakāvipākāṅgamardāḥ, suptiḥ, pāṇipādamuṣkoruśophaḥ, utkleśanidrākāsaśvāsāḥ, śuklatvaṃ ca nakhanayanavadanatvaṅmūtravarcasām; api codaraṃ śuklarājīsirāsantataṃ, guru, stimitaṃ, sthiraṃ, kaṭhinaṃ ca bhavati; etacchleṣmodaramiti vidyāt||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-31">avyāyāmetyādinā kaphodaramāha| bahirantraga iti antrādbāhyagaḥ||29-31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">durbalāgnerapathyāmavirodhigurubhojanaiḥ| strīdattaiśca rajoromaviṇmūtrāsthinakhādibhiḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">viṣaiśca mandairvātādyāḥ kupitāḥ sañcayaṃ trayaḥ| śanaiḥ koṣṭhe prakurvanto janayantyudaraṃ nṛṇām||33||</seg> <seg type="unit" n="34">tasya rūpāṇi- sarveṣāmeva doṣāṇāṃ samastāni liṅgānyupalabhyante, varṇāśca sarve nakhādiṣu, udaramapi nānāvarṇarājīsirāsantataṃ bhavati; etat sannipātodaramiti vidyāt||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32-34">durbalāgnerityādinā sannipātodaramāha| strīdattairiti strībhirajñānāt saubhāgyārthaṃ rajaḥprabhṛtidānaṃ prāyo bhavatīti; strīṇāmabhidhānamupalakṣaṇārthaṃ, tenānyadattānāmapi rajaḥprabhṛtīnāṃ grahaṇaṃ bhavatyeva| viṣaśca mandairiti dūṣīviṣaiḥ, dūṣīviṣāṇyeva hi mandāni bhavanti| traya iti padena vātādīnāṃ trayāṇāmapi svātantryeṇa grahaṇaṃ karoti| varṇāśca sarveṣāṃ doṣāṇāmiti sambandhaḥ| iha sakalalakṣaṇamelakābhidhānenaiva nakhādivarṇāḥ sarvāśca nānāvarṇā rājayaśca yadyapi gṛhītāstathā'pi tadabhidhānamavaśyotpādadarśanārtham||32-34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">aśitasyātisaṅkṣobhādyānayānāticeṣṭitaiḥ| ativyavāyabhārādhvavamanavyādhikarśanaiḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">vāmapārśvāśritaḥ plīhā cyutaḥ sthānāt pravardhate| śoṇitaṃ vā rasādibhyo vivṛddhaṃ taṃ vivardhayet||36||</seg> <seg type="unit" n="37">tasya plīhā kaṭhino'ṣṭhīlevādau <note place="foot" type="variant" n="5">‘nīrujaḥ’ iti pā.</note> vardhamānaḥ kacchapasaṃsthāna upalabhyate; sa copekṣitaḥ krameṇa kukṣiṃ jaṭharamagnyadhiṣṭhānaṃ ca parikṣipannudaramabhinirvartayati||37||</seg> <seg type="unit" n="38">tasya rūpāṇi- daurbalyārocakāvipākavarcomūtragrahatamaḥpraveśapipāsāṅgamardacchardimūrcchāṅgasāda- kāsaśvāsamṛdujvarānāhāgnināśakārśyāsyavairasyaparvabhedakoṣṭhavātaśūlāni, api codaramaruṇavarṇaṃ vivarṇaṃ vā nīlaharitahāridrarājimadbhavati; evameva yakṛdapi dakṣiṇapārśvasthaṃ kuryāt, tulyahetuliṅgauṣadhatvāttasya plīhajaṭhara evāvarodha iti; etat plīhodaramiti vidyāt||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35-38">plīhavṛddhirdvividhā- saṅkṣobhādicyutasya vā vṛddhiḥ, acyutasya vā śoṇitavṛddhyā vṛddhirbhavati| vāmapārśvāśrita iti plīhasvarūpakathanam| śoṇitaṃ vā rasādibhya iti atrādiśabdaḥ prakāravācī; tena rasasya kāraṇasya vṛddhyā kāryasya raktasya vṛddhistathā māṃsādibhyo'pi raktavṛddhirbhavati; tenāhāravihārebhyo raktavṛddhiruktā bhavati| prathamaṃ yā cyutasya vṛddhiruktā sā vātādisannipātatvena caturvidhā jñeyā; tena raktajaplīhavṛddhyā samaṃ pañca plīhadoṣā ye uktāste saṅgatā bhavanti| uktaṃ hi- “pañca plīhadoṣā iti gulmairvyākhyātāḥ” (sū.a.19) iti| aṣṭhīlā dīrgho lohamayo granthirlohakāreṣu prasiddhaḥ| kukṣiḥ pārśvadeśaḥ| dakṣiṇapārśvasthamiti sthānanirdeśaḥ| yakṛjjanmana udarasya pṛthaṅnāma ākhyāya tasya plīhodara evāvarodhamāha- tulyetyādinā||35-38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">pakṣmabālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude| udāvartaistathā'rśobhirantrasammūrcchanena vā||39||</seg> <seg type="unit" n="40">apāno mārgasaṃrodhāddhatvā'gniṃ kupito'nilaḥ| varcaḥpittakaphān ruddhvā janayatyudaraṃ tataḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">tasya rūpāṇi- tṛṣṇādāhajvaramukhatāluśoṣorusādakāsaśvāsadaurbalyārocakāvipāka- varcomūtrasaṅgādhmānacchardikṣavathuśirohṛnnābhigudaśūlāni, api codaraṃ mūḍhavātaṃ sthiramaruṇaṃ nīlarāji sirāvanaddharājikaṃ vā prāyo nābhyupari gopucchavadabhinirvartata iti; etadbaddhagudodaramiti vidyāt||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-41">pakṣmabālairityādinā baddhagudodaramāha| baddhāyane iti baddhamārge| udāvartairityādāvapi ‘baddhāyane gude’ ityanuvartanīyam| antrasammūrcchanena antraparivartanena| pakṣmavālairityādinā anekahetukṛto gudanirodhaḥ; tena gudanirodhakatvarūpeṇaikarūpameva baddhagudodaraṃ janayati; tena pakṣmādigudanirodhahetupañcakajanyatvād baddhagudodarāṇāṃ pañcatvaṃ nohyam||39-41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">śarkarātṛṇakāṣṭhāsthikaṇṭakairannasaṃyutaiḥ| bhidyetāntraṃ yadā bhuktairjṛmbhayā'tyaśanena vā||42||</seg> <seg type="unit" n="43">pākaṃ gacchedrasastebhyaśchidrebhyaḥ prasravadbahiḥ| pūrayan gudamantraṃ ca janayatyudaraṃ tataḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tasya rūpāṇi- tadadho nābhyāḥ prāyo'bhivardhamānamudakodaraṃ bhavati, yathābalaṃ ca doṣāṇāṃ rūpāṇi darśayati, api cāturaḥ salohitanīlapītapicchilakuṇapagandhyāmavarca upaveśate, hikkāśvāsakāsatṛṣṇāpramehārocakāvipākadaurbalyaparītaśca bhavati; etacchidrodaramiti vidyāt||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42-44">śarkaretyādinā kṣatodaramāha| śarkarādibhirabhyāhatamantraṃ bhidyeteti yojanā| pākaṃ gacchediti bhinnamevāntaḥ pākaṃ gacchati| bahiriti bahirbhāge antraṃ gudaṃ ca pūrayan sa eva raso'ntrapākaprasruta udaraṃ janayati| tadadho nābheḥ prāyo'bhivardhamānaṃ dravasyodarārambhakasyādhogāmitvād dakodaraṃ bhavatīti udarāntarāpekṣayā śīghragatirbhavatītyarthaḥ| ‘udakodarasya doṣāṇāṃ ca’ iti vā pāṭhaḥ| tatra udakodarasya rūpāṇi darśayati, doṣāṇāṃ ca yathābalaṃ rūpāṇi darśayatīti yojanā| yathābalamiti yo balavān doṣo bhavati tasya rūpāṇi darśayati||42-44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">snehapītasya mandāgneḥ kṣīṇasyātikṛśasya vā| atyambupānānnaṣṭe'gnau mārutaḥ klomni saṃsthitaḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">srotaḥsu ruddhamārgeṣu kaphaścodakamūrcchitaḥ| vardhayetāṃ tadevāmbu svasthānādudarāya tau||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tasya rūpāṇi- anannakāṅkṣāpipāsāgudasrāvaśūlaśvāsakāsadaurbalyāni, api codaraṃ nānāvarṇarājisirāsantatamudakapūrṇadṛtikṣobhasaṃsparśaṃ bhavati, etadudakodaramiti vidyāt||47||</seg> <seg type="unit" n="48">tatra acirotpannamanupadravamanudakamaprāptamudaraṃ tvaramāṇaścikitset; upekṣitānāṃ hyeṣāṃ doṣāḥ svasthānādapavṛttā paripākāddravībhūtāḥ sandhīn srotāṃsi copakledayanti, svedaśca bāhyeṣu srotaḥsu pratihatagatistiryagavatiṣṭhamānastadevodakamāpyāyayati; tatra picchotpattau maṇḍalamudaraṃ guru stimitamākoṭhitamaśabdaṃ mṛdusparśamapagatarājīkamākrāntaṃ nābhyāmevopasarpati| tato'nantaramudakaprādurbhāvaḥ| tasya rūpāṇi- kukṣeratimātravṛddhiḥ, sirāntardhānagamanam, udakapūrṇadṛtisaṅkṣobhasaṃsparśatvaṃ ca||48||</seg> <seg type="unit" n="49">tadā''turamupadravāḥ spṛśanti- chardyatīsāratamakatṛṣṇāśvāsakāsahikkādaurbalyapārśvaśūlārucisvarabhedamūtrasaṅgādayaḥ; tathāvidhamacikitsyaṃ vidyāditi||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45-49">snehetyādinā utpattiviśiṣṭaṃ jalodaramāha| kloma hṛdayāvayavaviśeṣaḥ| vardhayetāmiti yathoktau kaphamārutau| tayoścāmbuvardhakatvaṃ pipāsājananenāmbupānāderiti jñeyam| sādhyāsādhyavibhāgamāha- tatretyādi| anudakaprāptamiti ajātodakarūpadoṣāvasthaṃ; paripākenātra doṣāṇāṃ dravatvaṃ svabhāvādeva jñeyam| bāhyeṣu srotaḥsu pratihatagatiriti bahirgantumasamarthaḥ| atra jalajanmapūrvarūpaṃ picchotpadyate, tena picchotpattilakṣaṇameva tāvadāha| picchāsadṛśo bhāgaḥ picchā; anye tu bhaktamaṇḍasadṛśīṃ picchāmāhuḥ| sarpatīti calati| udakapūrṇadṛtivat saṅkṣobhaḥ māṃsasya picchodakarūpaṃ prāptasya| tamakaḥ śvāsaviśeṣaḥ| acikitsyamiti viṣaprayogaśastrapraṇidhānādidāruṇakarmavyatiriktakriyayā acikitsyaṃ vidyāt||45-49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">bhavanti cātra- vātātpittātkaphāt plīhnaḥ sannipātāttathodakāt| paraṃ paraṃ kṛcchrataramudaraṃ bhiṣagādiśet||50||</seg> <seg type="unit" n="51">pakṣādbaddhagudaṃ tūrdhvaṃ sarvaṃ jātodakaṃ tathā| prāyo bhavatyabhāvāya cchidrāntraṃ codaraṃ nṛṇām||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50-51">paraṃ paraṃ kṛcchrataramiti yathā yathā paratvanirdeśastathā tathā kṛcchrasādhyatvam| baddhacchidradakodarāṇāṃ viśeṣamāha- pakṣādityādi| baddhagudamudaraṃ pakṣādūrdhvaṃ vināśāya prāyo bhavati; kadācit pakṣādūrdhvamapyabhāvāya na bhavatīti prāyaḥśabdenāha| jātodakaṃ chidrāntraṃ ca prāyo vināśāya bhavati; kadācid viṣaśastrābhimatacikitsayā jātodakaṃ chidraṃ baddhagudaṃ ca sidhyatīti prāyaḥśabdena darśayati||50-51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">śūnākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam| balaśoṇitamāṃsāgniparikṣīṇaṃ ca varjayet||52||</seg> <seg type="unit" n="53">śvayathuḥ sarvamarmotthaḥ śvāso hikkā'ruciḥ satṛṭ| mūrcchā cchardiratīsāro nihantyudariṇaṃ naram||53||</seg> <seg type="unit" n="54">janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam| balinastadajātāmbu yatnasādhyaṃ navotthitam||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52-54">śūnākṣamityādinā sādhyoktānāmapyasādhyatāmāha| kuṭilopasthamiti vakropastham| upaklinnā tanvī ca tvagyasya sa tathā| agnikṣayaścodare prathamata eva yadyapi bhavati, tathā'pi asādhyalakṣaṇeṣu viśeṣeṇāgnikṣayo lakṣaṇāntarayuktaśca bhavatīti jñeyam| janmanaiveti utpattimātreṇa||52-54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">ajātaśothamaruṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘saśothamaruṇābhāsaṃ’ iti pā.</note> saśabdaṃ nātibhārikam| sadā guḍaguḍāyacca <note place="foot" type="variant" n="7">‘guḍaguḍāvantaṃ’ iti pā.</note> sirājālagavākṣitam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">nābhiṃ viṣṭabhya pāyau <note place="foot" type="variant" n="8">‘vāyustu’ iti pā.</note> tu vegaṃ kṛtvā praṇaśyati| hṛnnābhivaṅkṣaṇakaṭīgudapratyekaśūlinaḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">karkaśaṃ sṛjato vātaṃ nātimande ca pāvake| lolasyāvirase <note place="foot" type="variant" n="9">‘lālayā virase’ iti pā.</note> cāsye mūtre'lpe saṃhate viṣi||57||</seg> <seg type="unit" n="58">ajātodakamityetairliṅgairvijñāya tattvataḥ| upākramedbhiṣagdoṣabalakālaviśeṣavit||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="55-58">ajātāmbulakṣaṇamāha- ajātaśothamityādi| nātibhārikamiti nātiguruṇā bhāreṇa yutam| nābhiṃ viṣṭabhyeti nābhiṃ stambhayitvā| kṛtvā vegamiti purīṣavātavegaṃ kṛtvā, vātapurīṣaṃ visṛjyeti yāvat| praṇaśyatīti līnaṃ bhavati| karkaśamiti vegavantaṃ; sṛjata iti vātaṃ sarataḥ||55-58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">vātodaraṃ balamataḥ pūrvaṃ snehairupācaret| snigdhāya sveditāṅgāya dadyāt snehavirecanam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">hṛte doṣe parimlānaṃ veṣṭayedvāsasodaram| tathā'syānavakāśatvādvāyurnādhmāpayet punaḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">doṣātimātropacayāt srotomārganirodhanāt| sambhavatyudaraṃ tasmānnityameva virecayet||61||</seg> <seg type="unit" n="62">śuddhaṃ saṃsṛjya ca kṣīraṃ balārthaṃ pāyayettu tam| prāgutkleśānnivartyaṃ ca bale labdhe kramāt payaḥ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">yūṣai rasairvā mandāmlalavaṇairedhitānalam| sodāvartaṃ punaḥ snigdhaṃ svinnamāsthāpayennaram||63||</seg> <seg type="unit" n="64">sphuraṇākṣepasandhyasthipārśvapṛṣṭhatrikārtiṣu| dīptāgniṃ baddhaviḍvātaṃ rūkṣamapyanuvāsayet||64||</seg> <seg type="unit" n="65">tīkṣṇādhobhāgayukto'sya nirūho dāśamūlikaḥ| vātaghnāmlaśṛtairaṇḍatilatailānuvāsanam||65||</seg> <seg type="unit" n="66">avirecyaṃ tu yaṃ vidyāddurbalaṃ sthaviraṃ śiśum| sukumāraṃ prakṛtyā'lpadoṣaṃ vā'tholbaṇānilam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">taṃ bhiṣak śamanaiḥ sarpiryūṣamāṃsarasaudanaiḥ| bastyabhyaṅgānuvāsaiśca kṣīraiścopācaredbudhaḥ||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="59-67">vātodaramityādinā cikitsāmāha| parimlānamiti kṣīṇam| tatheti vastraveṣṭanena| udare punaḥ śodhanopapattimāha- doṣetyādi| srotomārganirodhanāditi srotomukhanirodhanādityarthaḥ; mārgaśabdo'tra mukhavācī| saṃsṛjyetyatra peyādikrameṇopapādya| prāgutkleśāditi utkleśe dṛśyamāne| utsargatastu balajanakakāryaṃ kṛtvā payo nivartanīyam| vātaghnādibhiḥ śṛtamairaṇḍatailaṃ tilatailaṃ vā'nuvāsanaṃ syāt| anuvāsairiti anuvāsanaiḥ||59-67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">pittodare tu balinaṃ pūrvameva virecayet| durbalaṃ tvanuvāsyādau śodhayet kṣīrabastinā||68||</seg> <seg type="unit" n="69">sañjātabalakāyāgniṃ punaḥ snigdhaṃ virecayet| payasā satrivṛtkalkenorubūkaśṛtena vā||69||</seg> <seg type="unit" n="70">sātalātrāyamāṇābhyāṃ śṛtenāragvadhena vā| sakaphe vā samūtreṇa savāte tiktasarpiṣā||70||</seg> <seg type="unit" n="71">punaḥ kṣīraprayogaṃ ca bastikarma virecanam| krameṇa dhruvamātiṣṭhan yuktaḥ pittodaraṃ jayet||71||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="68-71">sātalā carmakaṣā| kṣīrabastiriti kṣīrapradhāno bastiḥ| sakaphe iti kaphayukte pitte| samūtreṇetyatra ‘payasā’ ityanuvartate| savāte pitte tiktasarpiṣā virecanaṃ trivṛtādidravyayuktena kartavyam| krameṇeti kṣīraprayogādikrameṇa pittodaraṃ jayediti yojanā||68-71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">snigdhaṃ svinnaṃ viśuddhaṃ tu kaphodariṇamāturam| saṃsarjayet kaṭukṣārayuktairannaiḥ kaphāpahaiḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">gomūtrāriṣṭapānaiśca cūrṇāyaskṛtibhistathā| sakṣāraistailapānaiśca śamayettu kaphodaram||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="72-73">viśuddhamityatra vamanaṃ vinā viśuddho jñeyaḥ, vamanasyodare niṣiddhatvāt| cūrṇayuktā ayaskṛtayaḥ cūrṇāyaskṛtayaḥ “navāyorajaso bhāgāstaccūrṇaṃ madhusarpiṣā” (ci.a.16) ityādyuktāḥ; kiṃvā cūrṇānyatraiva vakṣyamāṇāni, ayaskṛtayastu rasāyanoktalohaprayoge jñeyāḥ||72-73||</seg></ab>
          <ab type="mula">sannipātodare sarvā yathoktāḥ kārayet kriyāḥ| sopadravaṃ tu nirvṛttaṃ pratyākhyeyaṃ vijānatā|74|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="74">sarvā yathoktā iti pratyekaṃ vātādivihitāḥ sarvā eva sannipātodare kartavyāḥ| sopadravaṃ tu nirvṛttamiti sopadravatayotpannam||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">udāvartarujānāhairdāhamohatṛṣājvaraiḥ| gauravārucikāṭhinyaiścānilādīn yathākramam||75||</seg> <seg type="unit" n="76">liṅgaiḥ plīhnyadhikān <note place="foot" type="variant" n="10">‘plīhnyadhikā tṛṣṇā raktaṃ ca pittalakṣaṇaiḥ| vidyāt samastaiḥ sarvaistu sannipātaṃ tathā bhiṣak’ iti pā.</note> dṛṣṭvā raktaṃ cāpi svalakṣaṇaiḥ| cikitsāṃ samprakurvīta yathādoṣaṃ yathābalam||76||</seg> <seg type="unit" n="77">snehaṃ svedaṃ virekaṃ ca nirūhamanuvāsanam| samīkṣya kārayedbāhau vāme vā vyadhayet sirām||77||</seg> <seg type="unit" n="78">ṣaṭpalaṃ pāyayet sarpiḥ pippalīrvā prayojayet| saguḍāmabhayāṃ vā'pi kṣārāriṣṭagaṇāṃstathā||78||</seg> <seg type="unit" n="79">eṣa kriyākramaḥ prokto yogān saṃśamanāñchṛṇu| pippalī nāgaraṃ dantī citrakaṃ dviguṇābhayam||79||</seg> <seg type="unit" n="80">viḍaṅgāṃśayutaṃ cūrṇametaduṣṇāmbunā pibet| viḍaṅgaṃ citrakaṃ śuṇṭhīṃ saghṛtāṃ saindhavaṃ vacām||80||</seg> <seg type="unit" n="81">dagdhvā kapāle payasā gulmaplīhāpahaṃ pibet| rohītakalatānāṃ tu kāṇḍakānabhayājale||81||</seg> <seg type="unit" n="82">mūtre vā sunuyāttacca saptarātrasthitaṃ pibet| kāmalāgulmamehārśaḥplīhasarvodarakrimīn||82||</seg> <seg type="unit" n="83">sa hanyājjāṅgalarasairjīrṇe syāccātra bhojanam| rohītakatvacaḥ kṛtvā palānāṃ pañcaviṃśatim||83||</seg> <seg type="unit" n="74">koladviprasthasaṃyuktaṃ kaṣāyamupakalpayet| palikaiḥ pañcakolaistu taiḥ sarvaiścāpi tulyayā||74||</seg> <seg type="unit" n="85">rohītakatvacā piṣṭairghṛtaprasthaṃ vipācayet| plīhābhivṛddhiṃ śamayatyetadāśu prayojitam||85||</seg> <seg type="unit" n="86">tathā gulmodaraśvāsakrimipāṇḍutvakāmalāḥ| agnikarma ca kurvīta bhiṣagvātakapholbaṇe||86||</seg> <seg type="unit" n="87">paittike jīvanīyāni sarpīṃṣi kṣīrabastayaḥ| raktāvasekaḥ saṃśuddhiḥ kṣīrapānaṃ ca śasyate||87||</seg> <seg type="unit" n="88">yūṣairmāṃsarasaiścāpi dīpanīyasamāyutaiḥ| yakṛti plīhavat sarvaṃ tulyatvādbheṣajaṃ matam||88||</seg> laghūnyannāni saṃsṛjya dadyāt plīhodare bhiṣak|89|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="85-88">plīhodaracikitsāmāha- udāvartetyādi| anilādīn yathākramamiti udāvartarujānāhairvātaṃ, dāhamohatṛṣājvaraiḥ pittaṃ, śeṣaiḥ kaphaṃ, dṛṣṭvā cikitsāṃ kurvīta; kiñca bādhitaṃ raktaṃ tallakṣaṇairdṛṣṭvā cikitsāṃ kurvīta| tatra raktasya lakṣaṇāni vidhiśoṇitīyoktāni, tantrāntare “vidāhaṃ tṛṣṇāṃ vairasyaṃ gātragauravaṃ mūrcchāṃ” ityādīni jñeyāni| plīhnīti plīhodare| yathādoṣamiti ulbaṇadoṣapraśamanīm| vāme bāhau sirāvyadhaḥ sāmānyokto'pi suśrutapratyayāt kūrparākhyasirāvyadho jñeyaḥ| pippalīrvā prayojayediti rasāyanoktapippalīvardhamānaṃ prayojayet| kṣārāriṣṭagaṇāniti grahaṇyarśovakṣyamāṇakṣārāriṣṭasamūhān; ihāpi ca viḍaṅgamityādinā kṣāraṃ, tathā rohitakalatetyādinā'riṣṭaṃ ca vakṣyati| dviguṇābhayamiti dvibhāgābhayam| rohitakalatā ‘rohitaka’ iti khyātā| kāṇḍakā iti svalpapramāṇāḥ khaṇḍāḥ| āsunuyāditi drave magnāḥ kṛtvā sandhānārthaṃ sthāpayet| rohitaketyādau saptapañcāśatpale kvāthye'ṣṭaguṇamudakaṃ dattvā pādāvaśeṣeṇa dvipalopetacaturdaśaśarāvamānaḥ kvātho bhavati| sarvaistaiścāpi tulyayeti rohitakatvacaḥ pañcapalānītyarthaḥ| piṣṭairiti pañcakolaiḥ piṣṭaiḥ, tathā vibhaktivipariṇāmādrohitakatvacā piṣṭayeti jñeyam| agnikarmeti gulmavadatrāpyagnikarma vadanti; tacca vātakapholbaṇe plīhodare eva jñeyam| dīpanīyasamāyutairiti pippalyādidīpanīyagaṇasaṃskṛtairityarthaḥ||85-88||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">svinnāya baddhodariṇe mūtratīkṣṇauṣadhānvitam||89||</seg> <seg type="unit" n="90">satailalavaṇaṃ dadyānnirūhaṃ sānuvāsanam| parisraṃsīni cānnāni tīkṣṇaṃ caiva virecanam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">udāvartaharaṃ karma kāryaṃ vātaghnameva ca| chidrodaramṛte svedācchleṣmodaravadācaret||91||</seg> <seg type="unit" n="92">jātaṃ jātaṃ jalaṃ srāvyamevaṃ tadyāpayedbhiṣak| tṛṣṇākāsajvarārtaṃ tu kṣīṇamāṃsāgnibhojanam||92||</seg> varjayecchvāsinaṃ tadvacchūlinaṃ durbalendriyam|93|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="89-92">nirūhasyotsargata eva satailalavaṇatve siddhe satailalavaṇamiti padaṃ tailalavaṇayoratrādhikadānopadarśanārtham| baddhacchidradakodariṇāṃ ca yadyapyāsthāpanaṃ niṣiddhaṃ, tathā'pi tadekasādhyāyāmavasthāyāṃ nirūhānuvāsanamiha jñeyam| parisraṃsīnīti anulomanāni| chidrāntraṃ codaraṃ nṛṇāmityatra yadyapyasādhyatvamuktaṃ, tathā'pi tatra prāyaḥśabdaniveśādasādhyatāvyabhicāro'pi darśitaḥ; teneha taccikitsocyate, uttaratrāpi ca pipīlikādaṃśādinā chidrodaracikitsocyate, tathā ‘hanti sarvodarāṇyetaccūrṇaṃ’ ityanena sarvodaracikitsā vaktavyā| anye tu sarvodarahantṛtvakathanaṃ na pāramārthikamiti vadanti| ṛte svedādityanena svedasya chidrodare udakakāratayā niṣedhaṃ darśayati| tṛṣṇetyādinā pratyākhyeyaṃ chidrodaramāha||89-92||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">apāṃ doṣaharāṇyādau pradadyādudakodare||93||</seg> <seg type="unit" n="94">mūtrayuktāni tīkṣṇāni vividhakṣāravanti ca| dīpanīyaiḥ kaphaghnaiśca tamāhārairupācaret||94||</seg> dravebhyaścodakādibhyo niyacchedanupūrvaśaḥ|95|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="93-94">apāṃ doṣaharāṇītyādinā utpattiviśiṣṭadakodaracikitsāmāha| udakādibhya iti udakaprakārebhyo dravāntarebhyaḥ| niyacchediti nivartayet| anupūrvaśa iti krameṇa nivartayet||93-94||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">sarvamevodaraṃ prāyo doṣasaṅghātajaṃ matam||95||</seg> <seg type="unit" n="96">tasmāttridoṣaśamanīṃ kriyāṃ sarvatra kārayet| doṣaiḥ kukṣau hi sampūrṇe vahnirmandatvamṛcchati||96||</seg> <seg type="unit" n="97">tasmādbhojyāni bhojyāni dīpanāni laghūni ca| raktaśālīn yavānmudgāñjāṅgalāṃśca mṛgadvijān||97||</seg> <seg type="unit" n="98">payomūtrāsavāriṣṭānmadhusīdhuṃ tathā surām| yavāgūmodanaṃ vā'pi yūṣairadyādrasairapi||98||</seg> <seg type="unit" n="99">mandāmlasnehakaṭubhiḥ pañcamūlopasādhitaiḥ| audakānūpajaṃ māṃsaṃ śākaṃ piṣṭakṛtaṃ tilān||99||</seg> <seg type="unit" n="100">vyāyāmādhvadivāsvapnaṃ yānayānaṃ ca varjayet| tathoṣṇalavaṇāmlāni vidāhīni gurūṇi ca||100||</seg> nādyādannāni jaṭharī toyapānaṃ ca varjayet|101|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="95-100">atra sarvodarasādhāraṇīṃ cikitsāṃ vaktumāha- sarvamityādinā| bhojyāni punarbhojyānīti bhoktavyāni| mandāmletyādau mandaśabdo'lpavacanaḥ| yānayānamiti aśvādinā yānam||95-100||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">nātisāndraṃ hitaṃ pāne svādu takramapelavam||101||</seg> <seg type="unit" n="102">tryūṣaṇakṣāralavaṇairyuktaṃ tu nicayodarī| vātodarī pibettakraṃ pippalīlavaṇānvitam||102||</seg> <seg type="unit" n="103">śarkarāmadhukopetaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘śarkarāmaricopetaṃ’ iti pā.</note> svādu pittodarī pibet| yavānīsaindhavājājīvyoṣayuktaṃ kaphodarī||103||</seg> <seg type="unit" n="104">pibenmadhuyutaṃ takraṃ kavoṣṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘vyaktāmlaṃ’ iti pā.</note> nātipelavam| madhutailavacāśuṇṭhīśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ||104||</seg> <seg type="unit" n="105">yuktaṃ plīhodarī jātaṃ savyoṣaṃ tūdakodarī| baddhodarī tu hapuṣāyavānyajājisaindhavaiḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘yavānīhapuṣājājīsaindhavairgrathitodarī’ iti pā.</note>||105||</seg> <seg type="unit" n="106">pibecchidrodarī takraṃ pippalīkṣaudrasaṃyutam| gauravārocakārtānāṃ samandāgnyatisāriṇām||106||</seg> takraṃ vātakaphārtānāmamṛtatvāya kalpate|107|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="101-106">svādviti sadyo mathitaṃ madhuraṃ jātam| apelavamiti uddhṛtasneham| kavoṣṇamiti īṣaduṣṇam||101-106||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">śophānāhārtitṛṇmūrcchāpīḍite kārabhaṃ payaḥ||107||</seg> <seg type="unit" n="108">śuddhānāṃ kṣāmadehānāṃ gavyaṃ chāgaṃ samāhiṣam| devadārupalāśārkahastipippaliśigrukaiḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">sāśvagandhaiḥ sagomūtraiḥ pradihyādudaraṃ samaiḥ| vṛścikālīṃ vacāṃ kuṣṭhaṃ pañcamūlīṃ punarnavām||109||</seg> <seg type="unit" n="110">bhūtīkaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘varṣābhūṃ’ iti pā.</note> nāgaraṃ dhānyaṃ jale paktvā'vasecayet| palāśaṃ kattṛṇaṃ rāsnāṃ tadvat paktvā'vasecayet||110||</seg> mūtrāṇyaṣṭāvudariṇāṃ seke pāne ca yojayet|111|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="107-110">utkvāthyeti jale paktvā| avasecayedityatra ‘udaraṃ’ atyanuvartate||107-110||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">rūkṣāṇāṃ bahuvātānāṃ tathā saṃśodhanārthinām||111||</seg> dīpanīyāni sarpīṃṣi jaṭharaghnāni cakṣmahe|112|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="111">‘dīpanīyāni’ ityatra kecit ‘snehanīyāni’ iti paṭhanti||111||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">sakṣārairardhapalikairdviprasthaṃ sarpiṣaḥ pacet| kalkairdvipañcamūlasya tulārdhasvarasena ca||113||</seg> <seg type="unit" n="114">dadhimaṇḍāḍhakopetaṃ tat sarpirjaṭharāpaham| śvayathuṃ vātaviṣṭambhaṃ gulmārśāṃsi ca nāśayet||114||</seg> <seg type="unit" n="115">nāgaratriphalāprasthaṃ ghṛtatailāttathā''ḍhakam| mastunaḥ sādhayitvaitat pibet sarvodarāpaham||115||</seg> kaphamārutasambhūte gulme caitat praśasyate|116|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="112-115">pippalītyādau ‘sakṣārairardhapalikairdviḥ prasthaṃ sarpiṣaḥ pacet’ iti pāṭhe dviśabdaḥ prasthena tathā'rdhapalikairityanena ca yojyaḥ; etena pippalyādīnāṃ dviriti dviguṇārdhapalaiḥ ṣaṭpalāni bhavanti, prasthena ca dviśabdayojanādghṛtaprasthadvayaṃ bhavati| kāśmīre tu “palikaiḥ pippalīkṣārairdviprasthaṃ sarpiṣaḥ pacet” ityeva paṭhyate| jatūkarṇo'pyāha- “daśamūlatulārdharase sakṣāraiḥ pañcakolakaiḥ sārdhaṃ ghṛtārdhaprasthaṃ sadadhimastvāḍhakamudaraghnam” iti||112-115||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">caturguṇe jale mūtre dviguṇe citrakāt pale||116||</seg> <seg type="unit" n="117">kalke siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ sakṣāraṃ jaṭharī pibet| yavakolakulatthānāṃ pañcamūlarasena ca||117||</seg> surāsauvīrakābhyāṃ ca siddhaṃ vā'pi pibedghṛtam|118|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="116-117">caturguṇe ityādau sakṣāramityanena yavakṣārasyāpi citrakavat palaṃ deyam| uktaṃ hyanyatra- “agnikṣārapalābhyāṃ hi mūtracaturguṇaṃ ghṛtaprastham” iti||116-117||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">ebhiḥ snigdhāya sañjāte bale śānte ca mārute||118||</seg> sraste doṣāśaye dadyāt kalpadiṣṭaṃ virecanam|119|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="118">sraste doṣāśaya iti doṣe snehena vimuktabandhanatvāt sraste ityarthaḥ||118||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">paṭolamūlaṃ rajanīṃ viḍaṅgaṃ triphalātvacam||119||</seg> <seg type="unit" n="120">kampillakaṃ nīlinīṃ ca trivṛtāṃ ceti cūrṇayet| ṣaḍādyān kārṣikānantyāṃstrīṃśca dvitricaturguṇān||120||</seg> <seg type="unit" n="121">kṛtvā cūrṇamato muṣṭiṃ gavāṃ mūtreṇa nā pibet| virikto mṛdu bhuñjīta bhojanaṃ jāṅgalai rasaiḥ||121||</seg> <seg type="unit" n="122">maṇḍaṃ peyāṃ ca pītvā nā savyoṣaṃ ṣaḍahaṃ payaḥ| śṛtaṃ pibettataścūrṇaṃ pibedevaṃ punaḥ punaḥ||122||</seg> <seg type="unit" n="123">hanti sarvodarāṇyetaccūrṇaṃ jātodakānyapi| kāmalāṃ pāṇḍurogaṃ ca śvayathuṃ cāpakarṣati||123||</seg> paṭolādyamidaṃ cūrṇamudareṣu prapūjitam|124|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="119-123">paṭoletyādau ṣaḍādyān kārṣikānityanena paṭolamūlādīnāṃ triphalāyāḥ samaṃ ṣaṇṇāṃ pratyekaṃ kārṣikatvaṃ, kampillakādīnāṃ yathākramaṃ dvitricaturguṇatvam| muṣṭimiti palam| savyoṣaṃ ṣaḍahaṃ śṛtaṃ payaḥ pibediti virecanadine maṇḍapeyāvilepīnāmanyatamamagnyapekṣayā kartavyam, ūrdhvaṃ yathoktapayovṛttinā bhavitavyaṃ, tataḥ punaḥ saptame paṭolādicūrṇaṃ peyam; īdṛśaṃ punaḥ punaḥ kartavyam||119-123||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">gavākṣīṃ śaṅkhinīṃ dantīṃ tilvakasya tvacaṃ vacām||124||</seg> <seg type="unit" n="125">pibeddrākṣāmbugomūtrakolakarkandhusīdhubhiḥ| yavānī hapuṣā dhānyaṃ triphalā copakuñcikā||125||</seg> <seg type="unit" n="126">kāravī pippalīmūlamajagandhā śaṭī vacā| śatāhvā jīrakaṃ vyoṣaṃ svarṇakṣīrī sacitrakā||126||</seg> <seg type="unit" n="127">dvau kṣārau pauṣkaraṃ mūlaṃ kuṣṭhaṃ lavaṇapañcakam| viḍaṅgaṃ ca samāṃśāni dantyā bhāgatrayaṃ tathā||127||</seg> <seg type="unit" n="128">trivṛdviśāle dviguṇe sātalā syāccaturguṇā| etannārāyaṇaṃ nāma cūrṇaṃ rogagaṇāpaham||128||</seg> <seg type="unit" n="129">nainat prāpyātivartante rogā viṣṇumivāsurāḥ| takreṇodaribhiḥ peyaṃ gulmibhirbadarāmbunā||129||</seg> <seg type="unit" n="130">ānaddhavāte surayā vātaroge prasannayā| dadhimaṇḍena viṭsaṅge dāḍimāmbubhirarśasaiḥ||130||</seg> <seg type="unit" n="131">parikarte savṛkṣāmlamuṣṇāmbubhirajīrṇake| bhagandare pāṇḍuroge śvāse kāse galagrahe||131||</seg> <seg type="unit" n="132">hṛdroge grahaṇīdoṣe kuṣṭhe mande'nale jvare| daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime viṣe||132||</seg> yathārhaṃ snigdhakoṣṭhena peyametadvirecanam| iti nārāyaṇacūrṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="124-132">śaṅkhinī śvetabhallātakī (?)| kolakarkandhūnāṃ rasā eva jñeyāḥ| yavānītyādau upakuñcikā kṛṣṇajīrakam| ajamodā ugragandhā| kāravī alpajīrakaṃ, jīrakaśabdena tu mahājīrakam| dantyā bhāgāstrayaḥ gṛhītabhāgāpekṣayā, evaṃ trivṛdviśālayorapi ādyabhāgāpekṣayā dvaiguṇyam| nārāyaṇasañjñānimittamāha- nainadityādi| etena nārāyaṇasadharmitvāt nārāyaṇasañjñetyuktaṃ bhavati||124-132||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">hapuṣāṃ kāñcanakṣīrīṃ triphalāṃ kaṭurohiṇīm||133||</seg> <seg type="unit" n="134">nīlinīṃ trāyamāṇāṃ ca sātalāṃ trivṛtāṃ vacām| saindhavaṃ kālalavaṇaṃ pippalīṃ ceti cūrṇayet||134||</seg> <seg type="unit" n="135">dāḍimatriphalāmāṃsarasamūtrasukhodakaiḥ| peyo'yaṃ sarvagulmeṣu plīhni sarvodareṣu ca||135||</seg> <seg type="unit" n="136">śvitre kuṣṭhe sarujake savāte viṣamāgniṣu| śothārśaḥpāṇḍurogeṣu kāmalāyāṃ halīmake||136||</seg> <seg type="unit" n="137">vātaṃ pittaṃ kaphaṃ cāśu virekāt samprasādhayet| iti hapuṣādyaṃ cūrṇam| nīlinīṃ niculaṃ vyoṣaṃ dvau kṣārau lavaṇāni ca||137||</seg> citrakaṃ ca pibeccūrṇaṃ sarpiṣodaragulmanut| iti nīlinyādyaṃ cūrṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="133-137">hapuṣetyādau kālalavaṇaṃ biḍalavaṇameva; anye tu sauvarcalākāraṃ lavaṇamāhuḥ| dāḍimādibhiḥ sarvairapi ‘peyaḥ’ iti sambadhyate||133-137||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">kṣīradroṇaṃ sudhākṣīraprasthārdhasahitaṃ dadhi||138||</seg> <seg type="unit" n="139">jātaṃ vimathya tadyuktyā trivṛtsiddhaṃ pibedghṛtam| tathā siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ payasyaṣṭaguṇe pibet||139||</seg> <seg type="unit" n="140">snukkṣīrapalakalkena trivṛtāṣaṭpalena ca| gulmānāṃ garadoṣāṇāmudarāṇāṃ ca śāntaye||140||</seg> iti snuhīkṣīraghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="138-140">kṣīradroṇamityādyuktāni ghṛtāni tulyakarmāṇi| tatra ca prathame ghṛte dravānukte jalena kiṃvā prakṛtadadhimathitenodghṛtaghṛtenaiva pākaḥ| tathetyādinā ṣaṭpalena cetyantena dvitīyaṃ ghṛtam| tatheti pūrvaprakārotthitaṃ ghṛtameva| evamuttare ghṛte tadvacchabdārthaṃ varṇayanti||138-140||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">dadhimaṇḍāḍhake siddhāt snukkṣīrapalakalkitāt| ghṛtaprasthāt pibenmātrāṃ tadvajjaṭharaśāntaye||141||</seg> <seg type="unit" n="142">eṣāṃ cānu pibet peyāṃ payo vā svādu vā rasam| ghṛte jīrṇe viriktastu koṣṇaṃ nāgarakaiḥ śṛtam||142||</seg> <seg type="unit" n="143">pibedambu tataḥ peyāṃ yūṣaṃ kaulatthakaṃ tataḥ| pibedrūkṣastryahaṃ tvevaṃ bhūyo <note place="foot" type="variant" n="15">‘payo'nnaṃ’ iti pā.</note> vā pratibhojitaḥ||143||</seg> <seg type="unit" n="144">punaḥ punaḥ pibet sarpirānupūrvyā tayaiva ca| ghṛtānyetāni siddhāni vidadhyāt kuśalo bhiṣak||144||</seg> <seg type="unit" n="145">gulmānāṃ garadoṣāṇāmudarāṇāṃ ca śāntaye| pīlukalkopasiddhaṃ vā ghṛtamānāhabhedanam||145||</seg> gulmaghnaṃ nīlinīsarpiḥ snehaṃ vā miśrakaṃ pibet|146|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="141-145">peyādīnāṃ trayāṇāmannānupānatvaṃ kaphapittavāteṣu; kiṃvā prakṛtyagnyapekṣayā'nupānabhedaḥ kalpanīyaḥ| nāgarakaiḥ śṛtamityatra ṣaḍaṅgavidhinā jalasādhanam| dvitīye divase peyā, yūṣaṃ kaulatthikaṃ tata iti tṛtīye divase; uktaṃ hi- “prathame nāgarayūṣaṃ, pare'hani peyāṃ, tṛtīye kulatthodakam” iti| rūkṣa iti punaḥ punaḥ pibedityanena sambadhyate; tena rūkṣasyaitat snehavirecanaṃ kartavyaṃ, snigdho nādhikārīti darśayati; snigdhe tu idameva nāgarādiśṛtapānīyādinopapāditaṃ balāpekṣayā deyam| bhūyo vā pratibhojita iti adhikāni vā dināni mātrayā bhojitaḥ san punaḥ punaḥ pibediti yojyam| gulmaghnamiti gulmaharatvenoktaṃ gulmādhyāye, miśrakaṃ gulmoktameva||141-145||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">kramānnirhṛtadoṣāṇāṃ jāṅgalapratibhojinām <note place="foot" type="variant" n="16">‘jāṅgalapratibhojanam’ iti pā.</note>||146||</seg> <seg type="unit" n="147">doṣaśeṣanivṛttyarthaṃ yogān vakṣyāmyataḥ param| citrakāmaradārubhyāṃ kalkaṃ kṣīreṇa nā pibet||147||</seg> <seg type="unit" n="148">māsaṃ yuktastathā hastipippalī viśvabheṣajam| viḍaṅgaṃ citrakaṃ dantī cavyaṃ vyoṣaṃ ca taiḥ payaḥ||148||</seg> <seg type="unit" n="149">kalkaiḥ kolasamaiḥ pītvā pravṛddhamudaraṃ jayet| pibet kaṣāyaṃ triphalādantīrohitakaiḥ śṛtam||149||</seg> <seg type="unit" n="150">vyoṣakṣārayutaṃ jīrṇe rasairadyāttu jāṅgalaiḥ| māṃsaṃ vā bhojanaṃ bhojyaṃ sudhākṣīraghṛtānvitam||150||</seg> <seg type="unit" n="151">kṣīrānupānāṃ gomūtreṇābhayāṃ vā prayojayet| saptāhaṃ māhiṣaṃ mūtraṃ kṣīraṃ cānannabhuk pibet||151||</seg> <seg type="unit" n="152">māsamauṣṭraṃ payaśchāgaṃ trīnmāsān vyoṣasaṃyutam| harītakīsahasraṃ vā kṣīrāśī vā śilājatu||152||</seg> <seg type="unit" n="153">śilājatuvidhānena gugguluṃ vā prayojayet| śṛṅgaverārdrakarasaḥ pāne kṣīrasamo hitaḥ||153||</seg> <seg type="unit" n="154">tailaṃ rasena tenaiva siddhaṃ daśaguṇena vā| dantīdravantīphalajaṃ tailaṃ dūṣyodare hitam||154||</seg> <seg type="unit" n="155">śūlānāhavibandheṣu mastuyūṣarasādibhiḥ| saralāmadhuśigrūṇāṃ bījebhyo mūlakasya ca||155||</seg> <seg type="unit" n="156">tailānyabhyaṅgapānārthaṃ śūlaghnānyanilodare| staimityārucihṛllāse mande'gnau madyapāya ca||156||</seg> <seg type="unit" n="157">ariṣṭān dāpayet kṣārān kaphastyānasthirodare| śleṣmaṇo vilayārthaṃ tu doṣaṃ vīkṣya bhiṣagvaraḥ||157||</seg> <seg type="unit" n="158">pippalīṃ tilvakaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘tindukaṃ’ iti pā.</note> hiṅgu nāgaraṃ hastipippalīm| bhallātakaṃ śigruphalaṃ triphalāṃ kaṭurohiṇīm||158||</seg> <seg type="unit" n="159">devadāru haridre dve saralātiviṣe vacām <note place="foot" type="variant" n="18">‘sthirām’ iti pā.</note>| kuṣṭhaṃ mustaṃ tathā pañca lavaṇāni prakalpya ca||159||</seg> <seg type="unit" n="160">dadhisarpirvasāmajjatailayuktāni dāhayet| annādūrdhvamataḥ kṣārādbiḍālakapadaṃ pibet||160||</seg> <seg type="unit" n="161">madirādadhimaṇḍoṣṇajalāriṣṭasurāsavaiḥ| hṛdrogaṃ śvayathuṃ gulmaṃ plīhārśojaṭharāṇi ca||161||</seg> <seg type="unit" n="162">visūcikāmudāvartaṃ vātāṣṭhīlāṃ ca nāśayet| kṣāraṃ cājakarīṣāṇāṃ srutaṃ mūtrairvipācayet||162||</seg> <seg type="unit" n="163">kārṣikaṃ pippalīmūlaṃ pañcaiva lavaṇāni ca| pippalīṃ citrakaṃ śuṇṭhīṃ triphalāṃ trivṛtāṃ vacām||163||</seg> <seg type="unit" n="164">dvau kṣārau sātalāṃ dantīṃ svarṇakṣīrīṃ viṣāṇikām| kolapramāṇāṃ vaṭikāṃ pibet sauvīrasaṃyutām||164||</seg> <seg type="unit" n="165">śvayathāvavipāke ca pravṛddhe ca dakodare| bhāvitānāṃ gavāṃ mūtre ṣaṣṭikānāṃ tu taṇḍulaiḥ||165||</seg> <seg type="unit" n="166">yavāgūṃ payasā siddhāṃ prakāmaṃ bhojayennaram| pibedikṣurasaṃ cānu jaṭharāṇāṃ nivṛttaye||166||</seg> <seg type="unit" n="167">svaṃ svaṃ sthānaṃ vrajantyevaṃ tathā pittakaphānilāḥ| śaṅkhinīsnuktrivṛddantīcirabilvādipallavaiḥ||167||</seg> <seg type="unit" n="168">śākaṃ gāḍhapurīṣāya prāgbhaktaṃ dāpayedbhiṣak <note place="foot" type="variant" n="19">‘trivṛtāśaṅkhinīdantīsudhāpūtīkapallavaiḥ| śākaṃ paktvā prayuñjīta prāgbhaktaṃ gāḍhavarcasi’ iti pā.</note>| tato'smai śithilībhūtavarcodoṣāya śāstravit||168||</seg> <seg type="unit" n="169">dadyānmūtrayutaṃ kṣīraṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘kṣāraṃ’ iti pā.</note> doṣaśeṣaharaṃ śivam| pārśvaśūlamupastambhaṃ hṛdgrahaṃ cāpi mārutaḥ||169||</seg> <seg type="unit" n="170">janayedyasya taṃ tailaṃ bilvakṣāreṇa pāyayet| tathā'gnimanthasyonākapalāśatilanālajaiḥ||170||</seg> <seg type="unit" n="171">balākadalyapāmārgakṣāraiḥ pratyekaśaḥ srutaiḥ| tailaṃ paktvā bhiṣagdadyādudarāṇāṃ praśāntaye||171||</seg> nivartate codariṇāṃ hṛdgrahaścānilodbhavaḥ|172|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="146-171">citraketyādau māsaṃ yukta iti cchedaḥ| tathā hastipippalītyādau kṣīreṇa pibediti sambadhyate| viḍaṅgādibhiḥ kṣīramaṣṭapalaṃ caturguṇajalena sādhanīyam| pibet kaṣāyamityādau vyoṣakṣārayoḥ prakṣepyatvam| māṃsaṃ vetyādau sudhākṣīrasādhitaṃ ghṛtaṃ pūrvoktaṃ jñeyam| anannabhugiti gomūtretyādiyogatraye'pi yojyam| kṣīrāśīti kṣīreṇa samaṃ śilājatvaśnīyāt| śilājatuvidhānenetyanantaroktaśilājatuvidhānameva kṣīrāśītyanenoktaṃ gṛhyate na rasāyanoktaṃ, vyavahitatvāt| śṛṅgaverārdrakaśabdena śuṣkārdrakasya kvāthaniṣpannaṃ rasaṃ niṣedhayati| dūṣyodaraṃ sānnipātikamudaram| saralā trivṛt| ariṣṭān pāyayediti cchedaḥ| pippalītyādike kṣāre dadhyādīnāṃ dravāṇāṃ cūrṇapiṇḍatākaraṇayogyā mātrā jñeyā| biḍālapadakaḥ karṣaḥ| kṣāraṃ cājakarīṣāṇāmityādau ajapurīṣakṣāraṃ ṣaḍguṇamūtreṇaikaviṃśativāraṃ srāvayitvā kṣāradravastāvad grāhyaḥ, sa ca yāvaccūrṇasamudāyāddravatvena kṛtadvaiguṇyaḥ sannaṣṭaguṇo bhavati| pārśvetyādau upastambhamiti upaśabdaḥ samīpavācī| bilvakṣāreṇeti bilvaphaladāhāt kṛtena kṣāreṇa śvetena siddhaṃ tailaṃ pāyayet| tilanālajaiḥ kṣāraiḥ siddhaṃ tailaṃ pāyayediti sambandhaḥ||146-171||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="172">kaphe vātena pittena tābhyāṃ vā'pyāvṛte'nile||172||</seg> <seg type="unit" n="173">balinaḥ svauṣadhayutaṃ tailameraṇḍajaṃ hitam| suvirikto naro yastu punarādhmāpito bhavet||173||</seg> <seg type="unit" n="174">susnigdhairamlalavaṇairnirūhaistamupācaret| sopastambho'pi vā vāyurādhmāpayati yaṃ naram||174||</seg> tīkṣṇaiḥ sakṣāragomūtrairbastibhistamupācaret|175|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="172-174">kaphe ityādau kaphe vātenāvṛte, kaphe pittenāvṛte, tābhyāṃ kaphapittābhyāṃ vā vāte āvṛte ityarthaḥ| svauṣadhayutamiti āvarakadoṣaharauṣadhayutamityarthaḥ| suvirikta ityādau viriktasyādhmānaṃ riṣṭamiti jñeyam| tenehānirjite vāte punarādhmānaṃ na riṣṭaṃ, atastaccikitsopadeśo'tra yujyate; kiṃvā upastambhāyuktaṃ sat punarādhmānaṃ riṣṭamityādāyeha ‘sopastambha’ iti kṛtaṃ, sopastambha <note place="foot" type="variant" n="21">‘sopaṣṭambha iti evamupaṣṭambhayuktaḥ kriyārambhayukto'pi’ iti gaṅgādharaḥ</note> iti sāvaraṇaḥ||172-174||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="175">kriyātivṛtte jaṭhare tridoṣe cāpraśāmyati||175||</seg> <seg type="unit" n="176">jñātīn sasuhṛdo dārān brāhmaṇānnṛpatīn gurūn| anujñāpya bhiṣak karma vidadhyāt saṃśayaṃ bruvan||176||</seg> <seg type="unit" n="177">akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet| evamākhyāya tasyedamanujñātaḥ suhṛdgaṇaiḥ||177||</seg> <seg type="unit" n="178">pānabhojanasaṃyuktaṃ viṣamasmai prayojayet| yasmin vā kupitaḥ sarpo visṛjeddhi phale viṣam||178||</seg> <seg type="unit" n="179">bhojayettadudariṇaṃ pravicārya bhiṣagvaraḥ| tenāsya doṣasaṅghātaḥ sthiro līno vimārgagaḥ||179||</seg> <seg type="unit" n="180">viṣeṇāśupramāthitvādāśu bhinnaḥ pravartate| viṣeṇa hṛtadoṣaṃ taṃ śītāmbupariṣecitam||180||</seg> <seg type="unit" n="181">pāyayeta bhiṣagdugdhaṃ yavāgūṃ vā yathābalam| trivṛnmaṇḍūkaparṇyośca śākaṃ sayavavāstukam||181||</seg> <seg type="unit" n="182">bhakṣayet kālaśākaṃ vā svarasodakasādhitam <note place="foot" type="variant" n="22">gaṅgādharastu ‘surasodakasādhitaṃ’ iti paṭhitvā, ‘surasasya parṇāsasya kvāthasādhitaṃ’ iti vyākhyānayati</note>| niramlalavaṇasnehaṃ svinnāsvinnamanannabhuk||182||</seg> <seg type="unit" n="183">māsamekaṃ tataścaiva tṛṣitaḥ svarasaṃ pibet| evaṃ vinirhṛte doṣe śākairmāsāt paraṃ tataḥ||183||</seg> durbalāya prayuñjīta prāṇabhṛt kārabhaṃ payaḥ|184|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="175-183">kriyātivṛtta ityanena jātodakatāṃ darśayati, tatra hi kriyā niṣiddhā “ajātodakaṃ” ityādinā| tridoṣe ityanenāpi jātodaka eva tridoṣaja iti jñeyam; ajātodake tridoṣe'pi kriyā uktaiva| evambhūtatridoṣasya tu kriyātivṛttapadenaiva lābhe'pi tridoṣe iti padaṃ tridoṣasya jātodakasyāpyatra kriyopadarśanārtham| jñātyādisammatigrahaṇādinā viparyaye'yaśoniṣedhaḥ| anujñāta iti anumato viṣādiprayoge vaidyaḥ| yasmin phale viṣaṃ visṛjet tat phalaṃ prayojayediti saṃvandhaḥ| viṣaṃ cātra daṃṣṭrāviṣameva jñeyam| uktaṃ hi- “dūṣyodare baddhagude kṣatāntre ca jalodare| api daṃṣṭrāviṣasyaiva prayogo vai viśodhane” iti| sthira iti acapalaḥ| līna iti dhātvantaragataḥ| pramāthitvāditi kṣobhakāritvāt| kālaśākaṃ prasiddham| svarasodakābhyāṃ sādhitam| tataścaiva svarasamiti kālaśākasvarasam||175-183||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="184">idaṃ tu śalyahartṝṇāṃ karma syāddṛṣṭakarmaṇām||184||</seg> <seg type="unit" n="185">vāmaṃ kukṣiṃ māpayitvā nābhyadhaścaturaṅgulam| mātrāyuktena śastreṇa pāṭayenmatimān bhiṣak||185||</seg> <seg type="unit" n="186">vipāṭyāntraṃ tataḥ paścādvīkṣya baddhakṣatāntrayoḥ| sarpiṣā'bhyajya keśādīnavamṛjya vimokṣayet||186||</seg> <seg type="unit" n="187">mūrcchanādyacca sammūḍhamantraṃ tacca vimokṣayet| chidrāṇyantrasya tu sthūlairdaṃśayitvā pipīlikaiḥ||187||</seg> <seg type="unit" n="188">bahuśaḥ saṅgṛhītāni jñātvā cchitvā pipīlikān| pratiyogaiḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘pratīpograiḥ’ iti pā.</note> praveśyāntraṃ preyaiḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘preyaiḥ sūcyagraiḥ| ‘ghreyaiḥ’ iti pā.</note> sīvyedvraṇaṃ tataḥ||188||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="184-188">nābhyadhaścaturaṅgulamiti nābheradho yathā bhavati tathā caturaṅgulaṃ vāmakukṣiṃ māpayitvā udaramadhyāccaturaṅgulaṃ tyaktvā vāmakukṣau nābhyadhastāt pāṭanaṃ kartavyam| vipāṭya codaraṃ baddhakṣatodarayoḥ, antraṃ vīkṣya yathocitakriyārthaṃ, tata udare pāṭanaṃ keśādimārjanaṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘keśādimārjanaṃ kṛtvā sammūḍhamantraṃ drāṅ mokṣayet’ iti pā.</note> sammūḍhāntramokṣaśca kartavyaḥ| chidrāntrasya tu antracchidrāṇi <note place="foot" type="variant" n="26">‘antrarandhrāṇi’ iti pā.</note> pipīlikairantracchidrapradeśe daṃśayitvā, saṅgṛhītāni yathā'ntrachidrāṇi bhavanti tathā jñātvā, pipīlikāśiraśchedaḥ kāryaḥ| tatastūbhayorapi <note place="foot" type="variant" n="27">‘syūtayorapi’ iti pā.</note> baddhachidrāntrayoḥ niḥsṛtāntrapraveśavidhiḥ pratiyogairityanenoktaḥ <note place="foot" type="variant" n="28">‘pratīpograirityanenoktaḥ kartavyaḥ| pratīpā yairantraṃ pratīpaṃ kurvanti tāni pakvatintiḍīphalādīni, ugrairiti vacādibhiḥ| vacādibhirāghrātairantraṃ praviśati’ iti pā.</note> kartavyaḥ||184-188||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="189">tathā jātodakaṃ sarvamudaraṃ vyadhayedbhiṣak| vāmapārśve <note place="foot" type="variant" n="29">‘vāmabhāge’ iti pā.</note> tvadho nābhernāḍīṃ dattvā ca gālayet||189||</seg> <seg type="unit" n="190">visrāvya ca vimṛdyaitadveṣṭayedvāsasodaram| tathā bastivirekādyairmlānaṃ sarvaṃ ca veṣṭayet||190||</seg> <seg type="unit" n="191">niḥsrute laṅghitaḥ peyāmasnehalavaṇāṃ pibet| ataḥ paraṃ tu ṣaṇmāsān kṣīravṛttirbhavennaraḥ||191||</seg> <seg type="unit" n="192">trīn māsān payasā peyāṃ pibettrīṃścāpi bhojayet| śyāmākaṃ <note place="foot" type="variant" n="30">‘sakoradūṣaṃ śyāmākaṃ payasā'lavaṇaṃ naraḥ’ iti pā.</note> koradūṣaṃ vā kṣīreṇālavaṇaṃ laghu||192||</seg> <seg type="unit" n="193">naraḥ saṃvatsareṇaivaṃ jayet prāptaṃ jalodaram| prayogāṇāṃ ca sarveṣāmanu kṣīraṃ prayojayet||193||</seg> <seg type="unit" n="194">doṣānubandharakṣārthaṃ balasthairyārthameva ca| prayogāpacitāṅgānāṃ hitaṃ hyudariṇāṃ payaḥ| sarvadhātukṣayārtānāṃ devānāmamṛtaṃ yathā||194||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="189-194">tathetyādinā jātodakavidhimāha| vyadhayediti nābhyāścaturaṅgule ityarthaḥ| ataḥ paramiti alavaṇapeyāpānādūrdhvaṃ ṣaṇmāsān kṣīravṛttiḥ syāt, tataḥ kṣīramātravṛttiṣaṇmāsādūrdhvaṃ trīnmāsān payasā saha peyāṃ pibet, tataścordhvaṃ trīn māsān ‘śyāmākaṃ koradūṣaṃ’ ityādigranthoktaṃ kṣīreṇa bhojayet; evaṃ saṃvatsareṇeti yaduktaṃ tat pūryate| prayogāpacitāṅgānāmiti prayogaiḥ kṣīṇadehānām||189-194||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="195">tatra ślokau- hetuṃ prāgrūpamaṣṭānāṃ liṅgaṃ vyāsasamāsataḥ| upadravān garīyastvaṃ sādhyāsādhyatvameva ca||195||</seg> <seg type="unit" n="196">jātājātāmbuliṅgāni cikitsāṃ coktavānṛṣiḥ| samāsavyāsanirdeśairudarāṇāṃ cikitsite||196||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="195-196">hetumityādinā saṅgrahaṃ brūte| saṅgrahārthaścādhyāyokto'nusaraṇīyaḥ||195-196||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalapūrite cikitsāsthāne udaracikitsitaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ cikitsāsthāne udaracikitsitaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ||13||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="14" xml:id="ca.6.14">
          <head>arśaścikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'rśaścikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">udarārśasostridoṣajatvasāmānyād baddhagudodarakāraṇatvāccānantaramarśasāṃ cikitsitamucyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">āsīnaṃ munimavyagraṃ kṛtajāpyaṃ kṛtakṣaṇam| pṛṣṭavānarśasāṃ yuktamagniveśaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘muktimagniveśaḥ’ iti pā.</note> punarvasum||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">āsīnamityādi| kṛtakṣaṇamiti kṛtāvasaram| yuktamucitaṃ prakopahetvādiṃ papraccheti yojanā; kiṃvā yuktamiti vyākhyānodyuktamiti bhāvaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">prakopahetuṃ saṃsthānaṃ sthānaṃ liṅgaṃ cikitsitam| sādhyāsādhyavibhāgaṃ ca tasmai tanmunirabravīt||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">prakopasya rogotpādasya hetuḥ; tathāhyatra prakopaśabdena rogotpādaṃ vakṣyati; yathā- ‘pittolbaṇānāṃ vijñeyaḥ prakope heturarśasām’ iti; saṃsthānam ākāraḥ, saṃsthānaṃ yadyapi liṅge eva praviśati, tathā'pīha bahuprapañcavaktavyatvāt saṃsthānaṃ pṛthaguktam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">iha khalvagniveśa! dvividhānyarśāṃsi- kānicit sahajāni, kānicijjātasyottarakālajāni| tatra bījaṃ gudavalibījopataptamāyatanamarśasāṃ sahajānām| tatra dvividho bījopataptau hetuḥ- mātāpitrorapacāraḥ, pūrvakṛtaṃ ca karma; tathā'nyeṣāmapi sahajānāṃ vikārāṇām| tatra sahajāni saha jātāni śarīreṇa, arśāṃsītyadhimāṃsavikārāḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">ihetyādinā dvividhānyarśāṃsi pratipādya sahajāni hetvādinā prāha- tatra bījamityādi| bījamiha śukraśoṇitam| tacca gudavalyārambhakeṇa bījenopataptaṃ sat sahajānāṃ kāraṇaṃ bhavati| gudavalyārambhakeṇa ca duṣṭena bījena śarīrārambhakasya bījasyāyamevopatāpo yat svayamaduṣṭasya duṣṭena sambandhaḥ| tataśca gudavalībījadoṣād gudavalīṣvevārśojanma bhavati, śeṣāvayavārambhakaṃ bījamaduṣṭatvānna vikāraṃ janayati| na bījaduṣṭeḥ sarvathā'nārambhakatvaṃ, sarvathā bījānupaghātāt; uktaṃ ca “yasya yasya hyaṅgāvayavasya bīje bījabhāga upatapto bhavati tasya tasya hyaṅgāvayavasya vikṛtirupajāyate” (śā.a.4) ityādi| anye tu āhitāgnipāṭhāt pūrvanipātāniyamena upataptaṃ gudavalībījaṃ yasmin tadgudavalībījopataptamitipadaṃ kṛtamityāhuḥ| apacāra iti anucitāhāravihārarūpaḥ śukraśoṇitabhāgaviśeṣadūṣakaḥ| pūrvakṛtaṃ ca karmeti jāyamānasya sahajārśo'bhinirvartakaṃ janmāntarīyaṃ karma| tacca karma durbalaṃ sanmātāpitrapacārasahitaṃ bījadūṣakaṃ bhavati, balavattu vinā'pacārajanakameva bhavatīti jñeyam| yathoktahetudvayamanyatrāpi sahaje gade'tidiśati- tathetyādinā| tatretyādinā sahajaśabdārthaṃ vyākaroti| arśaḥśabdābhidheyamāha- arśāṃsītyādi| adhimāṃsavikārā iti adhimāṃśaviśeṣāḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sarveṣāṃ cārśasāṃ kṣetraṃ- gudasyārdhapañcamāṅgulāvakāśe tribhāgāntarāstisro gudavalayaḥ kṣetramiti; kecittu bhūyāṃsameva deśamupadiśantyarśasāṃ- śiśnamapatyapathaṃ galatālumukhanāsikākarṇākṣivartmāni tvak ceti| tadastyadhimāṃsadeśatayā, gudavalijānāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘gudavalijāni’ iti pā.</note> tvarśāṃsīti sañjñā tantre'smin| sarveṣāṃ cārśasāmadhiṣṭhānaṃ- medo māṃsaṃ tvak ca||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">tribhāgāntarā iti ardhapañcāṅgulasya sārdhāṅgularūpatṛtīyabhāgāvakāśāḥ| gudavalaya iti gudasya māṃsavalayaḥ| asmiṃśca vibhāge'rdhapañcāṅgule gude gudauṣṭhena gṛhītamardhāṅgulaṃ bāhyavalyā parigṛhyate| kṣetraṃ deśa; arśaḥprarohapradeśa ityarthaḥ| kecidityanena tantrāntare'patyapathādigatānāmapi adhimāṃsānāṃ ‘arśāṃsi’ iti sañjñā bhaṇyate iti sūcayati <note place="foot" type="variant" n="3">‘tantre'sminnitivacanena tantrāntare nāsādigatānyarśāṃsīti bhaṇyanta iti sūcayati’ iti pā.</note>| adhiṣṭhānamiti dūṣyam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra sahajānyarśāṃsi kānicidaṇūni, kānicinmahānti, kāniciddīrghāṇi, kāniciddhrasvāni, kānicidvṛttāni, kānicidviṣamavisṛtāni, kānicidantaḥkuṭilāni, kānicidbahiḥkuṭilāni, kānicijjaṭilāni, kānicidantarmukhāni, yathāsvaṃ doṣānubandhavarṇāni||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">tatra sahajānītyādinā saṃsthānaliṅge prāha| jaṭilānīti tṛṇāṅkurākārāṇi| doṣānubandhavarṇānīti doṣānurūpavarṇāni||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tairupahato janmaprabhṛti bhavatyatikṛśo vivarṇaḥ kṣāmo dīnaḥ pracuravibaddhavātamūtrapurīṣaḥ śarkarāśmarīmān, tathā'niyatavibaddhamuktapakvāmaśuṣkabhinnavarcā antarā'ntarā śvetapāṇḍuharitapītaraktāruṇatanusāndrapicchilakuṇapagandhyāmapurīṣopaveśī, nābhibastivaṅkṣaṇoddeśe pracuraparikartikānvitaḥ, sagudaśūlapravāhikāpariharṣapramehaprasaktaviṣṭambhāntrakūjodāvartahṛdayendriyopalepaḥ pracuravibaddhatiktāmlodgāraḥ, sudurbalaḥ, sudurbalāgniḥ, alpaśukraḥ, krodhano, duḥkhopacāraśīlaḥ, kāsaśvāsatamakatṛṣṇāhṛllāsacchardyarocakāvipākapīnasakṣavathuparītaḥ, taimirikaḥ, śiraḥśūlī, kṣāmabhinnasannasaktajarjarasvaraḥ, karṇarogī, śūnapāṇipādavadanākṣikūṭaḥ, sajvaraḥ, sāṅgamardaḥ, sarvaparvāsthiśūlī ca, antarā'ntarā pārśvakukṣibastihṛdayapṛṣṭhatrikagrahopataptaḥ, pradhyānaparaḥ, paramālasaśceti; janmaprabhṛtyasya gudajairāvṛto mārgoparodhādvāyurapānaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘gudamārgoparodhāt’ iti pā.</note> pratyārohan samānavyānaprāṇodānān pittaśleṣmāṇau ca prakopayati, ete sarva eva prakupitāḥ pañca vāyavaḥ pittaśleṣmāṇau cārśasamabhidravanta etān vikārānupajanayanti; ityuktāni sahajānyarśāṃsi||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">aniyatatvaṃ vibaddhamuktatvādiviruddhadharmayugmatraye jñeyam| antarā'ntareti kadācit, na sarvadā| pracuro vibaddhatvādiguṇayukta udgāro yasya sa tathā| duḥkhopacāraśīla iti duḥkhopacāraheturityarthaḥ| pradhyānaṃ ghūrṇanam| kasmāt punarayaṃ sahajārśoyukta īdṛgvyādhiparigṛhīto bhavatītyāha- janmetyādi| pratyārohanniti ūrdhvaṃ gacchan| atra krameṇa pañcavātaprakopo bhavati| sarvathā vāyurviguṇo bhavati; tena sarvatra vātavikārāḥ prāyo bhavanti; pittaśleṣmaprakopācca tadvikārā api bhavantīti yuktameva| arśasamiti arśoyuktaṃ puruṣam||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ata ūrdhvaṃ jātasyottarakālajāni vyākhyāsyāmaḥ- gurumadhuraśītābhiṣyandividāhiviruddhājīrṇapramitāśanāsātmyabhojanādgavyamātsyavārāhamāhiṣājāvikapiśitabhakṣaṇāt kṛśaśuṣkapūtimāṃsapaiṣṭikaparamānnakṣīradadhimaṇḍatilaguḍavikṛtisevanānmāṣayūṣekṣurasapiṇyākapiṇḍālukaśuṣkaśāka- śuktalaśunakilāṭatakrapiṇḍakabisamṛṇālaśālūkakrauñcādanakaśerukaśṛṅgāṭakatarūṭavirūḍhanavaśūkaśamī- dhānyāmamūlakopayogādguruphalaśākarāgaharitakamardakavasāśiraspadaparyuṣitapūtiśītasaṅkīrṇānnābhyavahārānmanda- kātikrāntamadyapānādvyāpannagurusalilapānādatisnehapānādasaṃśodhanādbastikarmavibhramādavyāyāmādavyavāyāddivāsvapnāt sukhaśayanāsanasthānasevanāccopahatāgnermalopacayo bhavatyatimātraṃ, tathotkaṭakaviṣamakaṭhināsanasevanādudbhrāntayānoṣṭrayānādativyavāyādbastinetrāsamyakpraṇidhānādgudakṣaṇanādabhīkṣṇaṃ śītāmbusaṃsparśāccelaloṣṭatṛṇādigharṣaṇāt pratatātinirvāhaṇādvātamūtrapurīṣavegodīraṇāt samudīrṇavegavinigrahāt strīṇāṃ cāmagarbhabhraṃśādgarbhotpīḍanādviṣamaprasūtibhiśca prakupito vāyurapānastaṃ malamupacitamadhogamāsādya gudavaliṣvādhatte, tatastāsvarśāṃsi prādurbhavanti||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">guruśītetyādau pramitam alpam| kṛśaṃ durbalaprāṇibhavam| paramānnaṃ pāyasaḥ| piṇyākaṃ tilakalkaḥ, kilāṭo naṣṭakṣīrapiṇḍaḥ, takrapiṇḍastu takrajo ghanabhāgaḥ, visaṃ sthūlaṃ, mṛṇālaṃ tanu, tarūṭaṃ niṣkārakaḥ, krauñcādanaṃ gheñculiketi khyātaḥ| saṅkīrṇaṃ māṃsabhaktādi miśraprakṛtikamannam| atikrāntamadyaṃ vyāpannamadyam| avyavāyaḥ adhivyavāyaḥ(?), sa cehāvyavāyaviṣamavyavāyādirjñeyaḥ| pratatātinirvāhaṇād dīrghātimātrapravāhaṇāt||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">sarṣapamasūramāṣamudgamakuṣṭhakayavakalāyapiṇḍiṭiṇṭikerakebukatindukakarkandhukākaṇantikābimbībadarakarīrodumbara- kharjūrajāmbavagostanāṅguṣṭhakaśeruśṛṅgāṭakaśṛṅgīdakṣaśikhiśukatuṇḍajihvāpadmamukulakarṇikāsaṃsthānāni sāmānyādvātapittakaphaprabalāni||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">ṭiṇṭikeraṃ karīraphalaṃ, dakṣaḥ kukkuṭaḥ| sāmānyād vātapittakaphaprabalānītyanena sarvairdoṣairarśasāṃ nānākṛtiṃ darśayati||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">teṣāmayaṃ viśeṣaḥ- śuṣkamlānakaṭhinaparuṣarūkṣaśyāvāni, tīkṣṇāgrāṇi, vakrāṇi, sphuṭitamukhāni, viṣamavisṛtāni, śūlākṣepatodasphuraṇacimicimāsaṃharṣaparītāni, snigdhoṣṇopaśayāni, pravāhikādhmānaśiśnavṛṣaṇabastivaṅkṣaṇahṛdgrahāṅgamardahṛdayadravaprabalāni, pratatavibaddhavātamūtravarcāṃsi, ūrukaṭīpṛṣṭhatrikapārśvakukṣibastiśūlaśiro'bhitāpakṣavathūdgārapratiśyāyakāsodāvartāyāmaśoṣaśotha- mūrcchārocakamukhavairasyataimiryakaṇḍūnāsākarṇaśaṅkhaśūlasvaropaghātakarāṇi, śyāvāruṇaparuṣanakhanayanavadanatvaṅmūtrapurīṣasya vātolbaṇānyarśāṃsīti vidyāt||11||</seg> <seg type="unit" n="12">bhavataścātra- kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca| pramitālpāśanaṃ tīkṣṇamadyamaithunasevanam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">laṅghanaṃ deśakālau ca śītau vyāyāmakarma ca| śoko vātātapasparśo heturvātārśasāṃ mataḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-13">liṅgādisāmānye vātajādīnāṃ kiṃ viśeṣaniścāyakamityāha- teṣāmayaṃ viśeṣa iti| ayamiti vakṣyamāṇaliṅgahetubhedarūpo viśeṣo vātajādivyavacchedaka ityarthaḥ| yadyapi viśeṣābhidhāne heturevāgre'bhidhātuṃ yujyate, tathā'pi saṃsthānarūpaliṅgābhidhānānuṣaṅgāt pratilomavyākhyānādvā liṅgamevāgre'bhidhīyate- śuṣkamlānetyādinā, tadanu kaṣāyetyādinā hetuṃ vakṣyati; evaṃ pittakaphajayorapi vyatikrameṇa hetuliṅgābhidhānaṃ jñeyam| pramitāśanamatra atyalpāśanam| ātapasparśo yadyapyuṣṇastathā'pi rūkṣatayā vātajanakaḥ; uktaṃ hi- “ātapaḥ kaṭuko rūkṣaḥ” ityādi||11-13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">mṛduśithilasukumārāṇyasparśasahāni, raktapītanīlakṛṣṇāni, svedopakledabahulāni, visragandhitanupītaraktasrāvīṇi <note place="foot" type="variant" n="5">‘visragandhīni’ iti pā.</note>, rudhiravahāni, dāhakaṇḍūśūlanistodapākavanti, śītopaśayāni, sambhinnapītaharitavarcāṃsi, pītavisragandhipracuraviṇmūtrāṇi, pipāsājvaratamakasammohabhojanadveṣakarāṇi pītanakhanayanatvaṅmūtrapurīṣasya pittolbaṇānyarśāṃsīti vidyāt||14||</seg> <seg type="unit" n="15">bhavataścātra- kaṭūṣṇalavaṇakṣāravyāyāmāgnyātapaprabhāḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘kaṭvamlalavaṇaṃ...’ iti pā.</note>| deśakālāvaśiśirau krodho madyamasūyanam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">vidāhi tīkṣṇamuṣṇaṃ ca sarvaṃ pānānnabheṣajam| pittolbaṇānāṃ vijñeyaḥ prakope heturarśasām||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14-16">mṛdvityādinā pittajaṃ prāha| śithilāni komalāni| sukumārāṇi akarkaśāni| raktapītasrāvīṇīti atra raktaśabdena lohitavarṇa ucyate| rudhiravahānīti padena raktasrutirevocyate| prathamaṃ visragandhīti raktaviśeṣaṇaṃ, dvitīyaṃ visragandhīti viṇmūtraviśeṣaṇam| prathamaṃ pītābhidhānaṃ varcaso haritapītopadeśārthaṃ, dvitīyaṃ tu visragandhena saha pītavarṇatopadeśārthaṃ, tṛtīyaṃ tu pītanakhetyādau kevalaṃ pītavarṇatopadarśanārtham| kaṭūṣṇetyādau prathamamuṣṇapadamuṣṇasparśopadeśārthaṃ, dvitīyamuṣṇapadamuṣṇavīryopadarśanārtham| ‘kaṭvamlalavaṇakṣāra’ iti vā pāṭhaḥ||14-16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tatra yāni pramāṇavanti, upacitāni, ślakṣṇāni, sparśasahāni <note place="foot" type="variant" n="7">‘sparśasukhāni’ iti pā.</note>, snigdhaśvetapāṇḍupicchilāni, stabdhāni, gurūṇi, stimitāni, suptasuptāni, sthiraśvayathūni, kaṇḍūbahulāni, bahupratatapiñjaraśvetaraktapicchāsrāvīṇi, gurupicchilaśvetamūtrapurīṣāṇi, rūkṣoṣṇopaśayāni, pravāhikātimātrotthānavaṅkṣaṇānāhavanti, parikartikāhṛllāsaniṣṭhīvikākāsārocakapratiśyāyagauravacchardimūtrakṛcchraśoṣaśotha- pāṇḍurogaśītajvarāśmarīśarkarāhṛdayendriyopalepāsyamādhuryapramehakarāṇi, dīrghakālānubandhīni <note place="foot" type="variant" n="8">‘dīrghakālānuśayāni’ iti pā.</note>, atimātramagnimārdavaklaibyakarāṇi, āmavikāraprabalāni, śuklanakhanayanavadanatvaṅmūtrapurīṣasya śleṣmolbaṇānyarśāṃsīti vidyāt||17||</seg> <seg type="unit" n="18">bhavataścātra- madhurasnigdhaśītāni lavaṇāmlagurūṇi ca| avyāyāmo divāsvapnaḥ śayyāsanasukhe ratiḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">prāgvātasevā śītau ca deśakālāvacintanam| ślaiṣmikāṇāṃ samuddiṣṭametat kāraṇamarśasām||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17-19">tatra yānītyādinā kaphajamāha| pramāṇavantīti mahāpramāṇāni| suptasuptānīti atyarthaṃ niścetanāni| dīrghakālānuśayāmīti dīrghakālānubandhīni||17-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">hetulakṣaṇasaṃsargādvidyāddvandvolbaṇāni ca| sarvo hetustridoṣāṇāṃ sahajairlakṣaṇaiḥ samam||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">hetulakṣaṇetyādau ulbaṇapadena dvandvaje tṛtīyo'pi doṣo janako'styeva, paraṃ solbaṇo na bhavatīti darśayati| sarvo heturiti yathoktasarvahetuḥ, sahajaḥ lakṣaṇaiḥ saha sarvo hetustridoṣāṇāṃ bhavati; tena tridoṣe sarvahetutvāt sahajāni lakṣaṇāni bhavantītyarthaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">viṣṭambho'nnasya daurbalyaṃ kukṣerāṭopa eva ca| kārśyamudgārabāhulyaṃ sakthisādo'lpaviṭkatā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">grahaṇīdoṣapāṇḍvarterāśaṅkā codarasya ca| pūrvarūpāṇi nirdiṣṭānyarśasāmabhivṛddhaye||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-22">viṣṭambhaḥ apracalatvam| āṭopaḥ guḍaguḍāśabdaḥ||21-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">arśāṃsi khalu jāyante nāsannipatitaistribhiḥ| doṣairdoṣaviśeṣāttu viśeṣaḥ kalpyate'rśasām||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">arśasāṃ tridoṣajanyatve'pi ekadoṣajatvādivyapadeśamāha- arśāṃsītyādi| yadyapi sannipatitairityukte trayāṇāṃ melako labhyate, tathā'pi tribhiriti padaṃ trayāṇāmapyatrānubandhyatvasyopadarśanārtham| doṣaviśeṣāditi ulbaṇarūpavātādiviśeṣāt| viśeṣa iti vātajo'yaṃ, pittajo'yamityādiko viśeṣaḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">pañcātmā mārutaḥ pittaṃ kapho gudavalitrayam| sarva eva prakupyanti gudajānāṃ samudbhave||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tasmādarśāṃsi duḥkhāni bahuvyādhikarāṇi ca| sarvadehopatāpīni prāyaḥ kṛcchratamāni ca||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-25">pañcātmeti prāṇāpānavyānodānasamānarūpaḥ||24-25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">haste pāde mukhe nābhyāṃ gude vṛṣaṇayostathā| śotho hṛtpārśvaśūlaṃ ca yasyāsādhyo'rśaso hi saḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">hṛtpārśvaśūlaṃ sammohaśchardiraṅgasya rug jvaraḥ| tṛṣṇā gudasya pākaśca nihanyargudajāturam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantarāṃ valim| jāyante'rśāṃsi saṃśritya tānyasādhyāni nirdiśet||28||</seg> <seg type="unit" n="29">śoṣatvādāyuṣastāni catuṣpādasamanvite| yāpyante dīptakāyāgneḥ pratyākhyeyānyato'nyathā||29||</seg> <seg type="unit" n="30">dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyāśritāni ca| kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca||30||</seg> <seg type="unit" n="31">bāhyāyāṃ tu valau jātānyekadoṣolbaṇāni ca| arśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpātatāni ca||31||</seg> <seg type="unit" n="32">teṣāṃ praśamane yatnamāśu kuryādvicakṣaṇaḥ| tānyāśu hi gudaṃ baddhvā kuryurbaddhagudodaram||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26-32">hastetyādinā sādhyāsādhyavibhāgamāha| aṅgasya rugiti sarvāṅgaruk| śeṣatvādāyuṣa iti āyuṣaḥ śeṣatve satītyarthaḥ| samanvita iti bhāve ktaḥ; tena catuḥpādasamanvaye satītyarthaḥ||26-32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">tatrāhureke śastreṇa kartanaṃ hitamarśasām| dāhaṃ kṣāreṇa cāpyeke, dāhameke tathā'gninā||33||</seg> <seg type="unit" n="34">astyetadbhūritantreṇa <note place="foot" type="variant" n="9">‘astvetadbhū ...’ iti pā.</note> dhīmatā dṛṣṭakarmaṇā| kriyate trividhaṃ karma bhraṃśastatra sudāruṇaḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">puṃstvopaghātaḥ śvayathurgude vegavinigrahaḥ| ādhmānaṃ dāruṇaṃ śūlaṃ vyathā raktātivartanam||35||</seg> <seg type="unit" n="36">punarviroho rūḍhānāṃ kledo bhraṃśo gudasya ca| maraṇaṃ vā bhavecchīghraṃ śastrakṣārāgnivibhramāt||36||</seg> <seg type="unit" n="37">yattu karma sukhopāyamalpabhraṃśamadāruṇam| tadarśasāṃ pravakṣyāmi samūlānāṃ vivṛttaye||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33-37">tatretyādinā cikitsāmāha| kartanaṃ chedanam| bhūri tantrāṇi adhītāni yena sa bhūritantraḥ| ayaṃ prakaraṇārthaḥ- śikṣitenaiva śastrakarma vidhānataḥ kartavyam| punarvirohaḥ punarutpattiḥ; rūḍhānāṃ rūḍhavraṇānām||33-37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">vātaśleṣmolbaṇānyāhuḥ śuṣkāṇyarśāṃsi tadvidaḥ| prasrāvīṇi tathā''rdrāṇi raktapittolbaṇāni ca||38||</seg> <seg type="unit" n="39">tatra śuṣkārśasāṃ pūrvaṃ pravakṣyāmi cikitsitam| stabdhāni svedayet pūrvaṃ śophaśūlānvitāni ca||39||</seg> <seg type="unit" n="40">citrakakṣārabilvānāṃ tailenābhyajya buddhimān| yavamāṣakulatthānāṃ pulākānāṃ ca poṭṭalaiḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">gokharāśvaśakṛtpiṇḍaistilakalkaistuṣaistathā| vacāśatāhvāpiṇḍairvā sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">śaktūnāṃ piṇḍikābhirvā snigdhānāṃ tailasarpiṣā| śuṣkamūlakapiṇḍairvā piṇḍairvā kārṣṇagandhikaiḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">rāsnāpiṇḍaiḥ sukhoṣṇairvā sasnehairhāpuṣairapi| iṣṭakasya kharāhvāyāḥ śākairgṛñjanakasya vā||43||</seg> <seg type="unit" n="44">abhyajya kuṣṭhatailena svedayet poṭṭalīkṛtaiḥ| vṛṣārkairaṇḍabilvānāṃ patrotkvāthaiśca secayet||44||</seg> <seg type="unit" n="45">mūlakatriphalārkāṇāṃ veṇūnāṃ varuṇasya ca| agnimanthasya śigrośca patrāṇyaśmantakasya ca||45||</seg> <seg type="unit" n="46">jalenotkvāthya śūlārtaṃ svabhyaktamavagāhayet| kolotkvāthe'thavā koṣṇe sauvīrakatuṣodake||46||</seg> <seg type="unit" n="47">bilvakvāthe'thavā takre dadhimaṇḍāmlakāñjike| gomūtre vā sukhoṣṇe taṃ svabhyaktamavagāhayet||47||</seg> <seg type="unit" n="48">kṛṣṇasarpavarāhoṣṭrajatukāvṛṣadaṃśajām| vasāmabhyañjane dadyāddhūpanaṃ cārśasāṃ hitam||48||</seg> <seg type="unit" n="49">nṛkeśāḥ sarpanirmoko vṛṣadaṃśasya carma ca| arkamūlaṃ śamīpatramarśobhyo dhūpanaṃ hitam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">tumburūṇi viḍaṅgāni devadārvakṣatā ghṛtam| bṛhatī cāśvagandhā ca pippalyaḥ surasā ghṛtam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">varāhavṛṣaviṭ caiva dhūpanaṃ saktavo ghṛtam| kuñjarasya purīṣaṃ tu ghṛtaṃ sarjarasastathā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">haridrācūrṇasaṃyuktaṃ sudhākṣīraṃ pralepanam| gopittapiṣṭāḥ pippalyaḥ saharidrāḥ pralepanam||52||</seg> <seg type="unit" n="53">śirīṣabījaṃ kuṣṭhaṃ ca pippalyaḥ saindhavaṃ guḍaḥ| arkakṣīraṃ sudhākṣīraṃ triphalā ca pralepanam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">pippalyaścitrakaḥ śyāmā kiṇvaṃ madanataṇḍulāḥ| pralepaḥ kukkuṭaśakṛddharidrāguḍasaṃyutaḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">dantī śyāmā'mṛtāsaṅgaḥ pārāvataśakṛdguḍaḥ| pralepaḥ syādgajāsthīni nimbo bhallātakāni ca||55||</seg> <seg type="unit" n="56">pralepaḥ syādalaṃ koṣṇaṃ vāsantakavasāyutam| śūlaśvayathuhṛdyuktaṃ culūkīvasayā'thavā||56||</seg> <seg type="unit" n="57">ārkaṃ payaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘arkapatraṃ’ iti pā.</note> sudhākāṇḍaṃ kaṭukālābupallavāḥ| karañjo bastamūtraṃ ca lepanaṃ śreṣṭhamarśasām||57||</seg> <seg type="unit" n="58">abhyaṅgādyāḥ pradehāntā ya ete parikīrtitāḥ| stambhaśvayathukaṇḍvartiśamanāste'rśasāṃ matāḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">pradehāntairupakrāntānyarśāṃsi prasravanti hi| sañcitaṃ duṣṭarudhiraṃ tataḥ sampadyate sukhī||59||</seg> <seg type="unit" n="60">śītoṣṇāsnigdharūkṣairhi na vyādhirupaśāmyati| rakte duṣṭe bhiṣak tasmādraktamevāvasecayet||60||</seg> <seg type="unit" n="61">jalaukobhistathā śastraiḥ sūcībhirvā punaḥ punaḥ| avartamānaṃ rudhiraṃ raktārśobhyaḥ pravāhayet||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38-61">vātaśleṣmolbaṇānītyatra yadyapi kaphaje srāva uktaḥ, tathā'pi sa picchārūpānubandhaḥ na tu raktasrāvaḥ, tena śuṣkārśograhaṇaṃ; picchāsrāvastu śuṣkārdrakāraṇamelake'pi bhavati| citrakakṣārabilvānāṃ taileneti citrakādisiddhena tailena| pulākaṃ tucchadhānyam| kārṣṇagandhikairiti śobhāñjanakṛtaiḥ| kharāhvāyā ajamodāyāḥ| kuṣṭhataileneti kuṣṭhasiddhatailena| jatukā carmacaṭikā| vṛṣadaṃśaḥ biḍālaḥ| akṣatā iti akhaṇḍitā yavāḥ| ghṛtapādāntāścatvāro dhūpāḥ; hastimalasarjarasābhyāṃ ca pañcamo dhūpaḥ| kiṇvaṃ surābījam| madanataṇḍulā madanaphalaśasyam| dantī nikumbhā| amṛtāsaṅgaḥ mayūratuttham| alaṃ haritālam| vāsantakavasā uṣṭravasā| kaṭukālābuḥ tiktakālābuḥ| jalaukobhirityādau avartamānaṃ rudhiraṃ pravāhayediti yojyam| bilvapeśikā bilvamadhyam||38-61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">gudaśvayathuśūlārtaṃ mandāgniṃ pāyayettu tam| tryūṣaṇaṃ pippalīmūlaṃ pāṭhāṃ hiṅgu sacitrakam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">sauvarcalaṃ puṣkarākhyamajājīṃ bilvapeṣikām| biḍaṃ yavānīṃ hapuṣāṃ viḍaṅgaṃ saindhavaṃ vacām||63||</seg> <seg type="unit" n="64">tintiḍīkaṃ ca maṇḍena madyenoṣṇodakena vā| tathā'rśograhaṇīdoṣaśūlānāhādvimucyate||64||</seg> <seg type="unit" n="65">pācanaṃ pāyayedvā tadyaduktaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘yadvakṣyāmyatisāriṇe’ iti pā.</note> hyātisārike| saguḍāmabhayāṃ vā'pi prāśayet paurvabhaktikīm||65||</seg> <seg type="unit" n="66">pāyayedvā trivṛccūrṇaṃ triphalārasasaṃyutam| hṛte gudāśraye doṣe gacchantyarśāṃsi <note place="foot" type="variant" n="12">‘gudajā yānti’ iti pā.</note> saṅkṣayam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">gomūtrādhyuṣitāṃ dadyāt saguḍāṃ vā harītakīm| harītakīṃ takrayutāṃ triphalāṃ vā prayojayet||67||</seg> <seg type="unit" n="68">sanāgaraṃ citrakaṃ vā sīdhuyuktaṃ prayojayet| dāpayeccavyayuktaṃ vā sīdhuṃ sājājicitrakam||68||</seg> <seg type="unit" n="69">surāṃ sahapuṣāpāṭhāṃ dadyāt sauvarcalānvitām| dadhitthabilvasaṃyuktaṃ yuktaṃ vā cavyacitrakaiḥ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">bhallātakayutaṃ vā'pi pradadyāttakratarpaṇam| bilvanāgarayuktaṃ vā yavānyā citrakeṇa ca||70||</seg> <seg type="unit" n="71">citrakaṃ hapuṣāṃ hiṅguṃ dadyādvā takrasaṃyutam| pañcakolayutaṃ vā'pi takramasmai pradāpayet||71||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="62-71">gomūtrādhyuṣitāmiti rātrau gomūtrasthāpitām| bhallātakayutamityatra bhallātakacūrṇasya saktvapekṣayā daśamo bhāgaḥ| uktaṃ hi- “cūrṇaṃ tarpaṇabhāgairnavabhiḥ saṃyojitaṃ deyam” iti; anye tu tarpaṇabhallātakacūrṇayoḥ samānayoḥ stokasya prayogamāhuḥ||62-71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">hapuṣāṃ kuñcikāṃ dhānyamajājīṃ kāravīṃ śaṭīm| pippalīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalīm||72||</seg> <seg type="unit" n="73">yavānīṃ cājamodāṃ ca cūrṇitaṃ takrasaṃyutam| mandāmlakaṭukaṃ vidvān sthāpayeddhṛtabhājane||73||</seg> <seg type="unit" n="74">vyaktāmlakaṭukaṃ jātaṃ takrāriṣṭaṃ mukhapriyam| prapibenmātrayā kāleṣvannasya tṛṣitastriṣu||74||</seg> <seg type="unit" n="75">dīpanaṃ rocanaṃ varṇyaṃ kaphavātānulomanam| gudaśvayathukaṇḍvartināśanaṃ balavardhanam||75||</seg> iti takrāriṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="72-75">takrāriṣṭe tu grahaṇīcikitsāyāṃ “yavānyāmalakaṃ pathyā marīcaṃ tripalāṃśikam| lavaṇāni palāṃśāni pañca caikatra cūrṇayet|| takre tadāsutaṃ jātaṃ takrāriṣṭaṃ pibennaraḥ” (ci.a.15) ityuktatakrāriṣṭānusāreṇehāpi takracūrṇamānavyavasthā| etadanusāraprakṣiptenaiva cātra hapuṣādicūrṇena mandāmlakaṭukaṃ bhavatītyuktaṃ; mandāmlakaṭukaṃ sthāpayet, vyaktāmlakaṭukamiti jātalakṣaṇaṃ; vyaktāmlaṃ kaṭu ceti vyaktāmlakaṭukaṃ; na tu kaṭutvamapi vyaktamatra, sandhānena vyaktakaṭutānutpādāt| annasya triṣu kāleṣviti bhojanādimadhyānteṣu| sasnehaṃ takraṃ vāte, kaphe rūkṣam||72-75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">tvacaṃ citrakamūlasya piṣṭvā kumbhaṃ pralepayet| takraṃ vā dadhi vā tatra jātamarśoharaṃ pibet||76||</seg> <seg type="unit" n="77">vātaśleṣmārśasāṃ takrāt paraṃ nāstīha bheṣajam| tat prayojyaṃ yathādoṣaṃ sasnehaṃ rūkṣameva vā||77||</seg> <seg type="unit" n="78">saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā pakṣaṃ māsamathāpi vā| balakālaviśeṣajño bhiṣak takraṃ prayojayet||78||</seg> <seg type="unit" n="79">atyarthamṛdukāyāgnestakramevāvacārayet| sāyaṃ vā lājaśaktūnāṃ dadyāttakrāvalehikām||79||</seg> <seg type="unit" n="80">jīrṇe takre pradadyādvā takrapeyāṃ sasaindhavām| takrānupānaṃ sasnehaṃ takraudanamataḥ param||80||</seg> <seg type="unit" n="81">yūṣairmāṃsarasairvā'pi bhojayettakrasaṃyutaiḥ| yūṣai <note place="foot" type="variant" n="13">ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> rasena vā'pyūrdhvaṃ takrasiddhena bhojayet||81||</seg> <seg type="unit" n="82">kālakramajñaḥ sahasā na ca takraṃ nivartayet| takraprayogo māsāntaḥ krameṇoparamo hitaḥ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">apakarṣo yathotkarṣo na tvannādapakṛṣyate| śaktyāgamanarakṣārthaṃ dārḍhyārthamanalasya ca||83||</seg> <seg type="unit" n="84">balopacayavarṇārthameṣa nirdiśyate kramaḥ| rūkṣamardhoddhṛtasnehaṃ yataścānuddhṛtaṃ ghṛtam||84||</seg> <seg type="unit" n="85">takraṃ doṣāgnibalavittrividhaṃ tat prayojayet| hatāni na virohanti takreṇa gudajāni tu||85||</seg> <seg type="unit" n="86">bhūmāvapi niṣiktaṃ taddahettakraṃ tṛṇolupam| kiṃ punardīptakāyāgneḥ śuṣkāṇyarśāṃsi dehinaḥ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">srotaḥsu takraśuddheṣu rasaḥ samyagupaiti yaḥ| tena puṣṭirbalaṃ varṇaḥ praharṣaścopajāyate||87||</seg> <seg type="unit" n="88">vātaśleṣmavikārāṇāṃ śataṃ cāpi nivartate| nāsti takrāt paraṃ kiñcidauṣadhaṃ kaphavātaje||88||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="76-88">takraprayogaḥ- pūrvāhṇe takrameva kevalaṃ peyaṃ, tatrātyarthaṃ mṛdvagninā sāyamapi takrameva sevyam, etat ‘atyarthamṛdukāyāgnestakramevāvacārayet’ ityanenoktam| kiñcitpravṛddhe'gnau prātastakrameva peyaṃ, sāyaṃ tu lājasaktūnāṃ takrayuktā'valehikā deyā| tatastu krameṇāgnau vṛddhe takrapeyā takraudanaṃ takrasaṃskṛtayūṣādibhojanāni sāyaṃ deyāni, prātastu takrameva, saptāhādistakrakālo <note place="foot" type="variant" n="14">‘saptāhāditakrakālaṃ yāvaddeyam’ iti pā.</note> jñeyaḥ| atra jatūkarṇaḥ- “prātastakraprayogaḥ, krameṇotkarṣāpakarṣau, jīrṇe ca saindhavānvitatakreṇaudanaṃ vā, atimandāgnestakrameva” iti| sahaseti ekadā| māsānte iti māse nātikrāmati| apakarṣo yathotkarṣa iti yena krameṇa takraṃ vṛddhaṃ tenaiva mātrākrameṇa takramapakṛṣyata iti| takraprayogahrāse sati annasamudāyāddhrāso na kartavyaḥ, yoṃ'śastakrasyāpakṛṣṭaḥ sa annāntareṇa pūraṇīya ityarthaḥ| kasmādayaṃ takraprayogakrama ityāha- śaktītyādi| rūkṣamityādinoktaṃ trividhaṃ takraṃ kaphapittavāteṣu doṣeṣu, mandatama-mandatara-mandeṣvagniṣu, baleṣu cādhamamadhyamottameṣu, yathāsaṅkhyaṃ jñeyam| bhūmāvapītyādi kecit paṭhanti| śatamiti viṃśatiḥ śleṣmavikārāḥ, aśītirvātavikārā iti militvā vikārāṇāṃ śatam||76-88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">pippalīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalīm| śṛṅgaveramajājīṃ ca kāravīṃ dhānyatumburu||89||</seg> <seg type="unit" n="90">bilvaṃ karkaṭakaṃ pāṭhāṃ piṣṭvā peyāṃ vipācayet| phalāmlāṃ yamakairbhṛṣṭāṃ tāṃ dadyādgudajāpahām||90||</seg> <seg type="unit" n="91">etaiścaiva khaḍān kuryādetaiśca vipacejjalam| etaiścaiva ghṛtaṃ sādhyamarśasāṃ vinivṛttaye||91||</seg> <seg type="unit" n="92">śaṭīpalāśasiddhāṃ vā pippalyā nāgareṇa vā| dadyādyavāgūṃ takrāmlāṃ maricairavacūrṇitām||92||</seg> <seg type="unit" n="93">śuṣkamūlakayūṣaṃ vā yūṣaṃ kaulatthameva vā| dadhitthabilvayūṣaṃ vā sakulatthamakuṣṭhakam||93||</seg> <seg type="unit" n="94">chāgalaṃ vā rasaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘ghṛtaṃ’ iti pā.</note> dadyādyūṣairebhirvimiśritam| lāvādīnāṃ phalāmlaṃ vā satakraṃ grāhibhiryutam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">raktaśālirmahāśāliḥ kalamo lāṅgalaḥ sitaḥ| śāradaḥ ṣaṣṭikaścaiva syādannavidhirarśasām||95||</seg> ityukto bhinnaśakṛtāmarśasāṃ ca kriyākramaḥ|96|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="89-95">bilvaṃ bālabilvam| phalāmlamiti phalairdāḍimādibhiramlām| grāhibhiryutamiti varcogrāhidaśasaṃskṛtam| raktaśālyādayo'nnapānavyākṛtāḥ||89-95||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">ye'tyarthaṃ gāḍhaśakṛtasteṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam||96||</seg> <seg type="unit" n="97">sasnehaiḥ śaktubhiryuktāṃ prasannāṃ lavaṇīkṛtām| dadyānmatsyaṇḍikāṃ pūrvaṃ bhakṣayitvā sanāgarām||97||</seg> <seg type="unit" n="98">guḍaṃ sanāgaraṃ pāṭhāṃ phalāmlaṃ pāyayecca tam| guḍaṃ ghṛtayavakṣārayuktaṃ vā'pi prayojayet||98||</seg> <seg type="unit" n="99">yavānīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ dāḍimasya rasaṃ guḍam| satakralavaṇaṃ dadyādvātavarco'nulomanam||99||</seg> <seg type="unit" n="100">duḥsparśakena bilvena yavānyā nāgareṇa vā| ekaikenāpi saṃyuktā pāṭhā hantyarśasāṃ rujam||100||</seg> <seg type="unit" n="101">prāgbhaktaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘prāgbhaktān’ iti pā.</note> yamake bhṛṣṭān saktubhiścāvacūrṇitān| karañjapallavān dadyādvātarco'nulomanān||101||</seg> <seg type="unit" n="102">madirāṃ vā salavaṇāṃ sīdhuṃ sauvīrakaṃ tathā| guḍanāgarasaṃyuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘saguḍāmabhayāṃ vā'tha prāśayet’ iti pā.</note> pibedvā paurvabhaktikam||102||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="96-102">yavānīnāgaramityādau yavānyādīni samāni takreṇa peyāni; lavaṇaṃ tāvadyāvallavaṇarasatā bhavati||96-102||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">pippalīnāgarakṣārakāravīdhānyajīrakaiḥ| phāṇitena ca saṃyojya phalāmlaṃ dāpayedghṛtam||103||</seg> <seg type="unit" n="104">pippalī pippalīmūlaṃ citrako hastipippalī| śṛṅgaverayavakṣārau taiḥ siddhaṃ vā pibedghṛtam||104||</seg> <seg type="unit" n="105">cavyacitrakasiddhaṃ vā guḍakṣārasamanvitam| pippalīmūlasiddhaṃ vā saguḍakṣāranāgaram <note place="foot" type="variant" n="18">‘guḍakṣārasamanvitam’ iti pā.</note>||105||</seg> <seg type="unit" n="106">pippalīpippalīmūladadhidāḍimadhānyakaiḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘…nāgaradhānyakaiḥ’ iti pā.</note>| siddhaṃ sarpirvidhātavyaṃ vātavarcovibandhanut||106||</seg> <seg type="unit" n="107">cavyaṃ trikaṭukaṃ pāṭhāṃ kṣāraṃ kustumburūṇi ca| yavānīṃ pippalīmūlamubhe ca viḍasaindhave||107||</seg> <seg type="unit" n="108">citrakaṃ bilvamabhayāṃ piṣṭvā sarpirvipācayet| śakṛdvātānulomyārthaṃ jāte dadhni caturguṇe||108||</seg> <seg type="unit" n="109">pravāhikāṃ gudabhraṃśaṃ mūtrakṛcchraṃ parisravam| gudavaṅkṣaṇaśūlaṃ ca ghṛtametadvyapohati||109||</seg> <seg type="unit" n="110">nāgaraṃ pippalīmūlaṃ citrako hastipippalī| śvadaṃṣṭrā pippalī dhānyaṃ bilvaṃ pāṭhā yavānikā||110||</seg> <seg type="unit" n="111">cāṅgerīsvarase sarpiḥ kalkairetairvipācayet| caturguṇena dadhnā ca tadghṛtaṃ kaphavātanut||111||</seg> <seg type="unit" n="112">arśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām| gudabhraṃśārtimānāhaṃ ghṛtametadvyapohati||112||</seg> <seg type="unit" n="113">pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ śvadaṃṣṭrāṃ ca pṛthak pṛthak| bhāgāṃstripalikān kṛtvā kaṣāyamupakalpayet||113||</seg> <seg type="unit" n="114">gaṇḍīraṃ pippalīmūlaṃ vyoṣaṃ cavyaṃ ca citrakam| piṣṭvā kaṣāye vinayet pūte <note place="foot" type="variant" n="20">‘pūte'rdhapalikaṃ’ iti pā.</note> dvipalikaṃ bhiṣak||114||</seg> <seg type="unit" n="115">palāni sarpiṣastasmiṃścatvāriṃśat pradāpayet| cāṅgerīsvarasaṃ tulyaṃ sarpiṣā dadhi ṣaḍguṇam||115||</seg> <seg type="unit" n="116">mṛdvagninā tataḥ sādhyaṃ siddhaṃ sarpirnidhāpayet| tadāhāre vidhātavyaṃ pāne prāyogike vidhau||116||</seg> <seg type="unit" n="117">grahaṇyarśovikāraghnaṃ gulmahṛdroganāśanam| śothaplīhodarānāhamūtrakṛcchrajvarāpaham||117||</seg> <seg type="unit" n="118">kāsahikkāruciśvāsasūdanaṃ pārśvaśūlanut| balapuṣṭikaraṃ varṇyamagnisandīpanaṃ param||118||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="103-118">pippalīnāgaretyādau apakvameva kecidghṛtamicchanti| guḍakṣārasamanvitamityatra ghṛte siddhe guḍādīnāṃ prakṣepyatvaṃ jñeyam| pippalīpippalīmūletyādau dadhi dravaṃ, śeṣāṇāṃ kalkaḥ| jāte dadhnīti sujāte| nāgaramityādike ghṛte cāṅgerīsvarasasyāpi caturguṇena dadhnā ceti cakārāccāturguṇyam| pippalīmityādau bhūrimānasānnidhye kvāthasyānuktamānatvāt snehasamatvameva; tena dvādaśapale'pi kvāthyadravye triprasthaṃ pānīyaṃ dattvā catvāriṃśatpalāni sthāpyāni| gaṇḍīramityādinā kalkadravyāṇyāha||103-118||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">saguḍāṃ pippalīyuktāṃ ghṛtabhṛṣṭāṃ harītakīm| trivṛddantīyutāṃ vā'pi bhakṣayedānulomikīm||119||</seg> <seg type="unit" n="120">viḍvātakaphapittānāmānulomye'tha <note place="foot" type="variant" n="21">‘ānulomyena nirmale’ iti pā.</note> nirvṛte| gude'rśāṃsi praśāmyanti pāvakaścābhivardhate||120||</seg> <seg type="unit" n="121">barhitittirilāvānāṃ rasānamlān susaṃskṛtān| dakṣāṇāṃ vartakānāṃ ca dadyādviḍvātasaṅgrahe||121||</seg> <seg type="unit" n="122">trivṛddantīpalāśānāṃ cāṅgeryāścitrakasya ca| yamake bharjitaṃ dadyācchākaṃ dadhisamanvitam||122||</seg> <seg type="unit" n="123">upodikāṃ taṇḍulīyaṃ vīrāṃ vāstukapallavān| suvarcalāṃ saloṇīkāṃ yavaśākamavalgujam||123||</seg> <seg type="unit" n="124">kākamācīṃ ruhāpatraṃ mahāpatraṃ tathā'mlikām| jīvantīṃ śaṭiśākaṃ ca śākaṃ gṛñjanakasya ca||124||</seg> <seg type="unit" n="125">dadhidāḍimasiddhāni yamake bharjitāni ca| dhānyanāgarayuktāni śākānyetāni dāpayet||125||</seg> <seg type="unit" n="126">godhālopākamārjāraśvāviduṣṭragavāmapi| kūrmaśallakayoścaiva sādhayecchākavadrasān||126||</seg> raktaśālyodanaṃ dadyādrasaistairvātaśāntaye|127|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="119-126">ānulomikāni śākānyāha- upodikāmityādi| suvarcalā sūryāvartā| ruhāpatram udagraśākam| mahāpatraḥ śyonākaḥ| dadhidāḍimādi saṃskāradravyam||119-126||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">jñātvā vātolbaṇaṃ rūkṣaṃ mandāgniṃ gudajāturam||127||</seg> <seg type="unit" n="128">madirāṃ śārkaraṃ jātaṃ sīdhuṃ takraṃ tuṣodakam| ariṣṭaṃ dadhimaṇḍaṃ vā śṛtaṃ vā śiśiraṃ jalam||128||</seg> <seg type="unit" n="129">kaṇṭakāryā śṛtaṃ vā'pi śṛtaṃ nāgaradhānyakaiḥ| anupānaṃ bhiṣagdadyādvātavarco'nulomanam||129||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="127-129">śārkaramiti śarkarākṛtam| ariṣṭaṃ vakṣyamāṇam||127-129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">udāvartaparītā ye ye cātyarthaṃ virūkṣitāḥ| vilomavātāḥ śūlārtāsteṣviṣṭamanuvāsanam||130||</seg> <seg type="unit" n="131">pippalīṃ madanaṃ bilvaṃ śatāhvāṃ madhukaṃ vacām| kuṣṭhaṃ śaṭīṃ puṣkarākhyaṃ citrakaṃ devadāru ca||131||</seg> <seg type="unit" n="132">piṣṭvā tailaṃ vipaktavyaṃ payasā <note place="foot" type="variant" n="22">‘dviguṇakṣīrasaṃyutam’ iti pā.</note> dviguṇena ca| arśasāṃ mūḍhavātānāṃ tacchreṣṭhamanuvāsanam||132||</seg> <seg type="unit" n="133">gudaniḥsaraṇaṃ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām| kaṭyūrupṛṣṭhadaurbalyamānāhaṃ vaṅkṣaṇāśrayam||133||</seg> <seg type="unit" n="134">picchāsrāvaṃ gude śophaṃ vātavarcovinigraham| utthānaṃ bahuśo yacca jayettaccānuvāsanāt||134||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="130-134">pippalyādye taile kecit tantrāntaradarśanāttoyamapi caturguṇaṃ vadanti; tanna, tantrāntaroktaṃ yogāntarameva paśyāmaḥ||130-134||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">ānuvāsanikaiḥ piṣṭaiḥ sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiḥ| dārvantaiḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘darvyā tairauṣadhairdaihyāḥ stabdhāḥ śūnā guderuhāḥ’ iti pā.</note> stabdhaśūlāni gudajāni pralepayet||135||</seg> <seg type="unit" n="136">digdhāstaiḥ prasravantyāśu śleṣmapicchāṃ saśoṇitām| kaṇḍūḥ stambhaḥ saruk śophaḥ srutānāṃ vinivartate||136||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="135-136">ānuvāsanikairiti anuvāsanatailasādhanārthamuktaiḥ pippalyādibhiḥ| ṣaḍvirecanāśatāśritīyoktānuvāsanopadarśakakaṣāyagrahaṇapratiṣedhārthaṃ dārvantairiti viśeṣaṇaṃ; tena dārvantenoktānyeva gṛhyante||135-136||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">nirūhaṃ vā prayuñjīta sakṣīraṃ dāśamūlikam| samūtrasnehalavaṇaṃ kalkairyuktaṃ phalādibhiḥ||137||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="137">dāśamūlikamiti daśamūlakaṣāyayutam| phalādibhiriti madanaphalādibhirāsthāpanayaugikaiḥ||137||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">harītakīnāṃ prasthārdhaṃ prasthamāmalakasya ca| syāt kapitthāddaśapalaṃ tato'rdhā cendravāruṇī||138||</seg> <seg type="unit" n="139">viḍaṅgaṃ pippalī lodhraṃ maricaṃ sailavālukam| dvipalāṃśaṃ jalasyaitaccaturdroṇe vipācayet||139||</seg> <seg type="unit" n="140">droṇaśeṣe rase tasmin pūte śīte samāvapet| guḍasya dviśataṃ tiṣṭhettat pakṣaṃ ghṛtabhājane||140||</seg> <seg type="unit" n="141">pakṣādūrdhvaṃ bhavet peyā tato mātrā yathābalam| asyābhyāsādariṣṭasya gudajā yānti saṅkṣayam||141||</seg> <seg type="unit" n="142">grahaṇīpāṇḍuhṛdrogaplīhagulmodarāpahaḥ| kuṣṭhaśophāruciharo balavarṇāgnivardhanaḥ||142||</seg> <seg type="unit" n="143">siddho'yamabhayāriṣṭaḥ kāmalāśvitranāśanaḥ| kṛmigranthyarbudavyaṅgarājayakṣmajvarāntakṛt||143||</seg> <seg type="unit" n="144">ityabhayāriṣṭaḥ| dantīcitrakamūlānāmubhayoḥ pañcamūlayoḥ| bhāgān palāṃśānāpothya jaladroṇe vipācayet||144||</seg> <seg type="unit" n="145">tripalaṃ triphalāyāśca dalānāṃ tatra dāpayet| rase caturthaśeṣe tu pūte śīte samāvapet||145||</seg> <seg type="unit" n="146">tulāṃ guḍasya tattiṣṭhenmāsārdhaṃ ghṛtabhājane| tanmātrayā pibannityamarśobhyo vipramucyate||146||</seg> <seg type="unit" n="147">grahaṇīpāṇḍurogaghnaṃ vātavarco'nulomanam| dīpanaṃ cārucighnaṃ ca dantyariṣṭamimaṃ viduḥ||147||</seg> <seg type="unit" n="148">iti dantyariṣṭaḥ| harītakīphalaprasthaṃ prasthamāmalakasya ca| viśālāyā dadhitthasya pāṭhācitrakamūlayoḥ||148||</seg> <seg type="unit" n="149">dve dve pale samāpothya dvidroṇe sādhayedapām| pādāvaśeṣe pūte ca rase tasmin pradāpayet||149||</seg> <seg type="unit" n="150">guḍasyaikāṃ tulāṃ vaidyastat sthāpyaṃ ghṛtabhājane| pakṣasthitaṃ pibedenaṃ grahaṇyarśovikāravān||150||</seg> <seg type="unit" n="151">hṛtpāṇḍurogaṃ plīhānaṃ kāmalāṃ viṣamajvaram| varcomūtrānilakṛtān vibandhānagnimārdavam||151||</seg> <seg type="unit" n="152">kāsaṃ gulmamudāvartaṃ phalāriṣṭo vyapohati| agnisandīpano hyeṣa kṛṣṇātreyeṇa bhāṣitaḥ||152||</seg> <seg type="unit" n="153">iti phalāriṣṭaḥ| durālabhāyāḥ prasthaḥ syāccitrakasya vṛṣasya ca| pathyāmalakayoścaiva pāṭhāyā nāgarasya ca||153||</seg> <seg type="unit" n="154">dantyāśca dvipalān bhāgāñjaladroṇe vipācayet| pādāvaśeṣe pūte <note place="foot" type="variant" n="24">‘śīte ca pūte tasmin sitāśatam’ iti pā.</note> ca suśīte śarkarāśatam||154||</seg> <seg type="unit" n="155">prakṣipya sthāpayet kumbhe māsārdhaṃ ghṛtabhāvite| pralipte pippalīcavyapriyaṅgukṣaudrasarpiṣā||155||</seg> <seg type="unit" n="156">tasya mātrāṃ pibet kāle śārkarasya yathābalam| arśāṃsi grahaṇīdoṣamudāvartamarocakam||156||</seg> <seg type="unit" n="157">śakṛnmūtrānilodgāravibandhānagnimārdavam| hṛdrogaṃ pāṇḍurogaṃ ca sarvametena sādhayet||157||</seg> <seg type="unit" n="158">iti dvitīyaphalāriṣṭaḥ <note place="foot" type="variant" n="25">‘śārkaro'riṣṭaḥ’ iti pā.</note>| navasyāmalakasyaikāṃ kuryājjarjaritāṃ tulām| kuḍavāṃśāśca pippalyo viḍaṅgaṃ maricaṃ tathā||158||</seg> <seg type="unit" n="159">pāṭhāṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘yavāsaḥ’ iti pā.</note> ca pippalīmūlaṃ kramukaṃ cavyacitrakau| mañjiṣṭhailvālukaṃ lodhraṃ palikānupakalpayet||159||</seg> <seg type="unit" n="160">kuṣṭhaṃ dāruharidrāṃ ca surāhvaṃ sārivādvayam| indrāhvaṃ bhadramustaṃ ca kuryādardhapalonmitam||160||</seg> <seg type="unit" n="161">catvāri nāgapuṣpasya palānyabhinavasya ca| droṇābhyāmambhaso dvābhyāṃ sādhayitvā'vatārayet||161||</seg> <seg type="unit" n="162">pādāvaśeṣe pūte ca śīte tasmin pradāpayet| mṛdvīkādvyāḍhakarasaṃ śītaṃ niryūhasammitam||162||</seg> <seg type="unit" n="163">śarkarāyāśca bhinnāyā dadyāddviguṇitāṃ tulām| kusumasya rasasyaikamardhaprasthaṃ navasya ca||163||</seg> <seg type="unit" n="164">tvagelāplavapatrāmbusevyakramukakeśarān| cūrṇayitvā tu matimān kārṣikānatra dāpayet||164||</seg> <seg type="unit" n="165">tat sarvaṃ sthāpayet pakṣaṃ sucaukṣe ghṛtabhājane| pralipte sarpiṣā kiñciccharkarāgurudhūpite||165||</seg> <seg type="unit" n="166">pakṣādūrdhvamariṣṭo'yaṃ kanako nāma viśrutaḥ| peyaḥ svāduraso hṛdyaḥ prayogādbhaktarocanaḥ||166||</seg> <seg type="unit" n="167">arśāṃsi grahaṇīdoṣamānāhamudaraṃ jvaram| hṛdrogaṃ pāṇḍutāṃ śothaṃ gulmaṃ varcovinigraham||167||</seg> <seg type="unit" n="168">kāsaṃ śleṣmāmayāṃścogrān sarvānevāpakarṣati| valīpalitakhālityaṃ doṣajaṃ ca vyapohati||168||</seg> <seg type="unit" n="169">iti kanakāriṣṭaḥ| patrabhaṅgodakaiḥ śaucaṃ kuryāduṣṇena vā'mbhasā| iti śuṣkārśasāṃ siddhamuktametaccikitsitam||169||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="138-169">harītakīnāmityādinā abhayāriṣṭādayaḥ pañcāriṣṭā ucyante| triphalāyā iti militatriphalāyā eva palatrayaṃ, nirdeśasya mānapradhānatvāt| harītakītyādau phalaśabdena nirasthiharītakīṃ grāhayati, tena harītakīprasthārdhaṃ; kintu jatūkarṇe'yaṃ yogo dviguṇamānena paṭhitaḥ; yathā “harītakīphalaprasthaḥ, dviguṇā hyāmalakakapitthapāṭhendrāḥ sacitrakāḥ, guḍasya ca śatadvayam” iti| kramukaṃ pūgaḥ paṭṭikālodhro vā| surāhvā gorakṣakarkaṭikā| atra yadyapi āmalakādidravyadvyāḍhakamānaṃ bhavati, tatra ca sāmānyaparibhāṣayaiva dvidroṇajaladānamardhadroṇāvasthānaṃ ca labhyate, tathā'pi spaṣṭārthaṃ jalakvāthābhidhānaṃ jñeyam| mṛdvīkādvyāḍhakarasamiti vacanena mṛdvīkāyā āḍhakadvaye droṇadvayaṃ jalaṃ dattvā kvāthyasamaṃ jalaṃ sthāpyamiti darśayati; anye tu drākṣāsvarasadravau tulyāviti vyākhyānaṃ kṛtavantaḥ| uktaṃ hi jatūkarṇe- “dhātrī tulā, kauḍavikaṃ pippalī maricaṃ kṛmighnaṃ ca, indrāhvaṃ sārivādvayaṃ dāruniśā suradāru ghanaṃ kuṣṭhaṃ cārdhapalikaṃ, palikaṃ mañjiṣṭhāpāṭhātilvakagranthikailvālukacavyakramukabilvaṃ sāgnikaṃ pākyaṃ, drākṣādvayaṃ ca pṛthakpṛthak kvāthau vimiśritau dvau, sitātule dve, madhu dvikuḍavaṃ ca” ityādi| atrāpi ca sāmānyaparibhāṣā carakoktamānasamānā eva| bhinnāyā iti cūrṇīkṛtāyāḥ| kusumasvaraso madhu||138-169||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="170">cikitsitamidaṃ siddhaṃ srāviṇāṃ śṛṇvataḥ param <note place="foot" type="variant" n="27">‘cikitsitamataḥ siddhaṃ srāviṇāṃ sampracakṣmahe’ iti pā.</note>| tatrānubandho dvividhaḥ śleṣmaṇo mārutasya ca||170||</seg> <seg type="unit" n="171">viṭ śyāvaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ cādho vāyurna vartate| tanu cāruṇavarṇaṃ ca phenilaṃ cāsṛgarśasām||171||</seg> <seg type="unit" n="172">kaṭyūrugudaśūlaṃ ca daurbalyaṃ yadi cādhikam| tatrānubandho vātasya heturyadi ca rūkṣaṇam||172||</seg> <seg type="unit" n="173">śithilaṃ śvetapītaṃ ca viṭ snigdhaṃ guru śītalam| yadyarśasāṃ ghanaṃ cāsṛk tantumat pāṇḍu picchilam||173||</seg> <seg type="unit" n="174">gudaṃ sapicchaṃ stimitaṃ guru snigdhaṃ ca kāraṇam| śleṣmānubandho vijñeyastatra raktārśasāṃ budhaiḥ||174||</seg> <seg type="unit" n="175">snigdhaśītaṃ hitaṃ vāte rūkṣaśītaṃ kaphānuge| cikitsitamidaṃ tasmāt sampradhārya prayojayet||175||</seg> <seg type="unit" n="176">pittaśleṣmādhikaṃ matvā śodhanenopapādayet| sravaṇaṃ cāpyupekṣeta laṅghanairvā samācaret||176||</seg> <seg type="unit" n="177">pravṛttamādāvarśobhyo yo nigṛhṇātyabuddhimān| śoṇitaṃ doṣamanilaṃ tadrogāñjanayedbahūn||177||</seg> <seg type="unit" n="178">raktapittaṃ jvaraṃ tṛṣṇāmagnisādamarocakam| kāmalāṃ śvayathuṃ śūlaṃ gudavaṅkṣaṇasaṃśrayam||178||</seg> <seg type="unit" n="179">kaṇḍvaruḥkoṭhapiḍakāḥ kuṣṭhaṃ pāṇḍvāhvayaṃ gadam| vātamūtrapurīṣāṇāṃ vibandhaṃ śiraso rujam||179||</seg> <seg type="unit" n="180">staimityaṃ gurugātratvaṃ tathā'nyān raktajān gadān| tasmāt srute duṣṭarakte raktasaṅgrahaṇaṃ hitam||180||</seg> <seg type="unit" n="181">hetulakṣaṇakālajño balaśoṇitavarṇavit| kālaṃ tāvadupekṣeta yāvannātyayamāpnuyāt||181||</seg> <seg type="unit" n="182">agnisandīpanārthaṃ ca raktasaṅgrahaṇāya ca| doṣāṇāṃ pācanārthaṃ ca paraṃ tiktairupācaret||182||</seg> <seg type="unit" n="183">yattu prakṣīṇadoṣasya raktaṃ vātolbaṇasya ca| vartate snehasādhyaṃ tat pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ||183||</seg> <seg type="unit" n="184">yattu pittolbaṇaṃ raktaṃ gharmakāle pravartate| stambhanīyaṃ tadekāntānna cedvātakaphānugam||184||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="170-184">samprati raktārśasāṃ vātakaphānubandhaṃ lakṣaṇaṃ ca darśayan bhinnāṃ cikitsāmāha- cikitsitamityādi| atra ca tantre pittajasyeva raktajānyarśāṃsi duṣṭasrāvayuktāni srāvīṇīti jñeyāni| viṭ śyāvamiti nirdeśādviṭśabdo napuṃsakaliṅgo'pyastītyunnīyate| malinamiti atyarthaduṣṭam| hetvādiviśeṣajñena srāvasyopekṣā kāryeti sūcayati| vartate iti pravartate| vāte'nubale snehanaṃ, kaphe'nubale tūpekṣaṇaṃ laṅghanādi vā kāryamiti bhāvaḥ||170-184||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="185">kuṭajatvaṅniryūhaḥ sanāgaraḥ snigdharaktasaṅgrahaṇaḥ| tvagdāḍimasya tadvat sanāgaraścandanarasaśca||185||</seg> <seg type="unit" n="186">candanakirātatiktakadhanvayavāsāḥ sanāgarāḥ kvathitāḥ| raktārśasāṃ praśamanā dārvītvaguśīranimbāśca||186||</seg> <seg type="unit" n="187">sātiviṣā kuṭajatvak phalaṃ ca sarasāñjanaṃ madhuyutāni| raktāpahāni dadyāt pipāsave taṇḍulajalena||187||</seg> <seg type="unit" n="188">kuṭajatvaco vipācyaṃ palaśatamārdraṃ mahendrasalilena| yāvatsyādgatarasaṃ taddravyaṃ pūto rasastato grāhyaḥ||188||</seg> <seg type="unit" n="189">mocarasaḥ sasamaṅgaḥ phalinī ca samāṃśikaistribhistaiśca <note place="foot" type="variant" n="28">‘palāṃśikaiḥ’ iti pā.</note>| vatsakabījaṃ tulyaṃ cūrṇitamatra pradātavyam||189||</seg> <seg type="unit" n="190">pūtotkvathitaḥ sāndraḥ sa raso darvīpralepano grāhyaḥ| mātrākālopahitā rasakriyaiṣā jayatyasṛksrāvam||190||</seg> <seg type="unit" n="191">chagalīpayasā pītā peyāmaṇḍena vā yathāgnibalam| jīrṇauṣadhaśca śālīn payasā chāgena bhuñjīta||191||</seg> <seg type="unit" n="192">raktārśāṃsyatisāraṃ raktaṃ sāsṛgrujo nihantyāśu| balavacca raktapittaṃ rasakriyaiṣā jayatyubhayabhāgam <note place="foot" type="variant" n="29">‘hyubhayabhāgam’ iti pā.</note>||192||</seg> iti kuṭajādirasakriyā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="185-192">sanāgara īṣannāgaraḥ| snigdhasya raktasya saṅgrahaṇaḥ snigdharaktasaṅgrahaṇaḥ| tadvadityanena pūrvayogaphalaṃ vidhiṃ ca darśayati| kuṭajatvaca ityādau palaśataṃ tulā, jaladroṇena sādhyam, aṣṭabhāgāvaśeṣaḥ kaṣāyo grāhyaḥ| tantrāntare'pyuktaṃ- “droṇe'mbhasaḥ palaśataṃ kuṭajatvaco'ṣṭabhāgaśeṣam” iti| mahendrasalilam āntarikṣaṃ jalam| darvīpralepano grāhya iti yasyāmavasthāyāṃ darvīpralepo bhavati tasyāmavatāraṇīyaḥ| ubhayabhāgaraktapittasyāsādhyatvādubhayabhāgaśabdena kevalordhvagaṃ kevalādhogaṃ ceṣyate; tatrāpyadhogasya yāpyatvāttadyāpanameveha nihanyāditi padenocyate||185-192||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="193">nīlotpalaṃ samaṅgā mocarasaścandanaṃ tilā lodhram| pītvā cchagalīpayasā bhojyaṃ payasaiva śālyannam||193||</seg> <seg type="unit" n="194">chāgalipayaḥ prayuktaṃ nihanti raktaṃ savāstukarasaṃ ca| dhanvavihaṅgamṛgāṇāṃ raso niramlaḥ kadamlo vā||194||</seg> <seg type="unit" n="195">pāṭhā vatsakabījaṃ rasāñjanaṃ nāgaraṃ yavānyaśca| bilvamiti cārśasaiścūrṇitāni peyāni śūleṣu||195||</seg> <seg type="unit" n="196">dārvī kirātatiktaṃ mustaṃ duḥsparśakaśca rudhiraghnam| rakte'tivartamāne śūle ca ghṛtaṃ vidhātavyam||196||</seg> <seg type="unit" n="197">kuṭajaphalavalkakeśaranīlotpalalodhradhātakīkalkaiḥ| siddhaṃ ghṛtaṃ vidheyaṃ śūle raktārśasāṃ bhiṣajā||197||</seg> <seg type="unit" n="198">sarpiḥ sadāḍimarasaṃ sayāvaśūkaṃ śṛtaṃ jayatyāśu| raktaṃ saśūlamathavā nidigdhikādugdhikāsiddham||198||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="193-198">kadamla īṣadamlaḥ| kuṭajaphalavalkaśabdena indrayavāḥ kuṭajatvak cocyate| sadāḍimarasamityatra siddhaṃ sarpiḥ||193-198||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="199">lājāpeyā pītā sacukrikā keśarotpalaiḥ siddhā| hantyāśvasrasrāvaṃ tathā balāpṛśniparṇībhyām||199||</seg> <seg type="unit" n="200">hrīverabilvanāgaraniryūhe sādhitāṃ sanavanītām| vṛkṣāmladāḍimāmlāmamlīkāmlāṃ sakolāmlām||200||</seg> <seg type="unit" n="201">gṛñjanakasurāsiddhāṃ dadyādyamakena bharjitāṃ peyām| raktātisāraśūlapravāhikāśothanigrahaṇīm||201||</seg> <seg type="unit" n="202">kāśmaryāmalakānāṃ sakarbudārān <note place="foot" type="variant" n="30">‘sakarbudāraphalāmlānām’ iti pā.</note> phalāmlāṃśca| gṛñjanakaśālmalīnāṃ kṣīriṇyāścukrikāyāśca||202||</seg> <seg type="unit" n="203">nyagrodhaśuṅgakānāṃ khaṇḍāṃstathā kovidārapuṣpāṇām| dadhnaḥ sareṇa siddhān dadyādrakte pravṛtte'ti||203||</seg> <seg type="unit" n="204">siddhaṃ palāṇḍuśākaṃ takreṇopodikāṃ sabadarāmlām| rudhirasrave pradadyānmasūrasūpaṃ ca takrāmlam||204||</seg> <seg type="unit" n="205">payasā śṛtena yūṣairmasūramudgāḍhakīmakuṣṭhānām <note place="foot" type="variant" n="31">‘satīnamudgāḍhakīmasūrāṇām’ iti pā.</note>| bhojanamadyādamlaiḥ śāliśyāmākakodravajam||205||</seg> <seg type="unit" n="206">śaśahariṇalāvamāṃsaiḥ kapiñjalaiṇeyakaiḥ susiddhaiśca| bhojanamadyādamlairmadhurairīṣat samaricairvā||206||</seg> <seg type="unit" n="207">dakṣaśikhitittirirasairdvikakudalopākajaiśca madhurāmlaiḥ| adyādrasairativaheṣvarśaḥsvanilolbaṇaśarīraḥ||207||</seg> <seg type="unit" n="208">rasakhaḍayūṣayavāgūsaṃyogataḥ <note place="foot" type="variant" n="32">‘rasakhaḍaśākayavāgūsaṃyogataḥ’ iti pā.</note> kevalo'thavā jayati| raktamativartamānaṃ vātaṃ ca palāṇḍurupayuktaḥ||208||</seg> <seg type="unit" n="209">chāgāntarādhi taruṇaṃ sarudhiramupasādhitaṃ bahupalāṇḍu| vyatyāsānmadhurāmlaṃ viṭśoṇitasaṅkṣaye deyam||209||</seg> <seg type="unit" n="210">navanītatilābhyāsāt keśaranavanītaśarkarābhyāsāt| dadhisaramathitābhyāsādarśāṃsyapayānti raktāni||210||</seg> <seg type="unit" n="211">navanītaghṛtaṃ chāgaṃ māṃsaṃ ca saṣaṣṭikaḥ śāliḥ| taruṇaśca surāmaṇḍastaruṇī ca surā nihantyasram||211||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="199-211">gṛñjanaketyādinā yogāntaraṃ, gṛñjanakaḥ palāṇḍubhedaḥ| karbudāraḥ kāñcanabhedaḥ| bhojanamityādau bhojanamadyāditi yojyam| dvikakud uṣṭraḥ| antarādhi śarīramadhyaṃ, tacca taruṇacchāgasyaivādyāt| madhurāmlaṃ prathamaṃ madhuraṃ, paścātkiñcidamlam| dadhisarasya mathitaṃ dadhisaramathitam| navanītaghṛtaṃ sadyaskanavanītaghṛtam; anye tu navanītaṃ ghṛtaṃ ca chāgaṃ vadanti; yato ajā raktastambhanātmikā proktā||199-211||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="212">prāyeṇa vātabahulānyarśāṃsi bhavantyatisrute rakte| duṣṭe'pi ca kaphapitte tasmādanilo'dhiko jñeyaḥ||212||</seg> <seg type="unit" n="213">dṛṣṭvā tu raktapittaṃ prabalaṃ kaphavātaliṅgamalpaṃ ca| śītā kriyā prayojyā yatheritā vakṣyate cānyā <note place="foot" type="variant" n="33">‘yā'nyā’ iti pā.</note>||213||</seg> <seg type="unit" n="214">madhukaṃ sapañcavalkaṃ badarītvagudumbaraṃ dhavapaṭolam| pariṣecane vidadhyādvṛṣakakumayavāsanimbāṃśca||214||</seg> <seg type="unit" n="215">rakte'tivartamāne dāhe klede'vagāhayeccāpi| madhukamṛṇālapadmakacandanakuśakāśaniṣkvāthe||215||</seg> <seg type="unit" n="216">ikṣurasamadhukavetasaniryūhe śītale payasi vā tam| avagāhayet pradigdhaṃ pūrvaṃ śiśireṇa tailena||216||</seg> <seg type="unit" n="217">dattvā ghṛtaṃ saśarkaramupasthadeśe gude trikadeśe ca| śiśirajalasparśasukhā dhārā prastambhanī yojyā||217||</seg> <seg type="unit" n="218">kadalīdalairabhinavaiḥ puṣkarapatraiśca śītajalasiktaiḥ| pracchādanaṃ muhurmuhuriṣṭaṃ padmotpaladalaiśca||218||</seg> <seg type="unit" n="219">durvāghṛtapradehaḥ śatadhautasahasradhautamapi sarpiḥ| vyajanapavanaḥ suśīto raktasrāvaṃ jayatyāśu||219||</seg> <seg type="unit" n="220">samaṅgāmadhukābhyāṃ tilamadhukābhyāṃ rasāñjanavṛtābhyām| sarjarasaghṛtābhyāṃ vā nimbaghṛtābhyāṃ madhughṛtābhyāṃ vā||220||</seg> <seg type="unit" n="221">dārvītvaksarpirbhyāṃ sacandanābhyāmathotpalaghṛtābhyām| dāhe klede ca gudabhraṃśe gudajāḥ pratisāraṇīyāḥ syuḥ||221||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="212-221">yavāsaḥ durālabhā| śiśireṇa taileneti śītaladravyasādhitena tailena| śiśiretyādi śiśirajalā ca sukhasparśā ca; tena tīvraśītatvaṃ nivārayati||212-221||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="222">ābhiḥ kriyābhirathavā śītābhiryasya tiṣṭhati na raktam| taṃ kāle snigdhoṣṇairmāṃsarasaistarpayenmatimān||222||</seg> <seg type="unit" n="223">avapīḍakasarpirbhiḥ koṣṇairghṛtatailikaistathā'bhyaṅgaiḥ| kṣīraghṛtatailasekaiḥ koṣṇaistamupācaredāśu||223||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="222-223">adhunā aśakyaraktasrutau kṣīṇadhātutarpaṇārthaṃ bṛṃhaṇamāha- ābhirityādi| avapīḍakasarpiḥ bhojanasyordhvaṃ yat pīyate; kiṃvā bhūrimātraṃ sarpiravapīḍakamucyate| tamiti sravadraktaṃ puruṣam||222-223||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="224">koṣṇena vātaprabale ghṛtamaṇḍenānuvāsayecchīghram| picchābastiṃ dadyāt kāle tasyāthavā siddham||224||</seg> <seg type="unit" n="225">yavāsakuśakāśānaṃ mūlaṃ puṣpaṃ ca śālmalam| nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgāśca dvipalonmitāḥ||225||</seg> <seg type="unit" n="226">triprasthaṃ salilasyaitat kṣīraprasthaṃ ca sādhayet| kṣīraśeṣaṃ kaṣāyaṃ ca pūtaṃ kalkairvimiśrayet||226||</seg> <seg type="unit" n="227">kalkāḥ śālmaliniryāsasamaṅgācandanotpalam| vatsakasya ca bījāni priyaṅguḥ padmakeśaram||227||</seg> <seg type="unit" n="228">picchābastirayaṃ siddhaḥ saghṛtakṣaudraśarkaraḥ| pravāhikāgudabhraṃśaraktasrāvajvarāpahaḥ||228||</seg> <seg type="unit" n="229">prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ picchābastau <note place="foot" type="variant" n="34">‘peṣyān bastau’ iti pā.</note> yatheritān| piṣṭvā'nuvāsanaṃ snehaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet||229||</seg> iti picchābastiḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="224-229">picchābastimāha- yavāsetyādi| yavāsaḥ durālabhā| atra ca kalkādimānaṃ bastivadvijñeyam||224-229||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="230">hrīveramutpalaṃ lodhraṃ samaṅgācavyacandanam| pāṭhā sātiviṣā bilvaṃ dhātakī devadāru ca||230||</seg> <seg type="unit" n="231">dārvītvaṅ nāgaraṃ māṃsī mustaṃ kṣāro yavāgrajaḥ| citrakaśceti peṣyāṇi cāṅgerīsvarase ghṛtam||231||</seg> <seg type="unit" n="232">aikadhyaṃ sādhayet sarvaṃ tat sarpiḥ paramauṣadham| arśotisāragrahaṇīpāṇḍuroge jvare'rucau||232||</seg> <seg type="unit" n="233">mūtrakṛcchre gudabhraṃśe bastyānāhe pravāhaṇe| picchāsrāve'rśasāṃ śūle yojyametattridoṣanut||233||</seg> iti hrīverādighṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="230-233">yavāgrajaḥ kṣāraḥ yavakṣāraḥ| cāṅgerīsvaraso'tra caturguṇo grāhyaḥ, dravāntarāsānnidhyāt||230-233||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="234">avākpuṣpī balā dārvī pṛśniparṇī trikaṇṭakaḥ| nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgāśca dvipalonmitāḥ||234||</seg> <seg type="unit" n="235">kaṣāya eṣāṃ peṣyāstu jīvantī kaṭurohiṇī| pippalī pippalīmūlaṃ nāgaraṃ suradāru ca||235||</seg> <seg type="unit" n="236">kaliṅgāḥ śālmalaṃ puṣpaṃ vīrā candanamutpalam <note place="foot" type="variant" n="35">‘candanamañjanam’ iti pā.</note>| kaṭphalaṃ citrako mustaṃ priyaṅgvativiṣāsthirāḥ||236||</seg> <seg type="unit" n="237">padmotpalānāṃ kiñjalkaḥ samaṅgā sanidigdhikā| bilvaṃ mocarasaḥ pāṭhā bhāgāḥ karṣasamanvitāḥ||237||</seg> <seg type="unit" n="238">catuṣprasthe śṛtaṃ prasthaṃ kaṣāyamavatārayet| triṃśatpalāni prastho'tra vijñeyo dvipalādhikaḥ||238||</seg> <seg type="unit" n="239">suniṣaṇṇakacāṅgeryoḥ prasthau dvau svarasasya ca| sarvairetairyathoddiṣṭairghṛtaprasthaṃ vipācayet||239||</seg> <seg type="unit" n="240">etadarśaḥsvatīsāre raktasrāve tridoṣaje| pravāhaṇe gudabhraṃśe picchāsu vividhāsu ca||240||</seg> <seg type="unit" n="241">utthāne cātibahuśaḥ śothaśūle gudāśraye| mūtragrahe mūḍhavāte mande'gnāvarucāvapi||241||</seg> <seg type="unit" n="242">prayojyaṃ vidhivat sarpirbalavarṇāgnivardhanam| vividheṣvannapāneṣu kevalaṃ vā niratyayam||242||</seg> iti suniṣaṇṇakacāṅgerīghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="234-242">avākpuṣpī adhaḥpuṣpī| atra kvāthyadravyaṃ ṣoḍaśapalam| yadyapyatrotsargataścatuṣprasthameva jalaṃ deyaṃ, tathā śeṣacaturbhāgaḥ prastha eva bhavati, tathā'pi caturguṇajaladānasya caturthabhāgaśeṣatayā sthāpyakaṣāyasya utsargavidhau sūcanārthamidaṃ carakavacanam| tathā ‘triṃśatpalāni tu prastho vijñeyo dvipalādhikaḥ’ ityapi vacanaṃ paribhāṣāsiddhārthābhidhāyakaṃ vijñeyam| ata eva dṛḍhabalasaṃskāre'pi dravadvaiguṇyābhidhānaṃ bhaviṣyati| triṃśatpalaviśeṣaṇatayā dvipalādhikānīti nirdeśe prāpte prasthavivakṣayā puṃlliṅgaikavacananirdeśo jñeyaḥ||234-242||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="243">bhavanti cātra- vyatyāsānmadhurāmlāni śītoṣṇāni ca yojayet| nityamagnibalāpekṣī jayatyarśaḥkṛtān gadān||243||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="243">vyatyāsāt parasparaparivartanena madhurāmlayoḥ śītoṣṇayośca yojanā||243||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="244">trayo vikārāḥ prāyeṇa ye parasparahetavaḥ| arśāṃsi cātisāraśca grahaṇīdoṣa eva ca||244||</seg> <seg type="unit" n="245">eṣāmagnibale hīne vṛddhirvṛddhe parikṣayaḥ| tasmādagnibalaṃ rakṣyameṣu triṣu viśeṣataḥ||245||</seg> <seg type="unit" n="246">bhṛṣṭaiḥ śākairyavāgūbhiryūṣairmāṃsarasaiḥ khaḍaiḥ| kṣīratakraprayogaiśca vividhairgudajāñjayet||246||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="244-246">arśaḥsu agnirakṣāmabhidhātumanyatrāpi yatrāgnirakṣā viśeṣeṇa kartavyā tānāha- traya ityādi| vṛddhe parikṣayaḥ agnibale vṛddhe vināśaḥ| triṣu viśeṣata ityanenānyatrāpyagnirakṣaṇaṃ kāryamiti darśayati||244-246||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="247">yadvāyorānulomyāya yadagnibalavṛddhaye| annapānauṣadhadravyaṃ tat sevyaṃ nityamarśasaiḥ||247||</seg> <seg type="unit" n="248">yadato viparītaṃ syānnidāne yacca darśitam| gudajābhiparītena tat sevyaṃ na kadācana||248||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="247-248">yadvāyorityādinā pūrvoktacikitsāṃ sāroddhāreṇāha||247-248||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="249">tatra ślokāḥ- arśasāṃ dvividhaṃ janma pṛthagāyatanāni ca| sthānasaṃsthānaliṅgāni sādhyāsādhyaviniścayaḥ||249||</seg> <seg type="unit" n="250">abhyaṅgāḥ svedanaṃ dhūmāḥ sāvagāhāḥ pralepanāḥ| śoṇitasyāvasekaśca yogā dīpanapācanāḥ||250||</seg> <seg type="unit" n="251">pānānnavidhiragryaśca vātavarco'nulomanaḥ| yogāḥ saṃśamanīyāśca sarpīṃṣi vividhāni ca||251||</seg> <seg type="unit" n="252">bastayastakrayogāśca varāriṣṭāḥ saśarkarāḥ| śuṣkāṇāmarśasāṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘śuṣkārśasāṃ praśamanāḥ’ iti pā.</note> śastāḥ srāviṇāṃ lakṣaṇāni ca||252||</seg> <seg type="unit" n="253">dvividhaṃ sānubandhānāṃ teṣāṃ ceṣṭaṃ yadauṣadham| raktasaṅgrahaṇāḥ kvāthāḥ peṣyāśca vividhātmakāḥ||253||</seg> <seg type="unit" n="254">snehāhāravidhiścāgryo yogāśca pratisāraṇāḥ| prakṣālanāvagāhāśca pradehāḥ secanāni ca||254||</seg> <seg type="unit" n="255">ativṛttasya raktasya vidhātavyaṃ yadauṣadham| tatsarvamiha nirdiṣṭaṃ gudajānāṃ cikitsite||255||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="249-255">arśasāṃ dvividhamityādinā adhyāyārthasaṅgrahaḥ| ariṣṭagrahaṇenaiva śārkarasyāpi grahaṇe prāpte śārkarasya pṛthagabhidhānaṃ guḍakṛtebhyo bhedena vyavahārārthaṃ, tathā'nupānābhidhānārthaṃ pṛthakkṛtam||249-255||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne'rśaścikitsitaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne'rśaścikitsitaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ||14||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="15" xml:id="ca.6.15">
          <head>grahaṇīdoṣacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto grahaṇīdoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">arśaḥkāryatvādgrahaṇīdoṣasya arśaścikitsitamanu grahaṇīcikitsitaṃ brūte| grahaṇīmāśrito'gnidoṣo grahaṇīdoṣaḥ, evaṃ cāśrayāśrayiṇorabhedopacārād grahaṇīdoṣaśabdena grahaṇyāśrito'gnidoṣo'pi gṛhyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">āyurvarṇo balaṃ svāsthyamutsāhopacayau prabhā| ojastejo'gnayaḥ prāṇāścoktā dehāgnihetukāḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">śānte'gnau mriyate, yukte ciraṃ jīvatyanāmayaḥ| rogī syādvikṛte, mūlamagnistasmānnirucyate||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-4">tatra grahaṇīdoṣanirdiṣṭāgnidoṣe vaktavye prakṛtijñānānantaratvādvikṛtijñānasya prathamaṃ tāvadavikṛtasyāgne rūpamāha- āyurityādi| āyuḥ cetanānuvṛttiḥ| varṇaḥ gaurādiḥ| balaṃ śaktiḥ vyāyāmādyanumeyā| svāsthyaśabdenaiva varṇādigrahaṇaṃ yadyapi labhyate, tathā'pi “svasthasyaujaskaraṃ yattu tadvṛṣyaṃ tadrasāyanam” (ci.a.1,pā.1) iti <note place="foot" type="variant" n="1">‘atrāntarā kijcidgranthastruṭitaḥ pratibhāti</note>; tena varṇādīnāmavikāratvaṃ nāvaśyaṃ svasthe bhavatīti varṇādīnāṃ pṛthagupādānaṃ kṛtam| utsāhaḥ duṣkareṣvapi kāryeṣvadhyavasāyaḥ, upacayaḥ dehapuṣṭiḥ| ojaḥ hṛdayasthaṃ sarvadhātusārarūpam| tejaḥ dehoṣmā śukraṃ vā; yaduktaṃ śālākye- “dṛṣṭistejomayī proktā śukraṃ tejaśca kevalam| tasmāddṛṣṭibalāpekṣī tejovṛddhiṃ samācaret” iti| agnaya iti bhūtāgnayaḥ pañca, dhātvagnayaḥ sapta, iti dvādaśāgnayaḥ| prāṇā iti prāṇāpānopalakṣitāḥ pañcāpi vāyavaḥ; kiṃvā prāṇavāyureva ‘prāṇāḥ’ iti śabdena nityaṃ bahuvacanāntenocyate; yathā- apsarasśabdena ekā'pi vidyādharī kīrtyate| dehāgnihetukā iti dehapoṣakapradhānajāṭharāgnikāraṇakāḥ| śānte ityutsanne| yukte iti same| vikṛte iti mande viṣame tīkṣṇe vā| mūlamagnistasmāditi tasmāt prāśastyādanvayavyatirekavidhānādāyurvarṇādīnāmagnirmūlaṃ pradhānaṃ kāraṇamityarthaḥ| nirucyate iti niścayenocyate||3-4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">yadannaṃ dehadhātvojobalavarṇādipoṣakam| tatrāgnirheturāhārānna hyapakvādrasādayaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">sāmānyakāraṇamuktvā, agneḥ sākṣātkāraṇatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘sākṣātkāryakāraṇatvaṃ’ iti pā.</note> vyutpādayannāha- yadannamityādi| bāhyā api gairikādayo dhātuśabdenocyante iti tadvyavacchedārthaṃ dhātordehaviśeṣaṇam| athāhorātrajanyeṣu dehadhātvādiṣu kathamagneḥ kāraṇatvamityāha- āhārāditi- etenāhāramapyapekṣyaiva <note place="foot" type="variant" n="3">‘āhāro'pyagnipākamapekṣyaiva’ iti pā.</note> rasādīñjanayati| ādigrahaṇena raktādīni saṅgṛhyante||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">annamādānakarmā tu prāṇaḥ koṣṭhaṃ prakarṣati| taddravairbhinnasaṅghātaṃ snehena mṛdutāṃ gatam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">samānenāvadhūto'gnirudaryaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘udīrṇaḥ pavanena tu’ iti pā.</note> pavanodvahaḥ| kāle bhuktaṃ samaṃ samyak pacatyāyurvivṛddhaye||7||</seg> <seg type="unit" n="8">evaṃ rasamalāyānnamāśayasthamadhaḥ sthitaḥ| pacatyagniryathā sthālyāmodanāyāmbutaṇḍulam||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-8">samprati samprāptasyānnasyāgninā yathā pāko bhavati, yathā ca pacyamānamannaṃ dehadhātvādirūpatāmāpadyate, tadāha- annamityādi| mukhapraveśādārabhyānnasya vyāpāra ihocyate| ādānamāhārapraṇayanaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘āhāraprakarṣaṇaṃ’ iti pā.</note> karma yasya sa tathā, prakarṣatīti nayati| dravairiti pānīyādibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘dravaiḥ kledakaśleṣmadravaiḥ’ iti jalpakalpatarā gaṅgādharaḥ</note>| bhinnasaṅghātamiti avayavaśaithilyamāpannam| kāle iti bubhukṣākāle| bhuktaṃ samamiti mātrāprakṛtyādisamam| samānenāvadhūta iti agnipārśvasthitena samānena sandhukṣitaḥ, ayaṃ ca samānaḥ prākṛtatvād bāhyo vāyuriva agneḥ sandhukṣaṇo bhavati na vaiṣamyakaraḥ, vikṛtastu vaiṣamyaṃ karoti; tena vātena viṣamo'gnirbhavatīti copapannaṃ bhavati| ete ca dravādayaḥ pācakasyāgneḥ sahāyā bhavantītyanena granthenocyate; “āhārapariṇāmakarāstvime bhāvā bhavanti; tadyathā- ūṣmā, vāyuḥ, kledaḥ, snehaḥ, kālaḥ, samayogaśca” (śā.a.6) iti| udaryaḥ pācaka ityarthaḥ| ‘pavanodvaha’ ityagniviśeṣaṇaṃ kecit paṭhanti| samyagiti bhuktaviśeṣaṇaṃ kecit paṭhanti; tadā samyagityanena mātrāsāmyamucyate| samyaggrahaṇena tu prakṛtyādisampaducyate| āyurvivṛddhaye iti śarīrendriyasattvātmasaṃyogānuvartanāya tadvivṛddhaye ca| rasamalāyeti tādarthye caturthī| āśayasthamiti āmāśayastham| adhaḥsthita ityanena agnerūrdhvajvalanasvabhāvatayā ūrdhvasthānnapāke sāmarthyaṃ sūcayati| atrārthe yathetyādinā dṛṣṭāntamāha||6-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ| madhurādyāt kapho bhāvāt phenabhūta <note place="foot" type="variant" n="7">‘phenabhāvaḥ’ iti pā.</note> udīryate||9||</seg> <seg type="unit" n="10">paraṃ tu pacyamānasya vidagdhasyāmlabhāvataḥ| āśayāccyavamānasya pittamacchamudīryate||10||</seg> <seg type="unit" n="11">pakvāśayaṃ tu prāptasya śoṣyamāṇasya vahninā| paripiṇḍitapakvasya vāyuḥ syāt kaṭubhāvataḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-11">evaṃ sthūlapākakramamabhidhāya, avāntaramaṇupākakramamāha- annasyetyādi| bhuktamātrasyeti bhuktānantarameva| ṣaḍrasasyeti prāśastyenābhidhānaṃ, kiṃvā ṣaḍrasasyāpi prathamaṃ madhuratā niruktā bhavatīti darśayati| prapākata iti prathamapākataḥ; praśabda ādikarmaṇi| madhuraścāsau ādyaśceti madhurādyaḥ; kiṃvā ‘madhurāt prāk kapho bhāvāt’ iti pāṭhaḥ| phenabhūta iti phenasadṛśo'ghana ityarthaḥ| paramiti ādyamadhurapākānantaram| vidagdhasyeti pakvāpakvasya| amlabhāvā iti jātāmlasvarūpataḥ| āśayāt āmāśayāt| cyavamānasya adhobhāgaṃ vāyunā nīyamānasya, anena ca pittasthānasambandhaṃ vidagdhāhārasya darśayati| acchamiti aghanam| udīryate iti pittamutpadyate; amlaṃ ca pittamamlabhāvādāhārasya utpadyata iti yuktameva| pakvāśayaṃ tu prāptasyeti malarūpatayā pakvāśayaṃ gatasya| śoṣyamāṇasya vahnineti yadyapyūrdhvadāhakṣamo vahniḥ, tathā'pyasyādhogatasya vahninā śoṣyamāṇatvaṃ pakvāśayagatasyāpyupapannam| yataścādhogamane samyagvahnivyāpāro nāsti, ataḥ ‘pacyamānasya’ iti padaṃ parityajya ‘śoṣyamāṇasya’ iti kṛtam| paripiṇḍitapakvasyeti paripiṇḍitarūpatayā malarūpatayā pakvasya| vāyuḥ syāt kaṭubhāvata iti paripiṇḍitāvasthodbhūtakaṭutā vāyorutpadyate| evamīdṛśaḥ ṣaḍrasāhārasyāvasthāpāko bhavati| nanu yadyatrāvasthāpākavaśāt ṣaṇṇāmeva rasānāṃ kaphādikartṛtvamucyate, tadā “kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ” (sū.a.26) ityādinā yo vipāka ucyate sa virudhyate, avasthāpākenaiva bādhitatvāt; maivaṃ, nahyavasthāpāko'yaṃ rasasvabhāvaṃ niṣṭhāpākaṃ bādhate, kintvavasthāyāṃ svakāryaṃ karoti; tena rasādayo'pi svakāryaṃ kurvanti, avasthāpāko'pi svakīyaṃ kāryaṃ karoti; yathā- madhuratiktādiṣaḍrase'nne upayukte madhuro'pi svakāryaṃ karoti, tiktādayaśca svakāryaṃ kurvanti; ayaṃ tu viśeṣaḥ- yanmadhurākhyasyāvasthāpākasya madhurādayaḥ śleṣmajanakā rasā anuguṇā bhavanti tadā sa bahuśleṣmāṇaṃ janayati, yadā tvavasthāpāko viparītakaṭukādiparigṛhīto bhavati tadā stokamātraṃ kaphaṃ janayati; evaṃ pittajanake'vasthāpāke'pi vācyam| “kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ” (sū.a.26) ityādinoktastridhā vipākastu rasamalavivekasamakālo bhinnakāla evāvasthāpākaiḥ samamiti na virodhaḥ| sa ca bhinnakālo'pyavasthāpākakāryadoṣānuguṇatayā'nanuguṇatayā vā avasthāpākāhitadoṣāṇāṃ vardhanaṃ kṣapaṇaṃ vā karotīti tasyābhidhānaṃ śāstre prayojanavadeva| yadyapi sarvamannamavasthāyāṃ vidahyate, tathā'pi ye'tyarthaṃ vidāhinasta eva ‘vidāhinaḥ’ ityucyante, viśeṣavidāhakartṛtvāt| anye tvāhuḥ- na ṣaḍrasādapyannāt sāmānyenāvasthāpāke kaphādyutpattiḥ, kintu ṣaḍrasādapyannāt prathame pāke madhuro'yamudbhūto rasaḥ sa kaphaṃ janayati, tathā pittaṃ vidāhāvasthāyāmudbhūtādamlarasādutpadyate, evaṃ vāyurapi āhārakaṭutāvasthāyāṃ bhavatīti| anye tvāhuḥ- yat- nānnasyāgnisaṃyogānmadhurādyāvasthikaṃ bhavati, kintu kaphādisthāneṣu manuṣyāṇāṃ svabhāvādeva madhurādayo rasāstiṣṭhanti, te cānnaṃ svasvabhāvaṃ nītvā kaphādīñjanayanti| uktaṃ hi tantrāntare- “madhuro hṛdayādūrdhvaṃ rasaḥ koṣṭhe vyavasthitaḥ| tataḥ saṃvardhate śleṣmā śarīrabalavardhanaḥ|| nābhīhṛdayamadhye ca rasastvamlo vyavasthitaḥ| svabhāvena manuṣyāṇāṃ tataḥ pittaṃ vivardhate|| adho nābhyāstu khalvekaḥ kaṭuko'vasthito rasaḥ| prāyaḥ śreṣṭhatamastatra prāṇināṃ vardhate'nilaḥ|| tasmādvipākastrividho rasānāṃ nātra saṃśayaḥ” iti| iha tu tatretyādigranthārthālocanayā yathokta eva granthārtho nyāyyaḥ| tantrāntare tu śleṣmapittagatamadhurāmlarasau varṇayanti, te kaphādyadhigatā rasā asmākamapi pākasahakāritayā anumatā eva| yattu śleṣmajanakāṃśasyaivāvasthāpāke śleṣmakartṛtvamityuktaṃ, tadanumatameva; evaṃ yaḥ śleṣmajanakoṃ'śa āhāragataḥ sa sthānamahimnā tadāhārasya madhuratāmāpādya śleṣmāṇaṃ viśeṣeṇa janayatīti brūmaḥ| yattu, anenāvasthāpākena kaphapittayorīraṇamātraṃ kriyate natu vṛddhiḥ, vṛddhiḥ niṣṭhāpāke eva bhavatīti vadanti, tadupapattiśūnyaṃ bhāti; kiñca, avasthāpākāt kaphapittayorvṛddhiḥ, tathā niṣṭhāpākācca malarūpatayā utpāda iti yuktaṃ paśyāmaḥ||9-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">annamiṣṭaṃ hyupahitamiṣṭairgandhādibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘hyupakṛta...’ iti pā.</note> pṛthak| dehe prīṇāti gandhādīn ghrāṇādīnīndriyāṇi <note place="foot" type="variant" n="9">‘prāṇādīnindriyāṇi’ iti pā.</note> ca||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">karmāntareṇāpyannasya pākaḥ sampadyate, tamāha- annamityādi| annamiṣṭaṃ hyupahitamiti hiśabdo'vadhāraṇe; iṣṭaśabdeneha priyaṃ hitaṃ cocyate na priyamātram, ahitasya priyamātrasya na dehavyavasthitiḥ gandhāditarpakatvaṃ ca bhavati; upahitamiti upayuktam| iṣṭairiti priyahitaiḥ gandharasarūpasparśaśabdaiḥ| atra yadyapi hitatvameva gandhādīnāmāhāragatānāṃ dehagatagandhādipoṣaṇe pradhānaṃ, tathā'pi priyatvamapyāhāragatagandhādīnāṃ tadātvopakārakatayā grahītuṃ priyatvahitatvayordvayorapyupādānaṃ kṛtam| dehe prīṇāti gandhādīniti dehaśritān gandhādīn poṣayati| tathā ghrāṇādīni ca ghrāṇadarśanarasanasparśanaśrotrāṇi iṣṭairgandhādibhiḥ prīṇāti tarpayati, poṣayatīti yāvat| indriyāṇyapi hi pāñcabhautikānyasmaddarśane; tāni ca pratikṣaṇaṃ kṣīyamāṇāni||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ| pañcāhāraguṇānsvānsvānpārthivādīnpacanti hi||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">bhautikavahnivyāpāramāha- bhaumetyādi| bhaumādayaḥ pañcoṣmāṇaḥ pārthivādidravyavyavasthitā jāṭharāgnisandhukṣitabalā antarīyaṃ dravyaṃ pacantaḥ svān svān pārthivādīn pūrvapārthivagandhatvādyavilakṣaṇān guṇān nirvartayanti| etadeva “vividhamaśitapītalīḍhakhāditaṃ jantorhitamantaragnisandhukṣitabalena yathāsvenoṣmaṇā samyagvipacyamānaṃ” (sū.a.28) ityādinā sūtrāsthāne'pyuktam| yadyapi bhūtāgninā pārthivādidravyaṃ pacyate, tathā'pi pārthivādidravyāṇāṃ pākenaitadeva jananaṃ yadviśiṣṭaguṇayuktatvaṃ, tena pākena janyamāne'pi dravye guṇā eva janyanta ityabhiprāyeṇa pārthivādīnāhāraguṇāñjanayantītyucyate| anena guṇajananamevāgninocyate; na dravyajananam| kiṃvā āhārāśca guṇāśceti vigrahādāhāraśabdena āhārādhikaraṇarūpaṃ dravyamapi gṛhyate| pārthivādīniti pārthivāpyataijasavāyavīyanābhasān| tatra jāṭharāgniḥ sarvānevāhārarasamalavipākān pacati, bhautikāstvagnayaḥ svān svān guṇāñjanayanti| uktaṃ ca- “jāṭhareṇāgninā pūrvaṃ kṛte saṅghātabhede paścādbhūtāgnayaḥ pañca svaṃ svaṃ dravyaṃ pacanti” iti| ayaṃ ca bhūtāgnivyāpāro dhātuṣvapyasti, yato dhātuṣvapi pañcabhūtāni santi, tatrāpi dhātvagnivyāpāro bhūtāgnivyāpāraśca jāṭharāgnikrameṇaivokto jñeyaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">yathāsvaṃ svaṃ ca puṣṇanti dehe dravyaguṇāḥ pṛthak| pārthivāḥ pārthivāneva śeṣāḥ śeṣāṃśca kṛtsnaśaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">agnipakvānāhāraguṇānāha- yathāsvamityādi| yathāsvamiti yadyasyātmīyaṃ; sajātīyā dravyaguṇā sajātīyān dravyaguṇān puṣṇanti| tena dravyāṇi pārthivādidravyarūpāṇi dehadhātudoṣamalākhyāni puṣṇanti, guṇāstu pākasthitagandhasnehauṣṇyagauravādayaḥ dehagandhasnehauṣṇyagauravādīn puṣṇanti| yathāsvamityādiśabdārthaṃ sphorayati- pārthivā ityādi| pārthivā āhāradravyaguṇā dehagatān pārthivāneva dravyaguṇān puṣṇanti| āhāradravyaguṇā ityatra dravyagataguṇā eva ucyante| dravyapoṣaṇaṃ tu guṇapoṣaṇena labhyate, guṇapoṣaṇaṃ dravyapoṣaṇamantarā kartumaśakyatvāt||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">saptabhirdehadhātāro dhātavo dvividhaṃ punaḥ| yathāsvamagnibhiḥ pākaṃ yānti kiṭṭaprasādavat <note place="foot" type="variant" n="10">‘kiṭṭaprasādataḥ’ iti pā.</note>||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">bhūtāgnivyāpāraṃ darśayitvā dhātvagnivyāpāraṃ darśayannāha- saptabhirityādi| dehadhātāra iti viśeṣeṇa dehadhārakāḥ| dvividhamiti dviprakāraṃ pākam| tadeva prakāradvayamāha- kiṭṭaprasādavaditi; kiṭṭaprasādarūpamityarthaḥ| śukrasya yadyapi kiṭṭavān pāko na bhavati, tathā'pi bahūnāṃ kiṭṭavattvād dvividhamiti nirdeśaśchatriṇo gacchantīti nyāyājjñeyaḥ| punariti jāṭharāgnipākānantaram||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">rasādraktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca| asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prasādajaḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">pākajanyānāṃ rasādīnāmutpādaṃ krameṇāha- rasādityādi| rasādraktaṃ prasādajaṃ, tato raktānmāṃsaṃ prasādajaṃ, māṃsānmedaḥ prasādajamityādi yāvacchukrādgarbhaḥ prasādaja iti| prasādajaśabdena rasādibhyaḥ prasādāṃśajanyā raktādayaḥ, kiṭṭāṃśajanyāstu vakṣyamāṇāḥ kaphādaya iti| śukrāttu nirmalatayā prasādaja eva garbho bhavati, natu malajanyaṃ kiñcit| kecittu śukramalatayā śmaśrūṇi vadanti; tanna, tantre'nabhidhānāt| tathā śukramalaṃ yadi śmaśrūṇi syustadā strīṇāmapi saśukratayā śmaśrūṇi bhaveyuḥ; striyaśca saśukrā eva, paraṃ tāsāṃ śukraṃ garbhārambhakaṃ na bhavatītyādi pratipāditaṃ prāk| anye tu garbhaprasādajaśabdena napuṃsakena ojo'bhidadhati| prasādaja ityatra jātaśabdaḥ poṣaṇa eva vartate, nāpūrvotpāde; raktādayo hi garbhātprabhṛtyevotpannā rasādibhiḥ poṣyante; raktādayo hi garbhaprabhṛtyeva poṣyante| tatra ca tridhātūtpāde vyākhyātāro varṇayanti- tatra rasaḥ svāgnipacyamāno raktatāṃ yāti, raktaṃ māṃsatāmityādi pūrvapūrvadhātupariṇāmāduttarottaradhātūtpādaḥ; yathā kṣīrāddadhi bhavati, dadhno navanītaṃ, navanītādghṛtaṃ, ghṛtād ghṛtamaṇḍaḥ, ityekaḥ pakṣaḥ| kiṃvā rasa eva raktaṃ prathamaṃ plāvayati, tatra ca raktasthānasambandhādraktasādṛśyamanubhavati, raktaṃ ca raktasamānenāṃśena poṣayati; tato raktamāplāvya māṃsamāplāvayati, tatrāpi māṃsapoṣaṇaṃ karoti, māṃsasādṛśyatāmanubhavati; evaṃ uttarottaradhātūn rasa evāplāvayati vardhayati ca; yathā kedāraniṣiktaṃ kulyājalaṃ pratyāsannāṃ kedārīṃ tarpayitvā krameṇa kedārikāntarāṇi āplāvayati| kiṃvā āhārarasasya utpanno bhinnaireva mārgai rasarudhirādīni samānenāṃśena tarpayati, tatra ca yaḥ pratyāsanno dhātustatpoṣako dhātubhāgastaṃ śīghraṃ puṣṇāti, yastu vidūro dhātustasya vidūramārgatayā cireṇa poṣaṇaṃ bhavati, evaṃ bhinnaireva mārgairdhātūnāṃ poṣaṇaṃ bhavati; yathā khale utpatitānāṃ kapotānāṃ bhinnadiggāmināṃ svīyasvīyamārgeṇaiva gacchatāṃ gamyadeśasya pratyāsannaviprakṛṣṭatvādibhedena śīghraṃ cireṇa ca gamanaṃ bhavati, tadvat| iti kṣīradadhinyāya-kedārīkulyānyāya-khalekapotanyāyāttredhā dhātupoṣaṇakramaḥ| tatreha śabdārthaparyālocanayā kedārīkulyānyāyaḥ kṣīradadhinyāyo vā saṅgata evaḥ, khalekapotanyāyastu manāgdurghaṭaḥ| tasmin hi pakṣe rasādraktaṃ prasādajamityarthavyutpādanaṃ duḥśakaṃ, prapañcitaṃ caitadvividhāśitapītīye, tatraivānusaraṇīyaḥ prapañcaḥ| nanu, vividhāśitapītīye āhārarasādrasādipuṣṭiruktā “puṣyanti tvāhārarasādrasarudhira” (sū.a.28) ityādinā; tatra rasadvayaṃ svīkṛtam, iha tveka eva raktapoṣako rasa iti kathaṃ na virodhaḥ? maivaṃ, tatrāpi āhārarasaśabdena āhārajaḥ prasādo'bhidhīyate, sa ca rasagrahaṇagṛhīta eva| yato dvividho rasaḥ- sthāyī, poṣakaśceti; tena tatra dhātupoṣakapoṣyarasāṃśayorbhedavivakṣayā bheda uktaḥ; iha sthāyīpoṣakarasāṃśāvapyekatayā nirdiṣṭau, sthāyirasapoṣakarasabhāgayoḥ sthānabhedādyabhāvādekatvam; evaṃ kṛtvā saptadhātukaṃ śarīramucyate| etadapi vividhāśitapītīye eva prapañcitam||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">rasāt stanyaṃ tato <note place="foot" type="variant" n="11">‘striyāḥ’ iti pā.</note> raktamasṛjaḥ kaṇḍarāḥ sirāḥ| māṃsādvasā tvacaḥ ṣaṭ ca medasaḥ snāyusambhavaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘snāyusandhayaḥ’ iti pā.</note>||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">dhātūnāṃ poṣaṇamabhidhāyopadhātupoṣaṇamāha- rasāt stanyamityādi| rasāt stanyaṃ prasādajaṃ, tathā raktamapi rajaḥsañjñaṃ rasādeva prasādabhāgajanyam; uktaṃ ca suśrute- “rasādeva striyā raktaṃ rajaḥsañjñaṃ pravartate” (su.sū.a.14) iti| etacca rajo rasajanyamapi sūkṣmatayā cireṇaiva jāyate; yaduktaṃ suśrute- “evaṃ māsena rasaḥ śukrabhavati, strīṇāṃ cārtavam” (su.sū.a.14) iti| asrajaḥ kaṇḍarāḥ sthūla snāyavaḥ, medasastu sūkṣmasnāyupoṣaṇaṃ ‘medasaḥ snāyusambhavaḥ’ ityanena vaktavyam| iha hi kaṇḍarāśabdena sthūlasnāyurucyate, suśrute tu sthūlasirā| te ca stanyādayo dhātvantarāpoṣaṇāccharīrapoṣakā apyupadhātuśabdenocyante, rasādayastu śarīradhārakatayā dhātvantarapoṣakatayā ca dhātuśabdenocyante; uktaṃ ca bhoje- “sirāsnāyurajaḥstanyatvaco gativivarjitāḥ| dhātubhyaścopajāyante tasmātta upadhātavaḥ” iti| atrāpi hi ‘dhātubhyaścopajāyante’ ityanena jāyanta eva, paraṃ na janayantītyuktam| śukraṃ tu ojojanakatvād dhātvantargatameva| ojastu iha na dhātuṣu nāpyupadhātuṣu paṭhitaṃ, tasya saptadhātusārarūpatayā saptadhātvantaragatatvādeva, ata eva tasyāgnirapi pṛthaṅnoktaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kiṭṭamannasya viṇmūtraṃ, rasasya tu kapho'sṛjaḥ| pittaṃ, māṃsasya khamalā, malaḥ svedastu medasaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">syātkiṭṭaṃ keśalomāsthno, majjñaḥ sneho'kṣiviṭtvacām| prasādakiṭṭe dhātūnāṃ pākādevaṃvidharcchataḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘pākādevāvigarhataḥ’ iti pā.</note>||19||</seg> parasparopasaṃstabdhā dhātusnehaparamparā <note place="foot" type="variant" n="14">‘parasparopasaṃstambhāddhatto dehe parasparam’ iti pā.</note>|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-19">prasādabhāgotpādamabhidhāya malabhāgotpādamāha- kiṭṭamityādi| rasasya kapha iti rase pacyamāne kiṭṭaṃ kapho bhavati, prasādaśca raktaṃ; evaṃ raktādimale'pi jñeyam| māṃsasya khamalā iti karṇākṣināsāsyaprajananamalāḥ| malaḥ svedastu medasa iti svedo yadyapi udakaviśeṣa eva uktastathā'pi tasya medomalatvenaivotpatiḥ; kiṃvā, udakādapi svedo bhavati medomalatayā ca bhavati, yathā- kapho'vasthāpākād rasamalatayā ca bhavati| asthimalaṃ nakho'pi suśrutaprāmāṇyādunneyaḥ| tatra hi “nakhaloma ca” (su.sū.a.46) ityanenāsthimalatvaṃ nakhasyoktam| uktaṃ ca vividhāśitapītīye- “kiṭṭāt keśanakhādayaḥ puṣyanti” (sū.a.28) iti; kintu śārīre'sthigaṇanāyāṃ “viṃśatirnakhā” (śā.a.7) ityanenāsthitvena proktāḥ| evamuktena krameṇa prasādakiṭṭe dvidhā ṛcchato bhavata ityarthaḥ| samprati poṣyeṇāpi raktena rasasyāpyāyanaṃ kriyate, tathā māṃsenāpi raktasyetyādi parasparaṃ dhātūnāmutpādakatvamāha- parasparetyādi| dhātusnehaparamparā parasparopasaṃstabdheti anyonyamupasnehena saṃstabdhatvāt santarpiteti yāvat||18-19||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">vṛṣyādīnāṃ prabhāvastu puṣṇāti balamāśu hi||20||</seg> <seg type="unit" n="21">ṣaḍbhiḥ kecidahorātrairicchanti parivartanam| santatyā bhojyadhātūnāṃ parivṛttistu cakravat||21||</seg> <seg type="unit" n="22">(ityuktavantamācāryaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘ityuktavantaṃ’ ityādiḥ ‘sthalānnimnādivodakaṃ’ ityantaḥ pāṭhaścakrapāṇidattenāvyākhyātatvādanārṣa iti pratibhāti</note> śiṣyastvidamacodayat| rasādraktaṃ visadṛśāt <note place="foot" type="variant" n="16">‘praviśataḥ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> kathaṃ dehe'bhijāyate||22||</seg> <seg type="unit" n="23">rasasya ca na rāgo'sti sa kathaṃ yāti raktatām| dravādraktātsthiraṃ māṃsaṃ kathaṃ tajjāyate nṛṇām||23||</seg> <seg type="unit" n="24">dravadhātoḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘rasādraktāttathā māṃsānmedasaḥ śvetatā katham’ iti pā.</note> sthirānmāṃsānmedasaḥ sambhavaḥ katham| ślakṣṇābhyāṃ māṃsamedobhyāṃ kharatvaṃ kathamasthiṣu||24||</seg> <seg type="unit" n="25">khareṣvasthiṣu majjā ca kena snigdho mṛdustathā| majjñaśca pariṇāmena yadi śukraṃ pravartate||25||</seg> <seg type="unit" n="26">sarvadehagataṃ śukraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ| tathā'sthimadhyamajjñaśca śukraṃ bhavati dehinām||26||</seg> <seg type="unit" n="27">chidraṃ na dṛśyate'sthnāṃ ca tanniḥsarati vā katham| evamuktastu śiṣyeṇa guruḥ prāhedamuttaram||27||</seg> <seg type="unit" n="28">tejo rasānāṃ sarveṣāṃ manujānāṃ yaducyate| pittoṣmaṇaḥ sa rāgeṇa raso raktatvamṛcchati||28||</seg> <seg type="unit" n="29">vāyvambutejasā raktamūṣmaṇā cābhisaṃyutam| sthiratāṃ prāpya māṃsaṃ syāt svoṣmaṇā pakvameva tat <note place="foot" type="variant" n="18">“śoṇitaṃ svāgninā pakvaṃ vāyunā ca ghanīkṛtam| tadeva māṃsaṃ jānīyāt sthiraṃ bhavati dehinām||” iti pā.</note>||29||</seg> <seg type="unit" n="30">svatejo'mbuguṇasnigdhodriktaṃ medo'bhijāyate| pṛthivyagnyanilādīnāṃ saṅghātaḥ svoṣmaṇā <note place="foot" type="variant" n="19">‘śleṣmaṇā vṛtaḥ’ iti pā.</note> kṛtaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">kharatvaṃ prakarotyasya jāyate'sthi tato nṛṇām| karoti tatra sauṣiryamasthnāṃ madhye samīraṇaḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">medasastāni pūryante sneho majjā tataḥ smṛtaḥ| tasmānmajjñastu yaḥ snehaḥ śukraṃ sañjāyate tataḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">vāyvākāśādibhirbhāvaiḥ sauṣiryaṃ jāyate'sthiṣu| tena sravati tacchukraṃ navāt kumbhādivodakam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">srotobhiḥ syandate dehāt samantācchukravāhibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="20">‘sametaṃ’ iti pā.</note>| harṣeṇodīritaṃ vegāt saṅkalpācca manobhavāt||34||</seg> <seg type="unit" n="35">vilīnaṃ ghṛtavadvyāyāmoṣmaṇā sthānavicyutam| bastau sambhṛtya niryāti sthalānnimnādivodakam)||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-35">vṛṣyādidravyāṇāṃ dhātuparamparākrameṇa śukrajananādikāryaṃ niṣedhayannāha- vṛṣyādīnāmityādi| ādiśabdena balyabhedanādīni grāhayati| vṛṣyādīnāṃ kṣīrādidravyāṇāṃ prabhāvo balaṃ śīghraṃ puṣṇāti, tataste kṣīrādayaḥ prabhāvavardhitabalāḥ śīghramevānnakāryaṃ śukrajananādi kurvanti, na yathoktadhātukrameṇetyarthaḥ| kiṃvā vṛṣyādīnāṃ kṣīrādidravyāṇāṃ yaḥ prabhāvaḥ sa āśu balaṃ puṣṇāti svajanyānāṃ śukrādīnāmityarthaḥ; hiśabdo'vadhāraṇe; evaṃ vṛṣyādīnāṃ prabhāvācchukrādyutpattiḥ śīghraṃ bhavati| athotsargataḥ kiyatā kālena dhātuparivṛttirbhavatītyāha- ṣaḍbhirityādi| ṣaḍbhirahorātrai rasasya śukrarūpatayā parivartanaṃ bhavatīti kecidicchanti| tatrotpanno raso raktamekenāhorātreṇa yāti, evaṃ rasotpattidinaṃ parityajya ṣaḍahena śukratā bhavati; yadā tu rasotpattidinamapi prakṣipyate tadā ṣaḍbhirdinairatikrāntaiḥ saptame śukrabhāvatayā parivartanaṃ bhavatīti jñeyam| uktaṃ hi parāśare- “āhāro'dyatanaḥ śvo hi rasatvaṃ gacchati nṛṇām| śoṇitatvaṃ tṛtīye'hni, caturthe māṃsatāmapi|| medastvaṃ pañcame, ṣaṣṭhe tvasthitvaṃ, saptame tviyāt| majjatāṃ, śukratāṃ yāti niyamādaṣṭame nṛṇām” iti| evadapyupayogadinaṃ sampūrṇaṃ parityajyaiva vyākhyātavyamityāhuḥ| kiñca rasadhātoḥ raktadhāturūpatayā ca pariṇamanaṃ yattadapi ṣaṣṭhadinanirvartyameveti| yaduktaṃ suśrute- “sa khalvāpyo rasa ekaikasmin dhātau trīṇi trīṇi kalāsaha srāṇyavatiṣṭhati daśa ca kalāḥ, evaṃ māsena rasaḥ śukrībhavati” (su.sū.a.14) iti| tenaitatpakṣadvayamapi kecidityādinā darśayati| svamatamāha- santatyetyādi| bhojye upayukte sati dhātūnāṃ rasādīnāṃ cakravat parivṛttirbhavati aviśrāntā samutpattirdhātūnāṃ bhavati| cakradṛṣṭāntena tu parivṛttikālāniyamaṃ darśayati; yathā cakraṃ pānīyoddhāraṇārthaṃ niyuktaṃ bāhyamānaṃ bāhubalaprakarṣāt kadācidāśveva parivartate, kadācid bāhubalamāndyāccireṇa; evaṃ dhātavo'pi agnyādisauṣṭhavācchīghrameva parivartante, agnyādivaiguṇye cireṇa parivartante iti; evaṃ suśrutenāpi “śabdārcirjalasantānavadaṇunā viśeṣeṇānudhāvatyeva śarīraṃ kevalam” (su.sū.a.14) ityatra dṛṣṭāntatrayeṇa rasapariṇāmo'pi agnyādibhedena prakṛṣṭāprakṛṣṭakālaja ukta eva| tatra hi jalasantānadṛṣṭāntena cireṇa māsaparyantena śukratāpattī rasasyoktā, śabdasantānadṛṣṭāntena tu nātiśīghraṃ nāticirācca śukrotpattiruktā, arciḥsantānadṛṣṭāntena tvatiśīghraṃ śukrotpattiruktā| tathā'nyatrāpyuktaṃ- “kecidāhurahorātrāt, ṣaḍrātrādapare, pare| māsena yāti śukratvamannaṃ pākakramāditi”| tadetat sakalaṃ cakradṛṣṭāntena gṛhītaṃ jñeyam||20-35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">vyānena rasadhāturhi vikṣepocitakarmaṇā| yugapat sarvato'jasraṃ dehe vikṣipyate sadā||36||</seg> <seg type="unit" n="37">kṣipyamāṇaḥ khavaiguṇyādrasaḥ sajjati yatra saḥ| karoti <note place="foot" type="variant" n="21">‘syāttasmin vikārān kurute vivarṣamiva toyadaḥ’ iti pā.</note> vikṛtiṃ tatra khe varṣamiva toyadaḥ||37||</seg> doṣāṇāmapi caivaṃ syādekadeśaprakopaṇam <note place="foot" type="variant" n="22">‘syāttatra deśe prakopaṇam’ iti pā.</note>|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36-37">atha ko'nnarasaṃ raktādidhātupoṣakaṃ prerayati; yena tatra tatra rasaḥ sarpatītyāha- vyānenetyādi| rasarūpo dhātuḥ, kiṃvā rasatīti raso dravadhāturucyate, tena rudhirādīnāmapi dravāṇāṃ grahaṇaṃ bhavati; vikṣepaḥ ucitaṃ prākṛtaṃ karma yasya sa vikṣepocitakarmā; tena vyānena, yugapaditi ekakālaṃ, sarvata iti sarvasmin dehe, vikṣipyate iti nīyate, ajasramiti aviśrāntaṃ vikṣipyate, sadeti sarvakālam| nanvevaṃ sarvatra rasavikṣepe kathamekadeśe rasādau vikārāśrayo dṛśyata ityāha- kṣipyamāṇa ityādi| khavaiguṇyāditi srotovaiguṇyāt| sajjatīti tiṣṭhati| vikāraṃ kurute iti rasāśrayivikāraṃ kurute; raso'pi hi vikārakaraṇe āśrayatayā vyāpriyate, teneha tasya kartṛtvaṃ yuktam| khe varṣamiva toyada iti yathā caṇḍena vāyunā nīyamāno megho yatra sakto bhavati tatraiva varṣaṃ karoti, tathā raso'pītyarthaḥ| yathā rasa ekadeśe vikāraṃ karoti, evaṃ doṣā apyekadeśavikāraṃ kurvantītyāha- doṣāṇāmityādi| suśruto'pyāha- “kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām| yatra saṅgaḥ khavaiguṇyādvyādhistatropajāyate” (su.sū.a.24) iti||36-37||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">iti bhautikadhātvannapaktṝṇāṃ karma bhāṣitam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">annasya paktā sarveṣāṃ paktṝṇāmadhipo mataḥ| tanmūlāste hi tadvṛddhikṣayavṛddhikṣayātmakāḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">tasmāttaṃ vidhivadyuktairannapānendhanairhitaiḥ| pālayet prayatastasya sthitau hyayurbalasthitiḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">yo hi bhuṅkte vidhiṃ tyāktvā grahaṇīdoṣajān gadān| sa laulyāllabhate śīghraṃ, vakṣyante'taḥ paraṃ tu te||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38-41">uktamagnīnāṃ karma upasaṃharati- iti bhautiketyādi| bhautikāḥ pañca, dhātvagnayaḥ sapta, annapaktaikaḥ| atra ca yānyagnyantarāṇi upadhātumalādigatāni tānyapyavaruddhāni bhūtāgniṣveva; kiṃvā, aprādhānyādanyānyakiñcitkarāṇi noktāni| sarvāgniṣu jāṭharāgneḥ prādhānyamāha- annasyetyādi| prādhānye hetumāha- tanmūlā ityādi| tanmūlatve hetugarbhaviśeṣaṇamāha- tadvṛddhītyādi| tasya jāṭharāgneḥ vṛddhyā vṛddhyātmakāḥ kṣayeṇa ca kṣayātmakā yasmādihāgnayastasmādanvayavyatirekārthavidhāyitvāttanmūlā ityarthaḥ| yataścāyamantaragnirmūlaṃ sarvatra tasmāttaṃ pālayediti yojyam| vidhivadyuktairityatra āhāravidhiyogādupayuktaiḥ| āyurbalasthitiriti annapācakāgnisthitau āyurbalasthityā anye'pyatipreyā varṇādayo lakṣaṇīyāḥ| viparyaye doṣamāha- yo hītyādi| grahaṇīdoṣajāniti grahaṇyāśritadoṣajān| etena vakṣyamāṇalakṣaṇāścatvāro grahaṇīvikārā viśeṣeṇa grahaṇīdoṣaśabdavācyā gṛhyante, tathā'gnimāndyājīrṇādayaśca grahaṇyāśritā rogā gṛhyante| agnimāndyājīrṇādayastu yadyapi grahaṇyāśritatvena grahaṇīrogā eva, tathā'pīha grahaṇīrūpanāḍīvyāpāravaiparītyena ye jāyante ta eva mukhyagrahaṇīśabdavācyāścatvāro rogāḥ| yato ‘adhastu pakvamāmaṃ vā’ ityādinā grahaṇīgadasāmānyalakṣaṇaviśiṣṭameva grahaṇīgadaṃ grahaṇīprākṛtavyāpāropamardena jāyamānaṃ vakṣyati| vakṣyati ca grahaṇyā duṣṭamaduṣṭaṃ ca rūpaṃ “apakvaṃ dhārayatyannaṃ pakvaṃ sṛjati pārśvataḥ| sā duṣṭā bahuśo bhuktamāmameva vimuñcati” iti| na ceyaṃ pakvānnavimokṣalakṣaṇā duṣṭiragnidoṣe āmādyajīrṇe vā| anena viśeṣābhidheyagrahaṇīśabdatvaṃ grahaṇyāśritadoṣajanyagrahaṇīgadasyaivehocyate; agnidoṣāṇāṃ na viśeṣādgrahaṇīgadatvam; atisāre yadyapi pakvānnamuñcanamasti, tathā'pi tasya bhinnasamprāptikatvāt tathā cikitsābhedād grahaṇīdoṣādanyatvamuktam||38-41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">abhojanādajīrṇātibhojanādviṣamāśanāt| asātmyaguruśītātirūkṣasanduṣṭabhojanāt||42||</seg> <seg type="unit" n="43">virekavamanasnehavibhramādvyādhikarṣaṇāt| deśakālartuvaiṣamyādvegānāṃ ca vidhāraṇāt||43||</seg> <seg type="unit" n="44">duṣyatyagniḥ, sa duṣṭo'nnaṃ na tat pacati laghvapi| apacyamānaṃ śuktatvaṃ yātyannaṃ viṣarūpatām <note place="foot" type="variant" n="23">‘viṣatāṃ ca tat’ iti pā.</note>||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42-44">evaṃ vyavasthite sāmānyena grahaṇīdoṣavikāraṇāṃ hetvādīnyāha- abhojanādityādi| kālaśabdena ca saṃvatsarātmakaḥ kāla ucyate| deśavaiṣamyaṃ deśavyāpat; sā ca janapadoddhvaṃsanīye proktā| ṛtuśabdena tu śiśirādyṛtuḥ| kālavaiṣamyeṇa sarveṣāmṛtūnāṃ vaiṣamyaṃ gṛhyate, ṛtuvaiṣamyeṇa dvyekartuvaiṣamyamiti viśeṣaḥ| śuktatvamiti amlatām| viṣarūpatāmiti yathā viṣaṃ bahuvikārakāri bhavati tathā tadrūpatām, anena sarva evājīrṇabhedā avaruddhā jñeyāḥ, ye tantrāntare “āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaiḥ kramāt| ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ” (su.sū.a.46) ityanenoktāḥ||42-44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">tasya liṅgamajīrṇasya viṣṭambhaḥ sadanaṃ tathā| śiraso ruk ca mūrcchā ca bhramaḥ pṛṣṭhakaṭigrahaḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">jṛmbhā'ṅgamardastṛṣṇā ca jvaraśchardiḥ pravāhaṇam| arocako'vipākaśca, ghoramannaviṣaṃ ca tat||46||</seg> <seg type="unit" n="47">saṃsṛjyamānaṃ <note place="foot" type="variant" n="24">‘pittena saha saṃsṛṣṭaṃ tṛṣṇādāhamukhāmayān’ iti pā.</note> pittena dāhaṃ tṛṣṇāṃ mukhāmayān| janayatyamlapittaṃ ca pittajāṃścāparān gadān||47||</seg> <seg type="unit" n="48">yakṣmapīnasamehādīn kaphajān kaphasaṅgatam| karoti vātasaṃsṛṣṭaṃ vātajāṃśca <note place="foot" type="variant" n="25">‘vātajāṃścāparān gadān’ iti pā.</note> gadān bahūn||48||</seg> <seg type="unit" n="49">mūtrarogāṃśca mūtrasthaṃ kukṣirogān śakṛdgatam| rasādibhiśca saṃsṛṣṭaṃ kuryādrogān rasādijān||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45-49">tasyeti sāmānyājīrṇasya lakṣaṇam| viṣṭambha iti viṣṭambho'pracalanarūpatayā'vasthānam| ghoramannaviṣaṃ ca tat pittena saṃsṛjyamānamityādinā pittādiduṣṭasyājīrṇasya lakṣaṇamāha| etacca pittādisaṃsargakṛtaṃ lakṣaṇam, ajīrṇasya koṣṭhamātragatatvena yakṣmādivikārakaraṇe'sāmarthyopalabdheḥ| amlapittaṃ ceti amlaguṇodriktaṃ pittam| asya tantrāntare lakṣaṇamuktaṃ- “avipākaklamotkledatiktāmlodgāragauravaiḥ| hṛtkaṇṭhadāhārucibhiścāmlapittaṃ vinirdiśet” iti| yakṣmaṇastridoṣajatve'pi sroto'varodhe kaphavyāpāraprādhānyādiha kaphajatvamuktam| kiṭṭadhātuyogena rasaśeṣānnasya gadānāha- mūtrarogāṃścetyādi| rasādijānityatra ye rasādijā arucyādaya uktāste bhavantīti jñeyam||45-49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">viṣamo dhātuvaiṣamyaṃ karoti viṣamaṃ pacan| tīkṣṇo mandendhano dhātūn viśoṣayati pāvakaḥ||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50">ajīrṇalakṣaṇamabhidhāya agnidoṣalakṣaṇamāha- viṣama ityādi| tīkṣṇāgnikāryamāha- tīkṣṇamityādi| atra mandendhana ityanena tīkṣṇo'pi yadi śucīndhano bhavati tadā dhātupoṣaṇaṃ bhavatīti darśayati||50||</seg></ab>
          <ab type="mula">yuktaṃ bhuktavato yukto dhātusāmyaṃ samaṃ pacan|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">agniprasaṅgāt samāgneḥ kāryamāha- yuktamityādi| yukta iti samaḥ| yuktamannaṃ pacan dhātusāmyaṃ karotītyarthaḥ| samaśabdena samāno vāyuragnisahāyo gṛhyate| kiṃvā yuktavāyutayā dhātusāmyaṃ karoti, yuktaśabdena ca kaphapittasāmyamagnau gṛhyate| yataḥ “samaḥ samaiḥ” (vā.sū.a.1) iti vacanena doṣāṇāṃ samatvenaiva samāgnitvamuktam|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">durbalo vidahatyannaṃ tadyātyūrdhvamadho'pi vā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">adhastu pakvamāmaṃ vā pravṛttaṃ grahaṇīgadaḥ| ucyate sarvamevānnaṃ prāyo hyasya vidahyate||52||</seg> <seg type="unit" n="53">atisṛṣṭaṃ vibaddhaṃ vā dravaṃ tadupadiśyate| tṛṣṇārocakavairasyaprasekatamakānvitaḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">śūnapādakaraḥ sāsthiparvaruk chardanaṃ jvaraḥ| lohāmagandhistiktāmla <note place="foot" type="variant" n="26">‘lohānugandhiḥ’ iti pā.</note> udgāraścāsya jāyate||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51-54">mandāgnivyāpāramāha- durbala ityādi| uktavikāreṣu pradhānatvena adhyāyaprakṛtaṃ grahaṇīdoṣavikāraṃ nirdhārayannāha- adhastvityādi| pakvamāmaṃ veti vāśabdaḥ samuccaye; tena kiñcitpakvaṃ kiñcidapakvaṃ ca| kutaḥ pakvāpakvaṃ sṛjatītyāha- sarvamevānnaṃ prayo hyasya vidahyate iti; pakvāpakvaṃ bhavati| atisṛṣṭamiti vimuktam| tama eva tamakaḥ||51-54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">pūrvarūpaṃ tu tasyedaṃ tṛṣṇā''lasyaṃ balakṣayaḥ| vidāho'nnasya pākaśca cirāt kāyasya gauravam||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="55">pūrvarūpe vidāho'nnasyeti viśiṣṭo dāho vidāhaḥ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā| nābheruparyahyagnibalenopaṣṭabdhopabṛṃhitā <note place="foot" type="variant" n="27">‘nābherupari sā hyagnibalopastambhabṛṃhitā’ iti pā.</note>||56||</seg> <seg type="unit" n="57">apakvaṃ dhāratyannaṃ pakvaṃ sṛjati pārśvataḥ| durbalāgnibalā duṣṭā <note place="foot" type="variant" n="28">‘durbalāgnibalādṛṣṭā’ iti pā.</note> tvāmameva vimuñcati||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="56-57">samprati grahaṇīdoṣasya sukhapratipattyarthaṃ grahaṇyāḥ svarūpaṃ prākṛtaṃ karma cāha- agnyadhiṣṭhānamityādi| agnyadhiṣṭhānam agnerāśraya ityarthaḥ| grahaṇīsañjñānimittamāha- annasyetyādi| grahaṇāditi dhāraṇāt, nābheruparyannasya dhāraṇādityarthaḥ| kiṃvā nābherupari agnerūrdhvajvalanena balenopastambhitā upabṛṃhitā ca sati apakvamannaṃ dhārayati, pakvaṃ ca pārśvataḥ sṛjatīti vāmapārśvataḥ sṛjati; yataḥ grahaṇīgudau vāmapārśvāśrayau, tena vāme pārśve pakvaṃ sṛjatīti yuktam| upastambhitā iti agninā pittavyāpārakaraṇena anukūlitā, upabṛṃhiteti agninā bṛṃhaṇavyāpārakaraṇena saśaktīkṛtā; kiṃvā upastambhatvena upabṛṃhitā, atra pakṣe upastambhasādhāraṇyaṃ grahaṇyā āha| grahaṇyāḥ prākṛtaṃ karmābhidhāya vaikṛtaṃ karmāha- durbaletyādi| durbalāgniśca abalā ceti, kiṃvā durbalamagnibalaṃ yasyāḥ sā durbalāgnibalā| duṣṭā iti doṣaduṣṭā| āmaṃ vimuñcatīti apakvamevānnaṃ vimuñcati| pūrvarūpe pakvamāmaṃ vā vimuñcatītyanena vidagdharūpamāmamevoktam, iha tvāmaṃ <note place="foot" type="variant" n="29">‘atīvāmamuñcanena samaṃ na virodhaḥ’ iti pā.</note> niyamena vimuñcatīti na virodhaḥ||56-57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">vātāt pittāt kaphācca syāttadrogastribhya eva ca| hetuṃ liṅgaṃ rūpabhedāñ <note place="foot" type="variant" n="30">‘cikitsāṃ ca’ iti pā.</note> śṛṇu tasya pṛthak pṛthak||58||</seg> <seg type="unit" n="59">kaṭutiktakaṣāyātirūkṣaśītalabhojanaiḥ| pramitānaśanātyadhvaveganigrahamaithunaiḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">karoti kupito mandamagniṃ sañchādya mārutaḥ <note place="foot" type="variant" n="31">‘mārutaḥ kupito vahniṃ sañchādya kurute gadān’ iti pā.</note>| tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ śuktapākaṃ kharāṅgatā||60||</seg> <seg type="unit" n="61">kaṇṭhāsyaśoṣaḥ kṣuttṛṣṇā timiraṃ karṇayoḥ svanaḥ| pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārujo'bhīkṣṇaṃ visūcikā||61||</seg> <seg type="unit" n="62">hṛtpīḍā kārśyadaurbalyaṃ vairasyaṃ parikartikā| gṛddhiḥ sarvarasānāṃ ca manasaḥ sadanaṃ tathā||62||</seg> <seg type="unit" n="63">jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyamupaiti ca| sa vātagulmahṛdrogaplīhāśaṅkī ca mānavaḥ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">cirāduḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tanvāmaṃ śabdaphenavat| punaḥ punaḥ sṛjedvarcaḥ kāsaśvāsārdito'nilāt||64||</seg> <seg type="unit" n="65">kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam| agnimāplāvayaddhanti <note place="foot" type="variant" n="32">‘āplāvayaddhantyanalaṃ’ iti pā.</note> jalaṃ taptamivānalam||65||</seg> <seg type="unit" n="66">so'jīrṇaṃ nīlapītābhaṃ pītābhaḥ sāryate dravam| pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">gurvatisnigdhaśītādibhojanādatibhojanāt| bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagniṃ kupitaḥ kaphaḥ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ hṛllāsacchardyarocakāḥ| āsyopadehamādhuryakāsaṣṭhīvanapīnasāḥ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guru| duṣṭo madhura udgāraḥ sadanaṃ strīṣvaharṣaṇam||69||</seg> <seg type="unit" n="70">bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam| akṛśasyāpi daurbalyamālasyaṃ ca kaphātmake||70||</seg> <seg type="unit" n="71">yaścāgniḥ pūrvamuddiṣṭo rogānīke caturvidhaḥ| taṃ cāpi grahaṇīdoṣaṃ samavarjaṃ pracakṣmahe||71||</seg> <seg type="unit" n="72">pṛthagvātādinirdiṣṭahetuliṅgasamāgame| tridoṣaṃ nirdiśetteṣāṃ bheṣajaṃ <note place="foot" type="variant" n="33">‘teṣāmato vakṣyāmi bheṣajam’ iti pā.</note> śṛṇvataḥ param||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="58-72">vātapittakaphasannipātajān grahaṇībhedān teṣāṃ pṛthagghetvādīṃścāha- vātādityādi| tribhya iti sannipātāt| rūpabhedāniti grahaṇīdoṣaliṅgatvena vakṣyamāṇān| śuktamivānnasya pākaḥ śuktapākaḥ| gṛddhiḥ sarvarasānāmiti saptamyarthe ṣaṣṭhī| jīrṇe jīryati ‘anne’ iti śeṣaḥ| gulmādiśaṅkitvaṃ gulmādisadṛśapīḍāyuktatvena bhavati| paittikagrahaṇyāṃ pittasyāgnisamānatayā vardhanameva yuktamityāśaṅkya pittasya dravatvenāgnihananaṃ kriyate iti darśayannāha- āplāvayaddhantyanalamiti; āplāvanaṃ draveṇārdrīkaraṇam| uṣṇasyāpi dravatayā agninirvāpaṇe dṛṣṭāntamāha- jalaṃ taptamityādi| daurbalyaṃ balahāniḥ| yaścāgnirityādiślokaṃ kecidvaiśeṣikagrahaṇīdoṣavyatiriktāgnidoṣatrayasya grahaṇīrogāntarniveśanamasaṅgatamiti kṛtvā'nārṣaṃ vadanti, kintu taṃ cāpītipadenā'gnimāndyādīnāṃ prākṛtānāṃ sāmānyagrahaṇīdoṣābādhe sati na kiñcidvirodhaṃ paśyāmaḥ; sāmānyagrahaṇīdoṣe'pi agnimāndyādaya uktā <note place="foot" type="variant" n="34">‘vyaktāḥ’ iti pā.</note> eveti darśitameva| samavarjamiti samaprakṛtipuruṣagatatvenoktāgnivarjam||58-72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">grahaṇīmāśritaṃ doṣaṃ vidagdhāhāramūrcchitam| saviṣṭambhaprasekārtividāhārucigauravaiḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">āmaliṅgānvitaṃ dṛṣṭvā sukhoṣṇenāmbunoddharet| phalānāṃ vā kaṣāyeṇa pippalīsarṣapaistathā||74||</seg> <seg type="unit" n="75">līnaṃ pakvāśayasthaṃ vā''pyāmaṃ srāvyaṃ sadīpanaiḥ| śarīrānugate sāme rase laṅghanapācanam||75||</seg> <seg type="unit" n="76">viśuddhāmāśayāyāsmai pañcakolādibhiḥ śṛtam| dadyāt peyādi laghvannaṃ punaryogāṃśca dīpanān||76||</seg> <seg type="unit" n="77">jñātvā tu paripakvāmaṃ mārutagrahaṇīgadam| dīpanīyayutaṃ sarpiḥ pāyayetālpaśo bhiṣak||77||</seg> <seg type="unit" n="78">kiñcitsandhukṣite tvagnau saktaviṇmūtramārutam| dvyahaṃ tryahaṃ vā saṃsnehya svinnābhyaktaṃ nirūhayet||78||</seg> <seg type="unit" n="79">tata eraṇḍatailena sarpiṣā tailvakena vā| sakṣāreṇānile śānte srastadoṣaṃ virecayet||79||</seg> <seg type="unit" n="80">śuddhaṃ rūkṣāśayaṃ baddhavarcasaṃ cānuvāsayet| dīpanīyāmlavātaghnasiddhātailena mātrayā||80||</seg> <seg type="unit" n="81">nirūḍhaṃ ca viriktaṃ ca samyak caivānuvāsitam| laghvannaṃ pratisambhuktaṃ sarpirabhyāsayet punaḥ||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="73-81">grahaṇīmāśritamityādau doṣamiti sāmānyavacanādvātādīnāṃ trayāṇāmapi grahaṇam| āmasyāpakvasya liṅgairanvitamiti āmaliṅgānvitam| uddharediti vamet| phalānāmiti madanaphalānām| līnamiti anutkliṣṭam| pakvāśayasthamiti adhogatatvena pakvāśayasamīpagatam| srāvyamiti virecanīyam| sadīpanairiti dīpanadravyasaṃyuktairvirecanaprayogaiḥ| śarīrānugate iti śarīravyāpake| sāme rase iti apakve rase; āmaścātrāpakvarasarūpa eveṣṭaḥ, āhārarasasya rasasambandhena śarīravyāpakatayā durghaṭatvāt| laṅghanam anaśanaṃ, pācanaṃ yavāgvādi| viśuddhāmāśaye ityatra viśuddhirhi virecanalaṅghanairyathāyogyatayā jñeyā| dīpanīyayutamiti ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktadīpanīyagaṇasādhitam| svinnābhyaktamiti svinnaṃ cābhyaktaṃ ceti svinnābhyaktam| srastadoṣamiti <note place="foot" type="variant" n="35">‘sṛṣṭadoṣamiti’ iti pā.</note> nirūheṇa srastadoṣam||73-81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">dve pañcamūle saralaṃ devadāru sanāgaram| pippalīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalīm||82||</seg> <seg type="unit" n="83">śaṇabījaṃ yavān kolan kulatthān suṣavīṃ tathā <note place="foot" type="variant" n="36">‘surabhiṃ’ iti pā.</note>| pācayedāranālena dadhnā sauvīrakeṇa vā||83||</seg> <seg type="unit" n="84">caturbhāgāvaśeṣeṇa pacettena ghṛtāḍhakam| svarjikāyāvaśūkākhyau kṣārau dattvā ca yuktitaḥ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">saindhavaudbhidasāmudrabiḍānāṃ romakasya ca| sasauvarcalapākyānāṃ bhāgāndvipalikān pṛthak||85||</seg> <seg type="unit" n="86">vinīya cūrṇitān tasmāt pāyayet prasṛtaṃ budhaḥ| karotyagniṃ balaṃ varṇaṃ vātaghnaṃ bhuktapācanam||86||</seg> iti daśamūlādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="82-86">dve pañcamūle ityādau suṣavīsvaraso <note place="foot" type="variant" n="37">‘surabhisvarasaḥ’ iti pā.</note> jalasthānīyaḥ, āranālādi kvāthyaṃ ca militvā droṇaṃ mānaṃ grāhyam| kṣārau dattvā ca yuktita ityanena kṣārayoralpamānatvamucyate, kintu prakṣepyānyatamalavaṇamānena pṛthak kṣārau deyau; yuktita ityanena tu yogye kāle kṣārayogamāha, sa ca yogyakālo'tra ghṛtāvatāraṇakāla eva| yadāha jatūkarṇaḥ- “daśamūlaṃ pañcakolaṃ kulatthaṃ surabhiṃ yavam| devadāruṃ ca saralaṃ śaṇabījaṃ ca sādhayet|| dadhnā sauvīrakeṇaiva tena pakve ghṛtāḍhake| dvau kṣārau saptalavaṇānyāvaped dvipalāni tu” iti| audbhidam utkārikālavaṇam| romakaṃ rumāhṛdbhavam| pākyaṃ pākajam||82-86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">tryūṣaṇatriphalākalke bilvamātre guḍāt pale| sarpiṣo'ṣṭapalaṃ paktvā mātrāṃ mandānalaḥ pibet||87||</seg> iti tryūṣaṇādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="87">bilvamātre iti palamāne kalke, aṣṭapalamānamevātra sarpiḥ paktavyaṃ maharṣivacanena phaladāyitvāt||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">pañcamūlābhayāvyoṣapippalīmūlasaindhavaiḥ| rāsnākṣāradvayājājīviḍaṅgaśaṭibhirghṛtam||88||</seg> <seg type="unit" n="89">śuktena mātuluṅgasya svarasenārdrakasya ca| śuṣkamūlakakolāmbucukrikādāḍimasya ca||89||</seg> <seg type="unit" n="90">takramastusurāmaṇḍasauvīrakatuṣodakaiḥ| kāñjikena ca tat pakvamagnidīptikaraṃ param||90||</seg> <seg type="unit" n="91">śūlagulmodaraśvāsakāsānilakaphāpaham| sabījapūrakarasaṃ siddhaṃ vā pāyayedghṛtam||91||</seg> <seg type="unit" n="92">siddhamabhyañjanārthaṃ ca tailametaiḥ prayojayet| eteṣāmauṣadhānāṃ vā pibeccūrṇaṃ sukhāmbunā||92||</seg> <seg type="unit" n="93">vāte śleṣmāvṛte sāme kaphe vā vāyunoddhate| dadyāccūrṇaṃ pācanārthamagnisandīpanaṃ param||93||</seg> iti pañcamūlādyaṃ ghṛtaṃ cūrṇaṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="88-93">pañcamūlādye śuktāditrayodaśadravāṇāṃ pratyekaṃ snehasamatvam| sabījapūrakarasamityatrāpi pañcamūlyādīni kalkatvenecchanti; kiṃvā pūrvameva ghṛtaṃ bījapurarasasaṃyuktaṃ peyamityarthaḥ| tailamityādau etaiḥ pañcamūlyādibhiḥ siddhaṃ tailamabhyaṅgārthaṃ yojyaṃ, tathā eteṣāmeva kalkoktānāṃ pañcamūlyādīnāṃ cūrṇaṃ sukhāmbunā peyam| cūrṇaviṣayamāha- vāte ityādi| vātaśleṣmāvṛte grahaṇīgade tathā sāme grahaṇīgade; kecit “sāme purīṣe” iti vadanti; āmaṃ cānekavidhamāhuḥ, yaducyate- “āmamannarasaṃ kecit kecittu malasañcayam| prathamāṃ doṣaduṣṭiṃ ca kecidāmaṃ pracakṣate” iti| bhojo'pyāha- “āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āma iti sañjñitaḥ” iti| īśvaraseno'pyāha- “evamāmāśaye'pyannaṃ bahu samyaṅna jīryati| cīyamānaṃ tadevānnaṃ kālenāmatvamāpnuyāt” ityādi| tadihāpi tadvacanaprāmāṇyādāmavyavasthā kartavyā||88-93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">majjatyāmā gurutvādviṭ pakvā tūtplavate jale| vinā'tidravasaṅghātaśaityaśleṣmapradūṣaṇāt||94||</seg> <seg type="unit" n="95">parīkṣyaivaṃ purā sāmaṃ nirāmaṃ cāmadoṣiṇam| vidhinopācaret samyak pācanenetareṇa vā||95||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="94-95">sāmanirāmagrahaṇīgadajñānārthaṃ sāmanirāmaviḍlakṣaṇamāha- majjatītyādi| āmeti āmāśritā| gurutvāditi āmāhitagurutvāt| pakveti nirāmā; upasaṃhariṣyatyāmapakvalakṣaṇānte ‘parīkṣyaivaṃ purā sāmaṃ nirāmaṃ vā’ iti| dvayorapi āmapakvalakṣaṇayorapavādamāha- vinā'tidravetyādi| atidravatvādāmā'pi plavate, atisaṃhatā tu pakvā'pi atisaṅghātādeva majjati, śaityaśleṣmapradūṣaṇācca kaphayogāhitagauravā pakvā'pi majjati gurutvādeva na plavate| nanu saviṣṭambhaprasekārtītyādinaiva sāmasyoktatvāt kimanena sāmatālakṣaṇena punaruktena? ucyate- vātakaphādhikārāttaduktam, idaṃ tu viḍāmatājñānārthamuktamiti viśeṣaḥ| parīkṣyetyādau nirāmaṃ cāmadoṣiṇamiti kathaṃ, yāvatā na nirāmatāyāmāmadoṣatvamasti? na, āmadoṣaśabdena grahaṇīdoṣiṇo'bhipretatvāt| itareṇeti grahaṇīdoṣaśamanena||94-95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">citrakaṃ pippalīmūlaṃ dvau kṣārau lavaṇāni ca| vyoṣaṃ hiṅgvajamodāṃ ca cavyaṃ caikatra cūrṇayet||96||</seg> <seg type="unit" n="97">guṭikā mātuluṅgasya dāḍimasya rasena vā| kṛtā vipācayatyāmaṃ dīpayatyāśu cālanam||97||</seg> iti citrakādyā guṭikā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="96-97">citraketyādau lavaṇāni cetyatra kapiñjalādhikaraṇanyāyena lavaṇatrayamicchanti; kintvaniyate sa nyāyo bhavati, iha tu pañcalavaṇānāṃ prādhānyena dīrghañjīvitīye nirdiṣṭatvāt pañcalavaṇasya ca śakyopādānatvāt pañcaiva lavaṇāni grāhyāṇi||96-97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">nāgarātiviṣāmustakvāthaḥ syādāmapācanaḥ| mustāntakalkaḥ pathyā vā nāgaraṃ coṣṇavāriṇā||98||</seg> <seg type="unit" n="99">devadāruvacāmustanāgarātiviṣābhayāḥ| vāruṇyāmāsutāstoye koṣṇe vā'lavaṇāḥ pibet||99||</seg> <seg type="unit" n="100">varcasyāme saśūle ca pibedvā dāḍimāmbunā| viḍena <note place="foot" type="variant" n="38">‘viḍena lavaṇena lavaṇaṃ kṛtvā’ iti gaṅgādharaḥ</note> lavaṇaṃ piṣṭaṃ bilvaṃ citrakanāgaram||100||</seg> <seg type="unit" n="101">sāme vā sakaphe vāte koṣṭhaśūlakare pibet| kaliṅgahiṅgvativiṣāvacāsauvarcalābhayāḥ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">chardyarśogranthiśūleṣu pibeduṣṇena vāriṇā| pathyāsauvarcalājājīcūrṇaṃ maricasaṃyutam||102||</seg> <seg type="unit" n="103">abhayāṃ pippalīmūlaṃ vacāṃ kaṭukarohiṇīm| pāṭhāṃ vatsakabījāni citrakaṃ viśvabheṣajam||103||</seg> <seg type="unit" n="104">pibenniṣkvāthya cūrṇaṃ vā kṛtvā koṣṇena vāriṇā| pittaśleṣmābhibhṛtāyāṃ grahaṇyāṃ śūlanuddhitam||104||</seg> <seg type="unit" n="105">sāme sātiviṣaṃ vyoṣaṃ lavaṇakṣārahiṅgu ca| niḥkvāthya pāyayeccūrṇaṃ kṛtvā vā koṣṇavāriṇā||105||</seg> <seg type="unit" n="106">pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ sārivāṃ bṛhatīdvayam| citrakaṃ kauṭajaṃ bījaṃ lavaṇānyatha pañca ca||106||</seg> <seg type="unit" n="107">taccūrṇaṃ sayavakṣāraṃ dadhyuṣṇāmbusurādibhiḥ| pibedagnivivṛddhyarthaṃ koṣṭhavātaharaṃ naraḥ||107||</seg> <seg type="unit" n="108">maricaṃ kuñcikāmbaṣṭhāvṛkṣāmlāḥ kuḍavāḥ pṛthak| palāni <note place="foot" type="variant" n="39">‘daśāmlavetasapalānimāṃścāpi palāṃśikān’ iti pā.</note> daśa cāmlasya vetasasya palārdhikam||108||</seg> <seg type="unit" n="109">sauvarcalaṃ biḍaṃ pākyaṃ yavakṣāraḥ sasaindhavaḥ| śaṭīpuṣkaramūlāni hiṅgu hiṅguśivāṭikā||109||</seg> <seg type="unit" n="110">tat sarvamekataḥ sūkṣmaṃ cūrṇaṃ kṛtvā prayojayet| hitaṃ vātābhibhūtāyāṃ grahaṇyāmarucau tathā||110||</seg> iti maricādyaṃ cūrṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="98-110">mustāntakalka iti paścāduktanāgarādikalka ityarthaḥ| arśogranthiḥ arśo'nugrathitavarcastvam| maricasaṃyutamiti paryantaṃ ‘cūrṇaṃ kṛtvā pibet’ ityanuvartate| sāme doṣe sati pippalīmūlādiṣu ativiṣādi prakṣipya cūrṇaṃ kartavyamityarthaḥ| surādibhirityatrādiśabdena kāñjikasauvīrādigrahaṇam||98-110||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">caturṇāṃ prasthamamlānāṃ tryūṣaṇasya palatrayam| lavaṇānāṃ ca catvāri śarkarāyāḥ palāṣṭakam| sañcūrṇya śākasūpānnarāgādiṣvavacārayet||111||</seg> kāsājīrṇāruciśvāsāhṛtpāṇḍvāmayaśūlanut|112|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="111">caturṇāṃ prasthamamlānāmityatra caturamlaṃ hṛdyavarge prathamoktaṃ vṛkṣāmlāmlavetasadāḍimabadararūpamāhuḥ; anye tu cavyatvagityādiprayogavakṣyamāṇakapitthacukrikāvṛkṣāmladāḍimānāṃ grahaṇamāhuḥ| tantrāntare tu “vṛkṣāmlamātuluṅgāmlabadarāmlāmlavetasaiḥ| caturamlamidaṃ proktaṃ pañcāmlaṃ tu sadāḍimam” ityuktam| tryūṣaṇācca palatrayamiti militāt palatrayam| rāgaḥ kapitthādidravyakṛto vyañjanaviśeṣaḥ||111||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">cavyatvakpippalīmūladhātakīvyoṣacitrakān||112||</seg> <seg type="unit" n="113">kapitthaṃ bilvamambaṣṭhāṃ śālmalaṃ hastipippalīm| śilodbhedaṃ tathā'jājīṃ piṣṭvā badarasammitam||113||</seg> <seg type="unit" n="114">paribharjya ghṛte dadhnā yavāgūṃ sādhayedbhiṣak| rasaiḥ kapitthacukrīkāvṛkṣāmlairdāḍimasya ca||114||</seg> <seg type="unit" n="115">sarvātisāragrahaṇīgulmārśaḥplīhanāśinī| pañcakolakayūṣaśca mūlakānāṃ ca soṣaṇaḥ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">snigdho dāḍimatakrāmlo jāṅgalaḥ saṃskṛto rasaḥ| kravyādasvarasaḥ śasto bhojanārthe sadīpanaḥ||116||</seg> takrāranālamadyāni pānāyāriṣṭa eva ca|117|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="112-116">cavyetyādau śālmalaṃ śālmalīveṣṭakam| śilodbhavaṃ śailajam| cukrikā cāṅgerī| soṣaṇa iti samaricaḥ||112-116||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">takraṃ tu grahaṇīdoṣe dīpanagrāhilāghavāt||117||</seg> <seg type="unit" n="118">śreṣṭhaṃ madhurapākitvānna ca pittaṃ prakopayet| kaṣāyoṣṇavikāśitvādraukṣyāccaiva kaphe hitam||118||</seg> <seg type="unit" n="119">vāte svādvamlasāndratvāt sadyaskamavidāhi tat| tasmāt takraprayogā ye jaṭharāṇāṃ tathā'rśasām||119||</seg> <seg type="unit" n="120">vihitā grahaṇīdoṣe sarvaśastān prayojayet| yavānyāmalake pathyā maricaṃ tripalaṃśikam||120||</seg> <seg type="unit" n="121">lavaṇāni palāṃśāni pañca caikatra cūrṇayet| takre tadāsutaṃ <note place="foot" type="variant" n="40">‘takrakaṃ sāsutaṃ’ iti pā.</note> jātaṃ takrāriṣṭaṃ pibennaraḥ| dīpanaṃ śothagulmārśaḥkrimimehodarāpaham||121||</seg> iti takrāriṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="118-121">takramityādinā takraguṇābhidhānam| madhurapākitvānna ca pittaprakopaṇam; amlatvāt pittaprakopaṇe prāpte madhurapākitayā pittaṃ na prakopayati, nāpi pittaṃ praśamayatītyāhuḥ| sadyaskamavidāhīti sadyo mathitameva takraṃ pacyamānāvasthāyāṃ vidāhakṛnna bhavati, kiñcitkālasthitaṃ tu vidāhī bhavatyeva| yavānītyādau takre tadāsutamiti takrāḍhake āsutam| jātamiti amlarasatayā jātam||118-121||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">svasthānagatamutkliṣṭamagninirvāpakaṃ bhiṣak| pittaṃ jñātvā virekeṇa nirharedvamanena vā||122||</seg> <seg type="unit" n="123">avidāhibhirannaiśca laghubhistiktasaṃyutaiḥ| jāṅgalānāṃ rasairyūṣairmudgādīnāṃ khaḍairapi||123||</seg> <seg type="unit" n="124">dāḍimāmlaiḥ sasarpiṣkairdīpanagrāhisaṃyutaiḥ| tasyāgniṃ dīpayeccūrṇaiḥ sarpirbhiścāpi tiktakaiḥ||124||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="122-124">vamanena vetyūrdhvagapittāpekṣayā jñeyam| sarpirbhiścāpi tiktakairityatra jātyākhyāyāṃ bahuvacanaṃ; kiṃvā kuṣṭhoktaṃ tiktaghṛtadvayamanyacca tiktasādhitaṃ ghṛtamiti bahuvacanaṃ sādhu||122-124||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">candanaṃ padmakośīraṃ pāṭhāṃ mūrvāṃ kuṭannaṭam| ṣaḍgranthāsārivāsphotāsaptaparṇāṭarūṣakān||125||</seg> <seg type="unit" n="126">paṭolodumbarāśvatthavaṭaplakṣakapītanān| kaṭukāṃ rohiṇīṃ mustaṃ nimbaṃ ca dvipalāṃśikam||126||</seg> <seg type="unit" n="127">droṇe'pāṃ sādhayet pādaśeṣe prasthaṃ ghṛtāt pacet| kirātatiktendrayavavīrāmāgadhikotpalaiḥ||127||</seg> <seg type="unit" n="128">kalkairakṣasamaiḥ peyaṃ tat pittagrahaṇīgade| tiktakaṃ yadghṛtaṃ coktaṃ kauṣṭhike tacca dāpayet||128||</seg> iti candanādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="125-128">kuṭannaṭaṃ kaivartamustakam| ṣaḍgranthā vacā| āsphotā ‘asphuramallikā’ iti loke khyātā| kapītanaḥ ‘gandhamuṇḍa’ iti khyātaḥ||125-128||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">nāgarātiviṣe mustaṃ dhātakīṃ ca rasāñjanam| vatsakatvakphalaṃ bilvaṃ pāṭhāṃ kaṭukarohiṇīm||129||</seg> <seg type="unit" n="130">pibet samāṃśaṃ taccūrṇaṃ sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā| paittike grahaṇīdoṣe raktaṃ yaccopaveśyate||130||</seg> <seg type="unit" n="131">arśāṃsi ca gude śūlaṃ jayeccaiva pravāhikām| nāgarādyamidaṃ cūrṇaṃ kṛṣṇātreyeṇa pūjitam||131||</seg> iti nāgarādyaṃ cūrṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="129-131">nāgarādye sakṣaudramiti madhuprakṣepayuktam| taṇḍulāmbuneti taṇḍuladhāvanāmbunā; anye tu taṇḍulāddviguṇamamlaṃ taṇḍulena samaṃ ciraṃ sthitaṃ tattaṇḍulāmbu vadanti| kṛṣṇātreyeṇa pūjitatvopadarśanādasya siddhayogatvaṃ darśyate; kṛṣṇātreyaḥ punarvasorabhinna eveti vṛddhāḥ||129-131||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">bhūnimbakaṭukāvyoṣamustakendrayavān samān| dvau citrakādvatsakatvagbhāgān ṣoḍaśa cūrṇayet||132||</seg> <seg type="unit" n="133">guḍaśītāmbunā pītaṃ grahaṇīdoṣagulmanut| kāmalājvarapāṇḍutvamehārucyatisāranut||133||</seg> iti bhūnimbādyaṃ cūrṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="132-133">bhūnimbādye guḍayutaṃ śītāmbu guḍaśītāmbu; guḍaścātra guḍavarṇatāmādhuryāpattimātro deyaḥ||132-133||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">vacāmativiṣāṃ pāṭhāṃ saptaparṇaṃ rasāñjanam| syonākodīcyakaṭvaṅgavatsakatvagdurālabhāḥ||134||</seg> <seg type="unit" n="135">dārvīṃ parpaṭakaṃ pāṭhāṃ yavānīṃ madhuśigrukam| paṭolapatraṃ siddhārthān yūthikāṃ jātipallavān||135||</seg> <seg type="unit" n="136">jambvāmrabilvamadhyāni nimbaśākaphalāni ca| tadrogaśamamanvicchan bhūnimbādyena yojayet||136||</seg> <seg type="unit" n="137">kirātatiktaḥ ṣaḍgranthā trāyamāṇā kaṭutrikam| candanaṃ padmakośīraṃ dārvītvak kaṭurohiṇī||137||</seg> <seg type="unit" n="138">kuṭajatvakphalaṃ mustaṃ yavānī devadāru ca| paṭolanimbapatrailāsaurāṣṭrayativiṣātvacaḥ||138||</seg> <seg type="unit" n="139">madhuśigrośca bījāni mūrvā parpaṭakastathā| taccūrṇaṃ madhunā lehyaṃ peyaṃ madyairjalena vā||139||</seg> <seg type="unit" n="140">hṛtpāṇḍugrahaṇīrogagulmaśūlārucijvarān| kāmalāṃ sannipātaṃ ca mukharogāṃśca nāśayet||140||</seg> iti kirātādyaṃ cūrṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="134-140">vacāmityādau syonākakaṭvaṅgaśabdābhyāṃ dvāvapi pṛthuśimbālpaśimbau syonākau gṛhyete| tadrogaśamamanvicchanniti bhūnimbādyuktagrahaṇīdoṣādirogaśāntiṃ kāṅkṣan| bhūnimbādyeneti bhūnimbādyuktadravyagaṇena yathoktamānena yojayad vacādīn; apare tu bhūnimbādyeneti vacanenātra bhūnimbādyuktaguḍaśītāmbupeyatāmasyāpyatidiśatīti vadanti||134-140||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">grahaṇyāṃ śleṣmaduṣṭāyāṃ vamitasya yathāvidhi| kaṭvamlalavaṇakṣāraistiktaiścāgniṃ vivardhayet||141||</seg> <seg type="unit" n="142">palāśaṃ citrakaṃ cavyaṃ mātuluṅgaṃ harītakīm| pippalīṃ pippalīmūlaṃ pāṭhāṃ nāgaradhānyakam||142||</seg> <seg type="unit" n="143">kārṣikāṇyudakaprasthe paktvā pādāvaśeṣitam| pānīyārthaṃ prayuñjīta yavāgūṃ taiśca sādhayet||143||</seg> <seg type="unit" n="144">śuṣkamūlakayūṣeṇa kaulatthenāthavā punaḥ| kaṭvamlakṣārapaṭunā laghūnyannāni bhojayet||144||</seg> <seg type="unit" n="145">amlaṃ cānu pibettakraṃ takrāriṣṭamathāpi vā| madirāṃ madhvariṣṭaṃ vā nigadaṃ sīdhumeva vā||145||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="141-145">pānīyārthaṃ pānāya| kaṭvamlakṣārapaṭuneti kaṭvādiyogāt paṭunā indriyottejakenetyarthaḥ| kaphagrahaṇyāṃ sadyaskameva yadyapi kaṣāyatvāttakramucitaṃ, tathā'pi agnidīpanatayā amlameva takraṃ ‘amlaṃ cānupibet’ ityanenaivoktam| nigadaṃ sīdhumiti nirdoṣaṃ sīdhum||141-145||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">droṇaṃ madhūkapuṣpāṇāṃ viḍaṅgānāṃ tato'rdhataḥ| citrakasya tato'rdhaṃ syāttathā bhallātakāḍhakam||146||</seg> <seg type="unit" n="147">mañjiṣṭhāṣṭapalaṃ <note place="foot" type="variant" n="41">‘mañjiṣṭhātripalaṃ’ iti pā.</note> caiva tridroṇe'pāṃ vipācayet| droṇaśeṣaṃ tu tacchītaṃ madhvardhāḍhakasaṃyutam||147||</seg> <seg type="unit" n="148">elāmṛṇālāgurubhiścandanena ca rūṣite| kumbhe māsasthitaṃ jātamāsavaṃ taṃ prayojayet||148||</seg> <seg type="unit" n="149">grahaṇīṃ dīpayatyeva bṛṃhaṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="42">‘bṛṃhaṇo'nilarogajit’ iti pā.</note> kaphapittajit| śothaṃ kuṣṭhaṃ kilāsaṃ ca pramehāṃśca praṇāśayet||149||</seg> <seg type="unit" n="150">iti madhūkāsavaḥ| madhūkapuṣpasvarasaṃ śṛtamardhakṣayīkṛtam| kṣaudrapādayutaṃ śītaṃ pūrvavat sannidhāpayet||150||</seg> <seg type="unit" n="151">taṃ piban grahaṇīdoṣāñjayet sarvān hitāśanaḥ| tadvaddrākṣekṣukharjūrasvarasānāsutān <note place="foot" type="variant" n="43">‘…ddrākṣekṣukāśmaryasvarasā’ iti pā.</note> pibet||151||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="146-151">ardhakṣayīkṛtamiti pākādardhāvaśiṣṭaṃ kṛtam| pūrvavatsannidhāpayediti elādilipte kumbhe saṃsthāpayet||146-151||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">prasthau durālabhāyā dvau pasthamāmalakasya ca| dantīcitrakamuṣṭī <note place="foot" type="variant" n="44">‘muṣṭī citrakadantyordve’ iti pā.</note> dve pratyagraṃ cābhayāśatam||152||</seg> <seg type="unit" n="153">caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā śītaṃ droṇāvaśeṣitam| saguḍadviśataṃ pūtaṃ madhunaḥ kuḍavāyutam||153||</seg> <seg type="unit" n="154">tadvat priyaṅgoḥ pippalyā viḍaṅgānāṃ ca cūrṇitaiḥ| kuḍavairghṛtakumbhasthaṃ pakṣājjātaṃ tataḥ pibet||154||</seg> <seg type="unit" n="155">grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkuṣṭhavīsarpamehanut| svaravarṇakaraścaiṣa raktapittakaphāpahaḥ||155||</seg> <seg type="unit" n="156">iti durālabhāsavaḥ| haridrā pañcamūle dve vīrarṣabhakajīvakam| eṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="45">‘pṛthak’ iti pā.</note> pañcapalān bhāgāṃścaturdroṇe'mbhasaḥ pacet||156||</seg> <seg type="unit" n="157">droṇaśeṣe rase pūte guḍasya dviśataṃ bhiṣak| cūrṇitān kuḍavārdhāṃśān prakṣipecca samākṣikān||157||</seg> <seg type="unit" n="158">priyaṅgumustamañjiṣṭhāviḍaṅgamadhukaplavān| lodhraṃ śābarakaṃ caiva māsārdhasthaṃ pibettu tam||158||</seg> <seg type="unit" n="159">eṣa mūlāsavaḥ siddho dīpano raktapittajit| ānāhakaphahṛdrogapāṇḍurogāṅgasādanut||159||</seg> iti mūlāsavaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="152-159">dantīcitrakamuṣṭī dve iti citrakadantyormilitvā dvipalam| tadvaditi elādinā liptabṛhatkumbhastham||152-159||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="160">prāsthikaṃ <note place="foot" type="variant" n="46">‘prāsthikīṃ’ iti pā.</note> pippalīṃ piṣṭvā guḍaṃ madhyaṃ bibhītakāt| udakaprasthasaṃyuktaṃ yavapalle nidhāpayet||160||</seg> <seg type="unit" n="161">tasmāt palaṃ sujātāttu salilāñjalisaṃyutam| pibetpiṇḍāsavo hyeṣa rogānīkavināśanaḥ||161||</seg> <seg type="unit" n="162">svastho'pyenaṃ pibenmāsaṃ naraḥ snigdharasāśanaḥ <note place="foot" type="variant" n="47">‘siddhaṃ rasāyanam’ iti pā.</note>| icchaṃsteṣāmanutpattiṃ rogāṇāṃ ye'tra kīrtitāḥ||162||</seg> iti piṇḍāsavaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="160-162">prāsthikamityādau pippalīguḍabibhītakamajjānaḥ pratyekaṃ prasthamānāḥ| snigdharasāśana iti snehavanmāṃsarasabhojanaḥ||160-162||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">nave pippalimadhvākte kalase'gurudhūpite| madhvāḍhakaṃ jalasamaṃ cūrṇānīmāni dāpayet||163||</seg> <seg type="unit" n="164">kuḍavārdhaṃ viḍaṅgānāṃ pippalyāḥ kuḍavaṃ tathā| caturthikāṃśāṃ tvakkṣīrīṃ keśaraṃ maricāni ca||164||</seg> <seg type="unit" n="165">tvagelāpatrakaśaṭīkramukātiviṣāghanān| hareṇvelvālutejohvāpippalīmūlacitrakān||165||</seg> <seg type="unit" n="166">kārṣikāṃstat sthitaṃ māsamata ūrdhvaṃ prayojayet| mandaṃ sandapayatyagniṃ karoti viṣamaṃ samam||166||</seg> <seg type="unit" n="167">hṛtpāṇḍugrahaṇīrogakuṣṭhārśaḥśvayathujvarān| vātaśleṣmāmayāṃścānyānmadhvariṣṭo vyapohati||167||</seg> iti madhvariṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="163-167">nave ityādau tvagelādīnāṃ kārṣikatvam||163-167||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="168">samūlāṃ pippalīṃ kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca| mātuluṅgābhayārāsnāśaṭīmaricanāgaram||168||</seg> <seg type="unit" n="169">kṛtvā samāṃśaṃ taccūrṇaṃ pibet prātaḥ sukhāmbunā| śleṣmike grahaṇīdoṣe balavarṇāgnivardhanam||169||</seg> <seg type="unit" n="170">etairevauṣadhaiḥ siddhaṃ sarpiḥ peyaṃ samārute| gaulmike ṣaṭpalaṃ proktaṃ bhallātakaghṛtaṃ ca yat||170||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="168-170">samūlāṃ pippalīmiti pippalīṃ pippalīmūlaṃ ca| bhallātakaghṛtaṃ ca gulmoktamiti jñeyam||168-170||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="171">biḍaṃ kālotthalavaṇaṃ sarjikāyavaśūkajam| saptalāṃ kaṇṭakārīṃ ca citrakaṃ ceti dāhayet||171||</seg> <seg type="unit" n="172">saptakṛtvaḥ srutasyāsya kṣārasya <note place="foot" type="variant" n="48">‘kṣārasyārdhāḍhakena’ iti pā.</note> dvyāḍhakena tu| āḍhakaṃ sarpiṣaḥ paktvā pibedagnivivardhanam||172||</seg> <seg type="unit" n="173">iti kṣāraghṛtam| samūlāṃ pippalīṃ pāṭhāṃ cavyendrayavanāgaram| citrakātiviṣe hiṅgu śvadaṃṣṭrāṃ kaṭurohiṇīm||173||</seg> <seg type="unit" n="174">vacāṃ ca kārṣikaṃ pañcalavaṇānāṃ palāni ca| dadhnaḥ prasthadvaye tailasarpiṣoḥ kuḍavadvaye||174||</seg> <seg type="unit" n="175">khaṇḍīkṛtāni niṣkvāthya śanairantargate rase| antardhūmaṃ tato dagdhavā cūrṇaṃ kṛtvā ghṛtāplutam||175||</seg> <seg type="unit" n="176">pibet pāṇitalaṃ tasmiñjīrṇe syānmadhurāśanaḥ| vātaśleṣmāmayānsarvānhanyādviṣagarāṃśca saḥ||176||</seg> <seg type="unit" n="177">bhallātakaṃ trikaṭukaṃ triphalāṃ lavaṇatrayam| antardhūmaṃ dvipalikaṃ gopurīṣāgninā dahet||177||</seg> <seg type="unit" n="178">sa kṣāraḥ sarpiṣā pīto bhojye vā'pyavacūrṇitaḥ| hṛtpāṇḍugrahaṇīdoṣagulmodāvartaśūlanut||178||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="171-178">biḍaṃ kālotthalavaṇamiti biḍaṃ biḍalavaṇaṃ, kālalavaṇaṃ tu sauvarcalalavaṇamityarthaḥ| khaṇḍīkṛtānīti khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ kṛtāni| anugate rase iti nipīte drave| pāṇitalamiti karṣaḥ| madhurāśanatvamiha kṣāraprayogābhicchedakatvahantṛtayā yaugikatvājjñeyam||171-178||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="179">durālabhāṃ karañjau dvau saptaparṇaṃ savatsakam| ṣaḍgranthāṃ madanaṃ mūrvāṃ pāṭhāmāragvadhaṃ tathā||179||</seg> <seg type="unit" n="180">gomūtreṇa samāṃśāni kṛtvā cūrṇāni dāhayet| dagdhvā ca taṃ pibet kṣāraṃ grahaṇībalavardhanam||180||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="179-180">gomūtreṇa samāṃśānīti gomūtreṇa militaṃ cūrṇaṃ tulyam| asya ca pānaṃ pūrvakṣāravat sarpiṣā jñeyam||179-180||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="181">bhūnimbaṃ rohiṇīṃ tiktāṃ paṭolaṃ nimbaparpaṭam| dahenmāhiṣamūtreṇa kṣāra eṣo'gnivardhanaḥ||181||</seg> <seg type="unit" n="182">dve haridre vacā kuṣṭhaṃ citrakaḥ kaṭurohiṇī| mustaṃ ca bastamūtreṇa dahet kṣāro'gnivardhanaḥ||182||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="181-182">māhiṣamūtreṇetyādau cūrṇasamatvaṃ māhiṣamūtrasya, pūrvaprayogadṛṣṭatvāt||181-182||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="183">catuṣpalaṃ sudhākāṇḍāttripalaṃ lavaṇatrayāt| vārtākīkuḍavaṃ cārkādaṣṭau dve citrakāt pale||183||</seg> <seg type="unit" n="184">dagdhāni vārtākurase guṭikā bhojanottarāḥ| bhuktaṃ bhuktaṃ pacantyāśu kāsaśvāsārśasāṃ hitāḥ||184||</seg> <seg type="unit" n="185">visūcikāpratiśyāyahṛdrogaśamanāśca tāḥ| ityeṣā kṣāraguṭikā kṛṣṇātreyeṇa kīrtitā||185||</seg> <seg type="unit" n="186">iti kṣāraguḍikā| vatsakātiviṣe pāṭhāṃ duḥsparśāṃ hiṅgu citrakam| cūrṇīkṛtya palāśāgrakṣāre mūtrasrute pacet||186||</seg> <seg type="unit" n="187">āyase bhājane sāndrāttasmāt <note place="foot" type="variant" n="49">‘sāndraṃ’ iti pā.</note> kolaṃ sukhāmbunā| madyairvā grahaṇīdoṣaśothārśaḥpāṇḍumān pibet||187||</seg> iti caturthakṣāraḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="183-187">catuṣpalamityādau, ‘catuṣpalaṃ sudhākāṇḍāttriphalālavaṇāni ca’ iti ye paṭhanti, te triphalālavaṇairmilitvā catuṣpalaṃ vadanti| dagdhāni vārtākurase iti kṣārībhūtāni punarvārtākurase guṭikāḥ kartavyāḥ||183-187||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="188">triphalāṃ kaṭabhīṃ cavyaṃ bilvamadhyamayorajaḥ| rohiṇīṃ kaṭukāṃ mustaṃ kuṣṭhaṃ pāṭhāṃ ca hiṅgu ca||188||</seg> <seg type="unit" n="189">madhukaṃ muṣkakayavakṣārau trikaṭukaṃ vacām| viḍaṅgaṃ pippalīmūlaṃ svarjikāṃ nimbacitrakau||189||</seg> <seg type="unit" n="190">mūrvājamodendrayavān guḍūcīṃ devadāru ca| kārṣikaṃ lavaṇānāṃ ca pañcānāṃ palikānpṛthak||190||</seg> <seg type="unit" n="191">bhāgān dadhni trikuḍave ghṛtatailena mūrcchitam| antardhūmaṃ śanairdagdhvā tasmāt pāṇitalaṃ pibet||191||</seg> <seg type="unit" n="192">sarpiṣā kaphavātārśograhaṇīpāṇḍurogavān| plīhamūtragrahaśvāsahikkākāsakrimijvarān||192||</seg> <seg type="unit" n="193">śoṣātisārau śvayathuṃ pramehānāhahṛdgrahān| hanyāt sarvaviṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="50">‘sarvaviṣāṇāṃ ca kṣāro'yaṃ śamano varaḥ’ iti pā.</note> caiva kṣāro'gnijanano varaḥ||193||</seg> jīrṇe rasairvā madhurairaśnīyāt payasā'pi vā| iti pañcamakṣāraḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="188-193">triphalāmityādau muṣkakaṃ ghaṇṭāpāṭalakam| ghṛtatailenetyatra dadhisāhacaryādghṛtatailasyāpi militasya kuḍavatrayam||188-193||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="194">tridoṣe vidhividvaidyaḥ pañca karmāṇi kārayet||194||</seg> <seg type="unit" n="195">ghṛtakṣārāsavāriṣṭān dadyāccāgnivivardhanān| kriyā yā cānilādīnāṃ nirdiṣṭā grahaṇīṃ prati||195||</seg> vyatyāsāttāṃ samastāṃ vā kuryāddoṣaviśeṣavit|196|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="194-195">tridoṣe pañcakarmāṇītyatra śirovirecanasyāyaugikatve'pyatra bhūyasāṃ karmaṇāṃ yaugikatvāt pañcakarmāṇīti kṛtaṃ, kiṃvā śirorogādisadbhāve śirovirecanamapyatra deyameva| vyatyāsāttāṃ samastāṃ ceti uktavātādikriyāṃ vyatyāsādekaikadoṣakriyāparivartanena kuryāt, kiṃvā militairapi kriyā ekakālaṃ kartavyā; kriyāmelanaṃ ca vātādidravyamelanādeva bhavati||194-195||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="196">snehanaṃ svedanaṃ śuddhirlaṅghanaṃ dīpanaṃ ca yat||196||</seg> <seg type="unit" n="197">cūrṇāni lavaṇakṣāramadhvariṣṭasurāsavāḥ| vividhāstakrayogāśca dīpanānāṃ ca sarpiṣām||197||</seg> grahaṇīrogibhiḥ sevyāḥ, ...|198|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="196-197">snehanamityādinā grahaṇīdoṣabheṣajaṃ saṅkalayyāha||196-197||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="198">... kriyāṃ cāvasthikīṃ śṛṇu| ṣṭhīvanaṃ ślaiṣmike rūkṣaṃ dīpanaṃ tiktasaṃyutam||198||</seg> <seg type="unit" n="199">sakṛdrūkṣaṃ sakṛtsnigdhaṃ kṛśe bahukaphe hitam| parīkṣyāmaṃ śarīrasya dīpanaṃ snehasaṃyutam||199||</seg> <seg type="unit" n="200">dīpanaṃ bahupittasya tiktaṃ madhurasaṃyutam| bahuvātasya tu snehalavaṇāmlayutaṃ hitam||200||</seg> sandhukṣati tathā vahnireṣāṃ vidhivadindhanaiḥ|201|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="198-200">kriyāṃ cāvasthikīmiti grahaṇīdoṣa eva avasthāviśeṣe kartavyāṃ kriyāṃ śṛṇu| sakṛdrūkṣaṃ sakṛtsnigdhaṃ kṛśa iti yadi rūkṣameva kriyate tadā kṛśasya balahāniḥ syāt, atha snigdhameva kriyate tadā bahukaphe kaphavṛddhiḥ syāt, tenobhayāpekṣayā antarā rūkṣamantarā ca snigdhaṃ kartavyamityarthaḥ| snehalavaṇāmlayutamiti dīpanamityarthaḥ| sandhukṣati vidhivadindhanairiti yathāvidhānadīpita ityarthaḥ||198-200||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="201">snehameva paraṃ vidyāddurbalānaladīpanam||201||</seg> <seg type="unit" n="202">nālaṃ snehasamiddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi| mandāgniravipakvaṃ tu purīṣaṃ yo'tisāryate||202||</seg> <seg type="unit" n="203">dīpanīyauṣadhairyuktāṃ ghṛtamātrāṃ pibettu saḥ| tayā samānaḥ pavanaḥ prasanno <note place="foot" type="variant" n="51">‘praśāntaḥ’ iti pā.</note> mārgamāsthitaḥ||203||</seg> <seg type="unit" n="204">agneḥ samīpacāritvādāśu prakurute balam| kāṭhinyādyaḥ purīṣaṃ tu kṛcchrānmuñcati mānavaḥ||204||</seg> <seg type="unit" n="205">saghṛtaṃ lavaṇairyuktaṃ naro'nnāvagrahaṃ pibet| raukṣyānmande pibetsarpistailaṃ vā dīpanairyutam||205||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="201-205">uktānuktasnehaphalamavadhārayannāha- snehamevetyādi| paramiti śreṣṭham| snehasya dīpanaśreṣṭhatve hetumāha- nālamityādinā| nālamiti na samartham| snehasamiddhasyeti snehadīptasya| snehaśabdenātra sāmānyavācinā sarpirevocyate, sarpiṣa evātrādhikārāt| mandāgnirityādau avipakvamiti purīṣaviśeṣaṇaṃ; tenāvipakvaśabdeneha rasāmasya grahaṇaṃ na bhavati, rasāme “jaṭharāmagarārditāḥ” (sū.a.13) ityatra sneho niṣiddhaḥ, snehāpakvapurīṣaṃ prati snehaprayogo viruddha eva; kiñca dīpanīyauṣadhasaṃskārādapi snehasya saṃskāraguṇāvighātādeva apakvapurīṣaṃ prati hitatvaṃ bhavati; snehāṃśastu vātapraguṇatākaraṇatvena sahāyatayā upādīyate, ata evoktaṃ- tayā samāna ityādi| prasanna iti duṣṭivirahataḥ| mārgamāsthita iti svābhāvikamārgamāpannaḥ| samīpacāritvāditi prasannatvādiguṇayoge sati agnipārśvasthitatvādbalameva vahneḥ karoti na vaiṣamyam, agnidīptikaratvasvabhāvādityarthaḥ| annāvagrahamiti annenāvagraho'syeti annāvagrahaḥ; annamadhyaprayuktamityarthaḥ||201-205||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="206">atisnehāttu mande'gnau cūrṇāriṣṭāsavā hitāḥ| bhinne gudopalepāttu male tailasurāsavāḥ||206||</seg> <seg type="unit" n="207">udāvartāttu mande'gnau nirūhāḥ snehabastayaḥ| doṣavṛddhyā tu mande'gnau śuddho doṣavidhiṃ caret||207||</seg> <seg type="unit" n="208">vyādhiyuktasya mande tu sarpirevāgnidīpanam| upavāsācca mande'gnau yavāgūbhiḥ pibedghṛtam||208||</seg> <seg type="unit" n="209">annāvapīḍitaṃ balyaṃ dīpanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca tat| dīrghakālaprasaṅgāttu kṣāmakṣīṇakṛśānnarān||209||</seg> <seg type="unit" n="210">prasahānāṃ rasaiḥ sāmlairbhojayet piśitāśinām| laghu, tīkṣṇoṣṇaśodhitvāddīpayantyāśu te'nalam||210||</seg> māṃsopacitamāṃsatvāttathā''śutarabṛṃhaṇāḥ|211|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="206-210">atisnehānmande'gnau sati cūrṇāriṣṭādīni yojyāni| bhinne iti viśiṣṭagudopalepādagnau mande, tailasurāsavā deyā iti vākyārthaḥ| doṣavidhiṃ carediti agnimāndyakārakadoṣauṣadhavidhiṃ kuryāt| annāvapīḍitaṃ yathā bhavati tathā yavāgūbhirghṛtaṃ pibet; annāvapīḍitaṃ ca madhyabhojanapītaṃ ghṛtaṃ bhavati| dīrghakāletyādau kṣāmo vyavasāyaśūnyaḥ <note place="foot" type="variant" n="52">‘avyasāyaśūnyaḥ’ iti pā.</note>, kṣīṇo durbalaḥ, kṛśo hīnamāṃsaḥ| prasahānāṃ dvaividhyānmāṃsāśināmiti viśeṣaṇaṃ, tena tṛṇādaprasahānāṃ gavādīnāṃ niṣedhaḥ| nanu prasahāḥ “gurūṣṇasnigdhamadhurā” (sū.a.27) ityannapāne uktaṃ, iha tu laghutīkṣṇetyādinā kathaṃ lāghavamucyate teṣāṃ? maivaṃ, bhojayellaghviti yojanāt; tena prasahānāṃ madhye ye laghavasteṣāṃ rasenātra laghvannaṃ bhojayet| tīkṣṇetyādinā prasahaguṇābhidhānam| anye tu prasahāntarāpekṣayā ye prasahā laghavasteṣamiha laghuśabdenopādānam, tathā'nye amlādiyogāt saṃskāreṇeha lāghavaṃ sādhayanti; etena rājayakṣmacikitsite'pi prasahaguṇāstīkṣṇoṣṇalaghutvādaya uktāste nyāyyā eva||206-210||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="211">nābhojanena kāyāgnirdīpyate nātibhojanāt||211||</seg> <seg type="unit" n="212">yathā nirindhano vahniralpo vā'tīndhanāvṛtaḥ| snehānnavidhibhiścitraiścūrṇāriṣṭasurāsavaiḥ <note place="foot" type="variant" n="53">‘snehānnapānairvidhai’ iti pā.</note>||212||</seg> <seg type="unit" n="213">samyakprayuktairbhiṣajā balamagneḥ pravardhate| yathā hi sāradārvagniḥ sthiraḥ santiṣṭhate ciram||213||</seg> <seg type="unit" n="214">snehānnavidhibhistadvadantaragnirbhavet sthiraḥ| hitaṃ jīrṇe mitaṃ cāśnaṃściramārogyamaśnute||214||</seg> <seg type="unit" n="215">avaiṣamyeṇa dhātūnāmagnivṛddhau yateta nā| samairdoṣaiḥ samo madhye dehasyoṣmā'gnisaṃsthitaḥ||215||</seg> <seg type="unit" n="216">pacatyannaṃ tadārogyapuṣṭyāyurbalavṛddhaye| doṣairmando'tivṛddho vā viṣamairjanayedgadān||216||</seg> vācyaṃ mandasya tatroktamativṛddhasya vakṣyate|217|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="211-216">nābhojanenetyādinā abhojanātibhojananirāsaṃ kṛtvā'nnasamyakprayogasyāgnijanakatāmāha| abhojanenetyanenābhojanamalpabhojanaṃ ca gṛhyate| alpo vā atīndhanāvṛto vā na dīpyate iti yojanā| sāradārvagniriti sāradārvāśrayo'gniḥ sāradārvagniḥ| snehavadannaṃ snehānnam| mitamiti mātrāvat, yadyapi ca hitamitāśino'pi kālaviparyayādinā rogā bhavantyeva, tathā'pi hitamitāśināṃ nāhārajarogotpattirbhavatīti darśayati| ciramārogyamaśnute iti āhārajarogaṃ <note place="foot" type="variant" n="54">āhāropabādhajarogaṃ’ iti pā.</note> na prāpnotīti bhāvaḥ| avaiṣamyeṇa dhātūnāmiti dhātusāmyena kriyamāṇāyāmagnivṛddhau yateta; etena doṣavaiṣamyeṇa pittodrekarūpeṇa yā'gnivṛddhiratyagnirūpā, tāṃ niṣedhayati| samairityādinā'gnibhedān samāgniparipālanārthamāha| madhye iti nātisamīpe| agnisañjñita iti bhāṣayā ūṣmārūpe jāṭharāgnau bāhyāgninā sāmyaṃ niṣedhayati| doṣairiti sāmānyokte'pi yogyatayā kaphapittavātairyathākramameva mandatīkṣṇaviṣamatvāni jñeyāni| vācyamiti pratikriyārthaṃ vacanīyaṃ cikitsitamiti yāvat||211-216||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="217">nare kṣīṇakaphe pittaṃ kupitaṃ mārutānugam||217||</seg> <seg type="unit" n="218">svoṣmaṇā pāvakasthāne balamagneḥ prayacchati| tadā labdhabalo dehe virūkṣe sānilo'nalaḥ||218||</seg> <seg type="unit" n="219">paribhūya pacatyannaṃ taikṣṇyādāśu muhurmuhuḥ| paktvā'nnaṃ sa tato dhātūñchoṇitādīn pacatyapi||219||</seg> <seg type="unit" n="220">tato daurbalyamātaṅkānmṛtyuṃ copanayennaram| bhukte'nne labhate śāntiṃ jīrṇamātre pratāmyati||220||</seg> <seg type="unit" n="221">tṛṭśvāsadāhamūrcchādyā vyādhayo'tyagnisambhavāḥ| tamatyagniṃ gurusnigdhaśītairmadhuravijjalaiḥ||221||</seg> <seg type="unit" n="222">annapānairnayecchāntiṃ dīptamagnimivāmbubhiḥ| muhurmuhurajīrṇe'pi bhojyānyasyopahārayet||222||</seg> <seg type="unit" n="223">nirindhano'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet| pāyasaṃ kṛśarāṃ snigdhaṃ paiṣṭikaṃ guḍavaikṛtam||223||</seg> <seg type="unit" n="224">adyāttathaudakānūpapiśitāni bhṛtāni ca| matsyānviśeṣataḥ ślakṣṇānsthiratoyacarāṃstathā||224||</seg> <seg type="unit" n="225">āvikaṃ ca bhṛtaṃ māṃsamadyādatyagnināśanam <note place="foot" type="variant" n="55">‘…datyagnirābalam’ iti pā.</note>| yavāgūṃ samadhūcchiṣṭāṃ ghṛtaṃ vā kṣudhitaḥ pibet||225||</seg> <seg type="unit" n="226">godhūmacūrṇamanthaṃ vā vyadhayitvā sirāṃ pibet| payo vā śarkarāsarpirjīvanīyauṣadhaiḥ śṛtam||226||</seg> <seg type="unit" n="227">phalānāṃ tailayonīnāmutkruñcāśca <note place="foot" type="variant" n="56">‘tailayonīnāṃ mṛtkuñjāḥ’ iti pā.</note> saśarkarāḥ| mārdavaṃ janayantyagneḥ snigdhā māṃsarasāstathā||227||</seg> <seg type="unit" n="228">pibecchītāmbunā sarpirmadhūcchiṣṭena saṃyutam| godhūmacūrṇaṃ payasā sasarpiṣkaṃ pibennaraḥ||228||</seg> <seg type="unit" n="229">ānūparasasiddhān vā trīn snehāṃstailavarjitān| payasā sammitaṃ <note place="foot" type="variant" n="57">‘payasā samitāṃ cāpi ghanāṃ trisnehasaṃyutām’ iti pā.</note> cāpi ghanaṃ trisnehasaṃyutam||229||</seg> <seg type="unit" n="230">nāristanyena saṃyuktāṃ pibedaudumbarīṃ tvacam| tābhyāṃ vā pāyasaṃ siddhamadyādatyagniśāntaye||230||</seg> <seg type="unit" n="231">śyāmātrivṛdvipakvaṃ vā payo dadyādvirecanam| asakṛt pittaśāntyarthaṃ pāyasapratibhojanam||231||</seg> <seg type="unit" n="232">prasamīkṣya bhiṣak prājñastasmai dadyādvidhānavit| yatkiñcinmadhuraṃ medyaṃ śleṣmalaṃ gurubhojanam||232||</seg> <seg type="unit" n="233">sarvaṃ tadatyagnihitaṃ bhuktvā prasvapanaṃ divā| medyānyannāni yo'tyagnāvapratāntaḥ <note place="foot" type="variant" n="58">‘…vapraśāntaḥ’ iti pā.</note> samaśnute||233||</seg> <seg type="unit" n="234">na tannimittaṃ vyasanaṃ labhate puṣṭimeva ca| kaphe vṛddhe jite pitte mārute cānalaḥ samaḥ||234||</seg> samadhātoḥ pacatyannaṃ puṣṭyāyurbalavṛddhaye|235|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="217-234">pittaṃ pāvakasthāne kupitamiti sambandhaḥ| tacca pittaṃ mārutānugatatvādatyagnikaraṃ <note place="foot" type="variant" n="59">‘mārutānugatatvādidharmayuktamatyagnikaraṃ’ iti pā.</note> bhavati; evaṃ dharmabhedādviruddhakāryakaraṃ jñeyam| pittoṣmarūpasyāpi ca bahneḥ prādeśikapittoṣmaṇo hānijanakatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="60">‘hānijananaṃ’ iti pā.</note> janyajanakayorbhedatvādupapannameva jñeyam| sthiratoyacarānityanena sthiratoyacāriṇāṃ niṣkriyatayā gauravātiśayaṃ darśayati| tilavātāmādīnāṃ dṛṣadi piṣṭānāmuṣṇodakamṛditā piṇḍā utkruñcā ucyante, ‘utkārikā’ ityanye| ghanaṃ trisnehasaṃyutamityatra ghanaśabdena dadhyucyate| pāyasena pratibhojanaṃ yasmin pittaharaṇe tat pāyasapratibhojanam| medyamiti meduraṃ medojanakaṃ vā| apratānta iti abubhukṣitaḥ| vyasanaṃ maraṇamityarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="61">‘maraṇamanarthaṃ vā labhate’ iti pā.</note>| puṣṭimeva ca labhate iti yojyam||217-234||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="235">bhavanti cātra- pathyāpathyamihaikatra bhuktaṃ samaśanaṃ matam||235||</seg> <seg type="unit" n="236">viṣamaṃ bahu vā'lpaṃ vā'pyaprāptātītakālayoḥ| bhuktaṃ pūrvānnaśeṣe tu punaradhyaśanaṃ matam||236||</seg> <seg type="unit" n="237">trīṇyapyetāni mṛtyuṃ vā ghorān vyādhīnsṛjanti vā| prātarāśe tvajīrṇe'pi sāyamāśo na duṣyati||237||</seg> <seg type="unit" n="238">divā prabudhyate'rkeṇa hṛdayaṃ puṇḍarīkavat| tasminvibuddhe srotāṃsi sphuṭatvaṃ yānti sarvaśaḥ||238||</seg> <seg type="unit" n="239">vyāyāmācca vihārācca vikṣiptatvācca cetasaḥ| na kledamupagacchanti divā tenāsya dhātavaḥ||239||</seg> <seg type="unit" n="240">aklinneṣvannamāsiktamanyatteṣu na duṣyati| avidagdha iva kṣīre kṣīramanyadvimiśritam||240||</seg> <seg type="unit" n="241">naiva dūṣyati tenaiva samaṃ sampadyate yathā| rātrau tu hṛdaye mlāne saṃvṛteṣvayaneṣu ca| yānti koṣṭhe parikledaṃ saṃvṛte dehadhātavaḥ||241||</seg> <seg type="unit" n="242">klinneṣvanyadapakveṣu teṣvāsiktaṃ praduṣyati| vidagdheṣu payaḥsvanyat payastaptamivārpitam||242||</seg> <seg type="unit" n="243">naiśeṣvāhārajāteṣu nāvipakveṣu buddhimān| tasmādanyatsamaśnīyātpālayiṣyanbalāyuṣī||243||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="235-243">samprati prāguktasamaśanādilakṣaṇamāha- pathyāpathyamityādi| pathyāpathyaṃ kiñcidekatra militaṃ, yathā- raktaśālyannaṃ yavakānnaṃ ca militam| bahubhuktamalpabhuktaṃ vā tathā'prāptamatītakālaṃ ca bhuktaṃ viṣamamucyate| pūrvānnetyādi divā bhuktasyopari tadahareva punarbhujyate tadadhyaśanaṃ; tanniṣedhayannāha- prātarāśe ityādi| aśanamāśo bhojanamityarthaḥ| kasmānna dūṣyatītyāha- divetyādi| sphuṭatvamiti vivṛtatvaṃ, vivṛtatvācca srotasāṃ srotobhirvahanena raso'vyāhatagatirbhavati, tataśca na kledaṃ srotāṃsi yānti; tathā vyāyāmādibhiśca śoṣyamāṇāni na kledamupayānti srotāṃsi| vyāyāmo gamanādiḥ, vihāraḥ aṅgakṣepaṇādikā ceṣṭā| sroto'klede kiṃ bhavatītyāha- aklinneṣvityādi| āsiktamiti prakṣiptam| avidagdhe ityādinā'tra dṛṣṭāntamāha| mlāne iti saṅkucite| apakveṣviti anyeṣu| upasaṃharati- naiśeṣvityādinā| nānyat samaśnīyāditi yojanā||235-243||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="244">tatra ślokāḥ- antaragniguṇā dehaṃ yathā dhārayate ca saḥ| yathā'nnaṃ pacyate yāṃśca yathā''hāraḥ karotyapi||244||</seg> <seg type="unit" n="245">ye'gnayo yāṃśca puṣyanti yāvanto ye pacanti yān| rasādīnāṃ kramotpattirmalānāṃ tebhya eva ca||245||</seg> <seg type="unit" n="246">vṛṣyāṇāmāśukṛddheturdhātukālodbhavakramaḥ| rogaikadeśakṛddheturantaragniryathā'dhikaḥ||246||</seg> <seg type="unit" n="247">praduṣyati yathā duṣṭo yān rogāñjanayatyapi| grahaṇī yā yathā <note place="foot" type="variant" n="62">‘samāsācca’ iti pā.</note> yacca grahaṇīdoṣalakṣaṇam||247||</seg> <seg type="unit" n="248">pūrvarūpaṃ pṛthak caiva vyañjanaṃ sacikitsitam| caturvidhasya nirdiṣṭaṃ tathā cāvasthikī kriyā||248||</seg> <seg type="unit" n="249">jāyate ca yathā'tyagniryacca tasya cikitsitam| uktavāniha tat sarvaṃ grahaṇīdoṣake muniḥ||249||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="244-249">antaragnirityādinā adhyāyasaṅgrahaṃ brūte| ye'gnaya iti ‘bhaumāpyāgneya ...’ ityādinoktāḥ| yāṃśceti ‘pañcāhāraguṇān’ ityādyuktamarthaṃ saṅgṛhṇāti| puṣyanti yāvanta iti ‘yathāsvaṃ svaṃ’ ityādyuktaṃ saṅgṛhṇāti| ye pacanti yāniti ‘saptabhirdehadhātāraḥ’ ityādyuktasaṅgrahaḥ| āśukāritvena hetunā āśukṛddhetuḥ| śeṣaṃ vyaktam||244-249||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne grahaṇīcikitsitaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpakāyāṃ cikitsāsthāne grahaṇīcikitsitaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="16" xml:id="ca.6.16">
          <head>pāṇḍurogacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pāṇḍurogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">grahaṇīdoṣacikitsite kriyāmāṇe tīkṣṇādinā <note place="foot" type="variant" n="1">‘tīkṣṇāgninā’ iti pā.</note> pittajananādgrahaṇīcikitsitānantaraṃ pittapradhānapāṇḍurogacikitsitamucyate| pāṇḍunā vakṣyamāṇaharitādivarṇebhyaḥ pradhānena varṇenopalakṣito rogaḥ pāṇḍurogaḥ| uktaṃ hi suśrute- “sarveṣu caiteṣu hi pāṇḍubhāvo yato'dhiko'taḥ khalu pāṇḍurogaḥ” (su.u.a.44) iti| kāmalā-halīmakādicikitsā ca pāṇḍurogabhedatvādeva teṣāmiha vaktavyā; kiṃvā ‘pāṇḍurogādīnāṃ cikitsitaṃ pāṇḍurogacikitsitam’ iti parigrahāt kāmalādicikitsitamapi pratijñātameva||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pāṇḍurogāḥ smṛtāḥ pañca vātapittakaphaistrayaḥ| caturthaḥ sannipātena pañcamo bhakṣaṇānmṛdaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">triśothīye yadyapi pāṇḍurogaḥ pañcasaṅkhyāka uktastathā'pīha punastadanuvādena suśrutoktacatuḥsaṅkhyātvaṃ niṣedhayati| uktaṃ hi suśrute- “pāṇḍvāmayo'ṣṭārdhavidhaḥ pradiṣṭaḥ pṛthaksamastairyugapañca doṣaiḥ” (su.u.a.44) iti| tatra hi mṛdbhakṣaṇajaḥ sannipātaje evāvaruddhaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">doṣāḥ pittapradhānāstu yasya kupyanti dhātuṣu| śaithilyaṃ tasya dhātūnāṃ gauravaṃ copajāyate||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tato varṇabalasnehā ye cānye'pyojaso guṇāḥ| vrajanti kṣayamatyarthaṃ doṣadūṣyapradūṣaṇāt||5||</seg> <seg type="unit" n="6">so'lparakto'lpamedasko niḥsāraḥ śithilendriyaḥ| vaivarṇyaṃ bhajate, tasya hetuṃ śṛṇu salakṣaṇam||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-6">doṣā ityādinā samprāptimāha| pittaṃ pradhānaṃ yayoste pittapradhānāḥ; bahuvacanaṃ ca vyaktibahutvāpekṣayā, natu pāramārthikam| gauravaṃ kriyāsvasāmarthyāt; gauravaṃ pāṇḍurogiṇo niḥsāradhātutvāditi bruvate| ojaso guṇā iti ojaso raktadhāturūpasya ye guṇāḥ; kiṃvā ojasa eva ye daśaguṇāḥ kṣīrasamānā uktāste jñeyāḥ| ojasaḥ kṣayenaiva snehakṣaye labdhe punaḥ snehakṣayābhidhānaṃ viśeṣakṣayābhidhānārtham| doṣairdūṣyāṇāṃ prakṛṣṭāddūṣaṇāditi doṣadūṣyapradūṣaṇāt| niḥsāraḥ apagatadhātusāraḥ; “aṣṭau sārāḥ” (vi.a.8) ityādinā proktasāravirahita ityarthaḥ| śithilendriyaḥ durbalendriyaḥ| sa iti pumān| yadyapi raktapittayorekayonitvāt pitteneha raktavṛddhirbhāvyā, tathā'pīha raktakṣayo raktapoṣakarasasya pittena kṣapaṇād raktapoṣakasārabhāgānutpādācca| yadyapi pittaṃ tejorūpatayā varṇakaramihocyate, yaduktaṃ- “tejodhāturapyudakāntarīkṣadhātuprāyo'vadātavarṇakaraḥ” (śā.a.8) iti, tathā'pi vikṛtatvāt pittamiha vikṛtavarṇakṛdeva bhavati||4-6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kṣārāmlalavaṇātyuṣṇaviruddhāsātmyabhojanāt| niṣpāvamāṣapiṇyākatilatailaniṣevaṇāt||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vidagdhe'nne divāsvapnādvyāyāmānmaithunāttathā| pratikarmartuvaiṣamyādvegānāṃ ca vidhāraṇāt||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kāmacintābhayakrodhaśokopahatacetasaḥ| samudīrṇaṃ yadā pittaṃ hṛdaye samavasthitam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vāyunā balinā kṣiptaṃ samprāpya dhamanīrdaśa| prapannaṃ kevalaṃ dehaṃ tvaṅmāṃsāntaramāśritam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">pradūṣya kaphavātāsṛktvaṅmāṃsāni karoti tat| pāṇḍuhāridraharitān varṇān bahuvidhāṃstvaci||11||</seg> sa pāṇḍuroga ityuktaḥ ...|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7-11">kṣāretyādinā samānaṃ hetumāha| niṣpāvaḥ śimbaḥ| vyāyāmamaithune vidagdhe'nne eva kriyamāṇe rogahetunī| pratikarmaṇāṃ vamanādīnāmṛtūnāṃ ca vaiṣamyaṃ pratikarmartuvaiṣamyam| dhamanīrdaśa iti hṛdayāśritā daśa dhamanīḥ| kevalamiti kṛtsnam| ‘pradūṣya kaphavātāsṛk’ iti pāṭhe vikṣiptasya vāyoḥ pittena dūṣaṇaṃ, yadā tu ‘kaphapittāsṛk’ iti pāṭhastadā pittena hṛdayasthena sthānāntarasthasya pittasya duṣṭirjeyā| samudīrṇamityādinā ceyaṃ samprāptiḥ pūrvoktasāmānyasamprāptereva prapañcaḥ||7-11||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">... tasya liṅgaṃ bhaviṣyataḥ| hṛdayaspandanaṃ raukṣyaṃ svedābhāvaḥ śramastathā||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">tasyetyādinā pūrvarūpamāha| ‘svedābādhaḥ’ iti kecit paṭhanti||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">sambhūte'smin bhavet sarvaḥ karṇakṣveḍī hatānalaḥ| durbalaḥ sadano'nnadviṭ śramabhramanipīḍitaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">gātraśūlajvaraśvāsagauravārucimānnaraḥ| mṛditairiva gātraiśca pīḍitonmathitairiva||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śūnākṣikūṭo haritaḥ śīrṇalomā hataprabhaḥ| kopanaḥ śiśiradveṣī nidrāluḥ ṣṭhīvano'lpavāk||15||</seg> <seg type="unit" n="16">piṇḍikodveṣṭakaṭyūrupādaruksadanāni ca| bhavantyārohaṇāyāsairviśeṣaścāsya <note place="foot" type="variant" n="2">‘syuradhvārohaṇāyāsaiḥ’ iti pā.</note> vakṣyate||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-16">sambhūte'sminniti utpanne pāṇḍuroge| karṇakṣveḍītyādi sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ; karṇakṣveḍī karṇanādavān| annadviḍityanena annāgraha ucyate, arucimānityanena prārthitānnabhakṣaṇāsāmarthyamucyate| śiśiradveṣīti śītadveṣī; śiśiradveṣitā ca pittaroge'pyasmin rogamahimnā bhavati| piṇḍikodveṣṭanaṃ piṇḍikāpīḍā| ārohaṇenāyāsairiti kecidvibhāgaṃ varṇayanti| viśeṣaścāsya vakṣyate iti pāṇḍurogasya vātajatvādiviśeṣagato hetuliṅgaviśeṣo vakṣyata ityarthaḥ||13-16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">āhārairupacāraiśca vātalaiḥ kupito'nilaḥ| janayetkṛṣṇapāṇḍutvaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘kṛcchrapāṇḍutvaṃ tathā rūkṣāruṇābhatām’ iti pā.</note> tathā rūkṣāruṇāṅgatām||17||</seg> <seg type="unit" n="18">aṅgamardaṃ rujaṃ todaṃ kampaṃ pārśvaśirorujam| varcaḥśoṣāsyavairasyaśophānāhabalakṣayān||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17-18">āhārairityādinā vātajasya hetulakṣaṇe prāha| sāmānyalakṣaṇāni sarvatra bhavanti, viśeṣalakṣaṇaistu viśeṣāvagatiḥ||17-18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pittalasyācitaṃ pittaṃ yathoktaiḥ svaiḥ prakopaṇaiḥ| dūṣayitvā tu raktādīn pāṇḍurogāya kalpate||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sa pīto haritābho vā jvaradāhasamanvitaḥ| tṛṣṇāmūrcchāpipāsārtaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘chardimūrcchāpipāsārtaḥ’ iti pā.</note> pītamūtraśakṛnnaraḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">svedanaḥ śītakāmaśca na cānnamabhinandati| kaṭukāsyo na cāsyoṣṇamupaśete'mlameva ca||21||</seg> <seg type="unit" n="22">udgāro'mlo vidāhaśca vidagdhe'nne'sya jāyate| daurgandhyaṃ bhinnavarcastvaṃ daurbalyaṃ tama eva ca||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19-22">pittalasyetyādinā paittikamāha| sarvo'pi pāṇḍurogaḥ pittajaḥ, tathā'pyayaṃ viśeṣeṇa doṣāntarāsampṛktaprabalapittajanyatvāt paittika ityucyate; yathā paittikaṃ raktapittam; ata evātra pittātiprabalatopadarśanārthaṃ pittalasyetyanena pittaprakṛtitā'pi kāraṇatvenoktā, nānyatra ‘vātalasya, śleṣmalasya’ iti vā kṛtam| yathoktairiti yo hyamletyādinoktairihaiva| raktādīniti raktaprakārān, tena balavātādīnāmapi grahaṇam| tṛṣṇāmūrcchāpipāsārta ityatra tṛṣṇānimittā mūrcchā tṛṣṇāmūrcchā, tena pipāsayā samaṃ na paunaruktyam; anye tu tṛṣṇāmiha kṣudhāmāhuḥ, kecit ‘tṛṣṇāmūrcchāparītasya’ iti paṭhanti||19-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vivṛddhaḥ śleṣmalaiḥ śleṣmā pāṇḍurogaṃ sa pūrvavat| karoti gauravaṃ tandrā chardiṃ śvetāvabhāsatām||23||</seg> <seg type="unit" n="24">prasekaṃ lomaharṣaṃ ca sādaṃ mūrcchāṃ bhramaṃ klamam| śvāsaṃ kāsaṃ tathā''lasyamaruciṃ vāksvaragraham||24||</seg> <seg type="unit" n="25">śuklamūtrākṣivarcastvaṃ kaṭurūkṣoṣṇakāmatām| śvayathuṃ madhurāsyatvamiti <note place="foot" type="variant" n="5">‘lavaṇāsyatvamiti’ iti pā.</note> pāṇḍvāmayaḥ kaphāt||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-25">vivṛddha ityādinā kaphajamāha| pūrvavaditi raktādīn sandūṣya||23-25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">sarvānnasevinaḥ sarve duṣṭā doṣāstridoṣajam| tridoṣaliṅgaṃ kurvanti pāṇḍurogaṃ suduḥsaham||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26">sarvānnetyādinā sānnipātikaṃ vyākaroti| tridoṣaliṅgamiti pratyekadoṣaliṅgasamudāyayuktam||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">mṛttikādanaśīlasya kupyatyanyatamo malaḥ| kaṣāyā mārutaṃ, pittamūṣarā, madhurā kapham||27||</seg> <seg type="unit" n="28">kopayenmṛdrasādīṃśca raukṣyādbhuktaṃ virūkṣayet <note place="foot" type="variant" n="6">‘virūkṣya ca’ iti pā.</note>| pūrayatyavipakvaiva srotāṃsi niruṇaddhi ca||28||</seg> <seg type="unit" n="29">indriyāṇāṃ balaṃ hatvā tejo vīryaujasī tathā| pāṇḍurogaṃ karotyāśu balavarṇāgnināśanam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">śūnagaṇḍākṣikūṭabhrūḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘śūnagaṇḍākṣikūṭabhrūnābhipādāgramehanaḥ’ iti pā.</note> śūnapānnābhimehanaḥ| krimikoṣṭho'tisāryeta malaṃ sāsṛk kaphānvitam||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-30">mṛttiketyādinā mṛdbhakṣaṇajamāha| atra ca doṣasambandhe satyapi mṛdeva vyapadeśikā na doṣāḥ, tasyā eva cikitsābhedaliṅgabhedakartṛtvāt| kaṣāyā mārutamityādinā mṛdo'pi vātādigataliṅgaṃ darśayati| ūṣareti kṣārānurasā| rasādīn bhuktaṃ ca virūkṣayediti yojyam| avipakvaiveti svarūpāvasthitaiva kevalaṃ srotāṃsi pūrayati ruṇaddhi ca; srotovirodhena rasādīnāṃ na samyagbalaṃ bhavati| balavarṇāgnināśanamityanena balādihāniṃ darśayati||27-30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">pāṇḍurogaścirotpannaḥ kharībhūto na sidhyati| kālaprakarṣācchūno <note place="foot" type="variant" n="8">‘kālaprakarṣācchūnāṅgaḥ’ iti pā.</note> nā yaśca pītāni paśyati||31||</seg> <seg type="unit" n="32">baddhālpaviṭkaṃ sakaphaṃ haritaṃ yo'tisāryate| dīnaḥ śvetātidigdhāṅgaśchardimūrcchātṛṣārditaḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">sa nāstyasṛkkṣayādyaśca pāṇḍuḥ śvetatvamāpnuyāt| iti pañcavidhasyoktaṃ pāṇḍurogasya lakṣaṇam||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31-33">pāṇḍuroga ityādinā'sādhyalakṣaṇamāha| kharībhūta iti atyartharūkṣaḥ| kāletyādinā'paramasādhyalakṣaṇam| śvetātidigdhāṅga iti śvetavarṇaliptāṅga ityarthaḥ||31-33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">pāṇḍurogī tu yo'tyarthaṃ pittalāni niṣevate| tasya pittamasṛgmāṃsaṃ dagdhvā rogāya kalpate||34||</seg> <seg type="unit" n="35">hāridranetraḥ sa bhṛśaṃ hāridratvaṅnakhānanaḥ| raktapītaśakṛnmūtro bhekavarṇo hatendriyaḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">dāhāvipākadaurbalyasadanārucikarṣitaḥ| kāmalā bahupittaiṣā koṣṭhaśākhāśrayā matā||36||</seg> <seg type="unit" n="37">kālāntarāt kharībhūtā kṛcchrā syāt kumbhakāmalā| kṛṣṇapītaśakṛnmūtro <note place="foot" type="variant" n="9">‘kṛṣṇamūtraśakṛnnetraḥ’ iti pā.</note> bhṛśaṃ śūnaśca mānavaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">saraktākṣimukhacchardiviṇmūtro yaśca tāmyati| dāhārucitṛṣānāhatandrāmohasamanvitaḥ||38||</seg> naṣṭāgnisañjñaḥ kṣipraṃ hi kāmalāvān vipadyate|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34-38">pāṇḍurogītyādinā kāmalāmāha| pāṇḍurogīti vacanāt pāṇḍurogasyaiva hetuviśeṣeṇa kāmalādirūpā'vasthā utpadyate; ata eva ca hārīte kāmalādīnāmapi pāṇḍurogatvamevoktam| vacanaṃ hi- “vātena pittena kaphena caiva tridoṣamṛdbhakṣaṇasambhave ca| dve kāmale caiva halīmakaśca smṛto'ṣṭadhaivaṃ khalu pāṇḍurogaḥ” iti; anyā tu suśrutoktā kāmalā bhinnā bhavati, “yo hyāmayānte sahasā'mlamannamadyādapathyānyapi tasya pittam| karoti pāṇḍuṃ vadanaṃ viśeṣāt pūrveritau tandribalakṣayau ca” (su. u. a. 44) ityādinā pṛthakkāmalāheturuktaḥ; vāgbhaṭe'pi- “bhavet pittolbaṇasyāsau pāṇḍurogādṛte'pi ca” (vā. ni. a. 13) iti; iha tu pāṇḍuroge'pi bhavet pāṇḍurogādvinā'pi bhavet, yathā pramehāśritāḥ piḍikāḥ prameheṣu bhavanti vinā pramehamapi bhavanti; tathā pāṇḍurogiṇo'pyuktā kāmalā pṛthagapi bhavati| koṣṭhaśākhāśrayā bahupittā pāṇḍurogapūrvikā bhavati, yā tu kevalaṃ śākhāśrayā alpapittā ca vaktavyā sā svatantrā'pi bhavatīti kecit, ata eva tasyā rūkṣaśītetyādinā pṛthageva hetuṃ liṅgaṃ cādhyāyaśeṣe vakṣyati| bahupittetyanena kevalaṃ śākhāśrayāyā alpapittatvaṃ sūcayati; amlakaṭutīkṣṇopayogaṃ śākhāśrayipittasya koṣṭhānayanārthaṃ vakṣyati| kharībhūteti kaṭhoratāmupagatā| kumbhakāmaleti avasthābhedena koṣṭhagatakāmalāyāḥ sañjñā; kumbhaḥ koṣṭhaḥ, tadāśrayā kāmalā kumbhakāmalā| asyāṃ ca śotho'pi lakṣaṇaṃ bhavati| uktaṃ hi suśrute- “bhedastu tasyāḥ khalu kumbhasāhvaḥ śotho mahāṃstatra ca parvabhedaḥ” (su. u. a. 44) iti||34-38||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">sādhyānāmitareṣāṃ tu pravakṣyāmi cikitsitam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">tatra pāṇḍvāmayī snigdhastīkṣṇairūrdhvānulomikaiḥ| saṃśodhyo mṛdubhistiktaiḥ kāmalī tu virecanaiḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">tābhyāṃ saṃśuddhakoṣṭhābhyāṃ pathyānyannāni dāpayet| śālīn sayavagodhūmān purāṇān yūṣasaṃhitān||41||</seg> <seg type="unit" n="42">mudgāḍhakīmasūraiśca jāṅgalaiśca rasairhitaiḥ| yathādoṣaṃ viśiṣṭaṃ ca tayorbhaiṣajyamācaret||42||</seg> <seg type="unit" n="43">pañcagavyaṃ mahātiktaṃ kalyāṇakamathāpi vā| snehanārthaṃ ghṛtaṃ dadyāt kāmalāpāṇḍurogiṇe||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-43">tatretyādinā cikitsāmāha| ūrdhvānulomikairityanena ūrdhvaharānulomanavamanavirecanayorapi grahaṇamuktaṃ; yataḥ pāṇḍuroge'pi “kaphapāṇḍustu gomūtraklinnayuktāṃ harītakīm” ityādinā virecanaṃ vakṣyati| tābhyāmiti pāṇḍurogakāmalābhyām| ‘tābhyāṃ saṃśuddhakoṣṭhāya’ iti pāṭhapakṣe tābhyāmiti vamanavirecanābhyām| viśiṣṭamityādi viśiṣṭabhaiṣajyamihaiva kāmalāyāṃ pāṇḍuroge ca vakṣyamāṇaṃ jñeyam||39-43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">dāḍimāt kuḍavo dhānyāt kuḍavārdhaṃ palaṃ palam| citrakācchṛṅgaverācca pippalyaṣṭamikā tathā||44||</seg> <seg type="unit" n="45">taiḥ kalkairviṃśatipalaṃ ghṛtasya salilāḍhake| siddhaṃ hṛtpāṇḍugulmārśaḥplīhavātakaphārtinut||45||</seg> <seg type="unit" n="46">dīpanaṃ śvāsakāsaghnaṃ mūḍhavāte ca śasyate| duḥkhaprasavinīnāṃ ca vandhyānāṃ caiva garbhadam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">iti dāḍimādyaṃ ghṛtam| kaṭukā rohiṇī mustaṃ haridre vatsakāt palam| paṭolaṃ candanaṃ mūrvā trāyamāṇā durālabhā||47||</seg> <seg type="unit" n="48">kṛṣṇā parpaṭako nimbo bhūnimbo devadāru ca| taiḥ kārṣikairghṛtaprasthaḥ siddhaḥ kṣīracaturguṇaḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">raktapittaṃ jvaraṃ dāhaṃ śvayathuṃ sa bhagandaram| arśāṃsyasṛgdaraṃ caiva hanti visphoṭakāṃstathā||49||</seg> iti kaṭukādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="44-49">dāḍimetyādau aṣṭamikā dvikarṣamuktam| uktaṃ hi- “dve suvarṇe palārdhaṃ syācchuktiraṣṭamikā'pi ca” (ka.a.12) iti||44-49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">pathyāśatarase pathyāvṛntārdhaśatakalkavān| prasthaḥ siddho ghṛtāt peyaḥ sa pāṇḍvāmayagulmanut||50||</seg> iti pathyāghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50">pathyāśatena kvāthaḥ kartavyaḥ; atra ca tathā kvāthārthaṃ jalaṃ deyaṃ yathā caturbhāgāvaśiṣṭaṃ sadghṛtacaturguṇaṃ bhavati; ata eva droṇamānaṃ jalaṃ deyam| pathyāvṛntārdhaśataṃ harītakīphalabandhānārdhaśatam; anye tu pathyāvṛntacūrṇaṃ harītakīphalasyaiva cūrṇaṃ, tadasthiśūnyamityāhuḥ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">dantyāścatuṣpalarase piṣṭairdantīśalāṭubhiḥ| tadvatprastho ghṛtātsiddhaḥ plīhapāṇḍvartiśophajit||51||</seg> iti dantīghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51">dantītyādau dantyāḥ kvātho ghṛtāccaturguṇaḥ sthāpyaḥ; tantrāntaradarśanāt prasthamāna evātra kvātho bhavati| uktaṃ hyanyatra- “nikumbhakuḍavākvāthe prasthe tatkalkasaṃyutam| sarpiḥprasthaṃ pacet plīhakāmalāpāṇḍuroganut” iti||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">purāṇasarpiṣaḥ prastho drākṣārdhaprasthasādhitaḥ| kāmalāgulmapāṇḍvartijvaramehodarāpahaḥ||52||</seg> iti drākṣāghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52">purāṇetyādau jalamanuktadravatvādbhavati| drākṣāprasthārdhaṃ tu kalkaḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">haridrātriphalānimbabalāmadhukasādhitam| sakṣīraṃ māhiṣaṃ sarpiḥ kāmalāharamuttamam||53||</seg> iti haridrādighṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="53">haridretyādau dravāntarābhāvāt kṣīrameva caturguṇam||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">gomūtre dviguṇe dārvyāḥ kalkākṣadvayasādhitaḥ| dārvyāḥ pañcapalakvāthe kalke kālīyake paraḥ||54||</seg> māhiṣāt sarpiṣaḥ prasthaḥ pūrvaḥ pūrve pare paraḥ|55|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="54">dārvyāḥ kalkākṣadvayasādhito māhiṣasarpiṣaḥ prastha iti yojyam| dārvyāḥ pañcapalakvāthe ityatrāpi pūrvaghṛtānusārāt pañcapaladārvīkvātho'pi ghṛtāddviguṇa eva kartavyaḥ| kālīyakakalko'pi pūrvavadakṣadvayamāna eva| pūrvaḥ pūrve iti pūrve pāṇḍuroge, dārvīkalkagomūtrasiddho ghṛtaprasthaḥ; pare tu kāmalākhye, paraḥ dārvīkvāthakālīyakalkasiddhaḥ; ‘deyaḥ’ iti śeṣaḥ||54||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">snehairebhirupakramya snigdhaṃ matvā virecayet||55||</seg> <seg type="unit" n="56">payasā mūtrayuktena bahuśaḥ kevalena vā| dantīphalarase koṣṇe kāśmaryāñjalinā śṛtam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">drākṣāñjaliṃ mṛditvā vā dadyāt pāṇḍvāmayāpaham| dviśarkaraṃ trivṛccūrṇaṃ palārdhaṃ paittikaḥ pibet||57||</seg> <seg type="unit" n="58">kaphapāṇḍustu gomūtraklinnayuktāṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘gomūtrayuktāṃ klinnāṃ’ iti pā.</note> harītakīm| āragvadhaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘āragvadharasene...’ iti pā.</note> rasenekṣorvidāryāmalakasya ca||58||</seg> <seg type="unit" n="59">satryūṣaṇaṃ bilvapatraṃ pibennā kāmalāpaham| dantyardhapalakalkaṃ vā dviguḍaṃ śītavāriṇā||59||</seg> <seg type="unit" n="60">kāmalī trivṛtāṃ vā'pi triphalāyā rasaiḥ pibet| viśālātriphalāmustakuṣṭhadārukaliṅgakān||60||</seg> <seg type="unit" n="61">kārṣikānardhakarṣāṃśāṃ kuryādativiṣāṃ tathā| karṣau madhurasāyā dvau sarvametat <note place="foot" type="variant" n="12">‘sarvaṃ cūrṇaṃ’ iti pā.</note> sukhāmbunā||61||</seg> <seg type="unit" n="62">mṛditaṃ taṃ rasaṃ pūtaṃ pītvā lihyācca madhvanu| kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ dāhaṃ pāṇḍurogamarocakam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">gulmānāhāmavātāṃśca raktapittaṃ ca nāśayet| triphalāyā guḍūcyā vā dārvyā nimbasya vā rasam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">śītaṃ madhuyutaṃ prātaḥ kāmalārtaḥ pibennaraḥ| kṣīramūtraṃ pibet pakṣaṃ gavyaṃ māhiṣameva vā||64||</seg> <seg type="unit" n="65">pāṇḍurgomūtrayuktaṃ vā saptāhaṃ triphalārasam| tarujān jvalitānmūtre nirvāpyāmṛdya cāṅkurān||65||</seg> <seg type="unit" n="66">mātuluṅgasya tat pūtaṃ pāṇḍuśothaharaṃ pibet| svarṇakṣīrī trivṛcchyāme bhadradāru sanāgaram||66||</seg> <seg type="unit" n="67">gomūtrāñjalinā piṣṭaṃ mūtre vā kvathitaṃ pibet| kṣīramebhiḥ śṛtaṃ vā'pi pibeddoṣānulomanam||67||</seg> <seg type="unit" n="68">harītakīṃ prayogeṇa gomūtreṇāthavā pibet| jīrṇe kṣīreṇa bhuñjīta rasena madhureṇa vā||68||</seg> <seg type="unit" n="69">saptarātraṃ gavāṃ mūtre bhāvitaṃ vā'pyayorajaḥ| pāṇḍurogapraśāntyarthaṃ payasā pāyayedbhiṣak||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="55-69">kāśmaryaṃ gambhārīphalam| śṛtamiti phāṇṭakaṣāyavidhinā prakṣiptaṃ, drākṣāñjaliṃ mṛditvetyanena sphuṭameva phāṇṭakaṣāyaṃ darśayati| dviśarkaramityādau trivṛccūrṇaṃ palārdhaṃ dviśarkarayuktaṃ sat sārdhapalamānaṃ bhavati| gomūtraklinnayuktāmiti gomūtreṇa klinnāṃ kalkīkṛtāṃ tathā gomūtreṇa yuktāmāloḍitāṃ pibet| anye tu āragvadharasena harītakīṃ pibediti yojayanti, ikṣvādirasena satrikaṭuṃ bilvapatraṃ pibediti yojayanti| āragvadhaṃ satrikaṭukaṃ vidāryā āmalakasya ca rasena pibedityaparo'rthaḥ| viśāletyādau phāṇṭakaṣāyavaddravyāt palamānāt catuṣpalaṃ dravaṃ vadanti vṛddhāḥ||55-69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">tryūṣaṇatriphalāmustaviḍaṅgacitrakāḥ samāḥ| navāyorajaso bhāgāstaccūrṇaṃ kṣaudrasarpiṣā||70||</seg> <seg type="unit" n="71">bhakṣayet pāṇḍuhṛdrogakuṣṭhārśaḥkāmalāpaham| navāyasamidaṃ cūrṇaṃ kṛṣṇātreyeṇa bhāṣitam||71||</seg> iti navāyasacūrṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="70-71">navāyorajaso bhāga iti ekabhāgāpekṣayā navaguṇatvamayorajasaḥ; tena tryūṣaṇādīnāṃ militānāṃ cūrṇena samamayorajaḥ||70-71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">guḍanāgaramaṇḍūratilāṃśānmānataḥ samān| pippalīdviguṇāṃ kuryādguṭikāṃ pāṇḍurogiṇe||72||</seg> <seg type="unit" n="73">tryūṣaṇaṃ triphalā mustaṃ viḍaṅgaṃ cavyacitrakau| dārvītvaṅmākṣiko dhāturgranthikaṃ devadāru ca||73||</seg> <seg type="unit" n="74">etān dvipalikānbhāgāṃścūrṇaṃ kuryāt pṛthak pṛthak| maṇḍūraṃ dviguṇaṃ cūrṇācchuddhamañjanasannibham||74||</seg> <seg type="unit" n="75">gomūtre'ṣṭaguṇe paktvā tasmiṃstat prakṣipettataḥ| udumbarasamānkṛtvā vaṭakāṃstān yathāgni nā||75||</seg> <seg type="unit" n="76">upayuñjīta takreṇa sātmyaṃ jīrṇe ca bhojanam| maṇḍūravaṭakā hyete prāṇadāḥ pāṇḍurogiṇām||76||</seg> <seg type="unit" n="77">kuṣṭhānyajīrṇakaṃ śothamūrustambhaṃ kaphāmayān| arśāṃsi kāmalāṃ mehaṃ plīhānaṃ śamayanti ca||77||</seg> <seg type="unit" n="78">iti maṇḍūravaṭakāḥ| tāpyādrijaturūpyāyomalāḥ pañcapalāḥ pṛthak| citrakatriphalāvyoṣaviḍaṅgaiḥ palikaiḥ saha||78||</seg> <seg type="unit" n="79">śarkarāṣṭapalonmiśrāścūrṇitā madhunā''plutāḥ| abhyasyāstvakṣamātrā hi jīrṇe hitamitāśinā||79||</seg> kulatthakākamācyādikapotaparihāriṇā|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="72-79">maṇḍūraṃ purāṇaṃ lohakiṭṭam||72-79||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">triphalāyāstrayo bhāgāstrayastrikaṭukasya ca||80||</seg> <seg type="unit" n="81">bhāgaścitrakamūlasya viḍaṅgānāṃ tathaiva ca| pañcāśmajatuno bhāgāstathā rūpyamalasya ca||81||</seg> <seg type="unit" n="82">mākṣikasya ca śuddhasya lauhasya rajasastathā| aṣṭau bhāgāḥ sitāyāśca tatsarvaṃ sūkṣmacūrṇitam||82||</seg> <seg type="unit" n="83">mākṣikeṇāplutaṃ sthāpyamāyase bhājane śubhe| udumbarasamāṃ mātrāṃ tataḥ khādedyathāgni nā||83||</seg> <seg type="unit" n="84">dine dine prayuñjīta jīrṇe bhojyaṃ yathepsitam| varjayitvā kulatthāni kākamācīṃ kapotakam||84||</seg> <seg type="unit" n="85">yogarāja iti khyāto yogo'yamamṛtopamaḥ| rasāyanamidaṃ śreṣṭhaṃ sarvarogaharaṃ śivam||85||</seg> <seg type="unit" n="86">pāṇḍurogaṃ viṣaṃ kāsaṃ yakṣmāṇaṃ viṣamajvaram| kuṣṭhānyajīrṇakaṃ mehaṃ śoṣaṃ śvāsamarocakam||86||</seg> viśeṣāddhantyapasmāraṃ kāmalāṃ gudajāni ca| iti yogarājaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="80-86">triphaletyādau raupyamalaṃ rūpyasya yat kiṭṭaṃ bhavati tajjñeyam| mākṣikasyeti mākṣikadhātoḥ| aśmajatvādīnāṃ caturṇāṃ pañcabhāgāḥ pratyekaṃ; kiṃvā pañcāśmajatuno bhāgāḥ, tathā rūpyamalasya ceti rūpyamalasyeti śilājatuviśeṣaṇaṃ; tena rūpyamalarūpaṃ yaduktaṃ śilājatu “rājataṃ kaṭukaṃ” (ci.a.1,pā.3) ityādinā, tadiha gṛhyate||80-86||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">kauṭajatriphalānimbapaṭolaghananāgaraiḥ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">bhāvitāni daśāhāni rasairdvitriguṇāni vā| śilājatupalānyaṣṭau tāvatī sitaśarkarā||88||</seg> <seg type="unit" n="90">tvakkṣīrī pippalī dhātrī karkaṭākhyā palonmitā| nidigdhyāḥ phalamūlābhyāṃ palaṃ yuktyā trigandhakam| cūrṇitaṃ madhunaḥ kuryāt tripalenākṣikān guḍān| dāḍimāmbupayaḥpakṣirasatoyasurāsavān||90||</seg> <seg type="unit" n="91">tān bhakṣayitvā'nupibenniranno bhukta eva vā| pāṇḍukuṣṭhajvaraplīhatamakārśobhagandarān||91||</seg> <seg type="unit" n="92">pūtihṛcchukramūtrāgnidoṣaśoṣagarodarān <note place="foot" type="variant" n="13">‘hṛdrogaśukra...’ iti pā.</note>| kāsāsṛgdarapittāsṛkśothagulmagalāmayān||92||</seg> <seg type="unit" n="93">te ca sarvavraṇān hanyuḥ sarvarogaharāḥ śivāḥ| iti śilājatuvaṭakāḥ| punarnavā trivṛdvyoṣaviḍaṅgaṃ dāru citrakam||93||</seg> <seg type="unit" n="94">kuṣṭhaṃ haridre triphalā dantī cavyaṃ kaliṅgakāḥ| pippalī <note place="foot" type="variant" n="14">‘kaṭukā’ iti pā.</note> pippalīmūlaṃ mustaṃ ceti palonmitam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">maṇḍūraṃ dviguṇaṃ cūrṇādgomūtre dvyāḍhake pacet| kolavadguṭikāḥ kṛtvā takreṇāloḍya nā pibet||95||</seg> <seg type="unit" n="96">tāḥ pāṇḍurogān plīhānamarśāṃsi viṣamajvaram| śvayathuṃ grahaṇīdoṣaṃ hanyuḥ kuṣṭhaṃ krimīṃstathā||96||</seg> <seg type="unit" n="97">iti punarnavāmaṇḍūram| dārvītvak triphalā vyoṣaṃ viḍaṅgamayaso rajaḥ| madhusarpiryutaṃ lihyāt kāmalāpāṇḍurogavān||97||</seg> <seg type="unit" n="98">tulyā ayorajaḥpathyāharidrāḥ kṣaudrasarpiṣā| cūrṇitāḥ kāmalī lihyādguḍakṣaudreṇa vā'bhayāḥ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">triphalā dve haridre ca kaṭurohiṇyayorajaḥ| cūrṇitaṃ kṣaudrasarpirbhyāṃ sa lehaḥ kāmalāpahaḥ||99||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="87-99">bhāvitānītyādi| dviguṇatriguṇadaśāhāni bhāvitāni| rasairiti kauṭajādikvāthaiḥ| kauṭajaṃ kuṭajaphalam| atra bhāvanā śilājatūktenaiva vidhinā kartavyā; kvāthyakvāthamāne ca tantrāntaraṃ- “tulyaṃ girijena jale caturguṇe bhāvanauṣadhaṃ kvāthyam| tatkvāthe pādāṃśe pūtoṣṇe prakṣipedgirijam|| tatsamarasatāṃ yātaṃ saṃśuṣkaṃ prakṣipedrase bhūyaḥ” iti; evaṃ cānyatrāpi bhāvanāvidhau kvāthyakkāthamānau jñeyau| phalamūlābhyāṃ palamiti militvā palam| yuktyā trigandhakamiti yāvatā trigandhena sādhugandho bhavati tāvanmātraṃ trigandhaṃ jñeyaṃ; trigandhaṃ ca patratvagelā ucyante, “trigandhaṃ tu samākhyātaṃ tvagelāpatrakaiḥ samaiḥ| tadeva tu samākhyātaṃ cāturjātaṃ sakesaram” iti| pūtyādibhirdoṣaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate||87-99||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">dvipalāṃśāṃ tugākṣīrīṃ nāgaraṃ madhuyaṣṭikām| prāsthikīṃ pippalīṃ drākṣāṃ śarkarārdhatulāṃ śubhām||100||</seg> <seg type="unit" n="101">dhātrīphalarasadroṇe cūrṇitaṃ lehavat pacet| śītaṃ madhuprasthayutaṃ lihyāt pāṇitalaṃ tataḥ||101||</seg> hantyeṣa kāmalāṃ pittaṃ pāṇḍuṃ kāsaṃ halīmakam| iti dhātryavalehaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="100-101">dvipalāṃśāmityādau drākṣā prāsthikī| dhātrīphalarasaḥ dhātrīsvarasaḥ||100-101||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">tryūṣaṇaṃ triphalā cavyaṃ citrako devadāru ca||102||</seg> <seg type="unit" n="103">viḍaṅgānyatha mustaṃ ca vatsakaṃ ceti cūrṇayet| maṇḍūratulyaṃ taccūrṇaṃ gomūtre'ṣṭaguṇe pacet||103||</seg> <seg type="unit" n="104">śanaiḥ siddhāstathā śītāḥ kāryāḥ karṣasamā guḍāḥ| yathāgni bhakṣaṇīyāste plīhapāṇḍvāmayāpahāḥ||104||</seg> grahaṇyarśonudaścaiva takravāṭyāśinaḥ smṛtāḥ| iti maṇḍūravaṭakāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="102-104">tryūṣaṇādīnāmaṣṭāviṃśatipalāni, maṇḍūraṃ ca dviguṇaṃ, samuditaṃ cūrṇaṃ caturadhikāśītipalamānaṃ bhavati| pṛthagiti pāṭhānmaṇḍūracūrṇameva pṛthaṅmūtre paktavyaṃ, tasmin sidhyati tryūṣaṇādīnāṃ cūrṇaṃ prakṣepyam| śuddhamitipadena maṇḍūrasya dhmāpanagomūtranirvāpaṇādinā śuddhiṃ darśayati| kecittu gomūtramaṣṭaguṇaṃ pratyāsannamaṇḍūrādeva vadanti; ayameva pakṣaḥ sādhu pratibhāti||102-104||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">mañjiṣṭhā rajanī drākṣā balāmūlānyayorajaḥ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">lodhraṃ caiteṣu gauḍaḥ syādariṣṭaḥ pāṇḍurogiṇām| iti gauḍo'riṣṭaḥ| bījakātṣoḍaśapalaṃ triphalāyāśca viṃśatiḥ||106||</seg> <seg type="unit" n="107">drākṣāyāḥ pañca lākṣāyāḥ sapta droṇe jalasya tat| sādhyaṃ pādāvaśeṣe tu pūtaśeṣe samāvapet||107||</seg> <seg type="unit" n="108">śarkarāyāstulāṃ prasthaṃ mākṣikasya ca kārṣikam| vyoṣaṃ vyāghranakhośīraṃ kramukaṃ sailavālukam||108||</seg> <seg type="unit" n="109">madhukaṃ kuṣṭhamityetaccūrṇitaṃ ghṛtabhājane| yaveṣu daśarātraṃ tadgrīṣme dviḥ śiśire sthitam||109||</seg> <seg type="unit" n="110">pibettadgrahaṇīpāṇḍurogārśaḥśothagulmanut| mūtrakṛcchrāśmarīmehakāmalāsannipātajit||110||</seg> bījakāriṣṭa ityeṣa ātreyeṇa prakīrtitaḥ| iti bījakāriṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="105-110">bījakāt ṣoḍaśapalamityatra kecit ‘dvirbījakapalānyaṣṭau’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| bījakaḥ asanaḥ| vyāghranakhaḥ nakhībheda eva| dviḥ śiśire iti viṃśatirātrasthitam||105-110||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">dhātrīphalasahasre dve pīḍayitvā rasaṃ tu tam||111||</seg> <seg type="unit" n="112">kṣaudrāṣṭāṃśena saṃyuktaṃ kṛṣṇārdhakuḍavena ca| śarkarārdhatulonmiśraṃ pakṣaṃ snigdhaghaṭe sthitam||112||</seg> <seg type="unit" n="113">prapibenmātrayā prātarjīrṇe hitamitāśanaḥ| kāmalāpāṇḍuhṛdrogavātāsṛgviṣamajvarān||113||</seg> kāsahikkāruciśvāsāṃścaiṣo'riṣṭaḥ praṇāśayet| iti dhātryariṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="111-113">dhātrītyādau dhātrīphalasahasradvayasya svarasa eva grāhyaḥ||111-113||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">sthirādibhiḥ śṛtaṃ toyaṃ pānāhāre praśasyate||114||</seg> pāṇḍūnāṃ, kāmalārtānāṃ mṛdvīkāmalakīrasaḥ|115|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="114">kāmalārtānāṃ mṛdvīkāmalakīrasaḥ pānāhāre praśasyata ityarthaḥ||114||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">pāṇḍurogapraśāntyarthamiti proktaṃ maharṣiṇā||115||</seg> <seg type="unit" n="116">vikalpyametadbhiṣajā pṛthagdoṣabalaṃ prati| vātike snehabhūyiṣṭhaṃ, paittike tiktaśītalam||116||</seg> ślaiṣmike kaṭutiktoṣṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘kaṭurūkṣoṣṇaṃ’ iti pā.</note>, vimiśraṃ sānnipātike|117|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="115-116">vikalpyamityanenoktaṃ vikalpavidhimāha- vātike ityādi||115-116||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">nipātayeccharīrāttu mṛttikāṃ bhakṣitāṃ bhiṣak||117||</seg> <seg type="unit" n="118">yuktijñaḥ śodhanaistīkṣṇaiḥ prasamīkṣya balābalam| śuddhakāyasya sarpīṃṣi balādhānāni yojayet||118||</seg> <seg type="unit" n="119">vyoṣaṃ bilvaṃ haridre dve triphalā dve punarnave| mustānyayorajaḥ pāṭhā viḍaṅgaṃ devadāru ca||119||</seg> <seg type="unit" n="120">vṛścikālī ca bhārgī ca sakṣīraistaiḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘sakṣāraiḥ’ iti pā.</note> samairghṛtam| sādhayitvā pibedyuktyā naro mṛddoṣapīḍitaḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">tadvat keśarayaṣṭyāhvapippalīkṣāraśādvalaiḥ| mṛdbhakṣaṇādāturasya laulyādavinivartinaḥ||121||</seg> <seg type="unit" n="122">dveṣyārthaṃ bhāvitāṃ kāmaṃ dadyāttaddoṣanāśanaiḥ| viṅgailātiviṣayā nimbapatreṇa pāṭhayā||122||</seg> vārtākaiḥ kaṭurohiṇyā kauṭajairmūrvayā'pi vā|123|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="117-122">nipātayedityādinā mṛjjapāṇḍurogacikitsāmāha| śādvalaṃ dūrvā| mṛdbhakṣaṇādavinivartinaḥ saktasyetyarthaḥ| bhāvitāmiti taddoṣanāśanairdravyaiḥ saṃskṛtām| mūrvayā'pi vetyanto granthaḥ pūrveṇa sambadhyate||117-122||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">yathādoṣaṃ prakurvīta bhaiṣajyaṃ pāṇḍurogiṇām||123||</seg> kriyāviśeṣa eṣo'sya mato hetuviśeṣataḥ|124|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="123">pāṇḍurogoktaṃ doṣaviśeṣacikitsitaṃ mṛjje'pyatidiśati- yathādoṣamityādi| eṣa iti mṛjje pāṇḍuroge proktaḥ||123||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">tilapiṣṭanibhaṃ yastu varcaḥ sṛjati kāmalī||124||</seg> <seg type="unit" n="125">śleṣmaṇā ruddhamārgaṃ tat pittaṃ kaphaharairjayet| rūkṣaśītagurusvāduvyāyāmairveganigrahaiḥ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">kaphasammūrcchito vāyuḥ sthānāt pittaṃ kṣipedbalī| hāridranetramūtratvak śvetavarcāstadā naraḥ||126||</seg> <seg type="unit" n="127">bhavet sāṭopaviṣṭambho guruṇā hṛdayena ca| daurbalyālpāgnipārśvārtihikkāśvāsārucijvaraiḥ||127||</seg> krameṇālpe'nusajyeta <note place="foot" type="variant" n="17">‘krameṇālpena sajyeta’ iti pā.</note> pitte śākhāsamāśrite|128|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="124-127">tilapiṣṭanibhamityādinā śākhāśrayakāmalācikitsitaṃ lakṣaṇapūrvakamāha| śleṣmaṇā ruddhamārgamiti koṣṭhasthena śleṣmaṇā śākhāśrayi pittaṃ kāmalājanakaṃ ruddhamārgaṃ koṣṭhagamanārthaṃ niṣiddhamārgamiti yāvat| etadeva rūkṣetyādinā vistareṇāha| śvetavarcā iti koṣṭhasthapittasya malarañjakasya bahirnirgamādvṛddhena śleṣmaṇā śvetavarcā bhavati| krameṇeti jvarāntairanuṣajjate| alpe pitte śākhāśrite iti sambandhaḥ||124-127||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">barhitittiridakṣāṇāṃ rūkṣāmlaiḥ kaṭukai rasaiḥ||128||</seg> <seg type="unit" n="129">śuṣkamūlakakaulatthairyūṣaiścānnāni bhojayet| mātuluṅgarasaṃ kṣaudrapippalīmaricānvitam||129||</seg> sanāgaraṃ pibet pittaṃ tathā'syaiti svamāśayam|130|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="128-129">barhītyādinā kaphaharaṃ pittavṛddhikaraṃ ca samaṃ cikitsitaṃ prāha, yataḥ śākhāśrayadoṣasya vṛddhiḥ koṣṭhānayanārtham; uktaṃ hi- “vṛddhyā'bhiṣyandanāt pākāt srotomukhaviśodhanāt| śākhāṃ muktvā malāḥ koṣṭhaṃ yānti vāyośca nigrahāt” (sū.a.28) iti||128-129||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">kaṭutīkṣṇoṣṇalavaṇairbhṛśāmlaiścāpyupakramaḥ||130||</seg> <seg type="unit" n="131">āpittarāgācchakṛto <note place="foot" type="variant" n="18">gaṅgādharastu ‘āpittarogāt’ iti paṭhitvā ‘uktahāridranetratvādirogasadbhāvaparyantaṃ’ iti vyākhyānayati</note> vāyoścāpraśamādbhavet| svasthānamāgate pitte purīṣe pittarañjite||131||</seg> nivṛttopadravasya syāt pūrvaḥ kāmaliko vidhiḥ|132|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="130-131">āpittarāgācchakṛta iti yāvat koṣṭhamārgastho malo na rañjate tāvat pittavardhanam| pūrva iti pūrvoktaḥ| kāmaliko vidhiriti koṣṭhāśrayikāmalācikitsitaṃ kartavyamityarthaḥ||130-131||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">yadā tu pāṇḍorvarṇaḥ syāddharitaśyāvapītakaḥ||132||</seg> <seg type="unit" n="133">balotsāhakṣayastandrā mandrāgnitvaṃ mṛdujvaraḥ| strīṣvaharṣo'ṅgamardaśca śvāsastṛṣṇā'rucirbhramaḥ||133||</seg> halīmakaṃ tadā tasya vidyādanilapittataḥ|134|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="132-133">yadetyādinā halīmakamāha| ayameva tantrāntare lāghavasañjñayā alasasañjñayā cocyate| uktaṃ hi suśrute- “jvarāṅgamardabhramadāhatandrākṣayānvito lāghavako'lasaśca| taṃ vātapittāddharipītanīlaṃ halīmakaṃ kecidudāharanti” (su.u.a.44) iti| yaccāpi tatra bhinnavarcastvaṃ sā cāpi kāmalāvasthaiva na pṛthagrogaḥ| uktaṃ hi tantrāntare- “santāpo bhinnavarcastvaṃ bahirante ca pīnatā| pāṇḍutā netrarāgaśca pānakīlakṣaṇaṃ matam” iti||132-133||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">guḍūcīsvarasakṣīrasādhitaṃ māhiṣaṃ ghṛtam||134||</seg> <seg type="unit" n="135">sa pibettrivṛtāṃ snigdho rasenāmalakasya tu| virikto madhuraprāyaṃ bhajet pittānilāpaham||135||</seg> <seg type="unit" n="136">drākṣālehaṃ ca pūrvoktaṃ sarpīṃṣi madhurāṇi ca| yāpanān kṣīrabastīṃśca śīlayetsānuvāsanān||136||</seg> <seg type="unit" n="137">mārdvīkāriṣṭayogāṃśca pibedyuktyā'gnivṛddhaye| kāsikaṃ cābhayālehaṃ pippalīṃ madhukaṃ balām||137||</seg> payasā ca prayuñjīta yathādoṣaṃ yathābalam|138|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="134-137">guḍūcītyādinā halīmakacikitsāmāha| drākṣālehaṃ ca pūrvoktamiti ‘dvipalāṃśāṃ tugākṣīrī’ ityādigranthoktamihaiva| yāpanābastayaḥ siddhisthāne proktāḥ| kāsikaṃ cābhayālehamiti agastyaharītakīm||134-137||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">tatra ślokau- pāṇḍoḥ pañcavidhasyoktaṃ hetulakṣaṇabheṣajam||138||</seg> <seg type="unit" n="139">kāmalā dvividhā teṣāṃ sādhyāsādhyatvameva ca| teṣāṃ vikalpo yaścānyo mahāvyādhirhalīmakaḥ| tasya coktaṃ samāsena vyañjanaṃ sacikitsitam||139||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="138-139">pāṇḍoḥ paścavidhasyetyādinā saṅgrahamāha| sa ca vyakta eva||138-139||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne pāṇḍurogacikitsitaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne pāṇḍurogacikitsitaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||16||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="17" xml:id="ca.6.17">
          <head>hikkāśvāsacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto hikkāśvāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pāṇḍurogakāraṇatvāddhikkāśvāsayoḥ pāṇḍurogānantaramabhidhānam| vakṣyati hi- “pāṇḍurogādviṣāccaiva pravartete gadāvimau” iti| hikkāśvāsau ca samānakāraṇacikitsitatvādekādhyāye evoktau||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vedalokārthatattvajñamātreyamṛṣimuttamam| apṛcchat saṃśayaṃ dhīmānagniveśaḥ kṛtāñjaliḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">ya ime dvividhāḥ proktāstridoṣāstriprakopaṇāḥ| rogā nānātmakāsteṣāṃ kasko bhavati durjayaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">agniveśasya tadvākyaṃ śrutvā matimatāṃ varaḥ| uvāca paramaprītaḥ paramārthaviniścayam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kāmaṃ prāṇaharā rogā bahavo na tu te tathā| yathā śvāsaśca hikkā ca prāṇānāśu nikṛntataḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">anyairapyupasṛṣṭasya rogairjantoḥ pṛthagvidhaiḥ| ante sañjāyate hikkā śvāso vā tīvravedanaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-7">vaidikaṃ laukikaṃ ca arthatattvaṃ jānātīti vedalokārthatattvajñaḥ| dvividhā iti sāmānyāsāmānyabhedena; kiṃvā mṛdudāruṇabhedena, nijānijabhedena ca| tridoṣā iti vātādibhiḥ pṛthaṅmilitairvā| triprakopaṇā iti asātmyendriyārthasaṃyogapariṇāmaprajñāparādhakāraṇakāḥ| kāmamiti anumatau| bahava iti jvara-śaṅkhaka-rohiṇyādayaḥ| yathā śvāsaśca hikkā cetyanena śīghraṃ prāṇahāritvaṃ hikkāśvāsayordarśayati| ante iti maraṇasamaye| sañjāyate iti avaśyaṃ hikkāśvāsayoranyataro jāyate||3-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kaphavātātmakāvetau pittasthānasamudbhavau| hṛdayasya rasādīnāṃ dhātūnāṃ copaśoṣaṇau||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tasmāt sādhāraṇāvetau matau paramadurjayau| mithyopacaritau kruddhau hata āśīviṣāviva||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-9">pittasthānasamudbhavāvityanena pittasyordhvasthānasambandha eva, natu vātakaphavadārambhakatvamiti darśayati; pittasthānaśabdenāmāśayo'bhipretaḥ| sādhāraṇāviti prāyastulyacikitsyatvāt| āśīviṣāviva dṛṣṭiniḥśvāsaviṣasarpāviva| mithyoparito'nyo'pi rogo hanti, tadihāśīviṣadṛṣṭāntena mithyopacāre sati śīghrahantṛtvamāha||8-9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">pṛthak pañcavidhāvetau nirdiṣṭau rogasaṅgrahe| tayoḥ śṛṇu samutthānaṃ liṅgaṃ ca sabhiṣagjitam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">rajasā dhūmavātābhyāṃ śītasthānāmbusevanāt| vyāyāmādgrāmyadharmādhvarūkṣānnaviṣamāśanāt||11||</seg> <seg type="unit" n="12">āmapradoṣādānāhādraukṣyādatyapatarpaṇāt| daurbalyānmarmaṇo ghātāddvandvācchuddhyatiyogataḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">atīsārajvaracchardipratiśyāyakṣatakṣayāt| raktapittādudāvartādvisūcyalasakādapi||13||</seg> <seg type="unit" n="14">pāṇḍurogādviṣāccaiva pravartete gadāvimau| niṣpāvamāṣapiṇyākatilatailaniṣevaṇāt||14||</seg> <seg type="unit" n="15">piṣṭaśālūkaviṣṭambhividāhigurubhojanāt| jalajānūpapiśitadadhyāmakṣīrasevanāt||15||</seg> <seg type="unit" n="16">abhiṣyandyupacārācca śleṣmalānāṃ ca sevanāt| kaṇṭhorasaḥ pratīghātādvibandhaiśca pṛthagvidhaiḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-16">pṛthagiti pratyekaṃ pañcavidhau| rogasaṅgrahe iti aṣṭodarīye| atra ca rajasetyādinā prāyo vātaprakopakagaṇo vicchidyoktaḥ pravarteti gadāvimāvityantena, niṣpāvetyādinā kaphakāraṇatayā hikkāśvāsayoḥ kaphaprakopakahetugaṇo'bhihitaḥ; tadanena vātajanakakaphajanakahetuvargadvayavicchedapāṭhena vātakaphayoratra svahetukupitatvena svātantryaṃ darśayati, nānubandharūpatvam||10-16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">mārutaḥ prāṇavāhīni srotāṃsyāviśya kupyati| uraḥsthaḥ kaphamuddhūya hikkāśvāsān karoti saḥ||17||</seg> ghorān prāṇoparodhāya prāṇināṃ pañca pañca ca|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">mārutaḥ prāṇavāhīnityādinā samptāptimāha| iyaṃ hikkāśvāsayoḥ sādhāraṇī samprāptiḥ, vaiśeṣikīṃ cāgre vakṣyati| prāṇoparodhāyeti prāyaḥ prāṇaharaṇāyeti prāyaḥ prāṇaharaṇāyetyarthaḥ| pañca pañca ceti hikkāḥ paśca, śvāsāḥ pañca, ityarthaḥ||17||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ubhayoḥ pūrvarūpāṇi śṛṇu vakṣyāmyataḥ param||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kaṇṭhorasorgurutvaṃ ca vadanasya kaṣāyatā| hikkānāṃ pūrvarūpāṇi kukṣerāṭopa eva ca||19||</seg> <seg type="unit" n="20">ānāhaḥ pārśvaśūlaṃ ca pīḍanaṃ hṛdayasya ca| prāṇasya ca vilomatvaṃ śvāsānāṃ pūrvalakṣaṇam||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-20">lakṣaṇagrahaṇagṛhītaṃ pūrvarūpaṃ hikkānāṃ ‘kaṇṭhorasoḥ’ ityādinā, śvāsānām ‘ānāhaḥ’ ityādinā''ha| vilomatvamiti paryākulatvam||18-20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">prāṇodakānnavāhīni srotāṃsi sakapho'nilaḥ| hikkāḥ karoti saṃrudhya tāsāṃ liṅgaṃ pṛthak śṛṇu||21||</seg> <seg type="unit" n="22">kṣīṇamāṃsabalaprāṇatejasaḥ sakapho'nilaḥ| gṛhītvā sahasā kaṇṭhamuccairghoṣavatīṃ bhṛśam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">karoti satataṃ hikkāmekadvitriguṇaṃ tathā| prāṇaḥ srotāṃsi marmāṇi saṃrudhyoṣmāṇameva ca||23||</seg> <seg type="unit" n="24">sañjñāṃ muṣṇāti gātrāṇāṃ stambhaṃ sañjanayatyapi| mārgaṃ caivānnapānānāṃ ruṇaddhyupahatasmṛteḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">sāśruviplutanetrasya stabdhaśaṅkhacyutabhruvaḥ| saktajalpapralāpasya nirvṛtiṃ nādhigacchataḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">mahāmūlā mahāvegā mahāśabdā mahābalā| mahāhikketi sā nṝṇāṃ sadyaḥ prāṇaharā matā||26||</seg> iti mahāhikkā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-26">prāṇodaketyādinā viśiṣṭahikkāsamprāptimāha| kṣīṇamāṃsabalaprāṇatejasa iti atra prāṇo vāyuḥ, utsāho vā; tejo'gniḥ| uccairgṛhītvā ghoṣavatīmiti yojyam| dvisantatāṃ trisantatāmanekaguṇāṃ vā karoti; tatra dvisantatā ekopakrame vāradvayaṃ bhavati| saṃrudhyoṣmāṇamiti dehoṣmāṇam| saṃsaktavacanatayā <note place="foot" type="variant" n="1">‘avyaktajalpasya avyaktānarthakapralāpasya’ iti gaṅgādharaḥ</note> pralāpo yasya sa saktajalpapralāpaḥ| mahāmūleti gambhīrāśrayadoṣamūlā| mahāśabdatvaṃ ca uccairghoṣavatīmityanenaivoktamapi mahāhikkāsañjñopādānārthamiha punaruktaṃ, tena ‘mahāhikkā’ iti sañjñā||21-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">hikkate yaḥ pravṛddhastu kṛśo dīnamanā naraḥ| jarjareṇorasā kṛcchraṃ gambhīramanunādayan||27||</seg> <seg type="unit" n="28">sañjṛmbhan saṅkṣipaṃścaiva tathā'ṅgāni prasārayan| pārśve cobhe samāyamya kūjan stambharugarditaḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">nābheḥ pakvāśayādvā'pi hikkā cāsyopajāyate| kṣobhayantī bhṛśaṃ dehaṃ nāmayantīva tāmyataḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">ruṇaddhyucchvāsamārgaṃ tu pranaṣṭabalacetasaḥ| gambhīrā nāma sā tasya hikkā prāṇāntikī matā||30||</seg> iti gambhīrā hikkā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-30">tatra higiti kāyati śabdaṃ karotīti hikkā| gambhīramanunādayanniti hikkāyā anu gambhīraṃ śabdaṃ kurvan| saṅkṣipannaṅgānīti yojyam| gambhīradeśabhavatvād ‘gambhīrā’ iti sañjñā||27-30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">vyapetā jāyate hikkā yā'nnapāne caturvidhe| āhārapariṇāmānte bhūyaśca labhate balam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">pralāpavamyatīsāratṛṣṇārtasya vicetasaḥ| jṛmbhiṇo viplutākṣasya śuṣkāsyasya vināminaḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">paryādhmātasya hikkā yā jatrumūlādasantatā| sā vyapeteti vijñeyā hikkā prāṇoparodhinī||33||</seg> iti vyapetā hikkā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31-33">vyapetā pariṇatetyarthaḥ| āhārapariṇāmānte iti āhārapariṇāme vṛtte; etenāhāre'pi utpadyate, ante balavatī bhavati tāṃ ‘vyapetā’ iti sañjñayā darśayati| vināmina iti śarīravināmakasya| asantateti anatidīrghā||31-33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">kṣudravāto yadā koṣṭhādvyāyāmaparighaṭṭitaḥ| kaṇṭhe prapadyate hikkāṃ tadā kṣudrāṃ karoti saḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">atiduḥkhā na sā coraḥśiromarmaprabādhinī| na cocchvāsānnapānānāṃ mārgamāvṛtya tiṣṭhati||35||</seg> <seg type="unit" n="36">vṛddhimāyasyato yāti bhuktamātre ca mārdavam| yataḥ pravartate pūrvaṃ tata eva nivartate||36||</seg> <seg type="unit" n="37">hṛdayaṃ kloma kaṇṭhaṃ ca tālukaṃ ca samāśritā| mṛdvī sā kṣudrahikketi nṛṇāṃ sādhyā prakīrtitā||37||</seg> iti kṣudrahikkā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34-37">kṣudretyādinā kṣudrahikkāmāha| kṣudravātaḥ alpavātaḥ; kecit kṣudravātamudānamāhuḥ| āyasyata iti āyāsaṃ kurvataḥ mārdavaṃ yātīti sambandhaḥ| yataḥ pravartate pūrvaṃ tata eva nivartata iti utpadyamānaiva nivartamānavegā bhavati; mahāhikkādivadanubaddhā na bhavati; utpādakahetorvyāyāmādereva nivartate, vyāyāmādinā hikkājanakavātasya kṣudrasya vikṣepāt samprāptibhaṅgeneti bhāvaḥ| kṣudravātajanitātvāt kṣudrā hikkā||34-37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">sahasā'tyabhyavahṛtaiḥ pānānnaiḥ pīḍito'nilaḥ| ūrdhvaṃ prapadyate koṣṭhānmadyairvā'timadapradaiḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">tathā'tiroṣabhāṣyādhvahāsyabhārātivartanaiḥ| vāyuḥ koṣṭhagato dhāvan pānabhojyaprapīḍitaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">uraḥsrotaḥ samāviśya kuryāddhikkāṃ tato'nnajām| tathā śanairasambandhaṃ kṣuvaṃścāpi sa hikkate||40||</seg> <seg type="unit" n="41">na marmabādhājananī nendriyāṇāṃ prabādhinī| hikkā pīte tathā bhukte śamaṃ yāti ca sā'nnajā||41||</seg> ityannajā hikkā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38-41">sahasetyādinā'nnajāmāha| iyaṃ ca yadyapi annajā uktā, tathā'pi doṣādijanitaiva| pānabhojyaprapīḍita ityanenānnasya kāraṇatvenoktatvādiyam ‘annajā’ itisañjñā||38-41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">atisañcitadoṣasya bhaktacchedakṛśasya ca| vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyātivyavāyinaḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">āsāṃ yā sā samutpannā hikkā hantyāśu jīvitam| yamikā ca pralāpārtitṛṣṇāmohasamanvitā||43||</seg> <seg type="unit" n="44">akṣīṇaścāpyadīnaśca sthiradhātvindriyaśca yaḥ| tasya sādhayituṃ śakyā yamikā hantyato'nyathā||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42-44">atītyādinā sādhyāsādhyavibhāgamāha| atiśayena sañcitā doṣā yasya sa tathā| bhaktacchedakṛśasyeti abhojanadurbalasya| āsāṃ pañcānāṃ yā hikkā atītyādinā proktalakṣaṇasya puruṣasya bhavati sā jīvitaṃ hanti| yamikā cetyanena kṣudrā annajā ca yā sādhyatvenoktā sā yamalavegena jāyamānā yamikā jñeyā; pūrvoktānuvegena yā jāyamānā sā mahāhikkā, sā svarūpeṇaivāsādhyā, tasyā atītyādiyogenāsādhyatāvidhānamanarthakam| tathā mahatyādihikkānāṃ tisṝṇāmasampūrṇalakṣaṇānāṃ sādhyatvaṃ, kṣudrānnajayostu sampūrṇalakṣaṇayorapi sādhyatvaṃ, mahāhikkāditrayaṃ nisargata evāsādhyam| anye tu bruvate- mahāhikkādayo'pi kadācit sādhyā bhavantyeva, tatra prāṇāntiketi vacanaṃ prāyaḥ prāṇaharā ityabhiprāyeṇoktam| tathāhi jatūkarṇe- “ādyā duḥsādhyā, yamikā tṛṣṇāmohavatāṃ sadyaḥprāṇahṛt, gambhīrā vyapete ca” ityuktam| akṣīṇa iti akṣīṇamāṃsaḥ||42-44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">yadā srotāṃsi saṃrudhya mārutaḥ kaphapūrvakaḥ| viṣvagvrajati saṃruddhastadā śvāsānkaroti saḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45">yadetyādinā śvāsasamprāptimāha| srotāṃsīti prakṛtatvāt prāṇodakavāhīni srotāṃsi| kaphapūrvaka iti kaphapradhānaḥ| viṣvagvrajati sarvato gacchati||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">uddhūyamānavāto yaḥ śabdavahuḥkhito naraḥ| uccaiḥ śvasiti saṃruddho mattarṣabha ivāniśam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">pranaṣṭajñānavijñānastathā vibhrāntalocanaḥ| vikṛtākṣyānano baddhamūtravarcā viśīrṇavāk||47||</seg> <seg type="unit" n="48">dīnaḥ praśvasitaṃ cāsya dūrādvijñāyate bhṛśam| mahāśvāsopasṛṣṭaḥ sa kṣiprameva vipadyate||48||</seg> iti mahāśvāsaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46-48">uddhūyamānetyādinā mahāśvāsalakṣaṇamāha| uddhūyamāna iti ūrdhvaṃ dhūyamānavātaḥ| uccairiti dīrgham| mattarṣabhaḥ mattabalīvardaḥ| dīna iti dīnavat| ‘dīnaṃ praśvasitaṃ’ iti vā pāṭhaḥ; tadā hi praśvasitasya dīnatve ‘dūrādvijñāyate’ iti yadvakṣyati tadanupapannaṃ syāt||46-48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">dīrghaṃ śvasiti yastūrdhvaṃ na ca pratyāharatyadhaḥ| śleṣmāvṛtamukhasrotāḥ kruddhagandhavahārditaḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">ūrdhvadṛṣṭirvipaśyaṃśca vibhrāntākṣa itastataḥ| pramuhyan vedanārtaśca śuṣkāsyo'ratipīḍitaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">ūrdhvaśvāse prakupite <note place="foot" type="variant" n="2">‘pravṛtte tu yaścādhaḥ śvāsarodhabhāk’ iti pā.</note> hyadhaḥśvāso nirudhyate| muhyatastāmyataścordhvaṃ śvāsastasyaiva hantyasūn||51||</seg> ityūrdhvaśvāsaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49-51">dīrghamityādinordhvaśvāsamāha| dīrghaṃ śvasiti śvāsasya bahirnirgamanaṃ dīrghakālaṃ karoti| na ca pratyāharatyadha iti śvāsamadho na nayati| kruddhagandhavahaḥ duṣṭavāyuḥ| śvāsasya dīrghakālamuddhūyane adho'nayane cokte hetumāha- ūrdhvaśvāse ityādinā||49-51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">yastu śvasiti vicchinnaṃ sarvaprāṇena pīḍitaḥ| na vā śvasiti duḥkhārto marmacchedarugarditaḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">ānāhasvedamūrcchārto dahyamānena bastinā| viplutākṣaḥ parikṣīṇaḥ śvasan raktaikalocanaḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vicetāḥ pariśuṣkāsyo vivarṇaḥ pralapannaraḥ| chinnaśvāsena vicchinnaḥ sa śīghraṃ prajahātyasūn||54||</seg> iti chinnaśvāsaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52-54">yastvityādinā chinnaśvāsalakṣaṇamāha| śvasiti vicchinnamiti niḥśvasya punaḥ kṣaṇāntena śvasiti| na vā śvasiti na śvāsaṃ labhate| marmacchedarūpā ruk| bastinirodhaḥ mūtranirodha ityarthaḥ| raktaikalocanatvamiha vyādhiprabhāvāt| vicchinnaḥ vimuktasandhibandhaḥ| ete trayaḥ śvāsā nisargato'sādhyāḥ||52-54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">pratilomaṃ yadā vāyuḥ srotāṃsi pratipadyate| grīvāṃ śiraśca saṅgṛhya śleṣmāṇaṃ samudīrya ca||55||</seg> <seg type="unit" n="56">karoti pīnasaṃ tena ruddho ghurghurukaṃ tathā| atīva tīvravegaṃ ca śvāsaṃ prāṇaprapīḍakam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">pratāmyatyativegācca kāsate sannirudhyate| pramohaṃ kāsamānaśca sa gacchati muhurmuhuḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">śleṣmaṇyamucyamāne tu bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ| tasyaiva ca vimokṣānte muhūrtaṃ labhate sukham||58||</seg> <seg type="unit" n="59">athāsyoddhvaṃsate kaṇṭhaḥ kṛcchrācchaknoti bhāṣitum| na cāpi nidrāṃ labhate śayānaḥ śvāsapīḍitaḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">pārśve tasyāvagṛhṇāti śayānasya samīraṇaḥ| āsīno labhate saukhyamuṣṇaṃ caivābhinandati||60||</seg> <seg type="unit" n="61">ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamartimān| viśuṣkāsyo muhuḥ śvāso muhuścaivāvadhamyate||61||</seg> <seg type="unit" n="62">meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiścābhivardhate| sa yāpyastamakaśvāsaḥ sādhyo vā syānnavotthitaḥ||62||</seg> iti tamakaśvāsaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="55-62">pratilomamityādinā tamakaśvāsamāha| śleṣmāṇaṃ samudīrya cetyanena sāmānyasamprāptyuktasyāpi śleṣmaṇaḥ punarabhidhānādiha viśeṣeṇa kāraṇatvaṃ darśayati| ghurghurukamiti kaṇṭhe ghurghurukaśabdam| sannirudhyate iti niśceṣṭo bhavati| tasyaiva ceti ‘śleṣmaṇaḥ’ iti śeṣaḥ| āsīna upaviṣṭaḥ| ucchritākṣa iti ucchūnākṣaḥ| muhuścaivāvadhamyate iti kṣaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘muhuścāvadhamyate gajārūḍha iva śarīracālanavān bhavati’ iti gaṅgādharaḥ</note> kṣaṇaṃ śvasanena vāyunā'vadhamyate||55-62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">jvaramūrcchāparītasya vidyāt pratamakaṃ tu tam| udāvartarajo'jīrṇaklinnakāyanirodhajaḥ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">tamasā vardhate'tyarthaṃ śītaiścāśu praśāmyati| majjatastamasīvā'sya vidyāt santamakaṃ tu tam||64||</seg> iti pratamakasantamakaśvāsau|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="63-64">pittasambandhājjvarādiyogena tamakasyaiva pratamakasañjñāṃ darśayannāha- jvaretyādi| udāvartetyādinā pratamakahetulakṣaṇe prāha| pratamaka eva santamakaḥ| rajo dhūliḥ, kāyanirodho vegānāṃ nirodhaḥ; kiṃvā klinnakāyo vṛddhaḥ, nirodhaḥ veganirodhaḥ| tamaseti andhakāreṇa, kiṃvā tamasā tamoguṇena| yadyapi tamakasya śītena vṛddhiruktā, tathā'pi pratamakasya pittasambandhatvāt ‘śītaiścāśu praśāmyati’ iti yaduktaṃ tadupapannaṃ bhavati; kiṃvā yathā madyotthavikārasya madyaṃ praśamanaṃ bhavati, tathā śītasamutthasyāpi tadātvamātre śītaiḥ praśamanaṃ jñeyam| pratamakastamakabheda eveti kṛtvā śvāsānāṃ pañcasaṅkhyāsiddhiḥ||63-64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">rūkṣāyāsodbhavaḥ koṣṭhe kṣudro vāta udīrayan| kṣudraśvāso na so'tyarthaṃ duḥkhenāṅgaprabādhakaḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">hinasti na sa gātrāṇi na ca duḥkho yathetare| na ca bhojanapānānāṃ niruṇaddhyucitāṃ gatim||66||</seg> <seg type="unit" n="67">nendriyāṇāṃ vyathāṃ nāpi kāñcidāpādayedrujam| sa sādhya ukto balinaḥ sarve cāvyaktalakṣaṇāḥ||67||</seg> iti śvāsāḥ samuddiṣṭā hikkāścaiva svalakṣaṇaiḥ|68|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="65-67">rūkṣetyādinā kṣudraśvāsamāha| rūkṣādāyāsācca udbhavo yasya sa rūkṣāyāsodbhavaḥ| kṣudravāta iti svalpavātaḥ| na so'tyarthamiti nātyarthaṃ duḥkhakaraḥ| na duḥkha iti na duḥkhasādhyaḥ| sarve cāvyaktalakṣaṇā ityanena sādhyatvenoktānāṃ mahāśvāsādīnāṃ vyaktasarvalakṣaṇatāvyatiriktāyāmevāvasthāyāṃ sādhyatāṃ pratipādayati||65-67||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">eṣāṃ prāṇaharā varjyā ghorāste hyāśukāriṇaḥ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">bheṣajaiḥ sādhyayāpyāṃstu kṣipraṃ bhiṣagupācaret| upekṣitā daheyurhi śuṣkaṃ kakṣamivānalaḥ||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="68-69">prāṇaharā mahāśvāsādayaḥ sampūrṇalakṣaṇā varjyāḥ| sādhyayāpyāniti bahuvacanaṃ sādhyayāpyabhedabahutvājjñeyam||68-69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">kāraṇasthānamūlaikyādekameva cikitsitam| dvayorapi yathādṛṣṭamṛṣibhistannibodhata||70||</seg> <seg type="unit" n="71">hikkāśvāsārditaṃ snigdhairādau svedairupācaret| āktaṃ lavaṇatailena nāḍīprastarasaṅkaraiḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">tairasya grathitaḥ śleṣmā srotaḥsvabhivilīyate| khāni mārdavamāyānti tato vātānulomatā||72||</seg> <seg type="unit" n="73">yathā'drikuñjeṣvarkāṃśutaptaṃ viṣyandate himam| śleṣmā taptaḥ sthiro dehe svedairviṣyandate tathā||73||</seg> <seg type="unit" n="74">svinnaṃ jñātvā tatastūrṇaṃ bhojayet snigdhamodanam| matsyānāṃ śūkarāṇāṃ vā rasairdadhyuttareṇa vā||74||</seg> <seg type="unit" n="75">tataḥ śleṣmaṇi saṃvṛddhe vamanaṃ pāyayettu tam| pippalīsaindhavakṣaudrairyuktaṃ vātāvirodhi yat||75||</seg> <seg type="unit" n="76">nirhṛte sukhamāpnoti sa kaphe duṣṭavigrahe| srotaḥsu ca viśuddheṣu caratyavihato'nilaḥ||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="70-76">samprati bhinnayorapi hikkāśvāsayoryathā samānaṃ cikitsitaṃ bhavati tathā darśayan samānaṃ cikitsitamāha- kāraṇetyādi| kāraṇaṃ bāhyakāraṇaṃ, sthānaṃ nābhyādi, mūlaṃ doṣaḥ| snigdhairiti svedairityasya viśeṣaṇam; anye tu snigdhamiti paṭhanti| lavaṇavattailaṃ lavaṇatailam| kuñjeṣviti viṭapeṣu <note place="foot" type="variant" n="4">‘viṭapaḥ sammatāllatādibhirācchādite madhyaśūnye parvatādeḥ sthānabhede’ iti śabdastomamahānidhau</note>| matsyādīnāmityādau matsyādīnāmapi rasaḥ svarasaḥ kalkena kartavyaḥ| dadhyuttaraṃ dadhisaraḥ| īdṛśaṃ ca bhojanaṃ vamanānuguṇakaphavṛddhyartham| uktaṃ hi- “śleṣmottaraśchardayati hyaduḥkham” (si.a.1) iti| vātāvirodhītyanena annaṃ rūkṣaṃ, tīkṣṇaṃ ca vamanaṃ, niṣedhayati| duṣṭaḥ vigraho yasya sa duṣṭavigrahaḥ||70-76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">līnaśceddoṣaśeṣaḥ syāddhūmaistaṃ nirharedbudhaḥ| haridrāṃ patrameraṇḍamūlaṃ lākṣāṃ manaḥśilām||77||</seg> <seg type="unit" n="87">sadevadārvalaṃ māṃsīṃ piṣṭvā vartiṃ prakalpayet| tāṃ ghṛtāktāṃ pibeddhūmaṃ yavairvā ghṛtasaṃyutaiḥ||87||</seg> <seg type="unit" n="79">madhūcchiṣṭaṃ sarjarasaṃ ghṛtaṃ mallakasampuṭe| kṛtvā dhūmaṃ pibecchṛṅgaṃ bālaṃ vā snāyu vā gavām||79||</seg> <seg type="unit" n="80">syonākavardhamānānāṃ nāḍīṃ śuṣkāṃ kuśasya vā| padmakaṃ gugguluṃ lohaṃ śallakīṃ vā ghṛtāplutam||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="77-80">vamanaśeṣadoṣaharaṇārthaṃ dhūmamāha- līna ityādinā| etena dhūmo vamanaṃ vinā'pi svalpadoṣe kartavya eva, tatrāpi dhūmaviṣayadoṣasya vidyamānatvāt| alaṃ haritālam| dhūmavartistu tasyāśītīyoktadhūmavartividhānena kartavyā| atra ca dhūmapānanalikāmānaṃ vakṣyamāṇakāsaharadhūmanalikāmānasamānamicchanti, hikkāśvāsayorapi kāsasamānatvāt| madhūcchiṣṭaṃ sikthakam| mallakasampuṭe cātrānuktamapi pātavyadhūmanirgamārthamūrdhvaṃ cchidraṃ kartavyam| padmakādiṣvapi mallaketyādyanuvartate| vardhamāna eraṇḍaḥ| lohaḥ agaruḥ| śallakī svanāmakhyātā||77-80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">svarakṣīṇātisārāsṛkpittadāhānubandhajān| madhurasnigdhaśītādyairhikkāśvāsānupācaret||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="81">śītādyairityādiśabdena pittaharapicchilādigrahaṇam||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">na svedyāḥ pittadāhārtā raktasvedātivartinaḥ| kṣīṇadhātubalā rūkṣā garbhiṇyaścāpi pittalāḥ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">koṣṇaiḥ kāmamuraḥkaṇṭhaṃ snehasekaiḥ saśarkaraiḥ| utkārikopanāhaiśca svedayen mṛdubhiḥ kṣaṇam||83||</seg> <seg type="unit" n="84">tilomāmāṣagodhūmacūrṇairvātaharaiḥ saha| snehaiścotkārikā sāmlaiḥ sakṣīrairvā kṛtā hitā||84||</seg> <seg type="unit" n="85">navajvarāmadoṣeṣu rūkṣasvedaṃ vilaṅghanam| samīkṣyollekhanaṃ vā'pi kārayellavaṇāmbunā||85||</seg> <seg type="unit" n="86">atiyogoddhataṃ vātaṃ dṛṣṭvā vātaharairbhiṣak| rasādyairnātiśītoṣṇairabhyaṅgaiśca śamaṃ nayet||86||</seg> <seg type="unit" n="87">udāvarte tathā''dhmāne mātuluṅgāmlavetasaiḥ| hiṅgupīlubiḍaiścānnaṃ yuktaṃ syādanulomanam||87||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="82-87">pittadāhārtā iti pittārtā dāhārtāśca| raktaṃ svedaścātivartamānau yeṣāṃ te raktasvedātivartinaḥ| pittalāḥ pittaprakṛtayaḥ| koṣṇairityādinā svedyānāṃ sthānaviśiṣṭaṃ svedamāha| kāmamiti icchāyāṃ satyām, utkārikopanāhaiḥ svedayet| ullekhanaṃ vamanam| atiyogoddhatamiti vamanādyatiyogavṛddhaṃ; kiṃvā atiyogena atimātroddhatam||82-87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">hikkāśvāsāmayī hyeko balavān durbalo'paraḥ| kaphādhikastathaivaiko rūkṣo bahvanilo'paraḥ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">kakādhike balasthe ca vamanaṃ savirecanam| kuryāt pathyāśine dhūmalehādiśamanaṃ tataḥ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">vātikān durbalān bālān vṛddhāṃścānilasūdanaiḥ| tarpayedeva śamanaiḥ snehayūṣarasādibhiḥ||90||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="88-90">cikitsābhedārthaṃ hikkāśvāsino'vasthābhedamāha- hikketyādi| etāścatasro'vasthāḥ sākṣāduktāḥ- balavān, durbalaḥ, vātādhikaḥ, kaphādhikaśceti; rūkṣabahvanilaviśeṣaṇenāpi rūkṣasnigdhāvasthādvayam| tatra bahukaphe balarūpasūcite cāvasthādvaye kriyāṃ brūte- kaphādhike ityādi| tata iti vamanavirecanānantaram| tathā cāpare'vasthādvaye samānacikitsitamāha- vātikānityādi| bālavṛddhayoścātrāsampūrṇakṣīṇadhātutvena durbalayordurbalodāharaṇārthamevopādānam| etacca saṅkṣepeṇa cikitsāsūtramuktam| tena balavān vātādhika ityādyavasthāyāṃ miśritāyāmuktacikitsāyā api miśraṇaṃ kalpanīyaṃ; yathā- pratyekadoṣoktacikitsā doṣasaṃsarge vikalpyate||88-90||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">anutkliṣṭakaphāsvinnadurbalānāṃ viśodhanāt| vāyurlabdhāspado marma saṃśoṣyāśu haredasūn||91||</seg> <seg type="unit" n="92">dṛḍhān bahukaphāṃstasmādrasairānūpavārijaiḥ| tṛptānviśodhayetsvinnān bṛṃhayeditarān bhiṣak||92||</seg> <seg type="unit" n="93">barhitittiridakṣāśca jāṅgalāśca mṛgadvijāḥ| daśamūlīrase siddhāḥ kaulatthe vā rase hitāḥ||93||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="91-93">aviṣayapraviṣṭaśodhane doṣamāha- anutkliṣṭetyādinā| marma iti hṛdayādīni| dṛḍhāniti balavataḥ| rasairānūpavārijaistṛptānityanena kaphotkleśakaraṇe tṛptiṃ darśayati| svinnāniti sveditān| itarāniti durbalān bahuvātāṃśca| kaphādhikāyāmavasthāyāṃ tarpaṇarūpaviparītakriyākaraṇe'nukte'pi kaphavṛddhyā doṣotkleśa eva jñeyaḥ| iha daśamūlarasādau barhitittirādīnāṃ siddhiḥ rasavidhānenaiva jñeyā||91-93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">nidigdhikāṃ bilvamadhyaṃ karkaṭākhyāṃ durālabhām| trikaṇṭakaṃ guḍūcīṃ ca kulatthāṃśca sacitrakān||94||</seg> <seg type="unit" n="95">jale paktvā rasaḥ pūtaḥ pippalīghṛtabharjitaḥ| sanāgaraḥ salavaṇaḥ syādyūṣo bhojane hitaḥ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">rāsnāṃ balāṃ pañcamūlaṃ hrasvaṃ mudgān sacitrakān| paktvā'mbhasi rase tasmin yūṣaḥ sādhyaśca pūrvavat||96||</seg> <seg type="unit" n="97">pallavānmātuluṅgasya nimbasya kulakasya ca| paktvā mudgāṃśca savyoṣān kṣārayūṣaṃ vipācayet||97||</seg> <seg type="unit" n="98">dattvā salavaṇaṃ kṣāraṃ śigrūṇi maricāni ca| yuktyā saṃsādhito yūṣo hikkāśvāsavikāranut||98||</seg> <seg type="unit" n="99">kāsamardakapatrāṇāṃ yūṣaḥ śobhāñjanasya ca| śuṣkamūlakayūṣaśca hikkāśvāsanivāraṇaḥ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">sadadhivyoṣasarpiṣko yūṣo vārtākajo hitaḥ| śāliṣaṣṭikagodhūmayavānnānyanavāni ca||100||</seg> <seg type="unit" n="101">hiṅgusauvarcalājājībiḍapauṣkaracitrakaiḥ| siddhā karkaṭaśṛṅgyā ca yavāgūḥ śvāsahikkinām||101||</seg> <seg type="unit" n="102">daśamūlīśaṭīrāsnāpippalīmūlapauṣkaraiḥ| śṛṅgītāmalakībhārgīguḍūcīnāgarāmbubhiḥ||102||</seg> <seg type="unit" n="103">yavāgūṃ vidhinā siddhāṃ kaṣāyaṃ vā pibennaraḥ| kāsahṛdgrahapārśvārtihikkāśvāsapraśāntaye||103||</seg> <seg type="unit" n="104">puṣkarāhvaśaṭīvyoṣamātuluṅgāmlavetasaiḥ| yojayedannapānāni sasarpirbiḍahiṅgubhiḥ||104||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="94-104">nidigdhikāmityādi| yūṣavidhānasāmānyapaṭhitasyāpi kulatthasya yūṣaprakṛtitvādyūṣasādhanopayaugikaṃ mānaṃ gṛhyate; śeṣadravyaṃ tu yūṣasādhanamānena gṛhyate| pippalīsādhite ghṛte pippalīyukte ghṛte vā bharjita iti pippalīghṛtabharjitaḥ| evaṃ rāsnāmityādau rasasya prādhānyam| pūrvavadityanena pippalīghṛtabharjanādikamatidiśati| kṣāreṇa yukto yūṣaḥ kṣārayūṣaḥ, kṣāraḥ apāmārgādiḥ| kāsamardādīnāṃ yathāyogyatayā prakṣepaḥ| jalamānādinā saṃskāra unneyaḥ| daśamūlītyādau kaṣāyaśabdaḥ pānīyasthānavihitatvādardhaśṛte jale eva vartate||94-104||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">daśamūlasya vā kvāthamathavā devadāruṇaḥ| tṛṣito madirāṃ vā'pi hikkāśvāsī pibennaraḥ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">pāṭhāṃ madhurasāṃ rāsnāṃ saralaṃ devadāru ca| prakṣālya jarjarīkṛtya surāmaṇḍe nidhāpayet||106||</seg> <seg type="unit" n="107">taṃ mandalavaṇaṃ kṛtvā bhiṣak prasṛtasammitam| pāyayettu tato hikkā śvāsaścaivopaśāmyati||107||</seg> <seg type="unit" n="108">hiṅgu sauvarcalaṃ kolaṃ samaṅgāṃ pippalīṃ balām| mātuluṅgarase piṣṭamāranālena vā pibet||108||</seg> <seg type="unit" n="109">sauvarcalaṃ nāgaraṃ ca bhārgīṃ dviśarkarāyutam| uṣṇāmbunā pibedetaddhikkāśvāsavikāranut||109||</seg> <seg type="unit" n="110">bhārgīnāgarayoḥ kalkaṃ maricakṣārayostathā| pītadrucitrakāsphotāmūrvāṇāṃ cāmbunā pibet||110||</seg> <seg type="unit" n="111">madhūlikā tugākṣīrī nāgaraṃ pippalī tathā| utkārikā ghṛte siddhā śvāse pittānubandhaje||111||</seg> <seg type="unit" n="112">śvāvidhaṃ śaśamāṃsaṃ ca śallakasya ca śoṇitam| pippalīghṛtasiddhāni śvāse vātānubandhaje||112||</seg> <seg type="unit" n="113">suvarcalāraso dugdhaṃ ghṛtaṃ trikaṭukānvitam| śālyodanasyānupānaṃ vātapittānuge hitam||113||</seg> <seg type="unit" n="114">śirīṣapuṣpasvarasaḥ saptaparṇasya vā punaḥ| pippalīmadhusaṃyuktaḥ kaphapittānuge mataḥ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">madhukaṃ pippalīmūlaṃ guḍo gośvaśakṛdrasaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘gośakṛto rasaḥ’ iti pā.</note>| ghṛtaṃ kṣaudraṃ kāsaśvāsahikkābhiṣyandināṃ śubham||115||</seg> <seg type="unit" n="116">kharāśvoṣṭravarāhāṇāṃ meṣasya ca gajasya ca| śakṛdrasaṃ bahukaphe caikaikaṃ madhunā pibet||116||</seg> <seg type="unit" n="117">kṣāraṃ cāpyaśvagandhāyā lihyānnā kṣaudrasarpiṣā| mayūrapādanālaṃ vā śakalaṃ śallakasya vā||117||</seg> <seg type="unit" n="118">śvāvijjāṇḍakacāṣāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘śvāvidrohakacāṣāṇāṃ’ iti, ‘śvāvijjāhakacāṣāṇāṃ’ iti ca pā.</note> romāṇi kurarasya vā| śṛṅgyekadviśaphānāṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘ekadviśaphaśṛggāṇi’ iti pā.</note> vā carmāsthīni khurāṃstathā||118||</seg> <seg type="unit" n="119">sarvāṇyekaikaśo vā'pi dagdhvā kṣaudraghṛtānvitam| cūrṇaṃ līḍhvā jayet kāsaṃ hikkāṃ śvāsaṃ ca dāruṇam||119||</seg> <seg type="unit" n="120">ete hi kaphasaṃruddhagatiprāṇaprakopajāḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘…prāṇaprakopahāḥ’ iti pā.</note>| tasmāttanmārgaśuddhyarthaṃ deyā lehā na niṣkaphe||120||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="105-120">āsphotā aparamalliketi khyātā| madhūlikā alpagodhūmāḥ| śvāvidhamiti śallakasya māṃsam| mayūrapādanālamiti nālaṃ mayūrapicchasyaiva nālam| ghṛtamatra prasthamānam| śakalamiti matsyaśakalākāram| jāṇḍakaḥ marudeśodbhavaḥ prāṇī pṛṣṭhamātre saṅkocamupayāti| eko'dvividhābhinnaḥ śapho yeṣāṃ te ekaśaphā aśvādayaḥ, dviśaphā hariṇādayaḥ| tanmārgaśuddhyarthamiti prāṇamārgaśuddhyartham||105-120||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">kāsine cchardanaṃ dadyāt svarabhaṅge ca buddhimān| vātaśleṣmaharairyuktaṃ tamake tu virecanam||121||</seg> <seg type="unit" n="122">udīryate bhṛśataraṃ mārgarodhādvahajjalam| yathā tathā'nilastasya mārgaṃ nityaṃ viśodhayet||122||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="121-122">kāsina iti hikkāśvāsayukta eva kāsī| udīryata ityādau anilaḥ kaphamārganirodhādudīryata iti darśayati||121-122||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">śaṭīcorakajīvantītvaṅmustaṃ puṣkarāhvayam| surasaṃ tāmalakyelā pippalyaguru nāgaram||123||</seg> <seg type="unit" n="124">vālakaṃ ca samaṃ cūrṇaṃ kṛtvā'ṣṭaguṇaśarkaram| sarvathā tamake śvāse hikkāyāṃ ca prayojayet||124||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="123-124">śaṭītyādike samaṃ cūrṇamiti vālakāntaṃ dravyaṃ samam| aṣṭaguṇaśarkaramiti ekabhāgāpekṣayā'ṣṭaguṇaśarkaram| sarvatheti pānabhojanalehādiṣu||123-124||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">muktāpravālavaidūryaśaṅkhasphaṭikamañjanam| sasāragandhakācārkasūkṣmailālavaṇadvayam <note place="foot" type="variant" n="9">‘sakṣāragandhakācārka...’ iti, ‘sakṣāragandhakācāni’ iti ca pā.</note>||125||</seg> <seg type="unit" n="126">tāmrāyorajasī rūpyaṃ sasaugandhikasīsakam <note place="foot" type="variant" n="10">‘saugandhikakaserukam’ iti pā.</note>| jātīphalaṃ śaṇādbījamapāmārgasya taṇḍulāḥ||126||</seg> <seg type="unit" n="127">eṣāṃ pāṇitalaṃ cūrṇaṃ tulyānāṃ kṣaudrasarpiṣā| hikkāṃ śvāsaṃ ca kāsaṃ ca līḍhamāśu niyacchati||127||</seg> <seg type="unit" n="128">añjanāttimiraṃ kācaṃ nīlikāṃ puṣpakaṃ tamaḥ| malyaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘pillaṃ’ iti pā.</note> kaṇḍūmabhiṣyandamarma caiva praṇāśayet||128||</seg> iti muktādyaṃ cūrṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="125-128">muktetyādau sasāraḥ sphaṭika eva| lavaṇadvayaṃ sauvarcalaṃ saindhavaṃ ca| saugandhyaṃ māṇikyabhedaḥ| sīsakaṃ sauvīrāñjanaṃ, kecit kaserukamiṣannīlapītamaṇimāhuḥ| pāṇitalaṃ karṣaḥ| malyamiti maladigdhākṣitām||125-128||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">śaṭīpuṣkaramūlānāṃ cūrṇamāmalakasya ca| madhunā saṃyutaṃ lehyaṃ cūrṇaṃ vā kālalohajam||129||</seg> <seg type="unit" n="130">saśarkarāṃ tāmalakīṃ drākṣāṃ gośvaśakṛdrasam| tulyaṃ guḍaṃ nāgaraṃ ca prāśayennāvayettathā||130||</seg> <seg type="unit" n="131">laśunasya palāṇḍorvā mūlaṃ gṛñjanakasya vā| nāvayeccandanaṃ vā'pi nārīkṣīreṇa saṃyutam||131||</seg> <seg type="unit" n="132">sukhoṣṇaṃ ghṛtamaṇḍaṃ vā saindhavenāvacūrṇitam| nāvayenmākṣikīṃ viṣṭhāmalaktakarasena vā||132||</seg> <seg type="unit" n="133">nārīkṣīreṇa siddhaṃ vā sarpirmadhurakairapi| pītaṃ nasto niṣiktaṃ vā sadyo hikkāṃ niyacchati||133||</seg> <seg type="unit" n="134">sakṛduṣṇaṃ sakṛcchītaṃ vyatyāsāddhikkināṃ payaḥ| pāne nastaḥkriyāyāṃ vā śarkarāmadhusaṃyutam||134||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="129-134">kālaloho loha eva, kecittīkṣṇaṃ lohaṃ varṇayanti| gṛñjanakaṃ lohitapalāṇḍuḥ| mākṣikīmiti makṣikābhavām| madhurakairiti jīvanīyaiḥ| sakṛditi kadācit| vyatyāsāditi viparyāsāt; uṣṇaṃ payaḥ kṛtvā śītaṃ kartavyam| madhusaṃyogaścātra viruddhatvāduṣṇe na kartavyaḥ||129-134||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">adhobhāgairghṛtaṃ siddhaṃ sadyo hikkāṃ niyacchati| pippalīmadhuyuktau vā rasau dhātrīkapitthayoḥ||135||</seg> <seg type="unit" n="136">lājālākṣāmadhudrākṣāpippalyaśvaśakṛdrasān| lihyāt kolamadhudrākṣāpippalīnāgarāṇi vā||136||</seg> <seg type="unit" n="137">śītāmbusekaḥ sahasā trāso vismāpanaṃ bhayam| krodhaharṣapriyodvegā hikkāpracyāvanā matāḥ||137||</seg> <seg type="unit" n="138">hikkāśvāsavikārāṇāṃ nidānaṃ yat prakīrtitam| varjyamārogyakāmaistaddhikkāśvāsavikāribhiḥ||138||</seg> <seg type="unit" n="139">hikkāśvāsānubandhā <note place="foot" type="variant" n="12">‘śuṣkakṣīṇakaphoraskāhikkāśvāsānubandhinaḥ’ iti pā.</note> ye śuṣkoraḥkaṇṭhatālukāḥ| prakṛtyā rūkṣadehāśca sarpirbhistānupācaret||139||</seg> <seg type="unit" n="140">daśamūlarase sarpirdadhimaṇḍe ca sādhayet| kṛṣṇāsauvarcalakṣāravayaḥsthāhiṅgucorakaiḥ||140||</seg> kāyasthayā ca tat pānāddhikkāśvāsau praṇāśayet|141|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="135-140">adhobhāgairiti virecanadravyaiḥ| daśamūlītyādau dadhimaṇḍaḥ mastuḥ| daśamūlakvāthadadhimaṇḍānāṃ ca militvā cāturguṇyam| vayasthā brāhmī| kāyasthā surasā||135-140||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">tejovatyabhayā kuṣṭhaṃ pippalī kaṭurohiṇī||141||</seg> <seg type="unit" n="142">bhūtīkaṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ palāśaścitrakaḥ śaṭī| sauvarcalaṃ tāmalakī saindhavaṃ bilvapeśikā||142||</seg> <seg type="unit" n="143">tālīsapatraṃ jīvantī vacā tairakṣasammitaiḥ| hiṅgupādairghṛtaprasthaṃ pacettoye caturguṇe||143||</seg> <seg type="unit" n="144">etadyathābalaṃ pītvā hikkāśvāsau jayennaraḥ| śothānilārśograhaṇīhṛtpārśvaruja <note place="foot" type="variant" n="13">‘…śākhānilārśo’ iti pā.</note> eva ca||144||</seg> iti tejovatyādighṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="141-144">tejovatyādau tejovatī cavikā| hiṅgupādairityatra hiṅgupādaśabdena hiṅgu ekakarṣāpekṣayā śāṇamānaṃ gṛhyate| tathāhi ayameva yogo hārītena “tejovatī” ityādinā paṭhitvā uktaḥ- “kalkaistairakṣasammitaiḥ| hiṅguśāṇena saṃyuktairghṛtaprasthaṃ vipācayet” ityādi||141-144||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">manaḥśilāsarjarasalākṣārajanipadmakaiḥ| mañjiṣṭhailaiśca karṣāṃśaiḥ prasthaḥ siddho ghṛtāddhitaḥ||145||</seg> <seg type="unit" n="146">jīvanīyopasiddhaṃ vā sakṣaudraṃ lehayeddhṛtam| tryūṣaṇaṃ dādhikaṃ vā'pi pibedvāsāghṛtaṃ tathā||146||</seg> iti manaḥśilādighṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="145-146">vāsāghṛtamiti gulmoktam| tryūṣaṇamiti “tryūṣaṇaṃ triphalāṃ” (ci.a.18) ityādinā tryūṣaṇasañjñayaiva kāsacikitsite vakṣyamāṇam||145-146||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">yatkiñcit kaphavātaghnamuṣṇaṃ vātānulomanam| bheṣajaṃ pānamatraṃ vā taddhitaṃ śvāsahikkine||147||</seg> <seg type="unit" n="148">vātakṛdvā kaphaharaṃ kaphakṛdvā'nilāpaham| kāryaṃ naikāntikaṃ tābhyāṃ prāyaḥ śreyo'nilāpaham||148||</seg> <seg type="unit" n="149">sarveṣāṃ bṛṃhaṇe hyalpaḥ śakyaśca prāyaśo bhavet| nātyarthaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘nāvaśyaṃ’ iti pā.</note> śamane'pāyo bhṛśo'śakyaśca karśane||149||</seg> <seg type="unit" n="150">tasmācchuddhānaśuddhāṃśca śamanairbṛṃhaṇairapi| hikkāśvāsārditāñjantūn prāyaśaḥ samupācaret||150||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="147-150">anuktacikitsāpakṣagrahaṇārthamāha- yatkiñcidityādi| anaikāntikaṃ kartavyavidhimāha- vātakṛdityādi| atra hikkāśvāsayościkitsite vidhitrayaṃ- tatra tāvat kaphavātaharaṃ pradhānamevoktaṃ, yattu avaśiṣṭaṃ tatra doṣasya vidyamānatayā anaikāntena karaṇaṃ jñeyam, evamukte'pi anaikāntena cikitsādvayakaraṇe vātaharasyaiva prādhānyaṃ jñeyam| tābhyāmityādi| anilāpahaṃ ca bṛṃhaṇaṃ samānaṃ bhavati| tatropapattimāha- sarveṣāmityādinā| gadāntarānapi jvarādīn hikkāśvāsavadbṛṃhaṇārhānāha- bṛṃhaṇe kriyamāṇe hyalpo'pāyo bhavati; śakyaḥ pratīkāro bhavati, bṛṃhaṇajanitabalānāṃ sukhajayavyāpattikatvāditi bhāvaḥ| śamane tu nātyarthamapāyo bhavati| karśane tu kriyamāṇe'śakyo'pāyo bhavati bhṛśaśca bhavati| aśakya iti asādhyaḥ| etadapi karśanena alpabale puruṣe bheṣajādinā rogajayasya duḥśakatvāditi jñeyam| ata eva śamanairbṛhaṇairiti upasaṃhāraṃ kariṣyati| kiṃvā bṛṃhaṇarūpe śamane kriyamāṇe nāvaśyamapāyo bhavati, bhavannapi alpaḥ śakyaśca bhavati, karśane tu kriyamāṇe apāyo bhavatīti yojyam| nyāyopapāditaṃ bṛṃhaṇaśamanaṃ bṛṃhaṇaṃ vā prāyaḥ kartavyatayopasaṃharannāha- tasmādityādi| atra śamanamaśuddhaviṣayaṃ, bṛṃhaṇaṃ ca śuddhaviṣayaṃ kecidāhuḥ; śamanasyaiva tu bṛṃhaṇatvaṃ kecidudāharanti||147-150||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">tatra ślokaḥ- durjayatve samutpattau kriyaikatve ca kāraṇam| liṅgaṃ pathyaṃ ca hikkānāṃ śvāsānāṃ ceha darśitam||151||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="151">durjaya ityādiko'dhyāyārthasaṅgraho vyaktaḥ||151||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne hikkāśvāsacikitsitaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne hikkāśvāsacikitsitaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ||17||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="18" xml:id="ca.6.18">
          <head>kāsacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">hikkāśvāsānantaraṃ samānacikitsitatvāt tathā hikkāśvāsakāsānāṃ parasparānubandhitvācca kāsacikitsitamucyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tapasā yaśasā dhṛtyā dhiyā ca parayā'nvitaḥ| ātreyaḥ kāsaśāntyarthaṃ prāha siddhaṃ cikitsitam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vātādijāstrayo ye ca kṣatajaḥ kṣayajastathā| pañcaite syurnṛṇāṃ kāsā vardhamānāḥ kṣayapradāḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-4">atra cātreyasyābhidhānādeva śiṣyapraśno'numīyate, nāpṛṣṭā guravo vadantīti nyāyāt| kṣayaja iti kṣayo dhātukṣayaḥ; tena rājayakṣmasambandhānāṃ kṣīṇadhātupuruṣabhavānāṃ tathā jarākāsasya ca dhātukṣayajasya kṣayajaśabdena grahaṇaṃ bhavati| kṣatajena uraḥkṣatapūrvakayakṣmabhavasya tathā kṣatakṣīṇasya ca kāsasya grahaṇaṃ bhavati| pañceti saṅkhyayā sakalakāsāvarodhamatraiva yathoktavyākhyānena darśayati| kṣayapradā iti dehakṣayapradāḥ, mārakā iti yāvat; kiṃvā dhātukṣayapradāḥ, kṣayajo'pi kāsaḥ punarviśiṣṭakṣayaprado bhavati, yathā- jvarotpannaṃ raktapittaṃ punarjvarakaraṃ bhavati; uktaṃ hi- “jvarasantāpādraktamudīryate| raktapittājjvaraḥ” (ni.a.8) iti||3-4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">pūrvarūpaṃ bhavetteṣāṃ śūkapūrṇagalāsyatā| kaṇṭhe kaṇḍūśca bhojyānāmavarodhaśca jāyate||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">pūrvarūpamāha- pūrvetyādi| śūkairiva pūrṇaḥ śūkapūrṇaḥ gala āsyaṃ ca yasya tasya bhāvaḥ śūkapūrṇagalāsyatā| bhojyānāmavarodhaḥ aruciḥ, aśaktirvā'bhyavaharaṇe||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">adhaḥpratihato vāyurūrdhvasrotaḥsamāśritaḥ| udānabhāvamāpannaḥ kaṇṭhe saktastathorasi||6||</seg> <seg type="unit" n="7">āviśya śirasaḥ khāni sarvāṇi pratipūrayan| ābhañjannākṣipan dehaṃ hanumanye tathā'kṣiṇī||7||</seg> <seg type="unit" n="8">netre pṛṣṭhamuraḥpārśve nirbhujya stambhayaṃstataḥ| śuṣko vā sakapho vā'pi kasanātkāsa ucyate||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-8">samprāptimāha- adha ityādi| udānabhāvamāpanna iti ūrdhvagatisvabhāvamāpannaḥ| khānīti srotāṃsi| nirbhujyeti ākṣipya| stambhayan netrādīnyeva| kasanāditīti yathoktagatimattvāt tathā uraḥprabhṛtiśātanācca ‘kāsa’ ityanvarthasañjñayocyate| ‘kasa’ gatiśātanayoḥ, ityasya dhātorayaṃ prayogaḥ||6-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">pratighātaviśeṣeṇa tasya vāyoḥ saraṃhasaḥ| vedanāśabdavaiśiṣṭyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘vedanāśabdavaiṣamyaṃ’ iti, ‘vedanāśabdavaiśeṣyaṃ’ iti ca pā.</note> kāsānāmupajāyate||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">evaṃ sāmānyoktasya kāsasya bhedahetumāha- pratīghātetyādi| pratīghāta ityāvaraṇaṃ, sa ca kaphādi| saraṃhasaḥ savegasya| vedanā pīḍā, śabdaḥ kāsaśabdaḥ, sañjñā vā; tayorvaiśiṣṭyaṃ viśiṣṭatvaṃ bhinnatvamiti yāvat||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">rūkṣaśītakaṣāyālpapramitānaśanaṃ striyaḥ| vegadhāraṇamāyāso vātakāsapravartakāḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">hṛtpārśvoraḥśiraḥśūlasvarabhedakaro bhṛśam| śuṣkoraḥkaṇṭhavakrasya hṛṣṭalomnaḥ pratāmyataḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">nirghoṣadainyastananadaurbalyakṣobhamohakṛt| śuṣkakāsaḥ kaphaṃ śuṣkaṃ kṛcchrānmuktvā'lpatāṃ vrajet||12||</seg> <seg type="unit" n="13">snigdhāmlalavaṇoṣṇaiśca bhuktapītaiḥ praśāmyati| ūrdhvavātasya jīrṇe'nne vegavānmāruto bhavet||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-13">rūkṣetyādinā vātajasya hetulakṣaṇe āha| pratāmyata iti tamasīva praviśataḥ| ūrdhvavātasyeti ūrdhvagatayā prakupitavātasya||10-13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kaṭukoṣṇavidāhyamlakṣārāṇāmatisevanam| pittakāsakaraṃ krodhaḥ santāpaścāgnisūryajaḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">pītaniṣṭhīvanākṣitvaṃ tiktāsyatvaṃ svarāmayaḥ| urodhūmāyanaṃ tṛṣṇā dāho moho'rucirbhramaḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">pratataṃ kāsamānaśca jyotīṃṣīva ca paśyati| śleṣmāṇaṃ pittasaṃsṛṣṭaṃ niṣṭhīvati ca paittike||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14-16">kaṭvityādinā pittakāsahetuliṅge prāha| agnisūryaja iti agnisūryabhavaḥ santāpa ityarthaḥ| urodhūmāyanamiti uraso dhūmodvamanamiva| pittaje'pyasmiñ śleṣmaniṣṭhīvanaṃ vyādheruraḥprabhṛtikaphasthānabhūtatvena śleṣmapittasaṃsargajatayeti jñeyam||14-16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">gurvabhiṣyandimadhurasnigdhasvapnāviceṣṭanaiḥ| vṛddhaḥ śleṣmā'nilaṃ ruddhvā kaphakāsaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘kaphakāsamudīrayet’ iti pā.</note> karoti hi||17||</seg> <seg type="unit" n="18">mandāgnitvārucicchardipīnasotkleśagauravaiḥ| lomaharṣāsyamādhuryakledasaṃsadanairyutam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">bahulaṃ madhuraṃ snigdhaṃ niṣṭhīvati ghanaṃ kapham| kāsamāno hyarug vakṣaḥ sampūrṇamiva manyate||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17-19">gurvityādinā śleṣmajamāha||17-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ativyavāyabhārādhvayuddhāśvagajavigrahaiḥ| rūkṣasyoraḥ kṣataṃ vāyurgṛhītvā kāsamāvahet||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sa pūrvaṃ kāsate śuṣkaṃ tataḥ ṣṭhīvet saśoṇitam| kaṇṭhena rujatā'tyarthaṃ virugṇeneva corasā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā| duḥkhasparśena śūlena bhedapīḍābhitāpinā||22||</seg> <seg type="unit" n="23">parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryapīḍitaḥ| pārāvata ivākūjan kāsavegātkṣatodbhavāt||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-23">ativyavāyetyādinā kṣatajamāha| uraḥ kṣataṃ gṛhītveti kṣatamuraḥ prāpyetyarthaḥ| ayaṃ ca kāsaḥ sāhasajayakṣmarūpe'pyukto jñeyaḥ||20-23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">viṣamāsātmyabhojyātivyavāyādveganigrahāt| ghṛṇināṃ śocatāṃ nṝṇāṃ vyāpanne'gnau trayo malāḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">kupitāḥ kṣayajaṃ kāsaṃ kuryurdehakṣayapradam| durgandhaṃ haritaṃ raktaṃ ṣṭhīvet pūyopamaṃ kapham||25||</seg> <seg type="unit" n="26">sthānādutkāsamānaśca hṛdayaṃ manyate cyutam <note place="foot" type="variant" n="3">‘kāsamānaśca hṛdayaṃ sthānabhraṣṭaṃ sa manyate’ iti pā.</note>| akasmāduṣṇaśītārto bahvāśī durbalaḥ kṛśaḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">snigdhācchamukhavarṇatvak śrīmaddarśanalocanaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘prasannasnigdhavadanaḥ śrīmaddaśanalocanaḥ’ iti pā.</note>| pāṇipādatalaiḥ ślakṣṇaiḥ satatāsūyako <note place="foot" type="variant" n="5">‘ghṛṇāvānabhyasūyakaḥ’ iti pā.</note> ghṛṇī||27||</seg> <seg type="unit" n="28">jvaro miśrākṛtistasya pārśvaruk pīnaso'ruciḥ| bhinnasaṃhatavarcastvaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘svarabhedo'nimittaśca bhinnavṛttapurīṣatā’ iti pā.</note> svarabhedo'nimittataḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">ityeṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ| sādhyo balavatāṃ vā syādyāpyastvevaṃ kṣatotthitaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">navau kadācit sidhyetāmetau pādaguṇānvitau| sthavirāṇāṃ jarākāsaḥ sarvo yāpyaḥ prakīrtitaḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-30">viṣametyādinā kṣayajamāha| atra ca viṣamāsātmyabhojyena tathā vyavāyena tathā veganigraheṇa viṣamāśanaja-dhātukṣayaja-vegasandhāraṇajānāṃ yakṣmaṇāṃ lakṣaṇabhūtakāsahetutrayaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘kṣayabhūtakāsahetutrayaṃ’ iti pā.</note> pṛthaguktaṃ bhavati| atra prasannadṛṣṭitvādi vyādhiprabhāvādbhavati| miśrākṛtiriti miśradoṣaliṅgo jvaro bhavati| bhinnetyādi bhinnavarcastvamanimittato bhavati, tathā svarabhedo'pyanimitto bhavati| dehanāśana iti asādhya ityarthaḥ| pādaguṇānvitāviti vaidyādipādacatuṣṭayaguṇavantau| na cātra kadācitsidhyetāmityabhidhānena yāpyatvasādhyatvānāmekaviṣayatvaṃ; yato navayoreva catuṣpādasampattyā sādhyatvamuktam, ato'nyathā kṣatajo yāpya ukta iti bhinnaviṣayatā| kṣayajakāsabhedaṃ yāpyatayā darśayannāha- sthavirāṇāmityādi| sthavirāṇāmityuktvā'pi jarākāsa iti vacanena sthavirāṇāṃ yo jarayā dehakṣayakārikayā kṛtaḥ sa yāpyaḥ, yastu doṣakṛtaḥ sa sādhya eva bhavatīti darśayati| anye tu jarākāsaṃ doṣakṛteṣvevāntarbhāvayanti||24-30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">trīnsādhyānsādhayetpūrvān pathyairyāpyāṃśca yāpayet| cikitsāmata ūrdhvaṃ tu śṛṇu kāsanibarhiṇīm||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31">trīn pūrvāniti doṣajān| sādhyāniti sādhyatvenoktān| yāpyāniti bahuvacanaṃ vyaktyapekṣayā, kiṃvā kṣayajakṣatajakāsābhiprāyeṇa jñeyam||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">rūkṣasyānilajaṃ kāsamādau snehairupācaret| sarpirbhirbastibhiḥ peyāyūṣakṣīrarasādibhiḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">vātaghnasiddhaiḥ snehādyairdhūmairlehaiśca yuktitaḥ| abhyaṅgaiḥ pariṣekaiśca snigdhaiḥ svedaiśca buddhimān||33||</seg> <seg type="unit" n="34">bastibhirbaddhaviḍvātaṃ śuṣkordhvaṃ cordhvabhaktikaiḥ| ghṛtaiḥ sapittaṃ sakaphaṃ jayet snehavirecanaiḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32-34">rūkṣasyetyādinā cikitsāmāha| śuṣka ūrdhvaḥ deho yasya sa śuṣkordhvastaṃ, śuṣkakāsagṛhītaṃ vā; sapittamūrdhvabhaktikairghṛtairjayet, śuṣkordhvameva sakaphaṃ snehavirecanairjayet||32-34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">kaṇṭakārīguḍūcībhyāṃ pṛthak triṃśatpalādrase| prasthaḥ siddho ghṛtādvātakāsanudvahnidīpanaḥ||35||</seg> iti kaṇṭakārīghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35">kaṇṭakārītyādau rase iti kvāthe||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ| dhānyapāṭhāvacārāsnāyaṣṭyāhvakṣārahiṅgubhiḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">kolamātrairghṛtaprasthāddaśamūlīrasāḍhake| siddhāccaturthikāṃ pītvā peyāmaṇḍaṃ pibedanu||37||</seg> <seg type="unit" n="38">tacchvāsakāsahṛtpārśvagrahaṇīdoṣagulmanut| pippalyādyaṃ ghṛtaṃ caitadātreyeṇa prakīrtitam||38||</seg> iti pippalyādighṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36-38">caturthikāmiti palam||36-38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">tryūṣaṇaṃ triphalāṃ drākṣāṃ kāśmaryāṇi parūṣakam| dve pāṭhe devadārvṛddhiṃ svaguptāṃ citrakaṃ śaṭīm||39||</seg> <seg type="unit" n="40">brāhmīṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘vyāghrīṃ’ iti pā.</note> tāmalakīṃ medāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm| trikaṇṭakaṃ vidārīṃ ca piṣṭvā karṣasamaṃ ghṛtāt||40||</seg> <seg type="unit" n="41">prasthaṃ caturguṇe kṣīre siddhaṃ kāsaharaṃ pibet| jvaragulmāruciplīhaśirohṛtpārśvaśūlanut||41||</seg> <seg type="unit" n="42">kāmalārśo'nilāṣṭhīlākṣataśoṣakṣayāpaham| tryūṣaṇaṃ nāma vikhyātametaddhṛtamanuttamam||42||</seg> iti tryūṣaṇādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-42">tryūṣaṇādye ‘dve pāṭhe’ ityanena svalpapatrāṃ dvitīyāṃ pāṭhāṃ grāhayanti| svaguptā śūkaśimbī||39-42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">droṇe'pāṃ sādhayedrāsnāṃ daśamūlīṃ śatāvarīm| palikāṃ māṇikāṃśāṃstu kulatthānbadarānyavān||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tulārdhaṃ cājamāṃsasya pādaśeṣeṇa tena ca| ghṛtāḍhakaṃ samakṣīraṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">siddhaṃ taddaśabhiḥ kalkairnasyapānānuvāsanaiḥ| samīkṣya vātarogeṣu yathāvasthaṃ prayojayet||45||</seg> <seg type="unit" n="46">pañcakāsān śiraḥkampaṃ śūlaṃ vaṅkṣaṇayonijam| sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca saplīhordhvānilāñjayet||46||</seg> iti rāsnāghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43-46">droṇe'pāmityādau vakṣyamāṇāni ajamāṃsāntāni kvāthyāni droṇe eva sādhyāni| māṇikā aṣṭau palāni| jīvanīyānīti jīvantyādīni daśa ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktāni||43-46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">viḍaṅgaṃ nāgaraṃ rāsnā pippalī hiṅgu saindhavam| bhārgī kṣāraśca taccūrṇaṃ pibedvā ghṛtamātrayā||47||</seg> <seg type="unit" n="48">sakaphe'nilaje kāse śvāsahikkāhatāgniṣu| dvau kṣārau pañcakolāni pañcaiva lavaṇāni ca||48||</seg> <seg type="unit" n="49">śaṭīnāgarakodīcyakalkaṃ vā vastragālitam| pāyayeta ghṛtonmiśraṃ vātakāsanibarhaṇam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">durālabhāṃ śaṭīṃ drākṣāṃ śṛṅgaveraṃ sitopalām| lihyāt karkaṭaśṛṅgīṃ ca kāse tailena vātaje||50||</seg> <seg type="unit" n="51">duḥsparśāṃ pippalīṃ mustaṃ bhārgīṃ karkaṭakīṃ śaṭīm| purāṇaguḍatailābhyāṃ cūrṇitaṃ vā'pi lehayet||51||</seg> <seg type="unit" n="52">viḍaṅgaṃ saindhavaṃ kuṣṭhaṃ vyoṣaṃ hiṅgu manaḥśilām| madhusarpiryutaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘hikkāśvāseṣu kāse ca lihyāt kṣaudraghṛtaplutam’ iti pā.</note> kāsahikkāśvāsaṃ jayellihan||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="47-52">ghṛtamātrayeti cūrṇāloḍanaucitayā ghṛtamātrayā| vastragālitamiti vastrapūtam| karkaṭakīmiti karkaṭaśṛṅgīm||47-52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">citrakaṃ pippalīmūlaṃ vyoṣaṃ hiṅgu durālabhām| śaṭīṃ puṣkaramūlaṃ ca śreyasīṃ surasāṃ vacām||53||</seg> <seg type="unit" n="54">bhārgīṃ chinnaruhāṃ rāsnāṃ śṛṅgīṃ drākṣāṃ ca kārṣikān| kalkānardhatulākvāthe nidigdhyāḥ palaviṃśatim <note place="foot" type="variant" n="10">‘kalkān nidigdhyardhatulāṃ niṣkvāthya palaviṃśatim’ iti pā.</note>||54||</seg> <seg type="unit" n="55">dattvā matsyaṇḍikāyāśca ghṛtācca kuḍavaṃ pacet| siddhaṃ śītaṃ pṛthak kṣaudrapippalīkuḍavānvitam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">catuṣpalaṃ tugākṣīryāścūrṇitaṃ tatra dāpayet| lehayet kāsahṛdrogaśvāsagulmanivāraṇam||56||</seg> iti citrakādilehaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="53-56">citrakamityādau śreyasīmiti hastipippalīm| ardhatulākvātha iti atra tulārdhaśabdollekhena kriyamāṇatvād droṇārdhajalena kvāthaḥ kartavyaḥ||53-56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">daśamūlīṃ svayaṅguptāṃ śaṅkhapuṣpīṃ śaṭīṃ balām| hastipippalyapāmārgapippalīmūlacitrakān||57||</seg> <seg type="unit" n="58">bhārgīṃ puṣkaramūlaṃ ca dvipalāṃśaṃ yavāḍhakam| harītakīśataṃ caikaṃ jale pañcāḍhake pacet||58||</seg> <seg type="unit" n="59">yavaiḥ svinnaiḥ kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ taccābhayāśatam| pacedguḍatulāṃ dattvā kuḍavaṃ ca pṛthagghṛtāt||59||</seg> <seg type="unit" n="60">tailāt sapippalīcūrṇāt siddhaśīte ca mākṣikāt| lihyāddve cābhaye nityamataḥ khādedrasāyanāt||60||</seg> <seg type="unit" n="61">tadvalīpalitaṃ hanti varṇāyurbalavardhanam| pañcakāsān kṣayaṃ śvāsaṃ hikkāṃ ca viṣamajvaram||61||</seg> <seg type="unit" n="62">hanyāttathā'rśograhaṇīhṛdrogārucipīnasān| agastyavihitaṃ śreṣṭhaṃ rasāyanamidaṃ śubham||62||</seg> ityagastyaharītakī|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="57-62">daśamūlītyādau harītakīśatamiti harītakīphalaśatam| yavaiḥ svinnairiti yavā yadā svinnā bhavanti tadā taṃ kaṣāyaṃ pūtaṃ gṛhītvā harītakīśataṃ ca tadeva gṛhītvā guḍatulāṃ ca dattvā punaḥ pākaḥ kartavyaḥ| yavānāṃ ca svinnatā caturbhāgāvaśeṣa eva kaṣāye bhavatīti kṛtvā caturbhāgāvaśiṣṭamevātra kaṣāyaṃ kurvanti| ghṛtatailakuḍave cātrāṣṭapalamāne eva, kuḍave'pi dvaiguṇyasya pratipāditatvāt; tantrāntare cātraiva yoge “madhunaśca palāṣṭakam” ityuktam| tulyamānatve'pi cātra ghṛtamadhunordravyāntarayogasya vidyamānatvānna viruddhatvam; dravyāntarayoge sati madhughṛtayostulyamānatā'pi na viruddhā bhavati| atra ca harītakīphalaṃ svinnaṃ ghṛtataile prathamaṃ manāgbharjayanti avayavadārḍhyārthaṃ, tataḥ kvāthādiprakṣepaḥ, avatārasamaye ca pippalīcūrṇaprakṣepaḥ, śītībhūte ca madhu yam, idaṃ vṛddhavaidyānāṃ karmāhuḥ| lihyāditi etaṃ prakṛtaṃ lehaṃ lihyāt| dve cābhaye ato rasāyanāt khādet| nityaṃ nirantaramityarthaḥ; kiṃvā dve abhaye lihyāt tathā dve cābhaye khādet, ityanena abhayādvayasambaddhalehyabhāgaṃ lihyāt tatastadabhayādvayaṃ khādedityarthaḥ| agastyavihitamityanenāsya mahājanasampradāyāgatatvenātyarthasiddhatvamucyate||57-62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">saindhavaṃ pippalīṃ bhārgīṃ śṛṅgaveraṃ durālabhām| dāḍimāmlena koṣṇena bhārgīnāgaramambunā||63||</seg> <seg type="unit" n="64">pibet khadirasāraṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘pibedbadarasāraṃ’ iti pā.</note> vā madirādadhimastubhiḥ| athavā pippalīkalkaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="63-64">khadirasāramiti khadirakāṣṭhasāram| sasaindhavamiti īṣatsaindhavena, avyaktalavaṇamiti yāvat| atra madirādibhiḥ ‘pibet’ ityanuvartate||63-64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">śirasaḥ pīḍane srāve nāsāyā hṛdi tāmyati| kāsapratiśyāyavatāṃ dhūmaṃ vaidyaḥ prayojayet||65||</seg> <seg type="unit" n="66">daśāṅgulonmitāṃ nāḍīmathavā'ṣṭāṅgulonmitām| śarāvasampuṭacchidre kṛtvā jihmāṃ vicakṣaṇaḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">vairecanaṃ mukhenaiva kāsavān dhūmamāpibet| tamuraḥ kevalaṃ prāptaṃ mukhenaivodvamet punaḥ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">sa hyasya taikṣṇyādvicchidya śleṣmāṇamurasi sthitam| niṣkṛṣya śamayet kāsaṃ vātaśleṣmasamudbhavam||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="65-68">śirasa ityādinā dhūmayogyāvasthopadarśanapūrvakaṃ dhūmamāhaśirasaḥ pīḍane ityādi| śūlagauravādinā śirasaḥ pīḍane| daśāṅgulonmitāmityādinā sūtrasthānoktadhūmapānaviśiṣṭanalikādividhānamiha kāse vidhīyate| ayaṃ ca dhūmastathā vamanārthaśca dhūmastantrāntare pṛthagevoktaḥ, tathāhi pañca dhūmāḥ snehana-prāyogika-vairecanikāḥ kāsaghno vāmanīyaśca suśrute proktāḥ; tathā'pīha kāsaghnavāmanīyayo recanakārakatayā virecanīya evāvarodho jñeyaḥ; parantu virecanīyatve'pi kāsaghnasyāyaṃ nalikāmānādibheda ukta iti viśeṣo jñeyaḥ| chidre iti upari nalikāmāne cchidre| jihmāmiti vakrām| mukhenaiveti vacanena prāguktanāsāpānaṃ niṣedhati||65-68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">manaḥśilālamadhukamāṃsīmusteṅgudaiḥ pibet| dhūmaṃ tasyānu ca kṣīraṃ sukhoṣṇaṃ saguḍaṃ pibet||69||</seg> <seg type="unit" n="70">eṣa kāsān pṛthagdoṣasannipātasamudbhavān| dhūmo hanyādasaṃsiddhānanyairyogaśatairapi||70||</seg> <seg type="unit" n="71">prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ śārṅgeṣṭāṃ samanaḥśilām| maricaṃ pippalīṃ drākṣāmelāṃ surasamañjarīm||71||</seg> <seg type="unit" n="72">kṛtvā vartiṃ pibeddhūmaṃ kṣaumacelānuvartitām| ghṛtāktāmanu ca kṣīraṃ guḍodakamathāpi vā||72||</seg> <seg type="unit" n="73">manaḥśilailāmaricakṣārāñjanakuṭannaṭaiḥ| vaṃśalekhanasevyālakṣaumalaktakarohiṣaiḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘vaṃśalocanaśaivāla...’ iti pā.</note>||73||</seg> <seg type="unit" n="74">pūrvakalpena dhūmo'yaṃ sānupāno vidhīyate| manaḥśilāle tadvacca pippalīnāgaraiḥ saha||74||</seg> <seg type="unit" n="75">tvagaiṅgudī bṛhatyau dve tālamūlī manaḥśilā| kārpāsāsthyaśvagandhā ca dhūmaḥ kāsavināśanaḥ||75||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="69-75">manaḥśiletyādau alaṃ haritālam, iṅgudaḥ putrajīvakaḥ| asya ca dhūmasya paścāt kṣīrapānaṃ tīkṣṇenānena dhūmena kriyamāṇaujaḥkṣayādibhayaparihārārtham| sannipātajaśca kāso yadyapyatra noktastathā'pi prakṛtisamasannipātakṛtastu kāso bhavatyeveti vacanādunnīyate; kiṃvā sānnipātikaḥ kṣayajakāsaḥ| vakṣyate hi- “sannipātabhavo hyeṣa kṣayakāsaḥ sudāruṇaḥ| sannipātahitaṃ tasmāt kāryamatra bhiṣagjitam” iti| prapauṇḍarīketyādau śārṅgeṣṭā guñjā| kṛtvā vartimiti mātrāśitīyoktavidhānena vartiṃ kṛtvā| kṣaumasya celaḥ kṣaumacelaḥ| vaṃśalekhanaṃ vaṃśanīlikā| ālaṃ haritālam| sevyam uśīram| rohiṣaṃ gandhatṛṇam| pūrvakalpena pūrvoktavidhinā <note place="foot" type="variant" n="13">‘anantaroktadhūmavidhinā’ iti pā.</note>| nāgarairityantenaiko yogaḥ||69-75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">grāmyānūpaudakaiḥ śāliyavagodhūmaṣaṣṭikān| rasairmāṣātmaguptānāṃ yūṣairvā bhojayeddhitān||76||</seg> <seg type="unit" n="77">yavānīpippalībilvamadhyanāgaracitrakaiḥ| rāsnājājīpṛthakparṇīpalāśaśaṭipauṣkaraiḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">snigdhāmlalavaṇāṃ siddhāṃ peyāmanilaje pibet| kaṭīhṛtpārśvakoṣṭhārtiśvāsahikkāpraṇāśinīm||78||</seg> <seg type="unit" n="79">daśamūlarase tadvatpañcakolaguḍānvitām| siddhāṃ samatilāṃ dadyātkṣīre vā'pi sasaindhavām||79||</seg> <seg type="unit" n="80">mātsyakaukkuṭavārāhairāmiṣairvā ghṛtānvitām| siddhāṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘sasaindhavāṃ pāyayeta yavāgūṃ vātakāsinam’ iti pā.</note> sasaindhavāṃ peyāṃ vātakāsī pibennaraḥ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">vāstuko vāyasīśākaṃ mūlakaṃ suniṣaṇṇakam| snehāstailādayo bhakṣyāḥ kṣīrekṣurasagauḍikāḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">dadhyāranālāmlaphalaprasannāpānameva ca| śasyate vātakāse tu svādvamlalavaṇāni ca||82||</seg> iti vātakāsacikitsā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="76-82">ātmaguptānāmiti śūkaśimbīphalānām| pañcakolaguḍānvitāmiti prakṣiptapañcakolaguḍām| samatilāmiti samatilataṇḍulasādhitām| āmiṣairiti matsyādyāmiṣaiḥ sataṇḍulaiḥ siddhām| vāyasī kākamācī||76-82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">paittike sakaphe kāse vamanaṃ sarpiṣā hitam| tathā madanakāśmaryamadhukakvathitairjalaiḥ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">yaṣṭyāhvaphalakalkairvā vidārīkṣurasāyutaiḥ| hṛtadoṣastataḥ śītaṃ madhuraṃ ca kramaṃ bhajet||84||</seg> <seg type="unit" n="85">paitte tanukaphe kāse trivṛtāṃ madhurairyutām| dadyādghanakaphe tiktairvirekārthe yutāṃ bhiṣak||85||</seg> <seg type="unit" n="86">snigdhaśītastanukaphe rūkṣaśītaḥ kaphe ghane| kramaḥ kāryaḥ paraṃ bhojyaiḥ snehairlehaiśca śasyate||86||</seg> <seg type="unit" n="87">śṛṅgāṭakaṃ padmabījaṃ nīlīsārāṇi pippalī| pippalīmustayaṣṭyāhvadrākṣāmūrvāmahauṣadham||87||</seg> <seg type="unit" n="88">lājā'mṛtaphalā drākṣā tvakkṣīrī pippalī sitā| pippalīpadmakadrākṣā bṛhatyāśca phalādrasaḥ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">kharjūraṃ pippalī vāṃśī śvadaṃṣṭrā ceti pañca te| ghṛtakṣaudrayutā lehāḥ ślokārdhaiḥ pittakāsinām||89||</seg> <seg type="unit" n="90">śarkarācandanadrākṣāmadhudhātrīphalotpalaiḥ| paitte, samustamaricaḥ sakaphe, saghṛto'nile||90||</seg> <seg type="unit" n="91">mṛdvīkārdhaśataṃ triṃśatpippalīḥ śarkarāpalam| lehayenmadhunā gorvā kṣīrapaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘kṣīre paktvā śakṛdrasam’ iti pā.</note> ca śakṛdrasam||91||</seg> <seg type="unit" n="92">tvagelāvyoṣamṛdvīkāpippalīmūlapauṣkaraiḥ| lājāmustaśaṭīrāsnādhātrīphalabibhītakaiḥ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">śarkarākṣaudrasarpirbhirlehaḥ kāsavināśanaḥ| śvāsaṃ hikkāṃ kṣayaṃ caiva hṛdrogaṃ ca praṇāśayet||93||</seg> <seg type="unit" n="94">pippalyāmalakaṃ drākṣāṃ lākṣāṃ lājāṃ sitopalām| kṣīre paktvā ghanaṃ śītaṃ lihyāt kṣaudrāṣṭabhāgikam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">vidārīkṣumṛṇālānāṃ rasān kṣīraṃ sitopalām| pibedvā madhusaṃyuktaṃ pittakāsaharaṃ param||95||</seg> <seg type="unit" n="96">madhurairjāṅgalarasaiḥ śyāmākayavakodravāḥ| mudgādiyūṣaiḥ śākaiśca tiktakairmātrayā hitāḥ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">ghanaśleṣmaṇi lehāstu tiktakā madhusaṃyutāḥ| śālayaḥ syustanukaphe ṣaṣṭikāśca rasādibhiḥ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">śarkarāmbho'nupānārthaṃ drākṣekṣūṇāṃ rasāḥ payaḥ| sarvaṃ ca madhuraṃ śītamavidāhi praśasyate||98||</seg> <seg type="unit" n="99">kākolībṛhatīmedāyugmaiḥ savṛṣanāgaraiḥ| pittakāse rasān kṣīraṃ yūṣāṃścāpyupakalpayet||99||</seg> <seg type="unit" n="100">śarādipañcamūlasya pippalīdrākṣayostathā| kaṣāyeṇa śṛtaṃ kṣīraṃ pibet samadhuśarkaram||100||</seg> <seg type="unit" n="101">sthirāsitāpṛśniparṇīśrāvaṇībṛhatīyugaiḥ| jīvakarṣabhakākolītāmalakyṛddhijīvakaiḥ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">śṛtaṃ payaḥ pibet kāsī jvarī dāhī kṣatakṣayī| tajjaṃ vā sādhayet sarpiḥ sakṣīrekṣurasaṃ bhiṣak||102||</seg> <seg type="unit" n="103">jīvakādyairmadhurakaiḥ phalaiścābhiṣukādibhiḥ| kalkaistrikārṣikaiḥ siddhe pūtaśīte pradāpayet||103||</seg> <seg type="unit" n="104">śarkarāpippalīcūrṇaṃ tvakkṣīryā maricasya ca| śṛṅgāṭakasya cāvāpya kṣaudragarbhānpalonmitān||104||</seg> <seg type="unit" n="105">guḍān godhūmacūrṇena kṛtvā khādeddhitāśanaḥ| śukrāsṛgdoṣaśoṣeṣu kāse kṣīṇakṣateṣu ca||105||</seg> <seg type="unit" n="106">śarkarānāgarodīcyaṃ kaṇṭakārīṃ śaṭīṃ samam| piṣṭvā rasaṃ pibetpūtaṃ vastreṇa ghṛtamūrcchitam||106||</seg> <seg type="unit" n="107">mahiṣyajāvigokṣīradhātrīphalarasaiḥ samaiḥ| sarpiḥ siddhaṃ pibedyuktyā pittakāsanibarhaṇam||107||</seg> iti pittakāsacikitsā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="83-107">vamanaṃ sarpiṣeti vamanadravyayuktena sarpiṣā vamanaṃ kartavyam| yaṣṭyāhvaphalakalkairiti atra phalaṃ madanaphalam| pittakāse eva kāsaveganiḥsāryamāṇasya kaphasya tanutāyāṃ ghanatāyāṃ ca pṛthak cikitsāmāha- paitte ityādi| tiktakairyutāṃ trivṛtāmiti sambandhaḥ| krama iti peyādikramaḥ| paramiti peyādikramādūrdhvam| śasyata ityatra ‘upacāraḥ’ iti śeṣaḥ| nīlīsāramiti nīlinīphalasāram| amṛtaphalam āmalakam| śarkarādiḥ kevalaḥ kevale paitte, sakaphe paitte samustamaricaḥ, saghṛtastu śarkarādiranilānubandhe <note place="foot" type="variant" n="16">‘paitte eva anile anubandharūpe jñeyaḥ’ iti pā.</note> paitte jñeyaḥ| mṛdvīkārdhaśataṃ triṃśatpippalīśca vyakte, saṅkhyāparigrahāt| goḥ kṣīrapamiti kṣīramātrāśanam| pippalyāmalakamityādau ghanaśleṣmaṇīti ghanatāmāpannakaphe| kākolītyādau pratyekaṃ yugmairiti sambadhyate| śarādipañcamūlī tṛṇapañcamūlam| abhiṣukādaya auttarāpathikā vātapittaharā “vātāmābhiṣukākṣoḍamukūlakanikocakāḥ” (sū.a.27) iti granthoktāścatvāro jñeyāḥ| jīvakādayaśca jīvanīyagaṇoktāḥ| śarkarādīnāṃ ca kṣayoktasarpirguḍoktamānānusāreṇa mānamatra jñeyam| śarkaretyādau rasamiti kalkasyaiva rasam||83-107||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">balinaṃ vamanairādau śodhitaṃ kaphakāsinam| yavānnaiḥ kaṭurūkṣoṣṇaiḥ kaphaghnaiścāpyupācaret||108||</seg> <seg type="unit" n="109">pippalīkṣārikairyūṣaiḥ kaulatthairmūlakasya ca| laghūnyannāni bhuñjīta rasairvā kaṭukānvitaiḥ||109||</seg> <seg type="unit" n="110">dhānvabailarasaiḥ snehaistilasarṣapabilvajaiḥ| madhvamloṣṇāmbutakraṃ vā madyaṃ vā nigadaṃ pibet||110||</seg> <seg type="unit" n="111">pauṣkarāragvadhaṃ mūlaṃ paṭolaṃ tairniśāsthitam| jalaṃ madhuyutaṃ peyaṃ kāleṣvannasya vā triṣu||111||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="108-111">balinamityādinā kaphakāsacikitsāmāha| pippalīkṣārikairiti pippalīkṣārasaṃskṛtaiḥ| dhānvabailarasairiti dhanvajabileśayarasaiḥ| kāleṣvannasya ca triṣviti bhojanādimadhyāvasāneṣu||108-111||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">kaṭphalaṃ kattṛṇaṃ bhārgīṃ mustaṃ dhānyaṃ vacābhaye| śuṇṭhīṃ parpaṭakaṃ śṛṅgīṃ surāhvaṃ ca śṛtaṃ jale||112||</seg> <seg type="unit" n="113">madhuhiṅguyutaṃ peyaṃ kāse vātakaphātmake| kaṇṭharoge mukhe śūne śvāsahikkājvareṣu ca||113||</seg> <seg type="unit" n="114">pāṭhāṃ śuṇṭhīṃ śaṭīṃ mūrvāṃ gavākṣīṃ mustapippalīm| piṣṭvā gharmāmbunā hiṅgusaindhavābhyāṃ yutāṃ pibet||114||</seg> <seg type="unit" n="115">nāgarātiviṣe mustaṃ śṛṅgīṃ karkaṭakasya ca| harītakīṃ śaṭīṃ caiva tenaiva vidhinā pibet||115||</seg> <seg type="unit" n="116">tailabhṛṣṭaṃ ca pippalyāḥ kalkākṣaṃ sasitopalam| pibedvā śleṣmakāsaghnaṃ kulattharasasaṃyutam||116||</seg> <seg type="unit" n="117">kāsamardāśvaviṭbhṛṅgarājavārtākajo rasaḥ| sakṣaudraḥ kaphakāsaghnaḥ surasasyāsitasya ca||117||</seg> <seg type="unit" n="118">devadāru śaṭī rāsnā karkaṭākhyā durālabhā| pippalī nāgaraṃ mustaṃ pathyādhātrīsitopalāḥ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">madhutailayutāvetau lehau vātānuge kaphe| pippalī pippalīmūlaṃ citrako hastipippalī||119||</seg> <seg type="unit" n="120">pathyā tāmalakī dhātrī bhadramustā ca pippalī| devadārvabhayā mustaṃ pippalī viśvabheṣajam||120||</seg> <seg type="unit" n="121">viśālā pippalī mustaṃ trivṛtā ceti lehayet| caturo madhunā lehān kaphakāsaharān bhiṣak||121||</seg> <seg type="unit" n="122">sauvarcalābhayādhātrīpippalīkṣāranāgaram| cūrṇitaṃ sarpiṣā vātakaphakāsaharaṃ pibet||122||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="112-122">madhuhiṅguyutamityatra ‘mākṣikaṃ hiṅgusindhūttha’ ityādivacanānusāreṇa hiṅgumadhunī prakṣeptavye| tenaiva vidhineti uṣṇodakena hiṅgusaindhavopetaṃ pibedityarthaḥ| surasasyāsitasya kṛṣṇaparṇāśasya| madhunā lehāniti atrārdhaślokoktā lehā jñeyāḥ||112-122||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">daśamūlāḍhake prasthaṃ ghṛtasyākṣasamaiḥ pacet| puṣkarāhvaśaṭībilvasurasavyoṣahiṅgubhiḥ||123||</seg> <seg type="unit" n="124">peyānupānaṃ tat peyaṃ kāse vātakaphātmake| śvāsarogeṣu sarveṣu kaphavātātmakeṣu ca||124||</seg> iti daśamūlādighṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="123-124">daśamūlāḍhake iti daśamūlasya kvāthyasyāḍhakamānatvaṃ, tena “kvāthaḥ kvāthyasamo mataḥ” iti vacanāt kvātho'pyāḍhakamāno bhavati||123-124||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">samūlaphalapatrāyāḥ kaṇṭakāryā rasāḍhake| ghṛtaprasthaṃ balāvyoṣaviḍaṅgaśaṭicitrakaiḥ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">sauvarcalayavakṣārapippalīmūlapauṣkaraiḥ| vṛścīrabṛhatīpathyāyavānīdāḍimardhibhiḥ||126||</seg> <seg type="unit" n="127">drākṣāpunarnavācavyadurālambhāmlavetasaiḥ| śṛṅgītāmalakībhārgīrāsnāgokṣurakaiḥ pacet||127||</seg> <seg type="unit" n="128">kalkaistat sarvakāseṣu hikkāśvāseṣu śasyate| kaṇṭakārīghṛtaṃ hyetat kaphavyādhinisūdanam||128||</seg> <seg type="unit" n="129">iti kaṇṭakārīghṛtam| kulattharasayuktaṃ vā pañcakolaśṛtaṃ ghṛtam| pāyayet kaphaje kāse hikkāśvāse ca śasyate||129||</seg> iti kulatthādighṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="125-129">kaṇṭakārīghṛte balādikalkadravyasya militvā kuḍavamānatvam||125-129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">dhūmāṃstāneva dadyācca ye proktā vātakāsinām| kośātakīphalānmadhyaṃ pibedvā samanaḥśilam||130||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="130">kośātakī ghoṣakaḥ||130||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">tamakaḥ kaphakāse tu syāccet pittānubandhajaḥ| pittakāsakriyāṃ tatra yathāvasthaṃ prayojayet||131||</seg> <seg type="unit" n="132">vāte kaphānubandhe tu kuryāt kaphaharīṃ kriyām| pittānubandhayorvātakaphayoḥ pittanāśinīm||132||</seg> <seg type="unit" n="133">ārdre virūkṣaṇaṃ, śuṣke snigdhaṃ, vātakaphātmake| kāse'nnapānaṃ kaphaje sapitte tiktasaṃyutam||133||</seg> iti kaphajakāsacikitsā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="131-133">tamakaḥ kāsopadravarūpaḥ| kapho'nubandho'syeti kaphānubandhaḥ, tasmin kaphānubandhe pavane| pittānubandhayorityatrāpi vātakaphayoranubandhatvaṃ, pittasya tu prādhānyam; ata eva pittanāśinī kriyoktā tatra| ārdre iti tanukaphe||131-133||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">kāsamātyayikaṃ matvā kṣatajaṃ tvarayā jayet| madhurairjīvanīyaiśca balamāṃsavivardhanaiḥ||134||</seg> <seg type="unit" n="135">pippalī madhukaṃ piṣṭaṃ kārṣikaṃ sasitopalam| prāsthikaṃ gavyamājaṃ ca kṣīramikṣurasastathā||135||</seg> <seg type="unit" n="136">yavagodhūmamṛdvīkācūrṇamāmalakādrasaḥ| tailaṃ ca prasṛtāṃśāni tat sarvaṃ mṛdunā'gninā||136||</seg> <seg type="unit" n="137">pacellehaṃ ghṛtakṣaudrayuktaḥ sa kṣatakāsahā| śvāsahṛdrogakārśyeṣu hito vṛddhe'lparetasi||137||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="134-137">kāsamityādinā kṣatajakāsacikitsāmāha| pippalyādike lehe yavādayastailāntāḥ pratyekaṃ prasṛtamānāḥ||134-137||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">kṣatakāsābhibhūtānāṃ vṛttiḥ syāt pittakāsikī| kṣīrasarpirmadhuprāyā saṃsarge tu viśeṣaṇam||138||</seg> <seg type="unit" n="139">vātapittārdite'bhyaṅgo gātrabhede ghṛtairhitaḥ| tailairmārutarogaghnaiḥ pīḍyamāne ca vāyunā||139||</seg> <seg type="unit" n="140">hṛtpārśvārtiṣu pānaṃ syājjīvanīyasya sarpiṣaḥ| sadāhaṃ kāsino raktaṃ ṣṭhīvataḥ sabale'nale||140||</seg> <seg type="unit" n="141">māṃsocitebhyaḥ kṣāmebhyo lāvādīnāṃ rasā hitāḥ| tṛṣṇārtānāṃ payaśchāgaṃ śaramūlādibhiḥ śṛtam||141||</seg> <seg type="unit" n="142">rakte srotobhya āsyādvā'pyāgate kṣīrajaṃ ghṛtam| nasyaṃ pānaṃ yavāgūrvā śrānte kṣāme hatānale||142||</seg> <seg type="unit" n="143">stambhāyāmeṣu mahatīṃ mātrāṃ vā sarpiṣaḥ pibet| kuryādvā vātarogaghnaṃ pittaraktāvirodhi yat||143||</seg> <seg type="unit" n="144">nivṛtte kṣatadoṣe tu kaphe vṛddha uraḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘uraḥ śiraḥ’ iti pā.| ‘kṣate kṣatasthāne uraḥ dālyate’ iti gaṅgādharaḥ</note> kṣate| dālyate kāsino yasya sa dhūmānnā pibedimān||144||</seg> <seg type="unit" n="145">dve mede madhukaṃ dve ca bale taiḥ kṣaumalaktakaiḥ| vartitairdhūmamāpīya jīvanīyaghṛtaṃ pibet||145||</seg> <seg type="unit" n="146">manaḥśilāpalāśājagandhātvakkṣīrināgaraiḥ| bhāvayitvā pibet kṣaumamanu cekṣuguḍodakam||146||</seg> <seg type="unit" n="147">piṣṭvā manaḥśilāṃ tulyāmārdrayā vaṭaśuṅgayā| sasarpiṣkaṃ pibeddhūmaṃ tittiripratibhojanam||147||</seg> <seg type="unit" n="148">bhāvitaṃ jīvanīyairvā kuliṅgāṇḍarasāyutaiḥ| kṣaumaṃ dhūmaṃ pibet kṣīraṃ śṛtaṃ cāyoguḍairanu||148||</seg> iti kṣatajakāsacikitsā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="138-148">vṛttiriti cikitsā| saṃsarge tviti vātapittādisaṃsarge| viśeṣaṇamiti cikitsāviśeṣo ‘vātapittārdite’ ityādinā vakṣyamāṇo jñeyaḥ| vātapittārdita <note place="foot" type="variant" n="18">‘vātapittāvṛte’ iti pā.</note> ityādinā kṣatakāse evāvasthikīṃ cikitsāmāha| jīvanīyaṃ sarpirvātarakte vakṣyamāṇam| mahatīṃ mātrāmiti ahorātreṇa pariṇamanīyāṃ prāyo'ṣṭapalapramāṇām| nivṛtte kṣatadoṣe iti kṣatavraṇe praśānte| kṣaumalaktakairvartitairiti yathoktoṣadhena kṣaumalepādvartīkṛtaiḥ| pibet kṣaumamityatra kṣaumaṃ bhāvayitvā dhūmaṃ pibedityarthaḥ| tittiripratibhojanamiti tittirirasānupānam| kṣaumaṃ dhūmaṃ pibediti kṣaumaṃ dagdhvā dhūmaṃ pibet| ayoguḍairiti lohaguḍaiḥ śṛtaṃ kṣīram||138-148||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">sampūrṇarūpaṃ kṣayajaṃ durbalasya vivarjayet| navotthitaṃ balavataḥ pratyākhyāyācaret kriyām||149||</seg> <seg type="unit" n="150">tasmai bṛṃhaṇamevādau kuryādagneśca dīpanam| bahudoṣāya sasnehaṃ mṛdu dadyādvirecanam||150||</seg> <seg type="unit" n="151">śampākena trivṛtayā mṛdvīkārasayuktayā| tilvakasya kaṣāyeṇa vidārīsvarasena ca||151||</seg> <seg type="unit" n="152">sarpiḥ siddhaṃ pibedyuktyā kṣīṇadeho viśodhanam| (hitaṃ taddehabalayorasya saṃrakṣaṇaṃ matam <note place="foot" type="variant" n="19">ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> )||152||</seg> <seg type="unit" n="153">pitte kaphe ca saṅkṣīṇe parikṣīṇeṣu dhātuṣu| ghṛtaṃ karkaṭakīkṣīradvibalāsādhitaṃ pibet||153||</seg> <seg type="unit" n="154">vidārībhiḥ kadambairvā tālasasyaistathā śṛtam| ghṛtaṃ payaśca mūtrasya vaivarṇye kṛcchranirgame||154||</seg> <seg type="unit" n="155">śūne savedane meḍhre pāyau saśroṇivaṅkṣaṇe| ghṛtamaṇḍena madhunā'nuvāsyo <note place="foot" type="variant" n="20">‘laghunā’ iti pā.</note> miśrakeṇa vā||155||</seg> <seg type="unit" n="156">jāṅgalaiḥ pratibhuktasya vartakādyā bileśayāḥ| kramaśaḥ prasahāścaiva prayojyāḥ piśitāśinaḥ||156||</seg> <seg type="unit" n="157">auṣṇyāt pramāthibhāvācca srotobhyaścyāvayanti te| kaphaṃ, śuddhaiśca taiḥ puṣṭiṃ kuryātsamyagvahanrasaḥ||157||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="149-157">pratyākhyāyācaret kriyāmityanena uktalakṣaṇe'pi kṣayaje kādācitkīṃ siddhiṃ darśayati| śampāka āragvadhaḥ| karkaṭakī karkaṭaśṛṅgī| tālasasyaṃ tālaphalam| ghṛtamaṇḍo ghṛtoparistyānabhāgaḥ| auṣṇyādityādau kaphamiti cchedaḥ| śuddhaiśca tairiti śuddhaiḥ srotobhiḥ||149-157||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="158">dvipañcamūlītriphalācavikābhārgicitrakaiḥ| kulatthapippalīmūlapāṭhākolayavairjale||158||</seg> <seg type="unit" n="159">śṛtairnāgaraduḥsparśāpippalīśaṭipauṣkaraiḥ| kalkaiḥ karkaṭaśṛṅgyā ca samaiḥ sarpirvipācayet||159||</seg> <seg type="unit" n="160">siddhe'smiṃścūrṇitau kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca| dattvā yuktyā pibenmātrāṃ kṣayakāsanipīḍitaḥ||160||</seg> iti dvipañcamūlādighṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="158-160">dvipañcamūlītyādau kṣāralavaṇānāṃ ca yuktyā dānavacanena stokamātraṃ dānaṃ lavaṇīkaraṇaprayojanārthaṃ darśayati||158-160||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">guḍūcīṃ pippalīṃ mūrvāṃ haridrāṃ śreyasīṃ vacām| nidigdhikāṃ kāsamardaṃ pāṭhāṃ citrakanāgaram||161||</seg> <seg type="unit" n="162">jale caturguṇe paktvā pādaśeṣeṇa tatsamam| siddhaṃ sarpiḥ pibedgulmaśvāsārtikṣayakāsanut||162||</seg> iti guḍūcyādighṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="161-162">guḍūcītyādau śreyasī rāsnā| tatsamamiti kvāthasamam||161-162||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">kāsamardābhayāmustapāṭhākaṭphalanāgaraiḥ| pippalīkaṭukādrākṣākāśmaryasurasaistathā||163||</seg> <seg type="unit" n="164">akṣamātrairghṛtaprasthaṃ kṣīradrākṣārasāḍhake| pacecchoṣajvaraplīhasarvakāsaharaṃ śivam||164||</seg> <seg type="unit" n="165">dhātrīphalaiḥ kṣīrasiddhaiḥ sarpirvā'pyavacūrṇitam| dviguṇe dāḍimarase vipakvaṃ vyoṣasaṃyutam||165||</seg> <seg type="unit" n="166">pibedupari bhaktasya yavakṣāraghṛtaṃ naraḥ| pippalīguḍasiddhaṃ vā cchāgakṣīrayutaṃ ghṛtam||166||</seg> <seg type="unit" n="167">etānyagnivivṛddhyarthaṃ sarpīṃṣi kṣayakāsinām| syurdoṣabaddhakoṣṭhoraḥsrotasāṃ ca viśuddhaye||167||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="163-167">kṣīrasiddhairiti kṣīrasvinnaiḥ| yavakṣārasādhitaṃ ghṛtaṃ yavakṣāraghṛtam||163-167||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="168">harītakīryavakvāthadvyāḍhake viṃśatiṃ pacet| svinnā mṛditvā tāstasmin purāṇaṃ guḍaṣaṭpalam||168||</seg> <seg type="unit" n="169">dadyānmanaḥśilākarṣaṃ karṣārdhaṃ ca rasāñjanāt| kuḍavārdhaṃ ca pippalyāḥ sa lehaḥ śvāsakāsanut||169||</seg> <seg type="unit" n="170">iti harītakīlehaḥ| śvāvidhaḥ sūcayo dagdhāḥ saghṛtakṣaudraśarkarāḥ| śvāsakāsaharā barhipādau vā kṣaudrasarpiṣā||170||</seg> <seg type="unit" n="171">eraṇḍapatrakṣāraṃ vā vyoṣatailaguḍānvitam| lihyādetena vidhinā surasairaṇḍapatrajam||171||</seg> <seg type="unit" n="172">drākṣāpadmakavārtākapippalīḥ kṣaudrasarpiṣā| lihyāttryūṣaṇacūrṇaṃ vā purāṇaguḍasarpiṣā||172||</seg> <seg type="unit" n="173">citrakaṃ triphalājājī karkaṭākhyā kaṭutrikam| drākṣāṃ ca kṣaudrasarpirbhyāṃ lihyādadyādguḍena vā||173||</seg> <seg type="unit" n="174">padmakaṃ triphalāṃ vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ suradāru ca| balāṃ rāsnāṃ ca tulyāni sūkṣmacūrṇāni kārayet||174||</seg> <seg type="unit" n="175">sarvairebhiḥ samaṃ cūrṇaiḥ pṛthak kṣaudraṃ ghṛtaṃ sitām| vimathya lehayellehaṃ sarvakāsaharaṃ śivam||175||</seg> <seg type="unit" n="176">jīvantīṃ madhukaṃ pāṭhāṃ tvakkṣīrīṃ triphalāṃ śaṭīm| mustaile padmakaṃ drākṣāṃ dve bṛhatyau vitunnakam||176||</seg> <seg type="unit" n="177">sārivāṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ karkaṭākhyāṃ rasāñjanam| punarnavāṃ loharajastrāyamāṇāṃ yavānikām||177||</seg> <seg type="unit" n="178">bhārgīṃ tāmalakīmṛddhiṃ viḍaṅgaṃ dhanvayāsakam| kṣāracitrakacavyāmlavetasavyoṣadāru ca||178||</seg> <seg type="unit" n="179">cūrṇīkṛtya samāṃśāni lehayet kṣaudrasarpiṣā| cūrṇātpāṇitalaṃ pañca kāsānetad vyapohati||179||</seg> iti padmakādilehaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="168-179">etena vidhineti vyoṣatailaguḍānvitam| vitunnakaṃ suniṣaṇṇakam| pāṇitalaṃ karṣaḥ||168-179||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="180">lihyānmaricacūrṇaṃ vā saghṛtakṣaudraśarkaram| badarīpatrakalkaṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam||180||</seg> <seg type="unit" n="181">svarabhede ca <note place="foot" type="variant" n="21">‘svaropaghāte’ iti pā.</note> kāse ca lehametaṃ prayojayet| patrakalkaṃ ghṛtairbhṛṣṭaṃ tilvakasya saśarkaram||181||</seg> <seg type="unit" n="182">peyā cotkārikā ccharditṛṭkāsāmātisāranut| gaurasarṣapagaṇḍīraviḍaṅgavyoṣacitrakān| sābhayān sādhayettoye yavāgūṃ tena cāmbhasā||182||</seg> <seg type="unit" n="183">sasarpirlavaṇāṃ kāse hikkāśvāse sapīnase| pāṇḍvāmaye kṣaye śothe <note place="foot" type="variant" n="22">‘śoṣe’ iti pā.</note> karṇaśūle ca dāpayet||183||</seg> <seg type="unit" n="184">kaṇṭakārīrase siddho mudgayūṣaḥ susaṃskṛtaḥ| sagaurāmalakaḥ sāmlaḥ sarvakāsabhiṣagjitam||184||</seg> <seg type="unit" n="185">vātaghnauṣadhaniṣkvāthaṃ kṣīraṃ yūṣān rasānapi| vaiṣkirapratudān bailān dāpayet kṣayakāsine||185||</seg> <seg type="unit" n="186">kṣatakāse ca ye dhūmāḥ sānupānā nidarśitāḥ| kṣayakāse'pi tāneva yathāvasthaṃ prayojayet||186||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="180-186">patrakalkaṃ tilvakasyeti sambandhaḥ| utkāriketi ‘patrakalkaṃ’ ityādinoktā utkārikā| gaṇḍīraḥ śamaṭhaḥ| gaurāmalaka ārdrāmalakaḥ| sāmla iti dāḍimādiyogādamlaḥ||180-186||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="187">dīpanaṃ bṛṃhaṇaṃ caiva srotasāṃ ca viśodhanam| vyatyāsātkṣayakāsibhyo balyaṃ sarvaṃ hitaṃ bhavet||187||</seg> <seg type="unit" n="188">sannipātabhavo'pyeṣa kṣayakāsaḥ sudāruṇaḥ| sannipātahitaṃ tasmāt sadā kāryaṃ bhiṣagjitam||188||</seg> <seg type="unit" n="189">doṣānubalayogācca haredrogabalābalam| kāseṣveṣu garīyāṃsaṃ jānīyāduttarottaram||189||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="187-189">vyatyāsāditi kriyāparivartanāt| kṣayajakāsasya sannipātodbhava ityādinā sānnipātikatvamabhidhāya, doṣodrekaviśeṣānubandharūpeṇa cikitsāviśeṣasūtramāha- doṣānubandhayogācca haredrogabalābalamiti <note place="foot" type="variant" n="23">‘hareddoṣabalābalam’ iti pā.</note>; atra ‘buddhvā’ ityadhyāhāryam| doṣāṇāmanubandhaḥ utkarṣāpakarṣādinā sambandhaḥ, tadapekṣo yogaḥ; atra pañcamī hetau; tena doṣānubandharūpeṇa bheṣajayogena rogasya kṣayakāsasya balavantamabalaṃ ca doṣaṃ haret| anye tu ‘doṣānubandhayogācca kuryādrogabalābalam’ iti paṭhanti| tatra doṣānubandhayogādrogabalābalaṃ buddhvā kuryādbhiṣagjitamiti sambandhaḥ| kāseṣviti vātapittakaphakṣatakṣayajeṣu||187-189||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="190">bhojyaṃ pānāni sarpīṃṣi lehāśca <note place="foot" type="variant" n="24">‘lehāḥ pācanakāni ca’ iti pā.</note> saha pānakaiḥ| kṣīraṃ sarpirguḍā dhūmāḥ kāsabhaiṣajyasaṅgrahaḥ||190||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="190">vistaroktaṃ kāsabheṣajaṃ saṅgṛhṇāti- bhojyamityādi||190||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="191">tatra ślokaḥ- saṅkhyā nimittaṃ rūpāṇi sādhyāsādhyatvameva ca| kāsānāṃ bheṣajaṃ proktaṃ garīyastvaṃ ca kāsinaḥ||191||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="191">saṅkhyetyādiradhyāyārthasaṅgrahaḥ sugamaḥ||191||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne kāsacikitsitaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne kāsacikitsitaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ||18||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="19" xml:id="ca.6.19">
          <head>atisāracikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'tīsāracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">agnibalahānisāmānyād <note place="foot" type="variant" n="1">‘agnibalahānijanyatvasāmānyāt’ iti pā.</note> grahaṇīdoṣacikitsitamanu atīsāracikitsite vaktavye upodghātāyātaiḥ pāṇḍurogādibhirvyavadhānaṃ kṛtaṃ, samprati tu yathoktopodghātāyātapāṇḍurogādīnabhidhāya prakṛtamevātīsāracikitsitamucyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">bhagavantaṃ khalvātreyaṃ kṛtāhnikaṃ hutāgnihotramāsīnamṛṣigaṇaparivṛtamuttare himavataḥ pārśve vinayādupetyābhivādya cāgniveśa uvāca- bhagavan! atīsārasya prāgutpattinimittalakṣaṇopaśamanāni prajānugrahārthamākhyātumarhasīti||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">prāgutpattiriti prākkālotpattiḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atha bhagavān punarvasurātreyastadagniveśavacanamanuniśamyovāca- śrūyatāmagniveśa! sarvametadakhilena vyākhyāyamānam| ādikāle khalu yajñeṣu paśavaḥ samālabhanīyā babhūvurnālambhāya prakriyante sma| tato dakṣayajñaṃ pratyavarakālaṃ manoḥ putrāṇāṃ nariṣyannābhāgekṣvākunṛgaśaryātyādīnāṃ kratuṣu paśūnāmevābhyanujñānāt paśavaḥ prokṣaṇamavāpuḥ| ataśca pratyavarakālaṃ pṛṣadhreṇa dīrghasatreṇa yajatā paśūnāmalābhādgavāmālambhaḥ pravartitaḥ| taṃ dṛṣṭvā pravyathitā bhūtagaṇāḥ, teṣāṃ copayogādupākṛtānāṃ gavāṃ gauravādauṣṇyādasātmyatvādaśastopayogāccopahatāgnīnāmupahatamanasāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘gaṅgādharastu asyāgre ‘svādvapayogācca’ ityadhikaṃ paṭhati</note> cātīsāraḥ pūrvamutpannaḥ pṛṣadhrayajñe||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">ādikāle iti kṛtayuge| samālabhanīyā iti mantreṇa abhimantryaiva parityājyā babhūvuḥ; na ālambhārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘nālambhāya’ iti pā.</note> prakriyante sma iti ālambhāya māraṇāya na prakriyante sma na saṃskriyante sma ityarthaḥ| nariṣyannābhāgādimanuputreṣvekameva manuputramudāhārya yadyādiśabdaḥ kriyate tadā teṣāṃ kvacidanyatra samudāyena pāṭhāt buddhibhramaḥ syāt, tena sākṣājjñānārthaṃ katipaye paṭhitāḥ; apaṭhitāścādiśabdena prakāravācinā itihāsajñānārthaṃ purāṇeṣūnneyāḥ| paśūnāmabhyanujñānāditi paśūnāmeva preraṇayā; preraṇā caiṣāṃ viśiṣṭāpūrvotpādārthamevocyate āgameṣu- ‘kratvarthahiṃsāyāṃ vadhakavadhyayorubhayorapi mahatpuṇyamutpadyate’ iti; kiṃvā paśūnāmevābhyanujñānāditi vede paśūnāṃ vadhyatvenābhyanujñānāt| prokṣaṇamiti vidhipūrvakaṃ māraṇam| pṛṣadhraḥ rājaviśeṣaḥ| dīrghasatreṇeti dīrghakālanirvartyena| vyathitā iti adṛṣṭapūrvaṃ gavāṃ vadhaṃ dṛṣṭvā duḥkhitāḥ santaḥ| upākṛtānāmiti abhimantrya hatānām| uktaṃ hi- “upākṛtaḥ paśurasau yo'bhimantrya <note place="foot" type="variant" n="4">‘yo'bhidhārya’ iti pā.</note> kratau hataḥ” iti| anena ca prāgutpattinidarśanena mānasopaghāto gurvādisevā cātīsārakāraṇaṃ bhavatītyupadarśyate||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">athāvarakālaṃ vātalasya vātātapavyāyāmātimātraniṣeviṇo rūkṣālpapramitāśinastīkṣṇamadyavyavāyanityasyodāvartayataśca vegān vāyuḥ prakopamāpadyate, paktā copahanyate; sa vāyuḥ kupito'gnāvupahate mūtrasvedau purīṣāśayamupahṛtya, tābhyāṃ purīṣaṃ dravīkṛtya, atīsārāya prakalpate| tasya rūpāṇi- vijjalamāmaṃ viplutamavasādi rūkṣaṃ dravaṃ saśūlamāmagandhamīṣacchabdamaśabdaṃ vā vibaddhamūtravātamatisāryate purīṣaṃ, vāyuścāntaḥkoṣṭhe saśabdaśūlastiryak carati vibaddha ityāmātisāro vātāt| pakvaṃ vā vibaddhamalpālpaṃ saśabdaṃ saśūlaphenapicchāparikartikaṃ hṛṣṭaromā viniḥśvasañ śuṣkamukhaḥ kaṭyūrutrikajānupṛṣṭhapārśvaśūlī bhraṣṭagudo muhurmuhurvigrathitamupaveśyate purīṣaṃ vātāt; tamāhuranugrathitamityeke, vātānugrathitavarcastvāt||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">athetyādinā vātātīsārādīnāṃ pṛthaṅnimittalakṣaṇe brūte| vātalasyetyanena vātaprakṛtiṃ prāpya vātātapādīnāṃ vātātīsārajanane sāmarthyātiśayo darśyate; tenānyaprakṛterapi vātātapādayo'tīsārasya kāraṇaṃ bhavantīti jñeyam| evaṃ pittalaśleṣmalaśabdayorapi tātparyaṃ vyākhyeyam| pramitāśanam atītakālāśanam| vegānudāvartayata iti udvṛttamāvartayato vegānityarthaḥ| purīṣāśayamupahṛtyeti pakvāśayaṃ nītvā| tābhyāmiti mūtrasvedābhyām| tasya rūpāṇītyādinā āmavātātīsāralakṣaṇamāha| āmamiti āmānugatam <note place="foot" type="variant" n="5">‘āmatāṃ gataṃ’ iti pā.</note>| viplutamiti prasaraṇaśīlam| avasādīti bhūmau patitaṃ līnaṃ bhavati| pakvaṃ vetyādinā pakvavātātisāramāha| viniḥśvasinniti śabdaṃ kurvan| tamāhuranugrathitamiti vigrathitapurīṣātisārāvasthāṃ prāptaṃ vātātisāram| vātagrathitavarcastvādityanena yatra pakvavātātisāre'pi vātānugrathitavarcastvaṃ na bhavati nāsāvanugrathitasañjña iti darśayati||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pittalasya punaramlalavaṇakaṭukakṣāroṣṇatīkṣṇātimātraniṣeviṇaḥ pratatāgnisūryasantāpoṣṇamārutopahatagātrasya krodherṣyābahulasya pittaṃ prakopamāpadyate| tat prakupitaṃ dravatvādūṣmāṇamupahatya purīṣāśayavisṛtamauṣṇyād dravatvāt saratvācca bhittvā purīṣamatisārāya prakalpate| tasya rūpāṇi- hāridraṃ haritaṃ nīlaṃ kṛṣṇaṃ raktapittopahitamatidurgandhamatisāryate <note place="foot" type="variant" n="6">‘raktapittopagataṃ’ iti pā.</note> purīṣaṃ, tṛṣṇādāhasvedamūrcchāśūlabradhnasantāpapākaparīta iti pittātisāraḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">pittalasyetyādinā pittātisāramāha| dravatvādūṣmāṇamupahatyeti yadyapi pittamuṣṇamagneḥ samānatayā vardhakaṃ bhavatīti yujyate, tathā'pi dravatvādūṣmāṇamagnirūpaṃ hantītyarthaḥ| purīṣāśayavisṛtamiti purīṣāśayagataṃ pittam| bradhnaḥ gudaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">śleṣmalasya tu gurumadhuraśītasnigdhopasevinaḥ sampūrakasyācintayato divāsvapnaparasyālasasya śleṣmā prakopamāpadyate| sa svabhāvād gurumadhuraśītasnigdhaḥ srasto'gnimupahatya saumyasvabhāvāt purīṣāśayamupahatyopakledya purīṣamatisārāya kalpate| tasya rūpāṇi- snigdhaṃ śvetaṃ picchilaṃ tantumadāmaṃ guru durgandhaṃ śleṣmopahitamanubaddhaśūlamalpālpamabhīkṣṇamatisāryate sapravāhikaṃ, gurūdaragudabastivaṅkṣaṇadeśaḥ kṛte'pyakṛtasañjñaḥ salomaharṣaḥ sotkleśo nidrālasyaparītaḥ sadano'nnadveṣī ceti śleṣmātisāraḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">śleṣmalasyetyādinā śleṣmātisāramāha| sampūrakasyeti atimātrāśanaśīlasya| śleṣmaṇo'gnyupaghāte hetumāha- saumyasvabhāvāditi; saumyasyāgnerviruddhatvādupaghātaṃ karotīti yuktameveti bhāvaḥ| purīṣāśayamupahatyeti purīṣāśayaṃ gatvā, hantergatihiṃsārthakatvādatra gatyarthatā; kiṃvā purīṣāśayaśabdena sthānena sthānina upacārāt purīṣamevocyate, yathā- ‘mañcāḥ krośanti’ itivat, tataśca purīṣamupahatyeti sambandhaḥ| kṛte'pyakṛtasañjña iti kṛte'pi vege na vegaṃ kṛtaṃ budhyata ityarthaḥ| atra ca pittātisāre śleṣmātisāre ca sāmatālakṣaṇaṃ yadyapi noktaṃ, tathā'pi sāmavātātīsārasambandhakṛtavijjalatvāmagandhitvaprakārairlakṣaṇaistayorapyāmātisārarūpā'vasthā jñeyaiva| tathāhi cikitsāvasare ‘pittātisāraṃ punarnidānopaśayākṛtibhirāmānvayaṃ viditvā’ ityādinā''mātisāre pṛthak cikitsāṃ vakṣyati, śleṣmātisāre tu sāme nirāme ca rūkṣoṣṇādirūpā cikitsā samānaiveti kṛtvā pṛthagāmaśleṣmātīsāracikitsā noktā; kṣārapāṇinā sarvātisārāṇāmeva sāmatā pṛthaguktā; vacanaṃ hi- “vātātisāraḥ sāmaśca saśūlaḥ phenilastanuḥ| śyāvaḥ saśabdo durgandho vibaddho'lpālpa eva ca|| evaṃ pittakaphe sāmamatīsāraṃ vinirdiśet” iti| atrāpi prāsṛtayogikāyāṃ siddhau (si.a.8) sarvadoṣāṇāmevāmasambandhāt pṛthagbhedā uktāḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">atiśītasnigdharūkṣoṣṇagurukharakaṭhinaviṣamaviruddhāsātmyabhojanādabhojanāt kālātītabhojanād yatkiñcidabhyavaharaṇāt praduṣṭamadyapānīyapānādatimadyapānādasaṃśodhanāt pratikarmaṇāṃ viṣamagamanādanupacārājjvalanādityapavanasalilātisevanādasvapnā- datisvapnādvegavidhāraṇādṛtuviparyayādayathābalamārambhādbhayaśokacittodvegātiyogāt kṛmiśoṣajvarārśovikārātikarṣaṇādvā vyāpannāgnestrayo doṣāḥ prakupitā bhūya evāgnimupahatya pakvāśayamanupraviśyātīsāraṃ sarvadoṣaliṅgaṃ janayanti||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">atiśītetyādinā tridoṣajātīsāramāha| atra ca śītādīnāṃ yathāsambhavaṃ vātādikartṛtvaṃ jñeyaṃ; kiṃvā sarveṣāmeva tridoṣakartṛtvaṃ jñeyam| uktaṃ hi- “śamaprakopau sarveṣāṃ doṣāṇāmagnisaṃśritau” (ci.a.5) iti| yatkiñcidabhyavaharaṇāditi pathyāpathyabhojanāt| anupacārāditi pratikarmaṇāmevāsamyagupacārādityarthaḥ| salilātisevanādityatra avagāhādinā bāhyasevanaṃ salilasyocyate, atipānaṃ tu prāgevoktam| vyāpannāgneriti vacanādyathoktahetūnāmagnivadhadvāraiva prāyastridoṣakartṛtvaṃ darśayati||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">api ca śoṇitādīn dhātūnatiprakṛṣṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘... natipraduṣṭān’ iti pā.</note> dūṣayanto dhātudoṣasvabhāvakṛtānatīsāravarṇānupadarśayanti| tatra śoṇitādiṣu dhātuṣvatipraduṣṭeṣu hāridraharitanīlamāñjiṣṭhamāṃsadhāvanasannikāśaṃ raktaṃ kṛṣṇaṃ śvetaṃ varāhabhedaḥsadṛśamanubaddhavedanamavedanaṃ vā samāsavyatyāsādupaveśyate śakṛd grathitamāmaṃ sakṛt, sakṛdapi pakvamanatikṣīṇamāṃsaśoṇitabalo mandāgnirvihatamukharasaśca; tādṛśamāturaṃ kṛcchrasādhyaṃ vidyāt| ebhirvarṇairatisāryamāṇaṃ sopadravamāturamasādhyo'yamiti pratyācakṣīta; tadyathā- pakvaśoṇitābhaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘kvāthaśoṇitābhaṃ’ iti pā.</note> yakṛtkhaṇḍopamaṃ medomāṃsodakasannikāśaṃ dadhighṛtamajjatailavasākṣīravesavārābhamatinīlamatiraktamatikṛṣṇamudakamivācchaṃ punarmecakābhamatisnigdhaṃ haritanīlakaṣāyavarṇaṃ karburamāvilaṃ picchilaṃ tantumadāmaṃ candrakopagatamatikuṇapapūtipūyagandhyāmāmamatsyagandhi makṣikākāntaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘makṣikākrāntaṃ’ iti pā.</note> kuthitabahudhātusrāvamalpapurīṣamapurīṣaṃ vā'tisāryamāṇaṃ tṛṣṇādāhajvarabhramatamakahikkāśvāsānubandhamativedanamavedanaṃ vā srastapakvagudaṃ patitagudavaliṃ muktanālamatikṣīṇabalamāṃsaśoṇitaṃ sarvaparvāsthiśūlinamarocakāratipralāpasammohaparītaṃ sahasoparatavikāramatisāriṇamacikitsyaṃ vidyāt; iti sannipātātisāraḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">apicetyādinā vikṛtiviṣamasamavāyārabdhatridoṣajalakṣaṇamāha| atiprakṛṣṭaṃ pradūṣayanta iti atiprakṛṣṭaṃ yathā bhavati tathā pradūṣayanta ityarthaḥ| māṃsadhāvanaṃ māṃsaprakṣālanodakam| samāsavyatyāsādupaveśyata iti samāsaḥ yathoktalakṣaṇānāṃ melakaḥ, vyatyāsaḥ amelakaḥ| sakṛditi kadācit| vigatarasaṃ mukhaṃ yasya sa virasamukhaḥ| ebhiḥ vakṣyamāṇaiḥ| vesavārābhaṃ vesavārasadṛśaṃ; tallakṣaṇaṃ ca “nirasthi piśitaṃ piṣṭaṃ” (su.sū.a.46) ityādinoktam| mecakābhamiti snigdhakṛṣṇam| makṣikākāntamiti makṣikāpriyaṃ, ‘makṣikākrāntaṃ’ iti pāṭhe pakṣikāparītamityarthaḥ| tṛṣṇetyādinā sopadravamityanena sūcitānupadravānāha| muktanālamiti muktagudam| sahasoparatavikāratvaṃ yadyapi riṣṭe saṃśayitamaraṇamuktaṃ, tathā'pīhātīsāraṃ prāpya niścitamaraṇajñāpakatayocyate||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tamasādhyatāmasamprāptaṃ cikitsed yathāpradhānopakrameṇa hetūpaśayadoṣaviśeṣaparīkṣayā ceti||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">yathāpradhānopakrameṇeti doṣatraye yaḥ pradhāno bhavati tasyopakrameṇetyarthaḥ| hetvādiparīkṣā cehottarakālabhāvinī, tenātra viśiṣṭā cikitsaivocyate||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">āgantū dvāvatīsārau mānasau bhayaśokajau| tattayorlakṣaṇaṃ vāyoryadatīsāralakṣaṇam||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">āgantū ityādinā bhayaśokajāvatīsārau prāha| āgantū iti āgantuhetujanitabhayaśokajau| mānasāviti mānasadoṣabhayaśokajanitau| etena mānasatvamāgantutvaṃ cānayorna virodhi bhavati| anayorlakṣaṇamatideśenāha- tattayorlakṣaṇamityādinā||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">māruto bhayaśokābhyāṃ śīghraṃ hi parikupyati| tayoḥ kriyā vātaharī harṣaṇāśvāsanāni ca||12||</seg> <seg type="unit" n="13">ityuktāḥ ṣaḍatīsārāḥ, sādhyānāṃ sādhanaṃ tvataḥ| pravakṣyāmyanupūrveṇa yathāvattannibodhata||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-13">kasmāt punarvātātisāralakṣaṇamanayorbhavatītyāha- māruta ityādi| yasmād bhayaśokajanito'tra mārutaḥ kāraṇaṃ bhavati, tasmādvātātīsāralakṣaṇāni bhavantīti yuktamityarthaḥ| na cānayorvātajanyatvena vātajalakṣaṇayuktatvena vātajenaiva grahaṇamastviti vācyaṃ; yato'nayorvātajādbhinnā'pi cikitsā bhaviṣyati harṣaṇāśvāsanarūpā, cikitsābhedārthameva vyādhīnāṃ bhedo'bhidhīyate| kiñca, lakṣaṇabhedo'pyatra ‘mārutaḥ śīghraṃ hi parikupyati’ ityanenoktaḥ| yato bhayaśokaje'tīsāre śīghrakārī vāyurbhavatīti śīghraṃ kupyatīti padenocyate; tena nidānānantaraṃ jhaṭiti utpāda evātra viśiṣṭamapi lakṣaṇam| sannipātātisāre bhayaśokau kāraṇatvenoktau, tau hi hetvantarasahitau tatra kāraṇaṃ bhavata iti naikakāraṇatā tridoṣajabhayaśokajānām| bhayaśokajayośca yadyapi tulyaṃ lakṣaṇamihoktaṃ, tathā'pi cikitsābhedāttayorbheda uktaḥ; tathāhi- bhayaje āśvāsanaṃ, śokaje harṣaṇamiti cikitsābhedaḥ| suśrute tu- “taistairbhāvaiḥ śocato'lpāśanasya bāṣpoṣmā vai vahnimāviśya jantoḥ” (su.u.ta.a.40) ityādinā śokajaḥ prabandhenoktaḥ, sa ihoktaśokajādanya eva viśiṣṭahetujanyaḥ, iha tvasau sānnipātike'varuddho jñeyaḥ| tathāhi- tatra bāṣpoṣmaṇo'pi kāraṇatvamuktaṃ, tena śokānaśanato vāyuḥ bāṣpoṣmaṇā ca pittakaphāvapi tatra kāraṇatvena darśitau, ata eva ca tasyāsādhyatvamapi tatroktam; atrāpi ca tridoṣaje śoko'pi kāraṇatvenoktaḥ| yastu suśrute “annājīrṇāt pradrutāḥ” (su.u.ta.a.40) ityādinā'jīrṇajaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘āmajaḥ’ iti pā.</note> pṛthaguktaḥ, tasyehoktatridoṣaje'varodho vyakta eva; yatastatraiva ‘doṣāḥ’ iti bahuvacanena annājīrṇasya tridoṣakāraṇatvamuktaṃ, ihāpi ca ‘vyāpanne'gnau’ ityanena agnimāndyajanitājīrṇasya tridoṣajātisāre kāraṇatvamuktameva; tena suśrutoktasarvātisārāvarodho'tra jñeyaḥ||12-13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">doṣāḥ sannicitā yasya vidagdhāhāramūrcchitāḥ| atīsārāya kalpante bhūyastān sampravartayet||14||</seg> <seg type="unit" n="15">na tu saṅgrahaṇaṃ deyaṃ pūrvamāmātisāriṇe| vibadhyamānāḥ prāgdoṣā janayantyāmayān bahūn||15||</seg> <seg type="unit" n="16">daṇḍakālasakādhmānagrahaṇyarśogadāṃstathā| śothapāṇḍvāmayaplīhakuṣṭhagulmodarajvarān||16||</seg> <seg type="unit" n="17">tasmādupekṣetotkliṣṭān vartamānān svayaṃ malān| kṛcchraṃ vā vahatāṃ dadyādabhayāṃ sampravartinīm||17||</seg> <seg type="unit" n="18">tayā pravāhite doṣe praśāmyatyudarāmayaḥ| jāyate dehalaghutā jaṭharāgniśca vardhate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">pramathyāṃ madhyadoṣāṇāṃ dadyāddīpanapācanīm| laṅghanaṃ cālpadoṣāṇāṃ praśastamatisāriṇām||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14-19">doṣāḥ sannicitā ityādinā cikitsāmāha| vidagdhaśabdenātrāpakvāhāravācinā caturvidhamapyāmaṃ, vidagdhaṃ, viṣṭabdhaṃ, rasaśeṣaṃ cājīrṇaṃ gṛhyate| sampravartayedityanena pravartamānasyopekṣayā pravartanaṃ, tathā stokaṃ vahatāṃ virecanayogāt pravartanaṃ; yadvakṣyati- ‘kṛcchraṃ vā vahatāṃ dadyādabhayāṃ sampravartinīm’ iti| na tu saṅgrahaṇaṃ pūrvaṃ deyamāmātisāriṇe ityatra pūrvamiti viśeṣaṇenottarakālaṃ deyamāmātīsāre saṅgrahaṇaṃ darśayati| prathamaṃ cāmātīsārasyopekṣayā virecanadānena pravartanamuktamiti virodhe iyaṃ vyavasthā- yat pravṛddhe āme balavati ca puruṣe pravartanameva kartavyaṃ, yadā tu durbalaḥ pumān kṣīṇaścāmastadā prathamamupekṣayā pravartanaṃ kṛtvā saṅgrahaṇaṃ kartavyaṃ; tasyāṃ hyavasthāyāmasaṅgrahaṇe āturasya balabhraṃśānmaraṇameva syāt| anye tu pūrvaṃ saṅgrahaṇaṃ na deyamiti pradhānamambaṣṭhāśālmalakuṭajatvagādisaṅgrahaṇaṃ na deyaṃ, mustodīcyādi tu pācanasaṅgrahaṇaṃ deyamiti varṇayanti| iyaṃ cāmātisāracikitsā sarvāmātisārāṇāṃ sādhāraṇī jñeyā| kṛcchraṃ vā vahatāmiti savibandhaṃ vahatām| pramathyāmiti pācanadīpanīyaṃ kaṣāyaṃ; pramathyāśabdo hi vṛddhaparamparayā pācanadīpanakaṣāye vaidyakaśāstre paribhāṣitaḥ śrūyate; yathā- viḍaṅgakaṣāyaḥ śaikharikakaṣāyaśabdena vaidyairucyate| bahudoṣe pravartanaṃ, tathā madhyadoṣe pramathyoktā, alpadoṣe ca sāme prathamakartavyamāha- laṅghanamityādi||14-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">pippalī nāgaraṃ dhānyaṃ bhūtīkamabhayā vacā| hrīveraṃ bhadramustāni bilvaṃ nāgaradhānyakam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">pṛśniparṇī śvadaṃṣṭrā ca samaṅgā kaṇṭakārikā| tisraḥ pramathyā vihitāḥ ślokārdhairatisāriṇām||21||</seg> <seg type="unit" n="22">vacāprativiṣābhyāṃ vā mustaparpaṭakena vā| hrīveraśṛṅgaverābhyāṃ pakvaṃ vā pāyayejjalam||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-22">tisraḥ pramathyā iti yathākramaṃ kaphapittavāteṣu vibhajya deyā iti vadanti; tathā vacāprativiṣādivihitāni trīṇyapi jalāni kaphapittavāteṣu yathākramaṃ vadanti| ṣaḍaṅgavidhinā'tra jalasādhanaṃ jñeyam||20-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">yukte'nnakāle kṣutkṣāmaṃ laghūnyannāni bhojayet| tathā sa śīghramāpnoti rucimagnibalaṃ balam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">takreṇāvantisomena yavāgvā tarpaṇena vā| surayā madhunā cādau yathāsātmyamupācaret||24||</seg> <seg type="unit" n="25">yavāgūbhirvilepībhiḥ khaḍairyūṣai rasaudanaiḥ| dīpanagrāhisaṃyuktaiḥ kramaśca syādataḥ param||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-25">yukte'nnakāle iti samyagbubhukṣākāle| avantisomaṃ kāñjikam| kāñjikatakradīnāṃ ca dravāṇāṃ tarpaṇāloḍanārthamihābhidhānam| yavāgūrviraladravā vilepī bahusikthā ca;| dīpanagrāhigaṇau ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktau| ataḥ paramiti yavāgvādyupacārānantaram||23-25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">śālaparṇīṃ pṛśniparṇīṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām| balāṃ śvadaṃṣṭrāṃ bilvāni pāṭhāṃ nāgaradhānyakam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">śaṭīṃ palāśaṃ hapuṣāṃ vacāṃ jīrakapippalīm| yavānīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalīm||27||</seg> <seg type="unit" n="28">vṛkṣāmlaṃ dāḍimāmlaṃ ca sahiṅgu biḍasaindhavam| prayojayedannapāne vidhinā sūpakalpitam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">vātaśleṣmaharo hyeṣa gaṇo dīpanapācanaḥ| grāhī balyo rocanaśca tasmācchasto'tisāriṇām||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26-29">śāliparṇītyādinā yavāgvādisaṃskāradravyāṇyāha||26-29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">āme pariṇate yastu vibaddhamatisāryate| saśūlapicchamalpālpaṃ bahuśaḥ sapravāhikam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">yūṣeṇa mūlakānāṃ taṃ badarāṇāmathāpi vā| upodikāyāḥ kṣīriṇyā yavānyā vāstukasya vā||31||</seg> <seg type="unit" n="32">suvarcalāyāścañcorvā śākenāvalgujasya vā| śaṭyāḥ karkārukāṇāṃ vā jīvantyāścirbhaṭasya vā||32||</seg> <seg type="unit" n="33">loṇikāyāḥ sapāṭhāyāḥ śuṣkaśākena vā punaḥ| dadhidāḍimasiddhena bahusnehena bhojayet||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30-33">sapravāhikamityatra pravāhikālakṣaṇaṃ “vāyurvivṛddho nicitaṃ balāsaṃ nudatyadhastādahitāśanasya| pravāhato'lpaṃ bahuśo malāktaṃ pravāhikāṃ tāṃ pravadanti tajjñāḥ” (su.u.taṃ.a.40) ityanena suśrutoktaṃ jñeyam| kṣīriṇī dugdhikā, suvarcalā sūryabhaktā, cañcuḥ nāḍīcaḥ, karkāruḥ kūṣmāṇḍabhedaḥ, cirbhaṭaḥ karkaṭī, loṇikā svanāmakhyātā; śuṣā kāsamardaḥ, rūkṣadeśajaṃ śākamityeke||30-33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">kalkaḥ syādbālabilvānāṃ tilakalkaśca tatsamaḥ| dadhnaḥ saro'mlasnehādyaḥ khaḍo hanyāt pravāhikām||34||</seg> <seg type="unit" n="35">yavānāṃ mudgamāṣāṇāṃ śālīnāṃ ca tilasya ca| kolānāṃ bālabilvānāṃ dhānyayūṣaṃ prakalpayet||35||</seg> <seg type="unit" n="36">aikadhyaṃ yamake bhṛṣṭaṃ dadhidāḍimasārikam| varcaḥkṣaye śuṣkamukhaṃ śālyannaṃ tena bhojayet||36||</seg> <seg type="unit" n="37">dadhnaḥ saraṃ vā yamake bhṛṣṭaṃ saguḍanāgaram| surāṃ vā yamake bhṛṣṭāṃ vyañjanārthe pradāpayet||37||</seg> <seg type="unit" n="38">phalāmlaṃ yamake bhṛṣṭaṃ yūṣaṃ gṛñjanakasya vā| lopākarasamamlaṃ vā snigdhāmlaṃ kacchapasya vā||38||</seg> <seg type="unit" n="39">barhitittiridakṣāṇāṃ vartakānāṃ tathā rasāḥ| snigdhāmlāḥ śālayaścāgryā varcaḥkṣayarujāpahāḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">antarādhirasaṃ pūtvā raktaṃ meṣasya cobhayam| paceddāḍimasārāmlaṃ sadhānyasnehanāgaram||40||</seg> <seg type="unit" n="41">odanaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘bhojanaṃ’ iti pā.</note> raktaśālīnāṃ tenādyāt prapibecca tat| tathā varcaḥkṣayakṛtairvyādhibhirvipramucyate||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34-41">kalkaḥ syādityādinā khaḍaḥ| dhānyayūṣamiti dhānyapradhānaṃ yūṣaṃ yathoktameva| yamake iti ghṛtataile| dadhidāḍimasārābhyāṃ saṃskṛtaṃ dadhidāḍimasārikam| śālīnāṃ yadyapi baddhavarcastvamuktaṃ, tathā'pīha khaḍayūṣarasaviśeṣayuktānāṃ saṃyogaśaktyā varcaḥkṣaye hitatvaṃ darśayannāha- snigdhāmlāḥ śālayaścāgryā varcaḥkṣayarujāpahā iti| tenādyāt prapibecca tamiti uktāntarādhirasādhikṛtena draveṇa sandhīyādyāt pṛthak ca dravaṃ pibet| varcaḥkṣayakṛtaiḥ mukhaśoṣadaurbalyodāvartādibhiḥ||34-41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">gudaniḥsaraṇe śūle pānamamlasya sarpiṣaḥ| praśasyate nirāmāṇāmathavā'pyanuvāsanam||42||</seg> <seg type="unit" n="43">cāṅgerīkoladadhyamlanāgarakṣārasaṃyutam| ghṛtamutkvathitaṃ peyaṃ gudabhraṃśarujāpaham||43||</seg> <seg type="unit" n="44">iti cāṅgerīghṛtam| sacavyapippalīmūlaṃ savyoṣaviḍadāḍimam| peyamamlaṃ ghṛtaṃ yuktyā sadhānyājājicitrakam||44||</seg> iti gudabhraṃśe cavyādighṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42-44">sūtritamamlaghṛtamāha- cāṅgerītyādi| atra cāṅgerīrasakolarasadadhnāṃ dravatvaṃ, nāgarakṣārayośca kalkatvam| peyamamlaṃ ghṛtamityatra amlārthamanantaroktameva dravaṃ cāṅgerīsvarasādi deyaṃ, cavyādayaśca daśa kalkāḥ; uktaṃ ca tantrāntare- “pañcakolaviḍājājīdhānyadāḍimavetasaiḥ| pacedamlaṃ ghṛtaṃ tadvannāgarakṣārasaṃyutam” iti||42-44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">daśamūlopasiddhaṃ vā sabilvamanuvāsanam| śaṭīśatāhvābilvairvā vacayā citrakeṇa vā||45||</seg> iti gudabhraṃśe'nuvāsanam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45">daśamūlopasiddhamityādau anuvāsanamiti anuvāsanasnehaḥ| atrānuvāsane snehastu prāyodarśanāttailameva; anye tu ghṛtasya prakrāntatvāddhṛtamevāhuḥ| śaṭītyādinā'pyanuvāsanasnehatrayamucyate||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">stabdhabhraṣṭagude pūrvaṃ snehasvedau prayojayet| susvinnaṃ taṃ mṛdūbhūtaṃ picunā sampraveśayet||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46">picunā sampraveśayediti picunā''cchāditaṃ pīḍayitvā praveśayet| picuḥ sthūlakarpaṭikā||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">vibaddhavātavarcāstu bahuśūlapravāhikaḥ| saraktapicchastṛṣṇārtaḥ kṣīrasauhityamarhati||47||</seg> <seg type="unit" n="48">yamakasyopari kṣīraṃ dhāroṣṇaṃ vā pibennaraḥ| śṛtameraṇḍamūlena bālabilvena vā payaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘punaḥ’ iti pā.</note>||48||</seg> <seg type="unit" n="49">evaṃ kṣīraprayogeṇa raktaṃ picchā ca śāmyati| śūlaṃ pravāhikā caiva vibandhaścopaśāmyati||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="47-49">sauhityaṃ tṛptiḥ||47-49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">pittātisāraṃ punarnidānopaśayākṛtibhirāmānvayamupalabhya yathābalaṃ laṅghanapācanābhyāmupācaret| tṛṣyatastu mustaparpaṭakośīrasārivācandanakirātatiktakodīcyavāribhirupacāraḥ| laṅghitasya cāhārakāle balātibalāsūrpaparṇīśālaparṇīpṛśniparṇībṛhatīkaṇṭakārikāśatāvarīśvadaṃṣṭrāniryūhasaṃyuktena yathāsātmyaṃ yavāgūmaṇḍādinā tarpaṇādinā vā krameṇopacāraḥ| mudgamasūrahareṇumakuṣṭhakāḍhakīyūṣairvā lāvakapiñjalaśaśahariṇaiṇakālapucchakarasairīṣadamlairanamlairvā kramaśo'gniṃ sandhukṣayet| anubandhe tvasya dīpanīyapācanīyopaśamanīyasaṅgrahaṇīyān yogān samprayojayediti||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50">āmānvayamiti āmayuktam| laṅghanapācanābhyāmupācaredityanena yat pūrvamāmātisāre sāmānyavidhānamuktaṃ tadiha nānumanyate; pittaṃ hi saraṃ, tatra ca pravartane kriyamāṇe'tiyogabhayaṃ syāditi bhāvaḥ| yattu virecanamiha vaktavyaṃ tat sāmagrīviśeṣasampattāveva| laṅghitasya cetyādau sūrpaparṇī mudgamāṣaparṇyau| nirvyūhaśabdena ca ṣaḍaṅgavidhānasiddhaṃ jalamucyate, yavāgvādisādhane tasyaivādhikārāt| anubandhe tvasyeti pittātisārānubandhe| imāniti vakṣyamāṇān||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">sakṣaudrātiviṣaṃ piṣṭvā vatsakasya phalatvacam| pibet pittātisāraghnaṃ taṇḍulodakasaṃyutam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">kirātatiktako mustaṃ vatsakaḥ sarasāñjanaḥ| bilvaṃ dāruharidrā tvak hrīberaṃ sadurālabham||52||</seg> <seg type="unit" n="53">candanaṃ ca mṛṇālaṃ ca nāgaraṃ lodhramutpalam| tilā mocaraso lodhraṃ samaṅgā kamalotpalam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">utpalaṃ dhātakīpuṣpaṃ dāḍimatvaṅmahauṣadham| kaṭphalaṃ nāgaraṃ pāṭhā jambvāmrāsthidurālabhāḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">yogāḥ ṣaḍete sakṣaudrāstaṇḍulodakasaṃyutāḥ| peyāḥ pittātisāraghnāḥ ślokārdhena nidarśitāḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">jīrṇoṣadhānāṃ śasyante yathāyogaṃ prakalpitaiḥ| rasaiḥ sāṅgrāhikairyuktāḥ purāṇā raktaśālayaḥ||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51-56">phalatvacamiti phalaṃ ca tvak ceti phalatvacam| mṛṇālam uṣīram| samaṅgā khādirī; ‘varāhakrāntā’ ityanye||51-56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">pittātisāro dīpāgneḥ kṣipraṃ samupaśāmyati| ajākṣīraprayogeṇa balaṃ varṇaśca vardhate||57||</seg> <seg type="unit" n="58">bahudoṣasya dīptāgneḥ saprāṇasya na tiṣṭhati| paittiko yadyatīsāraḥ payasā taṃ virecayet||58||</seg> <seg type="unit" n="59">palāśaphalaniryūhaṃ payasā saha pāyayet| tato'nupāyayet koṣṇaṃ kṣīrameva yathābalam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">pravāhite tena male praśāmyatyudarāmayaḥ| palāśavat prayojyā vā trāyamāṇā viśodhinī||60||</seg> <seg type="unit" n="61">sāṃsargyāṃ kriyamāṇāyāṃ śūlaṃ yadyanuvartate| srutadoṣasya taṃ śīghraṃ yathāvadanuvāsayet||61||</seg> <seg type="unit" n="62">śatapuṣpāvarībhyāṃ ca payasā madhukena ca| tailapādaṃ ghṛtaṃ siddhaṃ sabilvamanuvāsanam||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="57-62">na tiṣṭhati na nivartate| palāśavaditi uktapalāśaphalavidhānena| sāṃsargyāmiti peyādikrame| śatapuṣpetyādau varī śatāvarī| anuvāsanaṃ ‘dadyāt’ iti śeṣaḥ||57-62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">kṛtānuvāsanasyāsya kṛtasaṃsarjanasya ca| vartate yadyatīsāraḥ picchābastirataḥ param||63||</seg> <seg type="unit" n="64">pariveṣṭya kuśairārdrairārdravṛntāni śālmaleḥ| kṛṣṇamṛttikayā''lipya svedayedgomayāgninā||64||</seg> <seg type="unit" n="65">suśuṣkāṃ mṛttikāṃ jñātvā tāni vṛntāni śālmaleḥ| śṛte payasi mṛdnīyādāpothyolūkhale tataḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">piṇḍaṃ muṣṭisamaṃ prasthe tat pūtaṃ tailasarpiṣoḥ| snehitaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘yojitaṃ’ iti pā.</note> mātrayā yuktaṃ kalkena madhukasya ca||66||</seg> <seg type="unit" n="67">bastimabhyaktagātrāya dadyāt pratyāgate tataḥ| snātvā bhuñjīta payasā jāṅgalānāṃ rasena vā||67||</seg> <seg type="unit" n="68">pittātisārajvaraśothagulmajīrṇātisāragrahaṇīpradoṣān| jayatyayaṃ śīghramatipravṛddhān virecanāsthāpanayośca bastiḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘vṛttiḥ’ iti pā.</note>||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="63-68">pariveṣṭyetyādinā picchābastimāha| śṛte payasītyatra pānīyamātreṇaiva payaḥ śṛtaṃ jñeyam| prastha iti śṛte payasītyasya viśeṣaṇam| vṛntāni śālmaleḥ ulūkhale āpothya tata āpothitāt piṇḍaṃ muṣṭisamaṃ śṛte prasthe payasi mṛdnīyāditi yojanā| mātrayeti vacanāt tailasarpiṣoratra tāvatī mātrā yāvatyā snehanamātraṃ bhavati, tathā yaṣṭīmadhukalkasyāpi tāvatī mātrā yāvatyā ghano bastirbhavati||63-68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">pittātisārī yastvetāṃ kriyāṃ muktvā niṣevate| pittalānyannapānāni tasya pittaṃ mahābalam||69||</seg> <seg type="unit" n="70">kuryādraktātisāraṃ tu raktamāśu pradūṣayet| tṛṣṇāṃ śūlaṃ vidāhaṃ ca gudapākaṃ ca dāruṇam||70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="69-70">pittātisārītyādinā pittātisārasyaiva hetuviśeṣakṛtāvasthābhedarūpaṃ raktātisāraṃ darśayati| ayaṃ ca raktātisāro yadyapi pittātisārottarakālabhāvitayehoktaḥ, tathā'pi pittātiprakopeṇa raktaduṣṭyā ca prathamamapi bhavatyevāyaṃ dṛṣṭatvāditi jñeyam| tenātrotpattikramābhidhānamatantratam <note place="foot" type="variant" n="15">‘tenātrotkramābhidhāna ...’ iti pā.</note>| yathā “pāṇḍurogī tu yo'tyarthaṃ” (ci.a.16) ityādinoktakāmalotpāde yathoktakramaṃ vinā'pi kāmalā bhavati| evamapi cāsya raktātīsārasya pittajanyatvāt paittike evāvarodhaḥ; tena ṣaṭsaṅkhyā na vyāhanyate| atīsārasya yat prasṛtāyāṃ siddhau āmaraktaśakṛtpittavātakaphānatīsārakārakānabhidhāyoktaṃ- “ṣaṇṇāmeṣāṃ dvisaṃsargāttriṃśadbhedā bhavanti te| kevalaiḥ saha ṣaṭtriṃśat” (si.a.8) iti, tadapyatraiva ṣaṭke'ntarbhāvanīyaṃ, tatra sūkṣmabhedagaṇanayā sa bhedaḥ kṛta ityavirodhaḥ||69-70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">tatra cchāgaṃ payaḥ śastaṃ śītaṃ samadhuśarkaram| pānārthaṃ bhojanārthaṃ ca gudaprakṣālane tathā||71||</seg> <seg type="unit" n="72">odanaṃ raktaśālīnāṃ payasā tena bhojayet| rasaiḥ pārāvatādīnāṃ ghṛtabhṛṣṭaiḥ saśarkaraiḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">śaśapakṣimṛgāṇāṃ ca śītānāṃ dhanvacāriṇām| rasairanamlaiḥ saghṛtairbhojayettaṃ saśarkaraiḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">rudhiraṃ mārgamājaṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ praśasyate| kāśmaryaphalayūṣo vā kiñcidamlaḥ saśarkaraḥ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">nīlotpalaṃ mocarasaṃ samaṅgā padmakeśaram| ajākṣīrayutaṃ dadyājjīrṇe ca payasaudanam||75||</seg> <seg type="unit" n="76">durbalaṃ pāyayitvā vā tasyaivopari bhojayet| prāgbhaktaṃ navanītaṃ vā dadyāt samadhuśarkaram||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="71-76">tatra chāgamityādau vyañjanārthamiti bhojyopakaraṇārtham| payasā teneti chāgena payasā| mṛgasyedaṃ mārgam, ajasyedamājaṃ, rudhiramiti yojanā||71-76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">prāśya kṣīrotthitaṃ sarpiḥ kapiñjalarasāśanaḥ| tryahādārogyamāpnoti payasā kṣīrabhuk tathā||77||</seg> <seg type="unit" n="78">pītvā śatāvarīkalkaṃ payasā kṣīrabhugjayet| raktātisāraṃ pītvā vā tayā siddhaṃ ghṛtaṃ naraḥ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">ghṛtaṃ yavāgūmaṇḍena kuṭajasya phalaiḥ śṛtam| peyaṃ tasyānu pātavyā peyā raktopaśāntaye||79||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="77-79">prāśyetyādau kṣīrotthitaṃ sarpiḥ payasā prāśyeti sambandhaḥ| kapiñjalaḥ gauratittiriḥ| kṣīraṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘kṣīreṇa’ iti pā.</note> bhuṅkte iti kṣīrabhuk| tayeti śatāvaryā| yavāgūmaṇḍena peyamiti sambandhaḥ||77-79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">tvak ca dāruharidrāyāḥ kuṭajasya phalāni ca| pippalī śṛṅgaveraṃ ca drākṣā kaṭukarohiṇī||80||</seg> <seg type="unit" n="81">ṣaḍbhiretairghṛtaṃ siddhaṃ peyāmaṇḍāvacāritam| atīsāraṃ jayecchīghraṃ tridoṣamapi dāruṇam||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="80-81">ṣaḍbhiretairitipadaṃ yathālābhaniṣedhārtham||80-81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">kṛṣṇamṛnmadhukaṃ śaṅkhaṃ rudhiraṃ taṇḍulodakam| pītamekatra sakṣaudraṃ raktasaṅgrahaṇaṃ param||82||</seg> <seg type="unit" n="83">pītaḥ priyaṅgukākalkaḥ sakṣaudrastaṇḍulāmbhasā| raktasrāvaṃ jayecchīghraṃ dhanvamāṃsarasāśinaḥ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">kalkastilānāṃ kṛṣṇānāṃ śarkarāpañcabhāgikaḥ| ājena payasā pītaḥ sadyo raktaṃ niyacchati||84||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="82-84">kṛṣṇamṛdityādau rudhiraṃ śoṇitaṃ, kecit kuṅkumamāhuḥ| śarkarāpañcabhāgika iti atra śarkarāyāḥ pañcamena bhāgena kṛṣṇatiladānam; uktaṃ hi jatūkarṇe- “kṛṣṇatilāñ śarkarāpādikāñchāgīpayasā” iti||82-84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">palaṃ vatsakabījasya śrapayitvā rasaṃ pibet| yo rasāśī jayecchīghraṃ sa paittaṃ jaṭharāmayam||85||</seg> <seg type="unit" n="86">pītvā saśarkarākṣaudraṃ candanaṃ taṇḍulāmbhasā| dāhatṛṣṇāpramehebhyo raktasrāvācca mucyate||86||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="85-86">palamityādau rasamiti kvātham| rasāśīti māṃsarasena bhuñjānaḥ||85-86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">gudo bahubhirutthānairyasya pittena pacyate| secayettaṃ suśītena paṭolamadhukāmbunā||87||</seg> <seg type="unit" n="88">pañcavalkamadhūkānāṃ rasairikṣurasairghṛtaiḥ| chāgairgavyaiḥ payobhirvā śarkarākṣaudrasaṃyutaiḥ||88||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="87-88">kṣaudrasaṃyutairityantaṃ secayedityanuvartate||87-88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">prakṣālanānāṃ kalkairvā sasarpiṣkaiḥ pralepayet| eṣāṃ vā sukṛtaiścūrṇaistaṃ gudaṃ pratisārayet||89||</seg> <seg type="unit" n="90">dhātakīlodhracūrṇairvā samāṃśaiḥ pratisārayet| tathā sravati no raktaṃ gudaṃ taiḥ pratisāritam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">pakvatā praśamaṃ yāti vedanā copaśāmyati| yathoktaiḥ secanaiḥ śītaiḥ śoṇite'tisravatyapi||91||</seg> <seg type="unit" n="92">gudavaṅkṣaṇakaṭyūru secayedghṛtabhāvitam| candanādyena tailena śatadhautena sarpiṣā||92||</seg> kārpāsasaṅgṛhītena secayedgudavaṅkṣaṇam|93|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="89-92">prakṣālanānāmiti prakṣālanārthamuktānāṃ paṭolamadhukādīnām| pratisārayet avacūrṇayet||89-92||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">alpālpaṃ bahuśo raktaṃ saśūlamupaveśyate||93||</seg> <seg type="unit" n="94">yadā vāyurvibaddhaśca kṛcchraṃ carati vā na vā| picchābastiṃ tadā tasya yathoktamupakalpayet||94||</seg> <seg type="unit" n="95">prapauṇḍarīkasiddhena sarpiṣā cānuvāsayet| prāyaśo durbalagudāścirakālātisāriṇaḥ||95||</seg> tasmādabhīkṣṇaśasteṣāṃ gude snehaṃ prayojayet|96|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="93-95">picchābastiṃ tadā tasya yathoktamiti atraiva ‘pariveṣṭya’ ityādigranthoktam| gude snehaṃ prayojayediti atra snehabhāvitapicupraṇayanena gude snehaprayogamicchanti; anye tu prakṛtatvādanuvāsanenaivātra prayogamāhuḥ||93-95||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">pavano'tipravṛtto hi sve sthāne labhate'dhikam||96||</seg> <seg type="unit" n="97">balaṃ tasya sapittasya jayārthe bastiruttamaḥ| raktaṃ viṭsahitaṃ pūrvaṃ paścādvā yo'tisāryate||97||</seg> <seg type="unit" n="98">śatāvarīghṛtaṃ tasya lehārthamupakalpayet| śarkarārdhāṃśikaṃ līḍhaṃ navanītaṃ navoddhṛtam||98||</seg> <seg type="unit" n="99">kṣaudrapādaṃ jayecchīghraṃ taṃ vikāraṃ hitāśinaḥ| nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgānāpothya vāsayet||99||</seg> <seg type="unit" n="100">ahorātraṃ jale tapte ghṛtaṃ tenāmbhasā pacet| tadardhaśarkarāyuktaṃ lihyāt sakṣaudrapādikam||100||</seg> adho vā yadi vā'pyūrdhvaṃ yasya raktaṃ pravartate|101|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="96-100">sve sthāne iti pakvāśayakaṭyādau| bastiriti sāmānyavacanādanuvāsanaṃ nirūhaśca jñeyaḥ| śatāvarīghṛtamiti “śatāvarīmūlatulāścatasraḥ” (ci.a.30) ityādinā yonivyāpaduktaṃ śatāvarīghṛtam| vikāramiti ‘raktaṃ saviṭ’ ityādinoktam||96-100||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">yastvevaṃ durbalo mohāt pittalānyeva sevate||101||</seg> dāruṇaṃ sa valīpākaṃ prāpya śīghraṃ vipadyate|102|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="101">valīpākamiti gudavalīpākam||101||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">śleṣmātisāre prathamaṃ hitaṃ laṅghanapācanam||102||</seg> <seg type="unit" n="103">yojyaścāmātisāraghno yathokto dīpano gaṇaḥ| laṅghitasyānupūrvyāṃ ca kṛtāyāṃ na nivartate||103||</seg> kaphajo yadyatīsāraḥ kaphaghnaistamupācaret|104|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="102-103">dīpano gaṇa iti ‘śāliparṇī pṛśniparṇī’ ityādinoktaḥ||102-103||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">bilvaṃ karkaṭikā mustamabhayā viśvabheṣajam||104||</seg> <seg type="unit" n="105">vacā viḍaṅgaṃ bhūtīkaṃ dhānyakaṃ devadāru ca| kuṣṭhaṃ sātiviṣā pāṭhā cavyaṃ kaṭukarohiṇī||105||</seg> <seg type="unit" n="106">pippalī pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalī| yogāñchlokārdhavihitāṃścaturastān prayojayet||106||</seg> <seg type="unit" n="107">śṛtāñchleṣmātisāreṣu kāyāgnibalavardhanān| ajājīmasitāṃ pāṭhāṃ nāgaraṃ maricāni ca||107||</seg> <seg type="unit" n="108">dhātakīdviguṇaṃ dadyānmātuluṅgarasāplutam| rasāñjanaṃ sātiviṣaṃ kuṭajasya phalāni ca||108||</seg> <seg type="unit" n="109">dhātakīdviguṇaṃ dadyāt pātuṃ sakṣaudranāgaram| dhātakī nāgaraṃ bilvaṃ lodhraṃ padmasya keśaram||109||</seg> <seg type="unit" n="110">jambūtvaṅnāgaraṃ dhānyaṃ pāṭhā mocaraso balā| samaṅgā dhātakī bilvamadhyaṃ jambvāmrayostvacaḥ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">kapitthāni viḍaṅgāni nāgaraṃ maricāni ca| cāṅgerīkolatakrāmlāṃścaturastān kaphottare||111||</seg> <seg type="unit" n="112">ślokārdhavihitān dadyāt sasnehalavaṇān khaḍān| kapitthamadhyaṃ līḍhvā tu savyoṣakṣaudraśarkaram||112||</seg> kaṭphalaṃ madhuyuktaṃ vā mucyate jaṭharāmayāt|113|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="104-112">kaphaghnaistamupācaredityuktaṃ, tena kaphaghnān bilvakarkaṭaketyādinā yogānāha| dhātakīdviguṇamiti ekadravyāpekṣayā dviguṇayā dhātakyā yuktam| ajājīmityādau asitāmiti pippalīm| jatūkarṇe hyayaṃ yogaḥ “pāṭhā'jājīvyoṣaphalapūraṃ dhātakīdviguṇam”| ityuktaḥ||104-112||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">kaṇāṃ madhuyutāṃ pītvā takraṃ pītvā sacitrakam||113||</seg> <seg type="unit" n="114">jagdhvā vā bālabilvāni mucyate jaṭharāmayāt| bālabilvaṃ guḍaṃ tailaṃ pippalīṃ viśvabheṣajam| lihyādvāte pratihate saśūlaḥ sapravāhikaḥ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">bhojyaṃ mūlakaṣāyeṇa vātaghnaiścopasevanaiḥ| vātātisāravihitairyūṣairmāṃsarasaiḥ khaḍaiḥ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">pūrvoktamamlasarpirvā ṣaṭpalaṃ vā yathābalam| purāṇaṃ vā ghṛtaṃ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam||116||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="113-116">kaṇāṃ madhuyutāmityatra kaṇā pippalī; anye ‘kaṇān’ iti paṭhanti, kaṇānityanena ca ṣaṣṭikataṇḍulān grāhayanti| vāte pratihate iti baddhe vāte| upasevanairiti <note place="foot" type="variant" n="17">‘upasecanaiḥ’ iti pā.</note> vyañjanaiḥ| pūrvoktamamlasarpiriti “cāṅgerīkoladadhyamlaṃ” ityādinoktam||113-116||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">vātaśleṣmavibandhe vā kaphe vā'tisravatyapi| śūle pravāhikāyāṃ vā picchābastiṃ prayojayet||117||</seg> <seg type="unit" n="118">pippalībilvakuṣṭhānāṃ śatāhvāvacayorapi| kalkaiḥ salavaṇairyuktaṃ pūrvoktaṃ sannidhāpayet||118||</seg> <seg type="unit" n="119">pratyāgate sukhaṃ snātaṃ kṛtāhāraṃ dinātyaye| bilvatailena matimānsukhoṣṇenānuvāsayet||119||</seg> <seg type="unit" n="120">vacāntairathavā kalkaistailaṃ paktvā'nuvāsayet| bahuśaḥ kaphavātārtastathā sa labhate sukham||120||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="117-120">picchābastiṃ prayojayediti yaduktaṃ tatra picchābasterviśeṣamāha- pippalītyādi| pūrvoktamiti atraiva pūrvoktaṃ picchābastiṃ pippalyādikalkairyuktaṃ, sannidhāpayediti dāpayet| bilvataileneti siddhau “daśamūlaṃ balā rāsnā” (si.a.4) ityādinā vakṣyamāṇabilvatailena| vacāntairiti “pippalībilvakuṣṭhānāṃ śatāhvāvacayorapi” ityatroktairvacāntaiḥ||117-120||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">sve sthāne māruto'vaśyaṃ vardhate kaphasaṅkṣaye| sa vṛddhaḥ sahasā hanyāttasmāttaṃ tvarayā jayet||121||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="121">samprati sarvātisāreṣu pakvāśayavyāpakatvena vāyuravaśyaṃ vṛddho bhavati, sa cāśukāritayā tvarayā jetavya iti darśayannāha- sve sthāne ityādi| kaphasaṅkṣayādityanena kaphasaṅkṣaye rūkṣaśarīratayā vāyuḥ kupyati, śleṣmaśoṇite vṛddhe tadupasnehitaśarīre vāyurnivṛttaprasaro bhavatīti||121||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">vātasyānu jayet pittaṃ, pittasyānu jayet kapham| trayāṇāṃ vā jayet pūrvaṃ yo bhavedbalavattamaḥ||122||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="122">pūrvaṃ jvarādhyāye sannipātacikitsāyā “kaphasthānānupūrvyā vā” (ci.a.3) ityanena kaphapittavātānāṃ krameṇa cikitsoktā atīsāre'pi tridoṣaje kadācit syādityāśaṅkyātra viśiṣṭaṃ kramamāha- vātasyānvityādi| ayaṃ ca kramo nirāmasannipātātisāre eva jñeyaḥ; sāme tu prathamamāmasyaiva cikitsitaṃ kartavyam| samatridoṣātisāracikitsākramabhidhāya viṣamatridoṣātisāracikitsākramamāha- trayāṇāmityādi||122||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">tatra ślokaḥ- prāgutpattinimittāni lakṣaṇaṃ sādhyatā na ca| kriyā cāvasthikī siddhā nirdiṣṭā hyatisāriṇām||123||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="123">prāgutpattītyādinā'dhyāyārthasaṅgrahaḥ||123||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne'tisāracikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne'tīsāracikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ||19||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="20" xml:id="ca.6.20">
          <head>chardicikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaśchardicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">śarīre mārgadvayaṃ pradhānam- adho gudam, ūrdhvaṃ ca mukhaṃ; tadadhomārgātipravṛttadoṣamatīsāramabhidhāya, ūrdhvātidoṣapravṛttirūpā chardirucyate, iti chardyadhyāyasambandhaḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yaśasvinaṃ brahmatapodyutibhyāṃ jvalantamagnyarkasamaprabhāvam| punarvasuṃ bhūtahite niviṣṭaṃ papraccha śiṣyo'trijamagniveśaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">brahmaṇaḥ tattvajñānasya tapasaśca dyutī brahmatapodyutī, tābhyāṃ jvalantam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">yāśchardayaḥ pañca purā tvayoktā rogādhikāre bhiṣajāṃ variṣṭha!| tāsāṃ cikitsāṃ sanidānaliṅgāṃ yathāvadācakṣva nṛṇāṃ hitārtham||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tadagniveśasya vaco niśamya prīto bhiṣakśreṣṭha idaṃ jagāda| yāśchardayaḥ pañca purā mayoktāstā vistareṇa bruvato nibodha||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-5">rogādhikāre iti aṣṭodarīye (sū.a.19)||4-5||</seg></ab>
          <ab type="mula">doṣaiḥ pṛthaktriprabhavāścatasro <note place="foot" type="variant" n="1">‘pṛthak triprabhavā caturthī’ iti pā.</note> dbiṣṭārthayogādapi pañcamī syāt|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">pṛthak vātādiṣu triṣu militeṣu ca prabhava utpattiryāsāṃ tāḥ pṛthaktriprabhavāścatasraḥ| dviṣṭārthayogādapītyatra dviṣṭaśabdena pratīpāśucipūtyādayo'pi dveṣyatayā gṛhyante| dviṣṭapratīpetyādau vakṣyamāṇadviṣṭārthacchardinidāne dviṣṭaśabdena gobalīvardanyāyāt pratipuruṣaniyatadviṣṭatvamucyate, tenehoktārthaśabdena pratipāditā chardirucyate|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tāsāṃ hṛdutkleśakaphaprasekau dveṣo'śane caiva hi pūrvarūpam||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">yadyapi hetvabhidhānapūrvakaṃ pūrvarūpābhidhānaṃ yujyate, hetūttarakālabhāvitvādeva pūrvarūpasya; tathā'pyalpavaktavyatvāt tāsāmityādinā pūrvarūpamāha| pūrvarūpaṃ liṅgālpatvāducyate, evamanyatrāpi sākṣātsūcitapūrvarūpābhidhāne <note place="foot" type="variant" n="2">‘sākṣātsūcitapūrvābhidhāne’ iti pā.</note> jñeyam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">vyāyāmatīkṣṇauṣadhaśokarogabhayopavāsādyatikarśitasya| vāyurmahāsrotasi <note place="foot" type="variant" n="3">“kruddho mahāsrotasi mātariśvā doṣānsamutkliśya tadūrdhvamasyan| āmāśayodrekakṛtāṃ ca marma prapīḍayan chardimudīrayecca||” iti pā.</note> sampravṛddha utkleśya doṣāṃstata ūrdhvamasyan||7||</seg> <seg type="unit" n="8">āmāśayotkleśakṛtāṃ ca marma prapīḍayaṃśchardimudīrayettu| hṛtpārśvapīḍāmukhaśoṣamūrdhanābhyartikāsasvarabhedatodaiḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">udgāraśabdaprabalaṃ saphenaṃ vicchinnakṛṣṇaṃ tanukaṃ kaṣāyam| kṛcchreṇa cālpaṃ mahatā ca vegenārto'nilācchardayatīha duḥkham||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7-9">vyāyāmetyādinā vātajāyā hetulakṣaṇe prāha| mahāsrotasīti koṣṭhe| doṣāniti bahuvacanaṃ bahūnāmutkleśanīyānāṃ vidyamānatvāt tathā raktāderapi chardyādau doṣaśabdenābhidhānāt| ūrdhvakṣepaṇamāmāśayotkleśenodīrito vāyureva karoti| kiṃvā āmāśayodvegakṛtāniti dvitīyābahuvacanaṃ doṣānityasya viśeṣaṇam| marmeti hṛdayam| kaṣāyamiti kaṣāyarasaṃ kaṣāyavarṇaṃ vā||7-9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ajīrṇakaṭvamlavidāhyaśītairāmāśaye pittamudīrṇavegam| rasāyanībhirvisṛtaṃ prapīḍya marmordhvamāgamya vamiṃ karoti||10||</seg> <seg type="unit" n="11">mūrcchāpipāsāmukhaśoṣamūrdhatālvakṣisantāpatamobhramārtaḥ| pītaṃ bhṛśoṣṇaṃ haritaṃ satiktaṃ dhūmraṃ ca pittena vamet sadāham||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-11">ajīrṇetyādinā pittajāyā hetulakṣaṇe brūte| ajīrṇeti ajīrṇe bhojanam| rasāyanībhiriti srotobhiḥ| mūrdhetyādi santāpena sambadhyate| dhūmraṃ dhūmravarṇam||10-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">snigdhātigurvāmavidāhibhojyaiḥ svapnādibhiścaiva kapho'tivṛddhaḥ| uraḥ śiro marma rasāyanīśca sarvāḥ samāvṛtya vamiṃ karoti||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tandrāsyamādhuryakaphaprasekasantoṣanidrārucigauravārtaḥ| snigdhaṃ ghanaṃ svādu kaphādviśuddhaṃ salomaharṣo'lparujaṃ vamettu||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-13">snigdhetyādinā kaphajāmāha| santoṣo'tra tṛptiḥ, anye tu santoṣo mānasa evātra vyādhiprabhāvādbhavati| alparujamiti kriyāviśeṣaṇam||12-13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">samaśnataḥ sarvarasān prasaktamāmapradoṣartuviparyayaiśca| sarve prakopaṃ yugapat prapannāśchardiṃ tridoṣāṃ janayanti doṣāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śūlāvipākārucidāhatṛṣṇāśvāsapramohaprabalā prasaktam| chardistridoṣāllavaṇāmlanīlasāndroṣṇaraktaṃ vamatāṃ nṛṇāṃ syāt||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14-15">samaśnata ityādinā tridoṣajāmāha| samaśnataḥ sarvarasāniti pathyāpathyamelakarūpatayā bhajataḥ, uktaṃ hi- “pathyāpathyamihaikatra bhuktaṃ samaśanaṃ matam” (ci.a.15) ityatra; na tu sarvarasān bhuñjānasyetyarthaḥ; sarvarasabhojanaṃ hi pathyameva, teneha tasya tridoṣakartṛtvaṃ na syāt| prasaktamiti nirantaram| āmasya pradoṣaḥ āmapradoṣaḥ||14-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">viṭsvedamūtrāmbuvahāni vāyuḥ srotāṃsi saṃrudhya yadordhvameti| utsannadoṣasya samācitaṃ taṃ doṣaṃ samuddhūya narasya koṣṭhāt||16||</seg> <seg type="unit" n="17">viṇmūtrayostat samavarṇagandhaṃ tṛṭśvāsahikkārtiyutaṃ prasaktam| pracchardayedduṣṭamihātivegāttayā'rditaścāśu vināśameti||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-17">viṭsvedetyādinā upadravayuktāṃ chardimupadravādasādhyāmāha| viṇmūtrayostatsamagandhavarṇaṃ chardayatīti vāyunā viṇmūtrasrotasāṃ dūṣitatvājjñeyam||16-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">dviṣṭapratīpāśucipūtyamedhyabībhatsagandhāśanadarśanaiśca| yacchardayettaptamanā manodhnairdviṣṭārthasaṃyogabhavā matā sā||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">dviṣṭetyādinā dviṣṭārthajāmāha| dviṣṭādayo gandhenāśanena darśanena ca yathāyogyatayā sambadhyante| aśanaṃ bhakṣaṇam| dviṣṭaṃ pratipuruṣāprītijanakaṃ, pratīpaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘pratīpaṃ sātmyaviparītam’ iti gaṅgādharaḥ</note> vacādi, kecit pratīpaṃ vātamāhuḥ, aśuci ucchiṣṭādi, amedhyaṃ malinaṃ, bībhatsaṃ jugupsitam| manoghnairityanena dviṣṭādīnāṃ madhye yatkiñcit aśucyādi yaṃ puruṣaṃ prāpya manoghnaṃ na bhavati taṃ prati tacchardikārakaṃ na bhavati, mano'nupaghātakatvāditi sūcayati||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kṣīṇasya yā chardiratipravṛddhā sopadravā śoṇitapūyayuktā| sacandrikāṃ tāṃ pravadantyasādhyāṃ sādhyāṃ cikitsedanupadravāṃ ca||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">asādhyalakṣaṇayuktāṃ chardiṃ parityāgārthamāha- kṣīṇasyetyādi| atipravṛddheti sadā'nubaddhā| sopadravetyatra viṭsvedetyādinā rogopadravā <note place="foot" type="variant" n="5">‘uktopadravā’ iti pā.</note> jñeyāḥ| sacandrikāmiti dhātusnehamaṇḍalākārayuktām <note place="foot" type="variant" n="6">‘medaḥprabhṛtidhāturmayūrapucchacandrakavat pratibhāti, sā candrikā, tadyuktām’ iti gaṅgādharaḥ</note>||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">āmāśayotkleśabhavā hi sarvāśchardyo matā laṅghanameva tasmāt| prākkārayenmārutajāṃ vimucya saṃśodhanaṃ vā kaphapittahāri||20||</seg> <seg type="unit" n="21">cūrṇāni lihyānmadhunā'bhayānāṃ hṛdyāni vā yāni virecanāni| madyaiḥ payobhiśca yutāni yuktyā nayantyadho doṣamudīrṇamūrdhvam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">vallīphalādyairvamanaṃ pibedvā yo durbalastaṃ śamanaiścikitset| rasairmanojñairlaghubhirviśuṣkairbhakṣyaiḥ sabhojyairvividhaiśca pānaiḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-22">āmāśayetyādinā sādhyānāṃ cikitsāmāha| yasmādāmāśayotkleśāt sarvāśchardayo bhavanti, āmāśayotthe ca roge laṅghanādi kaphaharaṃ bheṣajaṃ yuktaṃ, tasmāllaṅghanameva kartavyamiti bhāvaḥ| laṅghanamalpadoṣaviṣayaṃ, śodhanaṃ ca bahudoṣaviṣayamiti vyavasthā| saṃśodhanaśabdena ceha virecanavamane api gṛhyete; anye tvatra saṃśodhanaśabdena pratimārgaharaṇatayā atyarthahitaṃ virecanameva varṇayanti| saṃśodhanayogānāha- cūrṇānītyādi| phalādyairiti phalāni jīmūtekṣvākuprabhṛtīni phalamātrāsiddhi (si.a.11) paṭhitāni, taiḥ| śamanairiti doṣanibarhaṇaṃ vinā doṣasāmyakaraiḥ; uktaṃ hi puṣkalāvate- “na śodhayati yaddoṣān samānnodīrayatyapi| samīkaroti viṣamāṃstat saṃśamanamucyate” iti||20-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">susaṃskṛtāstittiribarhilāvarasā vyapohantyanilapravṛttām| chardiṃ tathā kolakulatthadhānyabilvādimūlāmlayavaiśca yūṣaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">vātātmikāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘vātātmake hṛdgadakāsayuktaḥ’ iti pā.</note> hṛdayadravārto naraḥ pibet saindhavavaddhṛtaṃ tu| siddhaṃ tathā dhānyakanāgarābhyāṃ dadhnā ca toyena ca dāḍimasya||24||</seg> <seg type="unit" n="25">vyoṣeṇa yuktāṃ lavaṇaistribhiśca ghṛtasya mātrāmathavā vidadhyāt| snigdhāni hṛdyāni ca bhojanāni rasaiḥ sayūṣairdadhidāḍimāmlaiḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-25">susaṃskṛtā ityādinā vaiśeṣikī vātajācikitsocyate| hṛdayadrava iti pariśrāntasyeva hṛdayakṣobhaḥ| saindhavavaditi saindhavaprakṣepaṃ; kecit saindhavavat siddhamiti yojayanti| toyena ca dāḍimasyeti dāḍimarasena| vyoṣeṇetyādau vyoṣādīnāṃ peyaghṛtamātrāyāṃ prakṣepyatvam||23-25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">pittātmikāyāmanulomanārthaṃ drākṣāvidārīkṣurasaistrivṛt syāt| kaphāśayasthaṃ tvatimātravṛddhaṃ pittaṃ haret svādubhirūrdhvameva||26||</seg> <seg type="unit" n="27">śuddhāya kāle madhuśarkarābhyāṃ lājaiśca manthaṃ yadi vā'pi peyām| pradāpayenmudgarasena vā'pi śālyodanaṃ jāṅgalajai rasairvā||27||</seg> <seg type="unit" n="28">sitopalāmākṣikapippalībhiḥ kulmāṣalājāyavasaktugṛñjān| kharjūramāṃsānyatha nārikelaṃ drākṣāmatho vā badarāṇi lihyāt||28||</seg> <seg type="unit" n="29">srotojalājotpalakolamajjacūrṇāni lihyānmadhunā'bhayāṃ ca| kolāsthimajjāñjanamakṣikāviḍlājāsitāmāgadhikākaṇān vā||29||</seg> <seg type="unit" n="30">drākṣārasaṃ vā'pi pibet suśītaṃ mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavaṃ jalaṃ vā| jambvāmrayoḥ pallavajaṃ kaṣāyaṃ pibet suśītaṃ madhusaṃyutaṃ vā||30||</seg> <seg type="unit" n="31">niśi sthitaṃ vāri samudgakṛṣṇaṃ sośīradhānyaṃ caṇakodakaṃ vā| gavedhukāmūlajalaṃ guḍūcyā jalaṃ pibedikṣurasaṃ payo vā||31||</seg> <seg type="unit" n="32">sevyaṃ pibet kāñcanagairikaṃ vā sabālakaṃ taṇḍuladhāvanena| dhātrīrasenottamacandanaṃ vā tṛṣṇāvamighnāni samākṣikāṇi||32||</seg> <seg type="unit" n="33">kalkaṃ tathā candanacavyamāṃsīdrākṣottamābālakagairikāṇām| śītāmbunā gairikaśālicūrṇaṃ mūrvāṃ tathā taṇḍuladhāvanena||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26-33">kaphāśayasthamiti kaphasthānamāmāśayordhvabhāgo vakṣaḥ, tatstham| haredūrdhvameveti vamanenaiva haret| yadi vā'pi peyāmiti mandāgniṃ pratta peyā jñeyā| kulmāṣā utsinnayavapiṣṭakṛtā bhakṣyāḥ; pāriyātrāstu mudgānmasūrānutsvinnamṛditān kulmāṣānāhuḥ| gṛñjaḥ samaṇḍo yavaudanaḥ| kharjūramāṃsānīti kharjūraphalasasyāni <note place="foot" type="variant" n="8">‘kharjūraphalamajjā’ iti pā.</note>| kharjūretyādau lihyādityatra ‘sitopalāmākṣikapippalībhiḥ’ ityanuvartanīyam| srotoja srotoñjanam| kolamajjā kolābhyantaram| abhayāṃ vetyatrāpi ‘madhunā lihyāt’ iti sambadhyate| kolāsthītyādāvapi ‘madhunā lihyāt’ ityanuvartate| mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavaṃ jalaṃ veti mṛnmayaloṣṭanirvāpaṇabhavaṃ jalamityarthaḥ| samudgakṛṣṇaṃ pippalīmudgasahitam| niśi sthitamityādau soṣīradhānyamiti dvitīyaḥ, caṇakodakaṃ veti tṛtīyo yogaḥ| tathā gavedhukādiyogadvaye'pi śītakaṣāyavidhirjñeyaḥ| kāñcanagairikamiti gairikaṃ dākṣiṇātyaprasiddhaṃ kāñcanavarṇam| sabālakaṃ taṇḍuladhāvaneneti vidhānaṃ ‘sevyaṃ pibet’ ityanena tathā ‘kāñcanagairikaṃ vā’ ityanena ca dvitīyayogena sambadhyate| drākṣottamā gostanī <note place="foot" type="variant" n="9">‘uttamadrākṣā śvetadrākṣetyarthaḥ’ iti pā.</note> drākṣetyarthaḥ| uttamacandanaṃ dhavalacandanam||26-33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">kaphātmikāyāṃ vamanaṃ praśastaṃ sapippalīsarṣapanimbatoyaiḥ| piṇḍītakaiḥ saindhavasamprayuktairvamyāṃ kaphāmāśayaśodhanārtham||34||</seg> <seg type="unit" n="35">godhūmaśālīn sayavān purāṇān yūṣaiḥ paṭolāmṛtacitrakāṇām| vyoṣasya nimbasya ca takrasiddhairyūṣaiḥ phalāmlaiḥ kaṭubhistathā'dyāt||35||</seg> <seg type="unit" n="36">rasāṃśca śūlyāni ca jāṅgalānāṃ māṃsāni jīrṇānmadhusīdhvariṣṭān| rāgāṃstathā ṣāḍavapānakāni drākṣākapitthaiḥ phalapūrakaiśca||36||</seg> <seg type="unit" n="37">mudgānmasūrāṃścaṇakān kalāyān bhṛṣṭān yutānnāgaramākṣikābhyām| lihyāttathaiva triphalāviḍaṅgacūrṇaṃ viḍaṅgaplavayoratho <note place="foot" type="variant" n="10">‘viḍaṅgaplavayorasaṃ vā’ iti pā.</note> vā||37||</seg> <seg type="unit" n="38">sajāmbavaṃ vā badarāmlacūrṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘vadarasya cūrṇaṃ’ iti pā.</note> mustāyutāṃ karkaṭakasya śṛṅgīm| durālabhāṃ vā madhusamprayuktāṃ lihyāt kaphacchardivinigrahārtham||38||</seg> <seg type="unit" n="39">manaḥśilāyāḥ phalapūrakasya rasaiḥ kapitthasya ca pippalīnām| kṣaudreṇa cūrṇaṃ maricaiśca yuktaṃ lihañjayecchardimudīrṇavegām||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34-39">samākṣikāṇīti paścāduktayogatrayadravyāṇi samākṣikāṇi kartavyāni| piṇḍītakairiti madanaiḥ| kaphasyāmāśayasya ca śodhanārthaṃ kaphāmāśayaśodhanārtham| yadyapi godhūmayavau madhuratvayogāt kaphakarau, tathā'pi purāṇatayā na kaphakarāviti kṛtvā kaphacchardyāṃ vihitau| uktaṃ hi- “prāyaḥ śleṣmalaṃ madhuramanyatra madhunaḥ purāṇācca śāliyavagodhūmāt” (sū.a.27) iti| rāgāḥ kapitthādidravyakṛtāḥ| manaḥśilāyāścūrṇaṃ maricaiśca yuktaṃ kṣaudreṇa yutaṃ phalapūrakarasairlihan, tathā kapitthasya rasaiḥ pippalīnāṃ cūrṇaṃ maricaiśca yuktaṃ kṣaudreṇa yutaṃ lihanniti yojyam||34-39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">yaiṣā pṛthaktvena mayā kriyoktā tāṃ sannipāte'pi samasya <note place="foot" type="variant" n="12">‘samīkṣya’ iti pā.</note> buddhyā| doṣarturogāgnibalānyavekṣya prayojayecchāstravidapramattaḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="40">yaiṣetyādinā sānnipātikyāścikitsodhyate| samasyeti ekīkṛtya| doṣarturogāgnibalānyavekṣyeti doṣādīnāṃ balaṃ vīkṣya <note place="foot" type="variant" n="13">‘vicārya’ iti pā.</note> yadbalavat tatpradhānā cikitsā kartavyā| rogaḥ chardireva||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">manobhighāte tu manonukūlā vācaḥ samāśvāsanaharṣaṇāni| lokaprasiddhāḥ śrutayo vayasyāḥ śṛṅgārikāścaiva hitā vihārāḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">gandhā vicitrā manaso'nukūlā mṛtpuṣpaśuktāmlaphalādikānām| śākāni bhojyānyatha pānakāni susaṃskṛtāḥ ṣāḍavarāgalehāḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">yūṣā rasāḥ kāmbalikā khaḍāśca māṃsāni dhānā vividhāśca bhakṣyāḥ| phalāni mūlāni ca gandhavarṇarasairupetāni vamiṃ jayanti||43||</seg> <seg type="unit" n="44">gandhaṃ rasaṃ sparśamathāpi śabdaṃ rūpaṃ ca yadyat priyamapyasātmyam| tadeva dadyāt praśamāya tasyāstajjo hi rogaḥ sukha eva jetum||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41-44">manobhidhāte iti manovighātajacchardyām| lokaprasiddhāḥ śrutaya iti laukikārthānugatā ākhyāyiketihāsāḥ| vihārāḥ krīḍāḥ| lehā iti vyañjanarūpā lehāḥ| rāgādīnāṃ lakṣaṇamasakṛduktam| gandhavarṇarasairupetānīti praśastagandhādiyutāni| gandhamityādinā ātyayikacchardipraśamārthamasātmyadānamapyabhidhatte| praśame hi tasyā iti gandhādīnāṃ priyāṇāmupayogena chardyāḥ praśame sati, tajjo hi roga iti gandhādīnāmasātmyajanitarogo jetuṃ sukha eva sukhopāya eva bhavati, mūlavyādhermahātyayasya jitatvādityabhiprāyaḥ| ‘sukhameva jetum’ iti pāṭhe sukhaṃ yathā bhavati tathā jetuṃ ‘pāryate’ iti śeṣaḥ||41-44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">chardyutthitānāṃ ca cikitsitāt svāccikitsitaṃ kāryamupadravāṇām| atipravṛttāsu virecanasya karmātiyoge vihitaṃ vidheyam||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45">atipravṛttāsvityādi| atipravṛttāsu chardiṣu virecanasyātiyoge yatkarma vihitaṃ saṃśodhanavyāpattisiddhau (si.a.6) tadiha vidheyamityarthaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">vamiprasaṅgāt pavano'pyavaśyaṃ dhātukṣayāddhṛddhimupaiti tasmāt| cirapravṛttāsvanilāpahāni kāryāṇyupastambhanabṛṃhaṇāni||46||</seg> <seg type="unit" n="47">sarpirguḍāḥ kṣīravidhirghṛtāni kalyāṇakatryūṣaṇajīvanāni| vṛṣyāstathā māṃsarasāḥ salehāściraprasaktāṃ ca vamiṃ jayanti||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46-47">vamiprasaṅgāt chardyanubandhāt pavanasya vṛddhirbhavati; tatropastambhanaṃ chardīnāṃ pavanasya vā, bṛṃhaṇaṃ dhātūnām| lehāḥ cyavanaprāśādayaḥ||46-47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">tatra ślokaḥ- hetuṃ saṅkhyāṃ lakṣaṇamupadravān sādhyatāṃ na yogāṃśca| chardīnāṃ praśamārthaṃ prāha cikitsitaṃ munivaryaḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="48">hetumityādinā saṅgrahaḥ| upadravāniti viṭsvedetyādinoktānupadravān| munivarya iti muniśreṣṭhaḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne chardicikitsitaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne chardicikitsitaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ||20||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="21" xml:id="ca.6.21">
          <head>visarpacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto visarpacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvādhyāye chardivegavighātādvisarpāṇāmutpatteśchardyanantaraṃ visarpasya cikitsitamucyate| chardeśca raktadūṣakatvaṃ vidhiśoṇitīye “chardervegapratīghātāt” (sū.a.28) ityādinā “śaratkālasvabhāvācca śoṇitaṃ sampradūṣyati” (sū.a.28) ityantenoktam||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kailāse kinnarākīrṇe bahuprasravaṇauṣadhe| pādapairvividhaiḥ snigdhairnityaṃ kusumasampadā||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vamadbhirmadhurān gandhān sarvataḥ svabhyalaṅkṛte| viharantaṃ jitātmānamātreyamṛṣivanditam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">maharṣibhiḥ parivṛtaṃ sarvabhūtahite ratam| agniveśo guruṃ kāle vinayādidamuktavān||5||</seg> <seg type="unit" n="6">bhagavan! dāruṇaṃ rogamāśīviṣaviṣopamam| visarpantaṃ śarīreṣu dehināmupalakṣaye||6||</seg> <seg type="unit" n="7">sahasaiva narāstena parītāḥ śīghrakāriṇā| vinaśyantyanupakrāntāstatra naḥ saṃśayo mahān||7||</seg> <seg type="unit" n="8">sa nāmnā kena vijñeyaḥ sañjñitaḥ kena hetunā| katibhedaḥ kiyaddhātuḥ kinnidānaḥ kimāśrayaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">sukhasādhyaḥ kṛcchrasādhyo jñeyo yaścānupakramaḥ| kathaṃ kairlakṣaṇaiḥ kiṃ ca bhagavan! tasya bheṣajam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">tadagniveśasya vacaḥ śrutvā''treyaḥ punarvasuḥ| yathāvadakhilaṃ sarvaṃ provāca munisattamaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-10">kailāse ityādi| praśno'tra deśaguṇopadarśanaparaḥ, śobhane hi deśe sumanaso guravaḥ śiṣyaiḥ pṛṣṭāḥ samyagvadanti| kusumasampadā puṣpaphalasampattyā| madhurān gandhān iṣṭān gandhān| viharantaṃ vicarantam| jitātmānaṃ jitendriyam| āśīviṣāḥ sarpāḥ| upalakṣaye paśyāmi| anupakrāntā gadāḥ kecidvinaśyanti, yathāvyaṅgatilakādayaḥ; kicittu upakrāntā api cireṇa ghnanti, yathā- mehagulmādayaḥ; anena tu gṛhītāḥ śīghrameva vinaśyantīti tvarāviśeṣaṃ cikitsite darśayati| sañjñitaḥ kena hetuneti kasmāddhetorvakṣyamāṇavisarpā visarpasañjñayā ākhyātā ityarthaḥ| kiyaddhāturiti katidhātukāraṇakaḥ| kathaṃ kairlakṣaṇairiti kathambhūtaḥ kairlakṣaṇairjñeya ityarthaḥ||3-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vividhaṃ sarpati yato visarpastena sa smṛtaḥ| parisarpo'thavā nāmnā sarvataḥ parisarpaṇāt||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">vividhamityādinā yathākramaṃ praśnānāmuttaramāha| vividhaṃ sarpatīti adha ūrdhvaṃ tiryak tathā sphoṭaśophādibhiḥ prasaratīti visarpaḥ| parisarpaśabdārthaṃ vyākaroti- parisarpo'thavetyādi| paritaḥ sarvataḥ, pariśabdaḥ sarvato'rthe ityarthaḥ; kiṃvā parisarpaṇaśabdena sarpaṇamātramucyate, sarvataḥśabdena pariśabdārtho vyākriyate, tenoktaṃ- sarvataḥ parisarpaṇāditi||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">sa ca saptavidho doṣairvijñeyaḥ saptadhātukaḥ| pṛthak trayastribhiścaiko visarpo dvandvajāstrayaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">vātikaḥ paittikaścaiva kaphajaḥ sānnipātikaḥ| catvāra ete visarpā vakṣyante dvandvajāstrayaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">āgneyo vātapittābhyāṃ granthyākhyaḥ kaphavātajaḥ| yastu kardamako ghoraḥ sa pittakaphasambhavaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-14">saptavidho doṣairiti doṣabhedāt saptavidho bhavati| etena sādhyāsādhyabhedo'pyasya sambhavatīti darśayati||12-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">raktaṃ lasīkā tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ| visarpāṇāṃ samutpattau vijñeyāḥ sapta dhātavaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">pṛthagityādinā nirdiṣṭaṃ saptavidhatvaṃ darśayati| raktamityādinā saptadhātutvaṃ sphuṭayati| raktādidoṣatvaṃ kuṣṭhe yadyapyasti, tathā'pi visarpaṇaśīlairdoṣairvisarpāḥ, kuṣṭhāni tu cirakriyairdoṣairjāyanta ityādi kuṣṭhacikitsite eva prapañcitamanusaraṇīyam| doṣāstrayo malā ityatra doṣaśabdenaiva vātādiprāptau malā iti atyarthaduṣṭyāṃ śarīramalinīkaraṇatvaṃ pratipādayitumuktam| uktaṃ cānyatra- “śarīradūṣaṇāddoṣā malinīkaraṇānmalāḥ| dhāraṇāddhātavaśca syurvātapittakaphāstrayaḥ” iti||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">lavaṇāmlakaṭūṣṇānāṃ rasānāmatisevanāt| dadhyamlamastuśuktānāṃ surāsauvīrakasya ca||16||</seg> <seg type="unit" n="17">vyāpannabahumadyoṣṇarāgaṣāḍavasevanāt| śākānāṃ haritānāṃ ca sevanācca vidāhinām||17||</seg> <seg type="unit" n="18">kūrcikānāṃ kilāṭānāṃ sevanānmandakasya ca| dadhnaḥ śāṇḍākipūrvāṇāmāsutānāṃ ca sevanāt||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tilamāṣakulatthānāṃ tailānāṃ paiṣṭikasya ca| grāmyānūpaudakānāṃ ca māṃsānāṃ laśunasya ca||19||</seg> <seg type="unit" n="20">praklinnānāmasātmyānāṃ viruddhānāṃ ca sevanāt| atyādānāddivāsvapnādajīrṇādhyaśanāt kṣatāt||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kṣatabandhaprapatanāddharmakarmātisevanāt <note place="foot" type="variant" n="1">‘vadhabandhaprapatanāddaṃṣṭrādantanakhakṣatāt’ iti pā.</note>| viṣavātāgnidoṣācca visarpāṇāṃ samudbhavaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">etairnidānairvyāmiśraiḥ kupitā mārutādayaḥ| dūṣyān sandūṣya raktādīn visarpantyahitāśinām||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-22">jāyate kaiśca hetubhirityasyottaraṃ- lavaṇāmletyādi| uṣṇānāmiti uṣṇavīryāṇāṃ, saindhavāmalakādīnāṃ lavaṇāmlakaṭūnāmapi śītavīryatvāduṣṇānāmiti kṛtam| haritānāmiti haritaśākavargapaṭhitānāmārdrakādīnām| kūrcikā dadhikūrcikā takrakūrcikā ca, kilāṭaḥ naṣṭakṣīrapiṇḍaḥ| mandakasyeti mandajātasya dadhnaḥ| śāṇḍākipūrvāṇāmiti śāṇḍākīsandhānānām| ajīrṇe'śanamajīrṇāśanaṃ, kiṃvā ajīrṇasyāpariṇatasyāśanam; avidagdhe pūrvadinānne'śanamadhyaśanam| vyāmiśraiḥ sammiśraiḥ||16-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">bahiḥśritaḥ śritaścāntastathā cobhayasaṃśritaḥ| visarpo balameteṣāṃ jñeyaṃ guru yathottaram||23||</seg> <seg type="unit" n="24">bahirmārgāśritaṃ sādhyamasādhyamubhayāśritam| visarpaṃ dāruṇaṃ vidyāt sukṛcchraṃ tvantarāśrayam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">antaḥprakupitā doṣā visarpantyantarāśraye| bahirbahiḥprakupitāḥ sarvatrobhayasaṃśritāḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-25">sādhyāsādhyavibhāgajñānārthaṃ śākhāśritatvādīnāha- bahirityādi| yathottaramiti bahiḥśritādantaḥśritaḥ, antaḥśritādubhayāśrito gururityarthaḥ| antarāśraye iti antaḥśarīre, bahiriti śākhāyāṃ, sarpati||23-25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">marmopaghātāt sammohādayanānāṃ vighaṭṭanāt| tṛṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamāṇāṃ pravartanāt||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vidyādvisarpamantarjamāśu cāgnibalakṣayāt| ato viparyayādbāhyamanyairvidyāt svalakṣaṇaiḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26-27">antarāśrayādi visarpalakṣaṇamāha- marmopaghātādityādi| marmeti hṛdayam| vidyāt svalakṣaṇairiti vakṣyamāṇavisarpalakṣaṇaiḥ||26-27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">yasya sarvāṇi liṅgāni balavadyasya kāraṇam| yasya copadravāḥ kaṣṭā marmago yaśca hanti saḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28">yasya sarvāṇīti antarāśrayabahirāśrayavisarpalakṣaṇāni||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">rūkṣoṣṇaiḥ kevalo vāyuḥ pūraṇairvā samāvṛtaḥ| praduṣṭo dūṣayan dūṣyān visarpati yathābalam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">tasya rūpāṇi- bhramadavathupipāsānistodaśūlāṅgamardodveṣṭanakampajvaratamaka- kāsāsthisandhibhedaviśleṣaṇavepanārocakāvipākāścakṣuṣorākulatvamasrāgamanaṃ pipīlikāsañcāra iva cāṅgeṣu, yasmiṃścāvakāśe visarpo visarpati <note place="foot" type="variant" n="2">‘anusarpati’ iti pā.</note> so'vakāśaḥ śyāvāruṇābhāsaḥ śvayathumān nistodabhedaśūlāyāmasaṅkocaharṣasphuraṇairatimātraṃ prapīḍyate, anupakrāntaścopacīyate śīghrabhedaiḥ sphoṭakaistanubhiraruṇābhaiḥ śyāvairvā tanuviśadāruṇālpāsrāvaiḥ, vibaddhavātamūtrapurīṣaśca bhavati, nidānoktāni cāsya nopaśerate viparītāni copaśerata iti vātavisarpaḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-30">rūkṣoṣṇairityādinā pṛthagghetulakṣaṇamāha| atra ca rūkṣādibhiḥ svatantraḥ, pūraṇena ca mārgāvarodhāt kupitaḥ paratantro vāyurjñeyaḥ| uṣṇaṃ ca yadyapi na sākṣādvātajanakaṃ tathā'pi rūkṣasambandhāduṣṇaṃ vātaṃ karoti| uṣṇasambaddhatvasāmānyasamprāptisamprāptamiha yat pittaṃ tajjanyata iti jñeyam| davathuḥ cakṣurādiṣvatyarthatāpaḥ, davathuśca paittiko'pyatra utsargasiddhavisarpārthagāmipittaraktasambhavādbhavati||29-30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">pittamuṣṇopacāreṇa vidāhyamlāśanaiścitam| dūṣyān sandūṣya dhamanīḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘mārgāṃśca’ iti pā.</note> pūrayan vai visarpati||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tasya rūpāṇi- jvarastṛṣṇā mūrcchā mohaśchardirarocako'ṅgabhedaḥ svedo'timātramantardāhaḥ pralāpaḥ śiroruk cakṣuṣorākulatvamasvapnamaratirbhramaḥ śītavātavāritarṣo'timātraṃ haritahāridranetramūtravarcastvaṃ haritahāridrarūpadarśanaṃ ca, yasmiṃścāvakāśe visarpo'nusarpati so'vakāśastāmraharitahāridranīlakṛṣṇaraktānāṃ varṇānāmanyatamaṃ puṣyati, sotsedhaiścātimātraṃ dāhasambhedanaparītaiḥ sphoṭakairupacīyate tulyavarṇāsrāvaiścirapākaiśca, nidānoktāni cāsya nopaśerate viparītāni copaśerata iti pittavisarpaḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31-32">pittamityādinā paittikamāha| dhamanīḥ pūrayanniti padaṃ yadyapi paittike evāktaṃ, tathā'pi ‘samāneṣvartheṣvekatrābhihito vidhiranyatrāpyanusañjanīyaḥ’ iti nyāyādanyavisarpeṣvapi jñeyam| ayaṃ ca samāno vidhiḥ pittapradhānatvādvisarpāṇāṃ pittavikāre evoktaḥ| śītavātaśītatoyayostṛṣṇā śītavātavāritarṣaḥ| avakāśe iti deśe||31-32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">svādvamlalavaṇasnigdhagurvannasvapnasañcitaḥ| kaphaḥ sandūṣayan dūṣyān kṛcchramaṅge visarpati||33||</seg> <seg type="unit" n="34">tasya rūpāṇi- śītakaḥ śītajvaro gauravaṃ nidrā tandrā'rocako madhurāsyatvamāsyopalepo niṣṭhīvikā chardirālasyaṃ staimityamagnināśo daurbalyaṃ ca, yasmiṃścāvakāśe visarpo'nusarpati so'vakāśaḥ śvayathumān pāṇḍurnātiraktaḥ snehasuptistambhagauravairanvito'lpavedanaḥ kṛcchrapākaiścirakāribhirbahulatvagupalepaiḥ sphoṭaḥ śvetapāṇḍubhiranubadhyate, prabhinnastu śvetaṃ picchilaṃ tantumaddhanamanubaddhaṃ snigdhamāsrāvaṃ sravati, ūrdhvaṃ ca gurubhiḥ sthirairjālāvatataiḥ snigdhairbahulatvagupalepairvraṇairanubadhyate'nuṣaṅgī ca bhavati, śvetanakhanayanavadanatvaṅmūtravarcastvaṃ, nidānoktāni cāsya nopaśerate viparītāni copaśerata iti śleṣmavisarpaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33-34">svādvamletyādinā kaphajamāha| hetvantareṣvapi śleṣmaṇo vidyamāneṣu svādvādīnāmabhidhānameṣāmeva prāyo visarpajanakatvāt| evaṃ vātapittajanakahetvabhidhāne'pi varṇanīyam| kṛcchramaṅge visarpati śīghra śarīre na visarpati| śītakaḥ śītam| ūrdhvamiti ata ūrdhvakālam; kiṃvā ūrdhvakāye, śleṣmaṇa ūrdhvakaye evāvasthānāt| jālāvatatairiti jālāvatatairivetyarthaḥ| anuṣaṅgī cirakālasthāyī||33-34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">vātapittaṃ prakupitamatimātraṃ svahetubhiḥ| parasparaṃ labdhabalaṃ dahadgātraṃ visarpati||35||</seg> <seg type="unit" n="36">tadupatāpādāturaḥ sarvaśarīramaṅgārairivākīryamāṇaṃ manyate, chardyatīsāramūrcchādāhamohajvaratamakārocakāsthisandhibhedatṛṣṇāvipākāṅgabhedādibhiścābhibhūyate, yaṃ yaṃ cāvakāśaṃ visarpo'nusarpati so'vakāśaḥ śāntāṅgāraprakāśo'tirakto vā bhavati, agnidagdhaprakāraiśca sphoṭairupacīyate, sa śīghragatvādāśveva marmānusārī bhavati, marmaṇi copatapte pavano'tibalo bhinattyaṅgānyatimātraṃ pramohayati sañjñāṃ, hikkāśvāsau janayati, nāśayati nidrāṃ, sa naṣṭanidraḥ pramūḍhasañjño vyathitacetā na kvacana sukhamupalabhate, aratiparītaḥ sthānādāsanācchayyāṃ krāntumicchati, kliṣṭabhūyiṣṭhaścāśu nidrāṃ bhajati, durbalo duḥkhaprabodhaśca bhavati; tamevaṃvidhamagnivisarpaparītamacikitsyaṃ vidyāt||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35-36">vātapittamityādinā'gnivisarpalakṣaṇamāha| parasparaṃ labdhabalamiti vātapittaṃ cānyonyaṃ vardhitaśaktikam| śāntāṅgāraprakāśa iti nirvāṇāṅgārasadṛśaḥ kṛṣṇa ityarthaḥ| sthānāt urdhvāvasthānāt| krāntuṃ gantum| evaṃvidhamityanena agnivisarpasya ‘anupahate marmaṇi’ ityādinā sādhyatvena vakṣyamāṇā'vasthā vyavasthitā||35-36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">kaphapittaṃ prakupittaṃ balavat svena hetunā| visarpatyekadeśe tu prakledayati dehinam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">tadvikārāḥ- śītajvaraḥ śirogurutvaṃ dāhaḥ staimityamaṅgāvasadanaṃ nidrā tandrā moho'nnadveṣaḥ pralāpo'gnināśo daurbalyamasthibhedo mūrcchā pipāsā srotasāṃ pralepo jāḍyamindriyāṇāṃ prāyopaveśanamaṅgavikṣepo'ṅgamardo'ratirautsukyaṃ copajāyate, prāyaścāmāśaye visarpatyalasaka ekadeśagrāhī ca, yasmiṃścāvakāśe visarpo visarpati so'vakāśo raktapītapāṇḍupiḍakāvakīrṇa iva mecakābhaḥ kālo malinaḥ snigdho bahūṣmā guruḥ stimitavedanaḥ śvayathumān gambhīrapāko nirāsrāvaḥ śīghrakledaḥ svinnaklinnapūtimāṃsatvak krameṇālparuk parāmṛṣṭo'vadīryate kardama ivāvapīḍito'ntaraṃ prayacchatyupaklinnapūtimāṃsatyāgī sirāsnāyusandarśī kuṇapagandhī ca bhavati sañjñāsmṛtihantā ca; taṃ kardamavisarpaparītamacikitsyaṃ vidyāt||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37-38">kaphapittamityādinā kardamavisarpamāha| prāyāścāmāśaye visarpatīti kardamasya kaphapittajanyatvāt kaphapittayośca āmāśayasthitatvāditi <note place="foot" type="variant" n="4">‘āmāśayasthānatvāt’ iti pā.</note> bhāvaḥ| alasaka iti mandavisarpī| ekadeśagrāhī na sarvaśarīravyāpakaḥ| malinaḥ maladigdhaḥ| stimitavedana iti mandavedanaḥ| gambhīrapākaḥ antaḥpākaḥ| antaraṃ prayacchatīti avakāśaṃ dadāti| etasya kardamasārūpyāt kardamasañjñā jñeyā| taṃ kardamavisarpaparītamacikitsyaṃ vidyāditi yathoktasarvalakṣaṇaṃ kardamamasādhyaṃ vidyāt; asampūrṇalakṣaṇaṃ prati tu cikitsāṃ vakṣyatyeva||37-38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">sthiragurukaṭhinamadhuraśītasnigdhānnapānābhiṣyandisevināmavyāyāmādisevināmapratikarmaśīlānāṃ śleṣmā vāyuśca prakopamāpadyate, tāvubhau duṣṭapravṛddhāvatibalau pradūṣya dūṣyān visarpāya kalpete; tatra vāyuḥ śleṣmaṇā vibaddhamārgastameva śleṣmāṇamanekadhā bhindan krameṇa granthimālāṃ kṛcchrapākasādhyāṃ kaphāśaye sañjanayati, utsannaraktasya vā pradūṣya raktaṃ sirāsnāyumāṃsatvagāśritaṃ granthīnāṃ mālāṃ kurute tīvrarujānāṃ sthūlānāmaṇūnāṃ vā dīrghavṛttaraktānāṃ, tadupatāpājjvarātisārakāsahikkāśvāsaśoṣa- pramohavaivarṇyārocakāvipākaprasekacchardirmūrcchāṅgabhaṅganidrāratisadanādyāḥ prādurbhavantyupadravāḥ; sa etairupadrutaḥ sarvakarmaṇāṃ viṣayamatipatito vivarjanīyo bhavatīti granthivisarpaḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39">sthiretyādinā granthivisarpamāha| duṣṭapravṛddhāviti parasparadūṣakatvena pravṛddhau| kṛcchrapākasādhyāmiti ca kṛcchrapākāṃ kṛcchrasādhyāṃ ca; kṛcchrapākatā ca cireṇa pākājjñeyā| utsannaraktasyeti vṛddharaktasya| sirāsnāyumāṃsetyādau <note place="foot" type="variant" n="5">‘tīvrarujānāmityādau’ iti pā.</note> granthivisarpaṃ kuruta iti yojyaṃ; tena tīvrarujādiyuktānāṃ granthīnāmāśrayaṃ granthivisarpaṃ kuruta ityarthaḥ| tadupatāpāditi tena granthivisarpeṇa pīḍanāt| sarvakarmaṇāṃ viṣayamatipatito bhavatīti sarvacikitsāviṣayatāmatikrānto bhavatītyarthaḥ| saśabdena ceha yathoktopadravayukta eva granthivisarpaḥ pratyavamṛśyate| ayaṃ ca granthivisarpastantrāntare apacīsañjñayā kathyata ityāhuḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">upadravastu khalu rogottarakālajo rogāśrayo roga eva sthūlo'ṇurvā, rogāt paścājjāyata ityupadravasañjñaḥ| tatra pradhāno vyādhiḥ, vyādherguṇabhūta <note place="foot" type="variant" n="6">‘guṇībhūtaḥ’ iti pā.</note> upadravaḥ, tasya prāyaḥ pradhānapraśame praśamo bhavati| sa tu pīḍākarataro bhavati paścādutpadyamāno vyādhiparikliṣṭaśarīratvāt; tasmādupadravaṃ tvaramāṇo'bhibādheta||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="40">visarpāṇāṃ bahūpadravatayā anuṣaṅgādihaivopadravasvarūpaṃ vyākaroti- upadravastvityādi| tuśabdaḥ mūlavyādhivyavacchede, athavā tuśabdaḥ prakāśane| rogottarakālaja iti rogamadhyakālajaḥ; etena rogasahotpannasya liṅgasya vyavacchedaḥ| yāni ca liṅgānyapi kadācidrogottarakālajāni bhavanti tāni rogeṇa saha prāya utpadyamānatayā na rogottarakālajānyeva, tena na teṣāmupadravatvam| rogāśraya iti rogārambhakadoṣaprakopajanyatayā rogeṇa samaṃ tulyakāraṇaḥ| etena galagaṇḍe jāte svahetūtpannānāṃ jvarādīnāṃ rogottarakālajānāmapyupadravatvaṃ niṣedhayati| roga evetyanena mūlavyādheḥ pṛthagrogaśabdena vyavahriyamāṇamupadravaṃ grāhayati; tena vyādhyavasthāyā rogottarakālajāyā vyavacchedaṃ karoti| tataśca śothasya yā vraṇarūpā'vasthā tasyā vyudāsaḥ, tathā sarvāsāmapi vyādhyavasthānāmavasthālakṣaṇayuktānāṃ vyudāsaḥ kṛto bhavati; avasthā vyādheravaśyambhāvitayā mūlavyādhisvarūpā eva, upadravastu nāvaśyaṃ bhavati| yadyapi kecinmahābaladoṣārabdhā vyādhaya upadravayuktā evotpadyante, sahotpanne copadravārtho nāsti, tathā'pi ye gadā upadravarūpā jāyante te tatra sahotpannā api yogyatayā upadravā bhaṇyante| paramārthatastu sahabhāvino nopadravalakṣaṇayuktāḥ, kintu rogasaṅkaratvena tatra jāyanta iti| etadupadravalakṣaṇārtho eva suśrutaḥ- “tatraupasargiko nāma yaḥ pūrvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati sa tanmūla evopadravasañjñaḥ” (su.sū.a.35) iti| upadravaprakāramāha- sthūlo'ṇurveti| upadravasañjñāniruktimāha- paścājjāyata iti upadravasañjña iti| etena upadravati vyādhyutpādasamīpe upaitīti upadravaḥ, iti niruktiḥ kṛtā bhavati| vyādherguṇabhūta iti mūlavyādhyapekṣayā'pradhānamityarthaḥ| guṇabhūtatve eva hetumāha- tasya prāyaḥ pradhānapraśame śama iti|- mūlavyādhipraśamādhīnapraśamatvādupadravasyāprādhānyamityarthaḥ| prāyaḥśabdena ca vyabhicāravācinā kvacidupadravasya svatantrā cikitsā'pyuktā| upadravasya āśucikitsyatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘tvarācikitsyatvaṃ’ iti pā.</note> vyutpādayannāha- sa tvityādi| vyādhiparikliṣṭaśarīratvāditi digyoge pañcamī; tena vyādhiparikliṣṭasya paścādutpadyamānatayā pīḍākarataro bhavatīti vākyārthaḥ| upasaṃharati- tasmādityādi| abhibādheteti tvarayā cikitset; sā ca cikitsā mūlavyādhipraśamanena tathā svatantrā'pi bhavatītyuktameva||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">sarvāyatanasamutthaṃ sarvaliṅgavyāpinaṃ sarvadhātvanusāriṇamāśukāriṇaṃ mahātyayikamiti sannipātavisarpamacikitsyaṃ vidyāt||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41">samprati prakrāntaṃ sannipātavisarpamāha- sarvetyādi| sarvāyatanasamutthamiti sarvahetubhavam| sarvaliṅgavyāpinamiti vātādijoktasarvalakṣaṇayuktam| sarvadhātvanusāriṇamiti visarpāśrayatvenoktānāmanuktānāmapi ca dhātūnāmāśrayitvaṃ darśayati| tathā hi masūrikāyā visarparūpāyā eva tantrāntare sakaladhātvāśrayatvamuktaṃ, tadutsargato visarpāṇāṃ doṣātimātraduṣṭyā saptadhātuketaradhātuduṣṭirapi bhavatīti||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">tatra vātapittaśleṣmanimittā visarpāstrayaḥ sādhyā bhavanti; agnikardamākhyau punaranupasṛṣṭe marmaṇi anupagate vā sirāsnāyumāṃsaklede sādhāraṇakriyābhirubhāvevābhyasyamānau praśāntimāpadyeyātām, anādaropakrāntaḥ punastayoranyataro hanyāddehamāśvevāśīviṣavat; tathā granthivisarpamajātopadravamārabheta cikitsitum, upadravopadrutaṃ tvenaṃ pariharet; sannipātajaṃ tu sarvadhātvanusāritvādāśukāritvādviruddhopakramatvāccāsādhyaṃ vidyāt||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42">marmaṇīti hṛdayādipradhānamarmaṇi| sādhāraṇakriyābhiriti ārambhakadoṣayoḥ samānābhiḥ kriyābhiḥ| abhyasyamānāviti satatamupacaryamāṇau| anādaropakrānta iti asamyagupakrāntaḥ| tena pūrvaṃ sarvathā'nupakrame “ye hanyuranupakrāntāḥ” (sū.a.18) ityanena mārakatvamuktam, iha tu asamyagupakrame iti viśeṣaḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">tatra sādhyānāṃ sādhanamanuvyākhyāsyāmaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">laṅghanollekhane śaste tiktakānāṃ ca sevanam| kaphasthānagate sāme rūkṣaśītaiḥ pralepayet||44||</seg> <seg type="unit" n="45">pittasthānagate'pyetat sāme kuryāccikitsitam| śoṇitasyāvasekaṃ ca virekaṃ ca viśeṣataḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">mārutāśayasambhūte'pyāditaḥ syādvirūkṣaṇam| raktapittānvaye'pyādau snehanaṃ na hitaṃ matam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">vātolbaṇe tiktaghṛtaṃ paittike ca praśasyate| laghudoṣe, mahādoṣe paittike syādvirecanam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">na ghṛtaṃ bahudoṣāya deyaṃ yanna <note place="foot" type="variant" n="8">‘taṃ ca’ iti pā.</note> virecayet| tena doṣo hyupaṣṭabdhastvaṅmāṃsarudhiraṃ pacet||48||</seg> <seg type="unit" n="49">tasmādvirekamevādau śastaṃ vidyādvisarpiṇaḥ| rudhirasyāvasekaṃ ca taddhyasyāśrayasañjñitam||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43-49">tatra sādhyānāmityādinā cikitsāmāha| ullekhanaṃ vamanam| kaphasthānagata iti ūrdhvakāyagate| pittasthānatvena madhyaśarīraṃ, mārutāśayaśabdena ca pakvāśayādhaḥśarīraṃ gṛhyate| vātolbaṇe tiktaghṛtaṃ paittike ca praśasyate laghudoṣe iti cchedaḥ; tena laghudoṣe paittike iti yojyam| bahudoṣāyeti pittasya prakṛtatvād bahupittāyetyarthaḥ| teneti avirecanaghṛtena| taddhyasyāśritasañjñitamiti tat śoṇitamasya visarpasya āśrayatvena kathitaṃ, tena śoṇitāvasekādāśrayocchedena visarpocchedo bhavatītyarthaḥ||43-49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">iti vīsarpanut proktaṃ samāsena cikitsitam| etadeva punaḥ sarvaṃ vyāsataḥ sampravakṣyate||50||</seg> <seg type="unit" n="51">madanaṃ madhukaṃ nimbaṃ vatsakasya phalāni ca| vamanaṃ sampradātavyaṃ visarpe kaphapittaje||51||</seg> <seg type="unit" n="52">paṭolapicumardābhyāṃ pippalyā madanena ca| visarpe vamanaṃ śastaṃ tathā cendrayavaiḥ saha||52||</seg> <seg type="unit" n="53">yāṃśca yogān pravakṣyābhi kalpeṣu kaphapittinām| visarpiṇāṃ prayojyāste doṣanirharaṇāḥ śivāḥ||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50-53">vyāsata iti vistareṇa| kaphapittaje iti vyastasamastakaphapittaje||50-53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">mustanimbapaṭolānāṃ candanotpalayorapi| sārivāmalakośīramustānāṃ vā vicakṣaṇaḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">kaṣāyān pāyayedvaidyaḥ siddhān vīsarpanāśanān| kirātatiktakaṃ lodhraṃ candanaṃ sadurālabham||55||</seg> <seg type="unit" n="56">nāgaraṃ padmakiñjalkamutpalaṃ sabibhītakam| madhukaṃ nāgapuṣpaṃ ca dadyādvīsarpaśāntaye||56||</seg> <seg type="unit" n="57">prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ padmakiñjalkamutpalam| nāgapuṣpaṃ ca lodhraṃ ca tenaiva vidhinā pibet||57||</seg> <seg type="unit" n="58">drākṣāṃ parpaṭakaṃ śuṇṭhīṃ guḍūcīṃ dhanvayāsakam| niśāparyuṣitaṃ dadyāttṛṣṇāvīsarpaśāntaye||58||</seg> <seg type="unit" n="59">paṭolaṃ picumardaṃ ca dārvīṃ kaṭukarohiṇīm| yaṣṭyāhvāṃ trāyamāṇāṃ ca dadyādvīsarpaśāntaye||59||</seg> <seg type="unit" n="60">paṭolādikaṣāyaṃ vā pibettriphalayā saha| masūravidalairyuktaṃ ghṛtamiśraṃ pradāpayet||60||</seg> <seg type="unit" n="61">paṭolapatramudgānāṃ rasamāmalakasya ca| pāyayeta ghṛtonmiśraṃ naraṃ vīsarpapīḍitam||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="54-61">kirātatiktādirapi kaṣāyayoga eva| tenaiva vidhineti mustādiyogoktakaṣāyavidhinā| niśāparyuṣitamiti śītakaṣāyam| ayaṃ ca śītakaṣāyavidhiḥ paṭolamityādāvapi yojyaḥ| masūravidalairiti masūrāṇāṃ vidalaiḥ; na cātra vidalā śyāmā, tasyāḥ strīliṅgatvāt||54-61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">yacca sarpirmahātiktaṃ pittakuṣṭhanibarhaṇam| nirdiṣṭaṃ tadapi prājño dadyādvīsarpaśāntaye||62||</seg> <seg type="unit" n="63">trāyamāṇāghṛtaṃ siddhaṃ gaulmike yadudāhṛtam| visarpāṇāṃ praśāntyarthaṃ dadyāttadapi buddhimān||63||</seg> <seg type="unit" n="64">trivṛccūrṇaṃ samāloḍya sarpiṣā payasā'pi vā| gharmāmbunā vā saṃyojya mṛdvīkānāṃ rasena vā||64||</seg> <seg type="unit" n="65">virekārthaṃ prayoktavyaṃ siddhaṃ vīsarpanāśanam| trāyamāṇāśṛtaṃ vā'pi payo dadyādvirecanam||65||</seg> <seg type="unit" n="66">triphalārasasaṃyuktaṃ sarpistrivṛtayā saha| prayoktavyaṃ virekārthaṃ visarpajvaranāśanam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">rasamāmalakānāṃ vā ghṛtamiśraṃ pradāpayet| sa eva gurukoṣṭhāya trivṛccūrṇayuto hitaḥ||67||</seg> doṣe koṣṭhagate bhūya etat kuryāccikitsitam|68|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="62-67">triphalārasetyādau triphalārasādibhiḥ samaṃ miśritaṃ ghṛtaṃ deyam| gurukoṣṭhāyeti krūrakoṣṭhāya; anye doṣapūrṇakoṣṭhaṃ gurukoṣṭhamāhuḥ| doṣe koṣṭhagate bhūya ityatra bhūyaḥśabdaḥ prāyovācī||62-67||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">śākhāduṣṭe tu rudhire raktamevādito haret||68||</seg> <seg type="unit" n="69">bhiṣagvātānvitaṃ raktaṃ viṣāṇena vinirharet| pittānvitaṃ jalaukobhiḥ, kaphānvitamalābubhiḥ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">yathāsannaṃ vikārasya vyadhayedāśu vā sirām| tvaṅmāṃsasnāyusaṅkledo raktakledāddhi jāyate||70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="68-70">śākhāśrayadoṣairduṣṭe rakte cikitsāmāha- śākhāduṣṭa ityādi| śākhāduṣṭe rakte doṣaviśeṣeṇa raktāvasekopāyamāha- vātānvitamityādi| raktāvasekavidhānaṃ ceha parādhikāratvānnoktaṃ, tacca suśrute jñeyam| yathāsannamiti yā vikārapratyāsannā sirā tāṃ vyadhayet| sirāvyadhaśca sarvasādhāraṇaḥ| raktānapaharaṇe doṣamāha- tvaṅmāṃsetyādi||68-70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">antaḥśarīre <note place="foot" type="variant" n="9">‘evaṃ nirhṛtadoṣāṇām’ iti pā.</note> saṃśuddhe doṣe tvaṅmāṃsasaṃśrite| ādito vā'lpadoṣāṇāṃ kriyā bāhyā pravakṣyate||71||</seg> <seg type="unit" n="72">udumbaratvaṅmadhukaṃ padmakiñjalkamutpalam| nāgapuṣpaṃ priyaṅguśca pradehaḥ saghṛto hitaḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">nyagrodhapādāstaruṇāḥ kadalīgarbhasaṃyutāḥ| bisagranthiśca lepaḥ syācchatadhautaghṛtāplutaḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">kālīyaṃ madhukaṃ hema vanyaṃ candanapadmakau| elā mṛṇālaṃ phalinī pralepaḥ syāddhṛtāplutaḥ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">śādvalaṃ ca mṛṇālaṃ ca śaṅkhaṃ candanamutpalam| vetasasya ca mūlāni pradehaḥ syāt sataṇḍulaḥ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">sārivā padmakiñjalkamuśīraṃ nīlamutpalam| mañjiṣṭhā candanaṃ lodhramabhayā ca pralepanam||76||</seg> <seg type="unit" n="77">naladaṃ ca hareṇuśca lodhraṃ madhukapadmakau <note place="foot" type="variant" n="10">‘madhukamutpalam’ iti pā.</note>| dūrvā sarjarasaścaiva saghṛtaṃ syāt pralepanam||77||</seg> <seg type="unit" n="78">yāvakāḥ saktavaścaiva sarpiṣā saha yojitāḥ| pradeho madhukaṃ vīrā saghṛtā yavasaktavaḥ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">balāmutpalaśālūkaṃ vīrāmagurucandanam| kuryādālepanaṃ vaidyo mṛṇālaṃ ca bisānvitam||79||</seg> <seg type="unit" n="80">yavacūrṇaṃ samadhukaṃ saghṛtaṃ ca pralepanam| hareṇavo masurāśca samudgāḥ śvetaśālayaḥ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">pṛthak pṛthak pradehāḥ syuḥ sarve vā sarpiṣā saha| padminīkardamaḥ śīto mauktikaṃ piṣṭameva vā||81||</seg> <seg type="unit" n="82">śaṅkhaḥ pravālaḥ śuktirvā gairikaṃ vā ghṛtāplutam| (pṛthagete pradehāśca hitā jñeyā visarpiṇām <note place="foot" type="variant" n="11">ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> )| prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ balā śālūkamutpalam||82||</seg> <seg type="unit" n="83">nyagrodhapatradugdhīke saghṛtaṃ syāt pralepanam| bisāni ca mṛṇālaṃ ca saghṛtāśca kaśerukāḥ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">śatāvarīvidāryośca kandau dhautaghṛtāplutau| śaivālaṃ nalamūlāni gojihvā vṛṣakarṇikā||84||</seg> <seg type="unit" n="85">indrāṇiśākaṃ saghṛtaṃ śirīṣatvagbalāghṛtam <note place="foot" type="variant" n="12">‘deyaṃ vā dāhaśāntaye’ iti pā.</note>| nyagrodhodumbaraplakṣavetasāśvatthapallavaiḥ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">tvakkalkairbahusarpirbhiḥ śītairālepanaṃ hitam| pradehāḥ sarva evaite vātapittolbaṇe <note place="foot" type="variant" n="13">‘raktapittolbaṇe hitāḥ’ iti pā.</note> śubhāḥ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">sakaphe <note place="foot" type="variant" n="14">‘kaphaje’ iti pā.</note> tu pravakṣyāmi pradehānaparān hitān| triphalāṃ padmakośīraṃ samaṅgāṃ karavīrakam||87||</seg> <seg type="unit" n="88">nalamūlānyanantāṃ ca pradehamupakalpayet| khadiraṃ saptaparṇaṃ ca mustamāragvadhaṃ dhavam||88||</seg> <seg type="unit" n="89">kuraṇṭakaṃ devadāru dadyādālepanaṃ bhiṣak| āragvadhasya patrāṇi tvacaṃ śleṣmātakasya ca||89||</seg> <seg type="unit" n="90">indrāṇiśākaṃ kākāhvāṃ śirīṣakusumāni ca| śaivālaṃ nalamūlāni vīrāṃ gandhapriyaṅgukām||90||</seg> <seg type="unit" n="91">triphalāṃ madhukaṃ vīrāṃ śirīṣakusumāni ca| prapauṇḍarīkaṃ hrīberaṃ dārvītvaṅmadhukaṃ balām||91||</seg> <seg type="unit" n="92">pṛthagālepanaṃ kuryāddvandvaśaḥ sarvaśo'pi vā| pradehāḥ sarva evaite deyāḥ svalpaghṛtāplutāḥ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">vātapittolbaṇe ye tu pradehāste ghṛtādhikāḥ| ghṛtena śatadhautena pradihyāt kevalena vā||93||</seg> <seg type="unit" n="94">ghṛtamaṇḍena śītena payasā madhukāmbunā| pañcavalkakaṣāyeṇa secayecchītalena vā||94||</seg> <seg type="unit" n="95">vātāsṛkpittabahulaṃ visarpaṃ bahuśo bhiṣak| secanāste pradehā ye ta eva ghṛtasādhanāḥ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">te cūrṇayogā vīsarpavraṇānāmavacūrṇanāḥ| dūrvāsvarasasiddhaṃ ca ghṛtaṃ syādvraṇaropaṇam||96||</seg> <seg type="unit" n="97">dārvītvaṅmadhukaṃ lodhraṃ keśaraṃ cāvacūrṇanam| paṭolaḥ picumardaśca triphalā madhukotpale||97||</seg> etat prakṣālanaṃ sarpirvraṇacūrṇaṃ pralepanam|98|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="71-97">saṃśuddhe iti virecanaśoṇitamokṣaṇābhyām| ādita iti utpattāveva| bāhyā iti ālepapariṣekādikāḥ| nyagrodhapādā iti vaṭaprarohāḥ| kadalīgarbhaḥ garbhasthā kadalī| kāleyaṃ kāleyakakāṣṭhamiti khyātam| hema iti nāgakeśaracūrṇam| vanyaṃ kaivartamustakam| śādvalaṃ durvā| mṛṇālam uśīram <note place="foot" type="variant" n="15">asyāgre hastalikhitapustake “erakā ‘hoggala’ iti khyātā| caukṣā iti viśuddhāḥ” ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate</note>| vīrā vidārīkandaḥ| hareṇavaḥ vartulakalāyāḥ| śvetaśālayaḥ akaṇḍitaśukladhānyāni| dugdhikā svanāmakhyātā| mṛṇālaṃ padmanālikā| vṛṣakarṇī mūṣikaparṇikā| kākāhvā kāṣṭhodumbarikā| indrāṇiḥ nirguṇḍī| balāghṛtamiti chedaḥ| plakṣaḥ alpadīrghapatraḥ parkaṭī| pradehānaparānityanena pūrvoktapradehā api sakaphe hitā iti sūcayatītyeke; pūrvoktapradehāpekṣayaiva ‘aparān’ iti padaṃ kṛtaṃ, tena pūrvoktapradehānāṃ bhinnaviṣayāṇāṃ kaphe'nadhikāra iti paśyāmaḥ| anantā utpalasārivā| kuraṇṭakaḥ amlānakaḥ| śleṣmātakaḥ ‘bahuvāraka’ iti prasiddhaḥ| indrāṇīśākaṃ kecit matsyākṣakamāhuḥ, nirguṇḍīmevāpare| gandhapriyaṅguḥ priyaṅgureva| śevālamityādirvyastasamastayogaḥ| sarva evetyatra ete iti kaphavihitāḥ pradehāḥ| vātapittolbaṇe ityatra yadyapi vātolbaṇe sākṣāt pradehā na vihitāḥ, tathā'pi raktapittolbaṇe ye vihitāḥ kaphe vā, tatraiva dravyaguṇamālocya ye vātaharadravyakṛtā lakṣyante ta evādhikartavyā iti jñeyam| ghṛtamaṇḍaḥ ghṛtasantānikā ghṛtoparibhavā| pañcavalkaṃ tantrāntare- “nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣavetasavalkalaiḥ| sarvairekatrasaṃyuktaiḥ pañcavalkalamucyate” ityanenoktam| anye tu vetasasthāne gandhamuṇḍamatra grāhayanti| pradehārthoktadravyāṇyeva pariṣecane ghṛtasādhane vraṇāvacūrṇane'pi vidadhyāt| dārvītyādau etatprakṣālanamiti etairdārvyādibhiḥ prakṣālanārthakvāthaḥ kartavyaḥ, tathā ghṛtaṃ caitaireva sādhanīyaṃ, tathā cūrṇaṃ ca pralepanaṃ kartavyam||71-97||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">pradehāḥ sarva evaite kartavyāḥ samprasādanāḥ <note place="foot" type="variant" n="16">gaṅgādharastu ‘sampradhāvanāḥ’ iti paṭhitvā “yasmin visarpe ye pradehāste sarva eva kvāthayitvā sampradhāvanāḥ kartavyāḥ, te sampradhāvanāḥ pūrvaṃ pralepanamuddhṛtya bahaśo'dhanāḥ tanudravapradehā deyāḥ| kaphaje visarpe paryādhānasya catasṛṣu dikṣu liptasya lagnasyoddhṛte ghanāḥ pradehā dreyāḥ” iti vyākhyānayati</note>||98||</seg> <seg type="unit" n="99">kṣaṇe kṣaṇe prayoktavyāḥ pūrvamuddhṛtya lepanam| adhāvanoddhṛte pūrve pradehā bahuśo'ghanāḥ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">deyāḥ pradehāḥ kaphaje paryādhānoddhṛte ghanāḥ| tribhāgāṅguṣṭhamātraḥ syāt pralepaḥ kalkapeṣitaḥ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">nātisnigdho na rūkṣaśca na piṇḍo na dravaḥ samaḥ| na ca paryuṣitaṃ lepaṃ kadācidavacārayet||101||</seg> <seg type="unit" n="102">na ca tenaiva lepena punarjātu pralepayet| kledavīsarpaśūlāni soṣṇābhāvāt pravartayet||102||</seg> <seg type="unit" n="103">lepo hyupari paṭṭasya kṛtaḥ svedayati vraṇam| svedajāḥ piḍakāstasya kaṇḍūścaivopajāyate||103||</seg> <seg type="unit" n="104">uparyupari lepasya lepo yadyavacāryate| tāneva doṣāñjanayet paṭṭasyopari yān kṛtaḥ||104||</seg> <seg type="unit" n="105">atisnigdho'tidravaśca lepo yadyavacāryate| tvaci na śliṣyate samyaṅna doṣaṃ śamayatyapi||105||</seg> <seg type="unit" n="106">tanvāliptaṃ na kurvīta saṃśuṣko hyāpuṭāyate| na cauṣadhiraso vyādhiṃ prāpnotyapi ca śuṣyati||106||</seg> <seg type="unit" n="107">tanvāliptena ye doṣāstāneva janayedbhṛśam| saṃśuṣkaḥ pīḍayedvyādhiṃ niḥsneho hyavacāritaḥ||107||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="98-107">samprasādanā iti savarṇakarāḥ, savarṇatve sādhye kartavyā ityarthaḥ; kiṃvā samprasādanā iti raktapittaprasādanāḥ; tenāyamarthaḥ- ya ete raktapitte pradehāḥ kartavyā uktāste kṣaṇe kṣaṇe pūrvaṃ lepanamuddhṛtya prayoktavyāḥ, na cireṇa nāpi pūrvapralepanoparītyarthaḥ| aśuṣkāvasthāyāṃ pūrvalepe uddhṛte sati bahuśaḥ aghanā pratanukāśca kartavyāḥ| kaphapradehānāṃ viśeṣamāha- deyā ityādi| paryādhānoddhṛta iti śuṣkoddhṛte||98-107||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">annapānāni vakṣyāmi visarpāṇāṃ nivṛttaye| laṅghitebhyo hito mantho rūkṣaḥ sakṣaudraśarkaraḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">madhuraḥ kiñcidamlo vā dāḍimāmalakānvitaḥ| saparūṣakamṛdvīkaḥ sakharjūraḥ śṛtāmbunā||109||</seg> <seg type="unit" n="110">tarpaṇairyavaśālīnāṃ sasnehā cāvalehikā| jīrṇe purāṇaśālīnāṃ yūṣairbhuñjīta bhojanam||110||</seg> <seg type="unit" n="111">mudgānmasūrāṃścaṇakān yūṣārthamupakalpayet| anamlān dāḍimāmlān vā paṭolāmalakaiḥ saha||111||</seg> <seg type="unit" n="112">jāṅgalānāṃ ca māṃsānāṃ rasāṃstasyopakalpayet| rūkṣān parūṣakadrākṣādāḍimāmalakānvitān||112||</seg> <seg type="unit" n="113">raktāḥ śvetā mahāhvāśca śālayaḥ ṣaṣṭikaiḥ saha| bhojanārthe praśasyante purāṇāḥ suparisrutāḥ||113||</seg> <seg type="unit" n="114">yavagodhūmaśālīnāṃ sātmyānyeva pradāpayet| yeṣāṃ nātyucitaḥ śālirnarā ye ca kaphādhikāḥ||114||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="108-114">bheṣajamabhidhāyānnapānamāha- annapānānītyādi| jīrṇe iti avalehikārūpe'nne jīrṇe| jāṅgalānāmityādau rūkṣānityanena rasasaṃskārakasnehaviraheṇa matsyādyatisnigdhamāṃsāpekṣayā rūkṣamāṃsakṛtatvena rūkṣatvaṃ jñeyam| raktā śvetā mahāhvāśceti raktaśālayaḥ śvetaśālayo mahāśālayaśca; śvetaśālirmāgadhe ‘puṇḍarīkaśāliḥ’ iti khyātaḥ| yavagodhūmetyādi yavagodhūmasātmyānāṃ tāvat sātmyaṃ yavagodhūmameva prayojayet| yeṣāṃ ca śālirnātyucito nābhyastasteṣāṃ yavagodhūmāveva deyau, tayoḥ kaphaviruddhātvād visarpahitatvācca| uktaṃ hi- “sarvaṃ madhuraṃ kaphakaramanyatra purāṇācchāliyavagodhūmāt” (sū.a.27) iti||108-114||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">vidāhīnyannapānāni viruddhaṃ svapanaṃ divā| krodhavyāyāmasūryāgnipravātāṃśca vivarjayet||115||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="115">visarpe varjyānyāha- vidāhīnītyādi||115||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">kuryāccikitsitādasmācchītaprāyāṇi paittike| rūkṣaprāyāṇi kaphaje snaihikānyanilātmake||116||</seg> <seg type="unit" n="117">vātapittapraśamanamagnivīsarpaṇe hitam| kaphapittapraśamanaṃ prāyaḥ kardamasañjñite||117||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="116-117">visarpe doṣabhedena cikitsāmāha- kuryādityādi||116-117||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">raktapittottaraṃ dṛṣṭvā granthivīsarpamāditaḥ| rūkṣaṇairlaṅghanaiḥ sekaiḥ pradehaiḥ pāñcavalkalaiḥ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">sirāmokṣairjalaukobhirvamanaiḥ savirecanaiḥ| ghṛtaiḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘śṛtaiḥ’ iti pā.</note> kaṣāyatiktaiśca kālajñaḥ samupācaret||119||</seg> <seg type="unit" n="120">ūrdhvaṃ cādhaśca śuddhāya rakte cāpyavasecite| vātaśleṣmaharaṃ karma granthivīsarpiṇe hitam||120||</seg> <seg type="unit" n="121">utkārikābhiruṣṇābhirupanāhaḥ praśasyate| snigdhābhirveśavārairvā granthivīsarpaśūlinām||121||</seg> <seg type="unit" n="122">daśamūlopasiddhena tailenoṣṇena secayet| kuṣṭhatailena coṣṇena pākyakṣārayutena ca||122||</seg> <seg type="unit" n="123">gomūtraiḥ patraniryūhairuṣṇairvā pariṣecayet| sukhoṣṇayā pradihyādvā piṣṭayā cāśvagandhayā||123||</seg> <seg type="unit" n="124">śuṣkamūlakakalkena naktamālatvacā'pi vā| bibhītakatvacāṃ vā'pi <note place="foot" type="variant" n="18">‘bibhītakasya granthiṃ vā’ iti pā.</note> kalkenoṣṇena lepayet||124||</seg> <seg type="unit" n="125">balāṃ nāgabalāṃ pathyāṃ bhūrjagranthiṃ bibhītakam| vaṃśapatrāṇyagnimanthaṃ kuryādgranthipralepanam||125||</seg> <seg type="unit" n="126">dantī citrakamūlatvak sudhārkapayasī guḍaḥ| bhallātakāsthi kāsīsaṃ lepo bhindyācchilāmapi||126||</seg> <seg type="unit" n="127">bahirmārgāsthitaṃ granthiṃ kiṃ punaḥ kaphasambhavam| dīrghakālasthitaṃ granthiṃ bhindyādvā bheṣajairimaiḥ||127||</seg> <seg type="unit" n="128">mūlakānāṃ kulatthānāṃ yūṣaiḥ sakṣāradāḍimaiḥ| godhūmānnairyavānnairvā sasīdhumadhuśarkaraiḥ||128||</seg> <seg type="unit" n="129">sakṣaudrairvāruṇīmaṇḍairmātuluṅgarasānvitaiḥ| triphalāyāḥ prayogaiśca pippalīkṣaudrasaṃyutaiḥ||129||</seg> <seg type="unit" n="130">mustabhallātaśaktūnāṃ prayogairmākṣikasya ca| devadāruguḍūcyośca prayogairgirijasya ca||130||</seg> <seg type="unit" n="131">dhūmairvirekaiḥ śirasaḥ pūrvoktairgulmabhedanaiḥ| ayolavaṇapāṣāṇahematāmraprapīḍanaiḥ||131||</seg> <seg type="unit" n="132">ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirvividhābhirbalī sthiraḥ| granthiḥ pāṣāṇakaṭhino yadā naivopaśāmyati||132||</seg> <seg type="unit" n="133">athāsya dāhaḥ kṣāreṇa śarairhemnā'tha <note place="foot" type="variant" n="19">‘śarairlohena vā’ iti pā.</note> vā hitaḥ| pākibhiḥ pācayitvā vā pāṭayitvā samuddharet||133||</seg> <seg type="unit" n="134">mokṣayedbahuśaścāsya raktamutkleśamāgatam| punaścāpahṛte <note place="foot" type="variant" n="20">‘punaścāsya hṛte’ iti pā.</note> rakte vātaśleṣmajidauṣadham||134||</seg> <seg type="unit" n="135">dhūmo virekaḥ śirasaḥ svedanaṃ parimardanam| apraśāmyati doṣe ca pācanaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘dāhena pāṭanaṃ’ iti pā.</note> vā praśasyate||135||</seg> <seg type="unit" n="136">praklinnaṃ dāhapākābhyāṃ bhiṣak śodhanaropaṇaiḥ| bāhyaiścābhyantaraiścaiva vraṇavat samupācaret||136||</seg> <seg type="unit" n="137">kampillakaṃ viḍaṅgāni dārvīṃ kārañjakaṃ phalam| piṣṭvā tailaṃ vipaktavyaṃ granthivraṇacikitsitam||137||</seg> <seg type="unit" n="138">dvivraṇīyopadiṣṭena karmaṇā cāpyupācaret| deśakālavibhāgajño vraṇān vīsarpajān budhaḥ||138||</seg> iti granthivisarpacikitsā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="118-138">granthivisarpacikitsāmāha- raktapittottaramityādi| utkārikābhirityādinopanāhamāha| upanāha uṣṇo bahalo lepaḥ| pākyakṣārayuteneti pākena suśrutādyuktavidhānena kṛtaḥ kṣāraḥ pākyakṣāraḥ, kiṃvā ‘yavakṣārayutena’ iti pāṭhaḥ| gomūtrairityādau patram eraṇḍādipatram| naktamālaḥ karañjaḥ| bibhītakatvacāmityatra kalkeneti yojyam| dantītyādau yo lepo śilāmapi bhindyāt sa kaphagranthiṃ nitarāmeva bhindyāditi bhāvaḥ| imairiti vakṣyamāṇaiḥ| girijaṃ śilājatu; girijaprayogaśca rasāyanokto jñeyaḥ| mustasaktavaḥ “mustaṃ vyoṣa” (ci.a.7) ityādinā kuṣṭhoktāḥ| bhallātakasaktavaḥ rasāyanoktāḥ| mākṣikasyeti dhātumākṣikasya| pūrvoktairgulmabhedanairiti vimārgājapadādarśaiḥ| ayolavaṇetyādi taptāyaḥprabhṛtibhiḥ pīḍanairityarthaḥ| śarairhemneti śareṇa hemnā vā tāpitena| pākibhiriti pācanapiṇḍaiḥ| punaścetyādinā uktā api dhūmādayaḥ punarapanītagranthiviṣayatayā vidhīyante, tena ceha na punaruktiḥ||118-138||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="139">ya eva vidhiruddiṣṭo granthīnāṃ vinivṛttaye| sa eva galagaṇḍānāṃ kaphajānāṃ nivṛttaye||139||</seg> <seg type="unit" n="140">galagaṇḍāstu vātotthā ye kaphānugatā <note place="foot" type="variant" n="22">‘kaphānubalāḥ’ iti pā.</note> nṛṇām| ghṛtakṣīrakaṣāyāṇāmabhyāsānna bhavanti te||140||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="139-140">granthicikitsitamuktaṃ galagaṇḍagaṇḍamālāyāmapyatidiśannāha- ya evetyādinā| galagaṇḍānāmiti vacanād gaṇḍamālā'pi vivakṣitā||139-140||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">yānīhoktāni karmāṇi visarpāṇāṃ nivṛttaye| ekatastāni sarvāṇi raktamokṣaṇamekataḥ||141||</seg> <seg type="unit" n="142">visarpo na hyasaṃsṛṣṭo raktapittena jāyate| tasmāt sādhāraṇaṃ sarvamuktametaccikitsitam||142||</seg> <seg type="unit" n="143">viśeṣo doṣavaiṣamyānna ca noktaḥ samāsataḥ| samāsavyāsanirdiṣṭāṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘samāsavyāsanirdeśairuktaṃ caitaccikitsitam’ iti pā.</note> kriyāṃ vidvānupācaret||143||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="141-143">visarpe raktamokṣaṇastutimāha- yānītyādi| raktamokṣaṇameva kutaḥ pradhānamityāha- visarpo netyādi| sādhāraṇamiti vātakaphavisarpe raktapittaharaṃ cikitsitam| na ca nokta iti ukta ityarthaḥ||141-143||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">tatra ślokāḥ- niruktaṃ nāmabhedāśca doṣā dūṣyāṇi hetavaḥ| āśrayo mārgataścaiva visarpagurulāghavam||144||</seg> <seg type="unit" n="145">liṅgānyupadravā ye ca yallakṣaṇa upadravaḥ| sādhyatvaṃ, na ca, sādhyānāṃ sādhanaṃ ca yathākramam||145||</seg> <seg type="unit" n="146">iti piprakṣave siddhimagniveśāya dhīmate| punarvasuruvācedaṃ visarpāṇāṃ cikitsitam||146||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="144-146">niruktamityādisaṅgrahaḥ| yallakṣaṇa upadrava iti yādṛglakṣaṇa upadravaḥ| na ceti na sādhyamityarthaḥ| piprakṣave praṣṭumicchave||144-146||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne visarpacikitsitaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne visarpacikitsitaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ||21||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="22" xml:id="ca.6.22">
          <head>tṛṣṇācikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātastṛṣṇācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">visarpe prāyeṇa tṛṣṇā upadravarūpā bhavatīti visarpānantaraṃ tṛṣṇācikitsitamucyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">jñānapraśamatapobhiḥ khyāto'trisuto jagaddhite'bhirataḥ| tṛṣṇānāṃ praśamārthaṃ cikitsitaṃ prāha pañcānām||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">jñānetyādau jñānaṃ tattvajñānaṃ, praśamaḥ śāntiḥ, tapaḥ cāndrāyaṇādi| cikitsitaṃ cikitsāvidhāyako granthaḥ, nidānādyabhidhānaṃ ca cikitsārthameva, nidānādijñānapūrvakatvāccikitsāyāḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘nidānavijñānapūrvakatvāt’ iti pā.</note>| pañcānāmiti vacanena pañcānāmapi cikitsāviṣayatvaṃ darśayati, nahi kāsaśvāsavadasyāsādhyatvaṃ kasyāścidatretyarthaḥ, tathā suśrutoktātiriktatṛṣṇādvayāntarbhāvaṃ pañcasveva sūcayati| uktaṃ hi suśrute- “tisraḥ smṛtāstāḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathā hyāmasamudbhavā ca| syāt saptamī bhaktanimittajā ca” (su.u.a.48) iti||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">kṣobhādbhayācchramādapi śokātkrodhādvilaṅghanānmadyāt| kṣārāmlalavaṇakaṭukoṣṇarūkṣaśuṣkānnasevābhiḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">dhātukṣayagadakarṣaṇavamanādyatiyogasūryasantāpaiḥ| pittānilau pravṛddhau saumyāndhātūṃśca śoṣayataḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">rasavāhinīśca nālīrjihvāmūlagalatālukaklomnaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘dhamanīḥ’ iti pā.</note>| saṃśoṣya nṛṇāṃ dehe kurutastṛṣṇāṃ mahābalāvetau||6||</seg> <seg type="unit" n="7">pītaṃ pītaṃ hi jalaṃ śoṣayatastāvato na yāti śamam| ghoravyādhikṛśānāṃ prabhavatyupasargabhūtā <note place="foot" type="variant" n="3">‘...tyupasargarūpā’ iti pā.</note> sā||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-7">kṣobhādityādyuktanidānasya yathāyogyatayā vātakartṛtvaṃ vātapittakartṛtvaṃ conneyam| pittānilāvityādiḥ sarvatṛṣṇāsamprāptigranthaḥ| saumyān dhātūniti kapharasodakāni somaguṇātiriktāni| pradūṣayata iti śoṣaṇena dūṣayataḥ| klomna iti dvitīyābahuvacanāntam| dehe ityanena etāsāṃ tṛṣṇānāṃ śārīratvaṃ darśayati| yā hi mānasī tṛṣṇā sā śārīre “icchādveṣātmikā tṛṣṇā sukhaduḥkhāt pravartate” (śā.a.1) ityādāvuktā; iyaṃ tu dehāśrayadoṣakāraṇā satī dehajaiveti bhāvaḥ| svābhāvikatṛṣṇāyāmapi vātapitte ārambhake eva tat kiṃ sā'pyatra na gṛhyate? maivaṃ, tasyā ucitadravapānenaivābhipretena praśamādiha asvābhāvikavyādhiprakaraṇe nādhikāra iti hṛdi kṛtvā| svābhāvikatṛṣṇākaravātapittābhyāṃ vakṣyamāṇatṛṣṇārambhakavātapittayorviśeṣamāha- pītaṃ pītamityādi| prakṛtatṛṣṇārambhakau pittavātau pītaṃ pītaṃ jalaṃ śoṣayataḥ, ato jalaśoṣaṇatvāddhetorna śamaṃ yāti puruṣaḥ; svābhāvikyāṃ jalaṃ pītvā śāntimadhigacchatīti bhāvaḥ| upadravarūpatṛṣṇotpādamāha- ghoretyādi| upasargabhūtā iti upadravarūpā||4-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">prāgrūpaṃ mukhaśoṣaḥ, svalakṣaṇaṃ sarvadā'mbukāmitvam| tṛṣṇānāṃ sarvāsāṃ liṅgānāṃ lāghavamapāyaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">tṛṣṇāprāgrūpamāha- prāgrūpamityādi| prāgrūpakathane eva madhye tṛṣṇānāmavyabhicārilakṣaṇamāha- svalakṣaṇamityādi| svalakṣaṇamiti avyabhicārilakṣaṇaṃ; yathā- jvarasya santāpaḥ, śvayathorutsedhaḥ| punaḥ prakṛtaṃ prāgrūpamāha- liṅgānāṃ lāghavamapāya iti|- liṅgānāṃ vakṣyamāṇavātādijatṛṣṇāliṅgānāṃ lāghavamalpatvaṃ keṣāñciccābhāvaḥ pūrvarūpaṃ tṛṣṇānāmityarthaḥ| tena pūrvarūpāvasthāyāṃ vakṣyamāṇalakṣaṇāni kānicinna bhavantyeva, yāni ca bhavanti tānyalpatayā'sphuṭāni bhavanti| uktaṃ ca- “avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya pūrvarūpamiti smṛtam” (ci.a.11) iti| kiṃvā yadetat prāgrūpaṃ mukhaśoṣaḥ, svalakṣaṇaṃ sarvadāmbukāmitvaṃ, etat prāgrūpaṃ svalakṣaṇaṃ ca tṛṣṇānāṃ; tena mukhaśoṣāmbukāmitve svalakṣaṇe tathā pūrvarūpe ca bhavataḥ, pūrvarūpāvasthāyāṃ tvaprabale mukhaśoṣāmbukāmitve jñeye| ye tu ‘prāgrūpaṃ mukhaśoṣaḥ svarakṣayaḥ sarvadā'mbukāmitvam’ iti paṭhanti, teṣāṃ mate tṛṣṇāyāḥ svalakṣaṇaṃ noktaṃ syāt| uktaṃ ca hārīte'pi tṛṣṇāsvalakṣaṇaṃ- “svalakṣaṇaṃ tu tṛṣṇānāṃ sarvadā'mbupipāsitā” iti| kiṃvā mukhaśoṣasvarakṣaye eva pūrvarūpaṃ, sarvadā'mbukāmitvaṃ ca svalakṣaṇaṃ, liṅgānāṃ ca lāghavaṃ rogarūpāyāstṛṣṇāyā apāyo gamanamityarthaḥ; ayameva tṛṣṇāvyuparamo yadvakṣyamāṇaliṅgānāmalpatvaṃ, sarvathocchedo hi tṛṣṇālakṣaṇānāṃ na bhavatyeva, sahajatṛṣṇāgrastatvenaitallakṣaṇānāmalpamātratayā'vasthānāt| kaiścittu liṅgānāṃ lāghavamāśūtpādaḥ, sa ca apāyo maraṇamiti kṛtvā tṛṣṇānāmasādhyatālakṣaṇamidamucyate, tannātimanoharam||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">mukhaśoṣasvarabhedabhramasantāpapralāpasaṃstambhān| tālvoṣṭhakaṇṭhajihvākarkaśatāṃ cittanāśaṃ ca||9||</seg> <seg type="unit" n="10">jihvānirgamamaruciṃ bādhiryaṃ marmadūyanaṃ sādam| tṛṣṇodbhūtā kurute, pañcavidhāṃ liṅgataḥ śṛṇu tām||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-10">sarvatṛṣṇānāmupadravānāha- mukhaśoṣetyādi| udbhūteti vṛddhā| ye tu mukhaśoṣādīni lakṣaṇānyāhustanmate tṛṣṇopadravānāmabhidhānaṃ na syāt, upadravāścādhyāyasaṅgrahe saṅgṛhītāḥ; tenātiśayavṛddhā mukhaśoṣādaya upadravāḥ, vṛddhāstu liṅgamiti vyavasthā||9-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">abdhātuṃ dehasthaṃ kupitaḥ pavano yadā viśoṣayati| tasmiñśuṣke śuṣyatyabalastṛṣyatyatha viśuṣyan||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">abdhātumityādinā pañcānāṃ samprāptyādyāha| dehasthamiti dehe nānārasādirūpatayā sthitam| śuṣke'bdhātau śuṣyatīti yojyam||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">nidrānāśaḥ śiraso bhramastathā śuṣkavirasamukhatā ca sroto'varodha iti ca syālliṅgaṃ vātatṛṣṇāyāḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">srotovarodha iti atyupaghātaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘agnyupaghātaḥ’ iti pā.</note>||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pittaṃ matamāgneyaṃ kupitaṃ cettāpayatyapāṃ dhātum| santaptaḥ sa hi janayettṛṣṇāṃ dāholbaṇāṃ nṝṇām||13||</seg> <seg type="unit" n="14">tiktāsyatvaṃ śiraso dāhaḥ śītābhinandatā mūrcchā| pītākṣimūtravarcastvamākṛtiḥ pittatṛṣṇāyāḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-14">pittamityādinā pittajāmāha| śarīrasaṅkhyāśārīre pittamāpyamuktaṃ “yaddravasarasnigdhamandamṛdupicchilaṃ rasarudhiravasākaphapittamūtrasvedādi tadāpyaṃ raso rasanaṃ ca” (śā.a.7) ityanena, tathā tatraiva “yat pittamūṣmā yo, yā ca śarīre bhāḥ, tat sarvamāgneyam” ityanena dvayātmakatvaṃ pittasya yadyapyuktaṃ, tathā'pyāgneyākāratvād bāhulyāt pittamāgneyameveti darśayannāha- pittaṃ matamāgneyamiti; dvayātmakatve'pi ca pittasyāgneyāṃśaprādhānyādanyatrāpi saumyāgneyavāyavyavikārabhede paittikavikārā āgneyatvena gṛhītā eva <note place="foot" type="variant" n="5">‘āgneyagrahaṇagṛhītā eva’ iti pā.</note>| santaptaḥ sa hīti abdhātuḥ santaptaḥ| ‘santaptaṃ hi’ iti pāṭhapakṣe pittameva janayediti yojyam| yadā'bdhāturjanayati tadā pittasantapta eva janayatīti pittasyaiva kartṛtvam||13-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tṛṣṇā yā''maprabhavā sā'pyāgneyā''mapittajanitatvāt <note place="foot" type="variant" n="6">‘sā'pyāgneyī na pittajanitatvāt’ iti pā.</note>| liṅgaṃ tasyāścārucirādhmānakaphaprasekau ca||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">tṛṣṇetyādinā''majāmāha| āmaśabdena ceha lakṣaṇayā āmasamānacikitsita āmasamānalakṣaṇaśca kapho'pi gṛhyate| tenāmaprabhavāyā vyutpādanena kaphajā'pi suśrutoktā gṛhītaiveha| sā'pyāgneyetyanena pūrvaparijñātaṃ sarvāsāṃ vātapittajanyatvaṃ samunnayati| vātaśca tṛṣṇākāraṇatvenokto'pyatrāpradhānaṃ, pittameva tu pradhānamitīha vātākathanādunnīyate| anyatrāpyuktaṃ- “darśanaṃ paktirūṣmā ca kṣuttṛṣṇā dehamārdavam| prabhāprasādau medhā ca pittakarmāvikārajam” (sū.a.18) iti| āmapittajanitatvāditi āmāvarodhavṛddhapittajanitatvādityarthaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">deho rasajo'mbubhavo rasaśca tasya kṣayācca tṛṣyeddhi| dīnasvaraḥ pratāmyan saṃśuṣkahṛdayagalatāluḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘dīnaḥ saṃśuṣkagalatāluḥ’ iti pā.</note>||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">deho rasaja ityādinā kṣayajāmāha| āhārarasāt sarvadhātupoṣako dhāturasa utpadyate, sa ca raso dehapoṣako'mbubhava iti āpya ityarthaḥ| tasya kṣayāditi rasakṣayāt tṛṣyate; rasakṣayādambukṣayo bhavati, tena cāmbukṣayeṇa puruṣaḥ pānīyaprārthanārūpatṛṣṇayā yukto bhavatīti yuktamiti darśayati| uktaṃ hi suśrute- “doṣadhātumalakṣīṇo balakṣīṇo'pi mānavaḥ| svayonivardhanaṃ yattadannapānaṃ prakāṅkṣati” (su.sū.a.15) iti; ihāpi coktaṃ ‘tasya kṣayācca tṛṣyeddhi’ iti||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">bhavati khalu yopasargāttṛṣṇā sā śoṣiṇī kaṣṭā| jvaramehakṣayaśoṣaśvāsādyupasṛṣṭadehānām <note place="foot" type="variant" n="8">‘...kāsa...’ iti pā.</note>||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">bhavatītyādinopasargajāmāha| upasargāditi jvarādyupadravāt, jvarādyupadravarūpatayeti yāvat| kaṣṭeti kaṣṭasādhyā| evaṃ prāksūtritavātapittāmāmbukṣayopasargātmikāḥ pañca tṛṣṇā vyāhṛtāḥ| atraiva suśrutoktā kaphajā āmajāyāmavaruddhā, kṣatajā upasargātmikāyāmavaruddhā, annajā cāmajāyāmevāntarbhāvanīyā||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">sarvāstvatiprasaktā rogakṛśānāṃ vamiprasaktānām| ghoropadravayuktāstṛṇā maraṇāya vijñeyāḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">idānīṃ tṛṣṇānāmasādhyatālakṣaṇamāha- sarvāstvityādi| ghoropadravayukteti pīḍākaropadravavatī||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">nāgniṃ vinā hi tarṣaḥ pavanādvā tau hi śoṣaṇe hetū| abdhātorativṛddhāvapāṃ kṣaye tṛṣyate naro hi||19||</seg> <seg type="unit" n="20">gurvannapayaḥsnehaiḥ sammūrcchadbhirvidāhakāle ca| yastṛṣyedvṛtamārge tatrāpyanilānalau hetū||20||</seg> <seg type="unit" n="21">tīkṣṇoṣṇarūkṣabhāvānmadyaṃ pittānilau prakopayati| śoṣayato'pāṃ dhātuṃ tāveva hi madyaśīlānām||21||</seg> <seg type="unit" n="22">taptāsviva sikatāsu hi toyamāśu śuṣyati kṣiptam| teṣāṃ santaptānāṃ himajalapānādbhavati śarma||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19-22">samprati tṛṣṇāntarāṇāmuktatṛṣṇāsvevāntarbhāvaṃ darśayannuktavaktavyatṛṣṇānāmapi vāta-pitta-kṣayajanyatvamāha- nāgnimityādi| kasmāt punaragnivātau vinā tarṣo na bhavatītyāha- tau hītyādi| tau hi ativṛddhau pittavātarūpau agnipavanau abdhātoḥ śoṣaṇe hetū, tasmānnāgnivātau vinā tarṣa ityuktamityarthaḥ| evamagnivātābhyāṃ kṛte'pāṃ kṣaye svarūpādeva narastṛṣyati| evaṃ pittavātakṛtābdhātukṣayajatṛṣṇābhedamabhidhāya antarbhāvanīyatṛṣṇābhedānāha- gurvannetyādi| sammūrcchadbhiriti ekatāṃ gacchadbhiḥ| atra vāto vṛddhaḥ sammūrcchane'nnasya tṛṣṇākaraḥ, vidāhakāle ca yā tṛṣṇā tatra pittaṃ tṛṣṇākaram| madyajāmapyantarbhāvayannāha- tīkṣṇoṣṇetyādi| sikatāsu vālukāsu| teṣāmityupaśamakathanam| śarmeti sukham||19-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">śiśirasnātasyoṣmā ruddhaḥ koṣṭhaṃ prapadya tarṣayati| tasmānnoṣṇaklānto bhajeta sahasā jalaṃ śītam <note place="foot" type="variant" n="9">‘tasmādbhajeta sahasā noṣṇaḥ snāne jalaṃ śītam’ iti pā.</note>||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">śītamlānajāmantarbhāvayannāha- śiśiretyādi| śiśiraṃ śītam| ūṣmā ruddha iti śītasparśajalena bahiranirgacchan romakūpairuṣmā'varuddhaḥ pratīpīkṛtaḥ, etena etasyāpi pittajatvamuktam| na sahasetyanena viśramya śītajalasevāyāṃ na tathāvidhā tṛṣṇā bhavatīti darśayati||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">liṅgaṃ sarvāsvetāsvanilakṣayapittajaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘...svanilakṣayāt pittajaṃ’ iti pā.</note> bhavatyatha tu| pṛthagāgamāccikitsitamataḥ pravakṣyāmi tṛṣṇānām||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24">samprati annasammūrcchanādinā yathoktakrameṇa anila-kṣaya-pittajāvarodhamabhidhāya sarvāsāmevānila-kṣaya-pittajatvamupadarśayannāha- liṅgaṃ sarvāsvityādi| anila-kṣaya-pittajamityatra kṣayajamiti abdhātukṣayajameva| sāmānye'pi tṛṣṇānāṃ bhedena cikitsābhidhāne hetumāha- atha tvityādi| pṛthagāgamāditi pṛthagghetutvāt, āgacchatyasmāditi āgamo hetuḥ; vātādihetubhedāccikitsitabhedaṃ vakṣyāmītyarthaḥ| kiṃvā pṛthak cikitsitaṃ vakṣyāmi, āgamāditi āyurvedāgamaprāmāṇyāt; āgame tṛṣṇānāṃ bhedena cikitsābhidhānādahamapi pṛthak cikitsāṃ vakṣyāmītyarthaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">apāṃ kṣayāddhi tṛṣṇā saṃśoṣya naraṃ praṇāśayedāśu| tasmādaindraṃ toyaṃ samadhu pibettadguṇaṃ vā'nyat||25||</seg> <seg type="unit" n="26">kiñcittuvarānurasaṃ tanu laghu śītalaṃ sugandhi surasaṃ ca| anabhiṣyandi ca yattatkṣitigatamapyaindravajjñeyam||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-26">apāṃ kṣayādityādinā cikitsāmāha| aindramiti āntarikṣam| tadguṇaṃ vā'nyaditi yaduktaṃ tatrāha- kiñcidityādi| kiñciditi manāk| tuvaro'nurasatayā rasyate āsvādyate yasmin tattuvarānurasam| antarikṣaṃ jalaṃ hyavyaktasarvarasayuktam “avyaktībhāvastu rasānāṃ prakṛtau bhavatyanurasasamanvite vā dravye” (ci.a.sū.26) iti| aindravadityanena antarikṣānukāri kṣitisamābaddhaṃ bhavati| anye tu tuvaraśabdena kaṣāyamāhuḥ, tena <note place="foot" type="variant" n="11">‘yadyapi jalaṃ sarvamavyaktarasameva bhavati, tathā'pyanurasatāyāmeva madhurasya prakāro'bhidhīyate| tena kiñcittuvarānurasamityarthaḥ’ iti pā.</note> kiñcitkaṣāyānurasamityarthaḥ| tanviti svaccham| sugandhīti aniṣṭagandharahitam; uktaṃ hi suśrute- “aniṣṭagandhatā gandhadoṣaḥ” (su.sū.a.45) iti| aprātikūlyena rasanayā āsvādyate iti surasaṃ; na tu vyaktasuṣṭhurasaṃ surasam’; uktaṃ hi suśrute- “vyaktarasatā rasadoṣaḥ” iti (su.sū.a.45)||25-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">śṛtaśītaṃ sasitopalamathavā śarapūrvapañcamūlena| lājāsaktusitāhvāmadhuyutamaindreṇa <note place="foot" type="variant" n="12">‘lājānāṃ saktūnāṃ samadhusitaṃ manthamaindreṇa’ iti pā.</note> vā mantham||27||</seg> <seg type="unit" n="28">vāṭyaṃ vā''mayavānāṃ śītaṃ madhuśarkarāyutaṃ dadyāt| peyāṃ vā śālīnāṃ dadyādvā koradūṣāṇām||28||</seg> <seg type="unit" n="29">payasā śṛtena bhojanamathavā madhuśarkarāyutaṃ yojyam| pārāvatādikarasairghṛtabhṛṣṭairvā'pyalavaṇāmlaiḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">tṛṇapañcamūlamuñjātakaiḥ priyālaiśca jāṅgalāḥ sukṛtāḥ| śastā rasāḥ payo vā taiḥ siddhaṃ śarkarāmadhumat||30||</seg> <seg type="unit" n="31">śatadhautaghṛtenāktaḥ payaḥ pibecchītatoyamavagāhya| mudgamasūracaṇakajā rasāstu bhṛṣṭā ghṛte <note place="foot" type="variant" n="13">‘ghṛtabharjitāḥ’ iti pā.</note> deyāḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">madhuraiḥ sajīvanīyaiḥ śītaiśca satiktakaiḥ śṛtaṃ kṣīram| pānābhyañjanasekeṣviṣṭaṃ madhuśarkarāyuktam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">tajjaṃ vā ghṛtamiṣṭaṃ pānābhyaṅgeṣu nasyamapi ca syāt| nārīpayaḥ saśarkaramuṣṭryā api nasyamikṣurasaḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-33">śarapūrvapañcamūleneti “śarekṣudarbhakāśānāṃ śālīnāṃ mūlameva ca” (ci.a.1pā.1) ityatroktena śarādipañcamūlena| āmayavānāṃ vāṭyamiti īṣadbhṛṣṭādalitayavamaṇḍaḥ| muñjātaka uttarāpathaprasiddhaḥ| sukṛtā iti susaṃskṛtāḥ| tairiti tṛṇapañcamūlyādibhiḥ| madhurairiti madhurarasaiḥ| śītairiti śītavīryaiḥ| tajjamiti madhurādiśṛtakṣīrajam||27-33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">kṣīrekṣurasaguḍodakasitopalākṣaudrasīdhumārdvīkaiḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘... mādhvīkaiḥ’ iti pā.</note>| vṛkṣāmlamātuluṅgairgaṇḍūṣāstāluśoṣaghnāḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">jambvāmrātakabadarīvetasapañcavalkapañcāmlaiḥ| hṛnmukhaśiraḥpradehāḥsaghṛtā mūrcchābhramatṛṣṇāghnāḥ syuḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">dāḍimadadhitthalodhraiḥ savidārībījapūrakaiḥ śirasaḥ| lepo gaurāmalakairghṛtāranālāyutaiśca hitaḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">śaivalapaṅkāmburuhaiḥ sāmlaiḥ saghṛtaiśca śaktubhirlepaḥ| mastvāranālārdravasanakamalamaṇihārasaṃsparśāḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">śiśirāmbucandanārdrastanataṭapāṇitalagātrasaṃsparśāḥ| kṣaumārdranivasanānāṃ varāṅganānāṃ priyāṇāṃ ca||38||</seg> <seg type="unit" n="39">himavaddarīvanasaritsaro'mbujapavanendupādaśiśirāṇām| ramyaśiśirodakānāṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘ramyodakaśiśirāṇāṃ’ iti pā.</note> smaraṇaṃ kathāśca tṛṣṇāghnāḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34-39">mārdvīkaṃ mṛdvīkārasakṛtaṃ madyam| gaṇḍūṣaḥ mukhapūrako dravaḥ| pañcāmlaṃ “kolāmlaṃ cikrikāmlaṃ ca mātuluṅgāmlavetasam| caturamlamiti proktaṃ pañcāmlaṃ tu sadāḍimam” iti vacanājjñeyam| dadhitthaḥ kapitthaḥ| gaurāmalakairiti ārdratayā gauravarṇairāmalakaiḥ| mastvāranālastimitaṃ vasanaṃ mastvāranālavasanam| indupādāḥ candraraśmayaḥ||34-39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">vātaghnamannapānaṃ mṛdu laghu śītaṃ ca vātatṛṣṇāyām| kṣayakāsanucchṛtaṃ kṣīraghṛtamūrdhvavātatṛṣṇāghnam <note place="foot" type="variant" n="16">‘kṣīraghṛtaṃ vātatṛṣṇāghnam’ iti pā.</note>||40||</seg> syājjīvanīyasiddhaṃ kṣīraghṛtaṃ vātapittaje tarṣa|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="40">vātaghnetyādinā tṛṣṇānāṃ vaiśeṣikīṃ cikitsāmāha| kṣayakāsaharaiḥ śṛtaṃ kṣayakāsanucchṛtam| ūrdhvavātaḥ śvāsaḥ| vātapittaje tarṣe ityatra saṃsargajā tṛṣṇā asūtritā'pi asūtritadvandvajagulmābhidhānanyāyenocyate||40||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">paitte drākṣācandanakharjūrośīramadhuyutaṃ toyam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">lohitaśālitaṇḍulakharjūraparūṣakotpaladrākṣāḥ| madhu pakvaloṣṭameva ca jale sthitaṃ śītalaṃ peyam||42||</seg> <seg type="unit" n="43">lohitaśāliprasthaḥ salodhramadhukāñjanotpalaḥ kṣuṇṇaḥ| pakvāmaloṣṭajalamadhusamāyuto <note place="foot" type="variant" n="17">‘paktvā''maloṣṭamadhujalasamāyutaḥ’ iti pā.</note> mṛnmaye peyaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">vaṭamātuluṅgavetasapallavakuśakāśamūlayaṣṭyāhvaiḥ| siddhe'mbhasyagninibhāṃ kṛṣṇamṛdaṃ kṛṣṇasikatāṃ vā||44||</seg> <seg type="unit" n="45">taptāni navakapālānyathavā nirvāpya pāyayetāccham| āpākaśarkaraṃ vā'mṛtavallyudakaṃ tṛṣāṃ hanti||45||</seg> <seg type="unit" n="46">kṣīravatāṃ madhurāṇāṃ śītānāṃ śarkarāmadhuvimiśrāḥ| śītakaṣāyā mṛdbhṛṣṭasaṃyutāḥ pittatṛṣṇāghnāḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41-46">paitte ityatra ‘tarṣe’ iti śeṣaḥ| lohitaśāliprastha ityādau lodhrādīnāṃ militānāṃ catuṣpalaṃ, prakṣepyanyāyāt pādikaṃ madhu, pakvāmaloṣṭaprasādanaṃ (cāloḍanayogyamātraṃ <note place="foot" type="variant" n="18">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate</note> ) dattvā śālitaṇḍulaprasthaḥ kṣapāyāṃ sthāpyate, tadannaṃ (tasya <note place="foot" type="variant" n="19">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate</note> pānayogyamātramadhuprakṣepaṃ) mṛnmaye pātre pīyata iti vṛddhairupadarśitaḥ karmamārgaḥ| navakapālāni nūtanaśarāvādikhaṇḍān| āpākaśarkaramiti pākanimittaśarkarāsahitam| amṛtavallī guḍūcī| mṛdbhṛṣṭasaṃyutā iti bhṛṣṭamṛdyuktāḥ||41-46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">vyoṣavacābhallātakatiktakaṣāyāstathā''matṛṣṇāghnāḥ| yaccoktaṃ kaphajāyāṃ vamyāṃ taccaiva kāryaṃ syāt||47||</seg> <seg type="unit" n="48">stambhārucyavipākālasyacchardiṣu kaphānugāṃ tṛṣṇām| jñātvā dadhimadhutarpaṇalavaṇoṣṇajalairvamanamiṣṭam||48||</seg> <seg type="unit" n="49">dāḍimamamlaphalaṃ vā'pyanyat sakaṣāyamatha leham| peyamathavā pradadyādrajanīśarkarāyuktam <note place="foot" type="variant" n="20">‘haridrāmbuśarkarākṣaudrasaṃyuktam’ iti pā.</note>||49||</seg> <seg type="unit" n="50">kṣayakāsena tu tulyā kṣayatṛṣṇā sā garīyasī nṝṇām| kṣīṇakṣataśoṣahitaistasmāttāṃ bheṣajaiḥ śamayet||50||</seg> <seg type="unit" n="51">pānatṛṣārtaḥ pānaṃ tvardhodakamamlalavaṇagandhāḍhyam| śiśirasnātaḥ pānaṃ madyāmbu guḍāmbu vā tṛṣitaḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">bhaktoparodhatṛṣitaḥ snehatṛṣārto'thavā tanuyavāgūm| prapibedguruṇā tṛṣito bhuktena taduddharedbhuktam||52||</seg> <seg type="unit" n="53">madyāmbu vā'mbu koṣṇaṃ balavāṃstṛṣitaḥ samullikhet pītvā| māgadhikāviśadamukhaḥ saśarkaraṃ vā pibenmantham||53||</seg> <seg type="unit" n="54">balavāṃstu tāluśoṣe pibeddhṛtaṃ tṛṣyamadyācca| sarpirbhṛṣṭaṃ kṣīraṃ māṃsarasāṃścābalaḥ snigdhān||54||</seg> <seg type="unit" n="55">atirūkṣadurbalānāṃ tarṣaṃ śamayennṛṇāmihāśu payaḥ| chāgo vā ghṛtabhṛṣṭaḥ śīto madhuro raso hṛdyaḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">snigdhe'nne bhukte yā tṛṣṇā syāttāṃ guḍāmbunā śamayet| tarṣaṃ mūrcchābhihatasya raktapittāpahairhanyāt||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="47-56">anyat sakaṣāyamiti āmalādisakaṣāyaleham| pānatṛṣārta iti atiśayamadyapānajatṛṭpīḍitaḥ| bhaktoparodhaḥ bhaktacchedaḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘abhaktacchandaḥ’ iti pā.</note>| māgadhikāviśadamukha ityatra mukhavaiśadyamātrakārikā pippalī prayoktavyā| tāluśoṣe yadyapi ghṛtaṃ niṣiddhaṃ “tṛṣṇāmūrcchāparītāśca garbhiṇyastāluśoṣiṇaḥ” (sū.a.13) iti, tathā'pīha balavattṛṣyānuyuktaṃ ghṛtapānaṃ viśiṣṭatvānna virodhi| snigdhe'nne bhukte yā tṛṣṇā tatra yadyapi guḍāmbu snigdhaguṇayuktatvānna hitam, uktaṃ hi- “yadāhāraguṇaiḥ pānaṃ viparītaṃ tadiṣyate” (sū.a.27) iti; tathā'pi madhurarasatayā tṛṣṇāharatvāt prabhāvādvopayujyate| tarṣaṃ mūrcchetyādinā aupasargikatṛṣṇācikitsocyate||47-56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">tṛṭdāhamūrcchābhramaklamamadātyayāsraviṣapitte <note place="foot" type="variant" n="22">‘chardyamladāhamūrcchā’ iti pā.</note>| śastaṃ svabhāvaśītaṃ, śṛtaśītaṃ sannipāte'mbhaḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">hikkāśvāsanavajvarapīnasaghṛtapītapārśvagalaroge| kaphavātakṛte styāne sadyaḥśuddhe ca hitamuṣṇam||58||</seg> <seg type="unit" n="59">pāṇḍūdarapīnasamehagulmamandānalātisāreṣu| plīhni ca toyaṃ na hitaṃ kāmamasahye pibedalpam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">pūrvāmayāturaḥ san dīnastṛṣṇārdito jalaṃ kāṅkṣan| na labheta sa cenmaraṇamāśvevāpnuyāddīrgharogaṃ vā||60||</seg> <seg type="unit" n="61">tasmāddhānyāmbu pibettṛṣyan rogī saśarkarākṣaudram| yadvā tasyānyatsyāt sātmyaṃ rogasya tacceṣṭam||61||</seg> <seg type="unit" n="62">tasyāṃ vinivṛttāyāṃ tajjanya upadravaḥ sukhaṃ jetum| tasmāttṛṣṇāṃ pūrvaṃ jayedbahubhyo'pi rogebhyaḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="57-62">śītamuṣṇaṃ ca jalaṃ kutra deyaṃ varjyaṃ vā kutretyāha- tṛḍityādi| viṣapitte iti viṣe pitte ca| sannipāte iti sannipātajvarodbhūtatṛṣṇāyām| na hitamiti pāṇḍvādiroge tṛṣṇāyāmapi toyaṃ na hitam| asahye ‘tarṣe’ iti śeṣaḥ| eṣvasahyatṛṣṇāyāṃ jalādāne doṣamāha- pūrvetyādi| pūrvāmayātura iti pūrvotpannagadapīḍitaḥ| tajjanyopadrava iti tṛṣṇāpraśamanārthaṃ pīyamānapānīyajaḥ| sukhaṃ jetumiti mahātyayakarīṃ tṛṣṇāmapekṣya jetuṃ sukhopāyo bhavatītyarthaḥ||57-62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">tatra ślokaḥ- hetū yathā'gnipavanau kurutaḥ sopadravāṃ ca pañcānām| tṛṣṇānāṃ pṛthagākṛtirasādhyatā sādhanaṃ coktam||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="63">heturityādyadhyāyasaṅgrahaḥ| agnipavanau iti yathā'gnipavanau kurutaḥ sopadravāṃ ‘tṛṣṇāṃ’ iti śeṣaḥ| upadravāśca mukhaśoṣādayaḥ pūrvamuktāḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘evātivṛddhāvuktāḥ’ iti pā.</note>||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne tṛṣṇārogacikitsitaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsitasthāne tṛṣṇācikitsitaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ||22||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="23" xml:id="ca.6.23">
          <head>viṣacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto viṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">prāgutpattiṃ guṇān yoniṃ vegām~lliṅgānyupakramān| viṣasya bruvataḥ samyagagniveśa nibodha me||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-3">śītopaśamaprādhānyasāmānyāttṛṣṇācikitsitamanu viṣacikitsitamucyate- prāgityādi| prāgutpattiḥ ādyotpattiḥ| yoniriti adhiṣṭhānam| liṅgānīti dehasambandhiviṣasya liṅgāni, tathā annādigatasya ca liṅgāni| atra nāpṛṣṭā guravo vadantīti nyāyācchiṣyapraśna unneyaḥ| viṣaṃ ca yadyapi rogādhikāre na sūtritaṃ sākṣāt, tathā'pi viṣajamadābhidhānāttatkāraṇatayā sūtritameva rogādhikāre jñeyaṃ; tena notsūtramiha viṣābhidhānamiti||1-3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">amṛtārthaṃ samudre tu mathyamāne surāsuraiḥ| jajñe prāgamṛtotpatteḥ puruṣo ghoradarśanaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">dīptatejāścaturdaṃṣṭro harikeśo'nalekṣaṇaḥ| jagadviṣaṇṇaṃ taṃ dṛṣṭvā tenāsau <note place="foot" type="variant" n="1">‘viṣaṃ sa tu viṣādanāt’ iti pā.</note> viṣasañjñitaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-5">amṛtārthamityādinā prāgutpattyabhidhānaṃ viṣasya mahāprabhāvadarśanārtham| harikeśa iti piṅgalakeśaḥ| sa puruṣaḥ viṣamucyate viṣādanāddhetoḥ; evaṃ ca viṣaśabdaniruktiruktā <note place="foot" type="variant" n="2">‘viṣaśabdaniruktaṃ ghaṭitaṃ’ iti pā.</note> bhavati||4-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">jaṅgamasthāvarāyāṃ tadyonau brahmā nyayojayat| tadambusambhavaṃ tasmāddvividhaṃ pāvakopamam||6||</seg> aṣṭavegaṃ daśaguṇaṃ caturviṃśatyupakramam|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">tadambusambhavaṃ tasmād dvividhamiti tadambusambhavaṃ samudrotpannaṃ, tasmāt samudrata utpannatvādambusambhavaṃ, tathā tasmād brahmaṇā yonidvayaniyuktatvād dvividhamityarthaḥ| ambusambhavatvena cāsya varṣāprakopitvaṃ vakṣyamāṇaṃ yuktam; ambuyonibhūtatvena cāsya jalena prabhāvāt praśamanaṃ kriyata iti jñeyam| uktaṃ hi bhagavatā vyāsena- “adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam| tasmāt sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati” iti| aṣṭavegamiti manuṣyāpekṣayā'ṣṭavegam <note place="foot" type="variant" n="3">‘manuṣyeṣu vakṣyamāṇāṣṭavegam’ iti pā.</note>| daśaguṇādyagre vakṣyamāṇam| upakramāḥ cikitsānuṣṭhānabhedāḥ||6||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tadvarṣāsvambuyonitvāt saṅkledaṃ guḍavadgatam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">sarpatyambudharāpāye tadagastyo hinasti ca| prayāti mandavīryatvaṃ viṣaṃ tasmāddhanātyaye||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7-8">viṣasya varṣāsu viśeṣaprakope śaradi copaśame hetumāha- tadvarṣāsvityādi| guḍo yathā piṇḍito'mbuyonitvādvarṣāsu saṅkledaṃ yāti, tathā viṣamapi klinnaṃ visarpati utkliṣṭaśaktikaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘utkṛṣṭaśaktikaṃ’ iti pā.</note> ca bhavati, ata eva dūṣīviṣārtā atipīḍitā bhavanti; ambudharāṇāṃ vṛddhikāraṇaṃ varṣāgamaḥ; agastyaprabhāvaśca taṃ hinasti||7-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sarpāḥ kīṭondurā lūtā vṛścikā gṛhagodhikāḥ| jalaukāmatsyamaṇḍūkāḥ kaṇabhāḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘śalabhāḥ’ iti pā.</note> sakṛkaṇṭakāḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">śvasiṃhavyāghragomāyutarakṣunakulādayaḥ| daṃṣṭriṇo <note place="foot" type="variant" n="6">‘daṃṣṭriṇo'mī’ iti pā.</note> ye viṣaṃ teṣāṃ daṃṣṭrotthaṃ jaṅgamaṃ matam||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-10">parādhikāratvādviṣasya sarpā ityādinā jaṅgamasthāvarayonidvayaṃ saṅkṣepādevāha| yadyapi viṣaguṇā agre uddiṣṭāḥ, tathā'pi guṇānāṃ guṇyapekṣatvādagre viṣasya guṇinaḥ sthāvarajaṅgamabhedabhinnasyābhidhānam; uddeśe tu prathamaṃ guṇābhidhānaṃ viṣasya kāryakaraṇe guṇaprādhānyakhyāpanārtham| sarpādīnāṃ bhedā agre eva vaktavyāḥ, tena tatraiva vyākartavyāḥ| ādigrahaṇāducciṭiṅgādīnāṃ tantrāntaroktānāṃ grahaṇam| atra adaṃṣṭriṇo'pi daṃṣṭrisarpaprādhānyāddaṃṣṭriṇa ityuktāḥ; tathā daṃṣṭrotthamiti daṃṣṭrotthasya sarvaviṣaprādhānyādadaṃṣṭrotthānāmapi unduruviṣādīnāṃ grahaṇam| uktaṃ hyanyatra “jaṅgamasya viṣasyoktānyadhiṣṭhānāni ṣoḍaśa| tatra dṛṣṭidaṃṣṭrāniḥśvāsanakhamūtrapurīṣaśukralālārtavamukhasandaṃśaviśardhitagudāsthipittaśūkaśavāni” (su.ka.a.3) iti| tathā'nyatrāpi “śukramūtrapurīṣāṇi dehe nipatitāni tu| dāruṇaṃ garamityāhuḥ” iti||9-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">mustakaṃ pauṣkaraṃ krauñcaṃ vatsanābhaṃ balāhakam| karkaṭaṃ kālakūṭaṃ ca karavīrakasañjñakam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">pālakendrāyudhaṃ tailaṃ meghakaṃ kuśapuṣpakam| rohiṣaṃ puṇḍarīkaṃ ca lāṅgalakyañjanābhakam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">saṅkocaṃ markaṭaṃ śṛṅgīviṣaṃ hālāhalaṃ tathā| evamādīni cānyāni mūlajāni sthirāṇi ca||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-13">sthāvaraje viṣe mūlajānīti padaṃ mūlajasya bahutvāt prādhānyācca| tena patrapuṣpādijānāmapi viṣāṇāṃ grahaṇaṃ; yaduktaṃ suśrute- “mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāra eva ca|| niryāso dhātavaścaiva kandaśca daśamaḥ smṛtaḥ” (su.ka.a.2) iti| kandastviha mūlaviśeṣatvānmūlaśabdenaiva gṛhītaḥ| eteṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘mustakādīnāṃ’ iti pā.</note> ca sañjñāsambandhe śabarakirātādaya eva tadvidyāḥ pramāṇaṃ, te hi guruparamparayā vyākhyānayanti||11-13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">garasaṃyogajaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘paraṃ saṃyogajaṃ’ iti, ‘garaṃ saṃyogajaṃ’ iti ca pā.</note> cānyadgarasañjñaṃ gadapradam| kālāntaravipākitvānna tadāśu haratyasūn||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">sthāvarajaṅgamārabdhameva tṛtīyaṃ viṣamāha- garasaṃyogajamityādi| garārthaḥ saṃyogo yeṣāṃ te garasaṃyogā dravyabhedāḥ, tebhyo jātaṃ garasaṃyogajam| ‘gara’ iti tantre sañjñā yasya tad garasañjñam| tacca cirakārirogajanakamaprāṇaharam <note place="foot" type="variant" n="9">‘cirakāritvayogajanakaṃ’ iti pā.</note>| etadevāha- kālāntaretyādi| suśrute'pi trividhameva viṣamuktaṃ- “sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva kṛtrimaṃ cāpi yadviṣam” (su.ka.a.2) ityanena| yattu dūṣīviṣamagre vakṣyati tat trividhāntargataṃ darśayiṣyāmaḥ| garaṃ tu dvividhaṃ- nirviṣadravyasaṃyogakṛtaṃ, tathā saviṣadravyasaṃyogakṛtaṃ ca; tatrādyaṃ garasañjñam, uttaraṃ tu kṛtrimamiti vyavasthā| tenemāmeva vyavasthāṃ gṛhītvoktaṃ rasāyane- “daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime viṣe” (ci.a.1,pā.) iti| tathā vṛddhakāśyape'pyuktaṃ- “saṃyogajaṃ ca dvividhaṃ tṛtīyaṃ viṣamucyate| garaṃ syādaviṣaṃ tatra saviṣaṃ kṛtrimaṃ matam” iti||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">nidrāṃ tandrāṃ klamaṃ dāhaṃ sapākaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘dāhamapākaṃ’ iti pā.</note> lomaharṣaṇam| śophaṃ caivātisāraṃ ca janayejjaṅgamaṃ viṣam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">sthāvaraṃ tu jvaraṃ hikkāṃ dantaharṣaṃ galagraham| phenavamyaruciśvāsamūrcchāśca janayedviṣam <note place="foot" type="variant" n="11">‘janayedbhṛśam’ iti pā.</note>||16||</seg> <seg type="unit" n="17">jaṅgamaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">gaṅgādharastu ‘jaṅgamaṃ syādūrdhvabhāgamadhobhāgaṃ tu mūlajam’ iti paṭhati</note> syādadhobhāgamūrdhvabhāgaṃ tu mūlajam| tasmāddaṃṣṭrāviṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘tasmāddaṃṣṭriviṣaṃ’ iti pā.</note> maulaṃ hanti maulaṃ ca daṃṣṭrajam <note place="foot" type="variant" n="14">‘daṃṣṭrijam’ iti pā.</note>||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-17">nidrāmityādinā jaṅgamaviṣasya tathā jvaramityādinā sthāvaraviṣasya liṅgāni sarvavegagatāni prāha| jaṅgamasthāvarayoḥ parasparopaghātātmakadharmamabhidhātuṃ hetumatparasparopaghātakatvamevāhajaṅgamamityādi| tasmāditi parasparaṃ viruddhamārgagāmitvāt| etena ca yadvakṣyati- “viṣapānaṃ daṣṭānāṃ viṣapīte daṃśanaṃ cānte” iti, tadupapannaṃ bhavati| nanu “viṣaṃ viṣaghnamuktaṃ yat prabhāvastatra kāraṇām” (sū.a.26) iti ātreyabhadrakāpyīye prabhāveṇa viṣasya viṣaharaṇābhidhānopapattivarṇanaṃ tadvirudhyate; maivaṃ, yadi dravyaprabhāvaḥ kāraṇaṃ na syāt tadā yatkiñcidūrdhvabhāgaṃ madanaphalādi taddaṃṣṭrāviṣaharaṃ syāt, yaccādhobhāgaṃ trivṛtādi tanmaulaviṣaṃ nihanyāt; nacaitaddṛṣṭaṃ, tasmāt prabhāvasyaivātmaguṇatāmātrakāraṇametadadhobhāgatvamūrdhvabhāgatvaṃ ceti||15-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tṛṇmohadantaharṣaprasekavamathaklamā bhavantyādye| vege rasapradoṣādasṛkpradoṣāddvitīye tu||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vaivarṇyabhramavepathumūrcchājṛmbhāṅgacimicimātamakāḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘...taṅkāḥ’ iti pā.</note>| duṣṭapiśitāttṛtīye maṇḍalakaṇḍūśvayathukoṭhāḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">vātādijāścaturthe dāhacchardyaṅgaśūlamūrcchādyāḥ| nīlādīnāṃ tamasaśca darśanaṃ pañcame vege||20||</seg> <seg type="unit" n="21">ṣaṣṭhe hikkā, bhaṅgaḥ skandhasya tu saptame'ṣṭame maraṇam| nṝṇāṃ, catuṣpadāṃ syāccaturvidhaḥ, pakṣiṇāṃ trividhaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sīdatyādye bhramati ca, catuṣpado vepate, tataḥ śūnyaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘śūnaḥ’ iti pā.</note>| mandāhāro mriyate śvāsena hi caturthavege tu||22||</seg> <seg type="unit" n="23">dhyāyati <note place="foot" type="variant" n="17">‘ādye vege pakṣī bhrāmyati dvitīyavege tu’ iti pā.</note> vihagaḥ prathame vege, prabhrāmyati dvitīye tu| srastāṅgaśca tṛtīye viṣavege yāti pañcatvam||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-23">tṛṇmohetyādinā krameṇāṣṭaviṣavegalakṣaṇamāha| suśrute ekaikakalātikrameṇa saptavegā udīritāḥ; iha kalālaṅghanenaiva saptavegāḥ, aṣṭame tu saptakalālaṅghanottarakālaṃ mārako vego daṣṭasya daṃśadeśagamanāya pītaviṣasya hṛdayagamanāya bhavatīti suśrutena samamavirodhaḥ| vātādijā iti yathāyogyatayā uddhatānyataraikadoṣadvidoṣatridoṣajāḥ| mūrcchādyā ityatrādiśabdaḥ prakāravācī| caturthādivegeṣvanuktamapi medaādidūṣyamunnetavyaṃ, suśrutavacanāt| nīlādīnāmityatra ādiśabdena pradhānavācinā nīlapradhānetaravarṇadarśanaṃ bhavati| ṣaṣṭhe hikketi cchedaḥ| viṣavegaprastāvāccatuṣpādapakṣiṇo'pi viṣavegānāha| etadviṣavegābhidhāne ca prayojanaṃ- yadviṣavegamṛtasyāpi māṃsamupayojyaṃ pītaviṣasya hṛdayaṃ daṣṭasya ca daṃśadeśaṃ muktvetyādyuktavidhānena, vegajñānenāprāptanaiṣṭhikavegasya yathoktavidhinā māṃsaṃ nopādeyaṃ, yatastasya viṣārditasya <note place="foot" type="variant" n="18">‘viṣamāritasya’ iti pā.</note> sarvaṃ śarīraṃ viṣavadbhavati| catuṣpadādīnāmalpavegatvaṃ sattvālpatvāt| avasīdatītyādi| dvitīye, śūnya ityādi tṛtīye||18-23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">laghu rūkṣamāśu viśadaṃ vyavāyi tīkṣṇaṃ vikāsi sūkṣmaṃ ca| uṣṇamanirdeśyarasaṃ daśaguṇamuktaṃ viṣaṃ tajjñaiḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">raukṣyādvātamaśaityātpittaṃ saukṣmyādasṛk prakopayati| kaphamavyaktarasatvādannarasāṃścānuvartate <note place="foot" type="variant" n="19">‘anurasāṃścānuvartate’ iti pā.</note> śīghram||25||</seg> <seg type="unit" n="26">śīghraṃ vyavāyibhāvādāśu vyāpnoti kevalaṃ deham| tīkṣṇatvānmarmaghnaṃ prāṇaghnaṃ tadvikāsitvāt||26||</seg> <seg type="unit" n="27">durupakramaṃ laghutvādvaiśadyāt syādasaktagatidoṣam| doṣasthānaprakṛtīḥ prāpyānyatamaṃ hyudīrayati||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-27">viṣaguṇānāha- laghvityādi| pratyekaṃ guṇānāṃ kāryamāha raukṣyādityādi| aśaityāditi uṣṇatvāt| saukṣmyādasṛkprakopaṇamasṛjo'pi sūkṣmamārgānusāritvāt| avyaktarasatvaṃ ca kaphakopanāya avyaktarasatvakaphayorekajalarūpakāryatvāddhavati| annarasāṃścānuvartate iti avyaktarasatvena jalaṃ yathā gandhagrahaṇe yogavāhi bhavati, tathā viṣamapi annarasān jhaṭityanugataṃ bhavati, tataḥ śīghraṃ tena bhāvitamannaṃ bhavati| śīghretyādau śīghratvādāśu vyāpnoti, vyavāyitvāt kevalaṃ dehaṃ vyāpnotīti jñeyam| vyavāyitvaṃ sarvataḥ prasaraṇaśīlatvaṃ pānīyapatitattailavat| tīkṣṇatvānmarmaghnamiti marmaṇāṃ saumyānāṃ mṛdūnāṃ tīkṣṇena viruddhatvaṃ boddhavyam| vikāsitvāditi hiṃsanaśīlatvāt; vipūrvo hi kasatirhiṃsārthaḥ| laghutvāditi anavasthitatvāt; yasya cānavasthitatvaṃ tasya bheṣajenāsambandhādupakramaṇamakiñcitkaram| asaktā aviśrāntā doṣeṣu gatiryasya tat asaktagatidoṣaṃ, viśadaṃ hi picchābhāgarahitatvāt kvacinna sajjati| atra ca guṇānāṃ pratiniyamena viruddhakarmakaraṇe viṣasyāśivatvameva niyāmakaṃ jñeyaṃ; tena raukṣyādibhiḥ śleṣmakṣayādi nāśaṅkanīyam| suśrute ca viṣaguṇe yat pākitvamuktaṃ, tadāśukāriviṣe niṣprayojanamiti nehoktaṃ; tathāhi- viṣaṃ naitāvantaṃ kālamapekṣate yena yāvattasya pāko bhavatyavicāryaḥ| suśrute ca kālāntaraprakopitvamapi dūṣīviṣagocaratayoktaṃ, tadihāpi dūṣīviṣe cintanīyamiti||24-27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">syādvātikasya vātasthāne kaphapittaliṅgamīṣattu| tṛṇmohāratimūrcchāgalagrahacchardiphenādi <note place="foot" type="variant" n="20">‘hṛnmohāruci...’ iti pā.</note>||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pittāśayasthitaṃ paittikasya kaphavātayorviṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘kaphapittayo...’ iti pā.</note> tadvat| tṛṭkāsajvaravamathuklamadāhatamotisārādi <note place="foot" type="variant" n="22">‘tṛṭpākajvaraśoṣaklama...’ iti pā.</note>||29||</seg> <seg type="unit" n="30">kaphadeśagaṃ kaphasya <note place="foot" type="variant" n="23">‘kaphādhikasya vātapittayośca darśayati’ iti pā.</note> ca darśayedvātapittayośceṣat| liṅgaṃ śvāsagalagrahakaṇḍūlālāvamathvādi||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28-30">samprati sthānaviśeṣeṇa prakṛtiviśeṣaprāptyā ca liṅgaviśeṣānāha- vātikasyetyādi| viṣaṃ madyaṃ ca yadyapi tridoṣakopanaṃ, tathā'pi sthānaprakṛtiviśeṣaprāptyā tadanuguṇadoṣaprakopamadhikaṃ karoti, śeṣayostu manāgityarthaḥ| vātikasyeti vātaprakṛteḥ| vātasthāne pakvāśayādau| kaphapittaliṅgamīṣaditi vacanād vātaliṅgaṃ balavadbhavati, tacca tṛṇmūrcchetyādinoktaṃ jñeyam; evamuttaratrāpi yojyam| kaphavātayostadvaditi īṣadityarthaḥ; tṛḍādi tu balavalliṅgaṃ, tat pittasyetyarthaḥ| kaphetyādau cakārāt kaphaprakṛterityarthaḥ| īṣadvātapittayoriti yojyam||28-30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">dūṣīviṣaṃ tu śoṇitaduṣṭyāruḥkiṭimakoṭhaliṅgaṃ ca| viṣamekaikaṃ doṣaṃ sandūṣya haratyasūnevam||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31">dūṣīviṣalakṣaṇamāha- dūṣītyādi| koṭhaḥ varaṭīdaṃśaśothākāraḥ| kālāntaraprakopi viṣaṃ dūṣīviṣam| uktaṃ cānyatra “dūṣitaṃ deśakālādidivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ| yasmāddūṣayate <note place="foot" type="variant" n="24">‘yacca dūṣayate’ iti pā.</note> dhātūn tasmāddūṣīviṣaṃ smṛtam” iti| evambhūtaṃ ca garameva prāyo bhavati, tathā sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca bhavati| yaduktaṃ suśrute- “jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā| svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘svaguṇairna yuktaṃ’ iti pā.</note> viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti” (su.ka.a.2) iti| ihāpi dūṣīviṣāḥ kīṭā hīnavīryaviṣā vaktavyāḥ| viṣamekaikamityādinā syādvātikasyetyādinā yaduktaṃ tasyaikaikadoṣasyātyarthakopamāha| sandūṣyeti atyarthaṃ dūṣayitvā||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">kṣarati viṣatejasā'sṛk tat khāni nirudhya mārayati jantum| pītaṃ mṛtasya hṛdi tiṣṭhati daṣṭaviddhayordaṃśadeśe syāt||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32">anuktaprāṇaharaṇasāmagrīmāha- kṣaratītyādinā| pītaṃ viṣaṃ viśeṣeṇa mṛtasya hṛdi tiṣṭhati| daṣṭaviddhayośca daṃśadeśe viṣaṃ syāt| viddhaḥ digdhaviddhaḥ| atra kaścinmṛta iva bhavati, kaścicca pavanādamṛta iva| yaduktaṃ kāśyape- “mṛta iva cenmartyaḥ syādasādhyaliṅgairvihīnaśca| sa jīvayituṃ śakyaḥ kṛtā caitasya hṛdayarakṣā cet” iti||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">nīlauṣṭhadantaśaithilyakeśapatanāṅgabhaṅgavikṣepāḥ| śiśirairna lomaharṣo nābhihate daṇḍarājī syāt||33||</seg> <seg type="unit" n="34">kṣatajaṃ kṣatācca nāyātyetāni bhavanti maraṇaliṅgāni| ebhyo'nyathā cikitsyāsteṣāṃ copakramāñchṛṇu me||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33-34">etadviśeṣajñānārthaṃ lakṣaṇamāha- nīlauṣṭhetyādi| daṇḍarājiḥ daṇḍākārā rekhā <note place="foot" type="variant" n="26">‘daṇḍākāraḥ śothaḥ’ iti pā.</note>||33-34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">mantrāriṣṭotkartananiṣpīḍanacūṣaṇāgnipariṣekāḥ| avagāharaktamokṣaṇavamanavirekopadhānāni||35||</seg> <seg type="unit" n="36">hṛdayāvaraṇāñjananasyadhūmalehauṣadhapraśamanāni <note place="foot" type="variant" n="27">‘...pradhamanāni’ iti pā.</note>| pratisāraṇaṃ prativiṣaṃ sañjñāsaṃsthānapanaṃ lepaḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">mṛtasañjīvanameva ca viṃśatirete caturbhiradhikāḥ| syurupakramā yathā ye yatra yojyāḥ śṛṇu tathā tān||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35-37">mantretyādi| mantrasya viṣahareṣu śreṣṭhatvādagre'bhidhānaṃ; yaduktaṃ “viṣaṃ tejomayairmantraiḥ satyabrahmatapomayaiḥ| yathā nivāryate kṣipraṃ prayuktairna <note place="foot" type="variant" n="28">‘tathā nānyairupakramaiḥ’ iti pā.</note> tathauṣadhaiḥ” (su.ka.a.5) iti| ariṣṭā dvividhā- mantreṇa rajjvādibhirvā viṣoparibandhaḥ| upadhānaṃ viṣasaṅkramaṇārthaṃ mastake bheṣajadānam| hṛdayāvaraṇaṃ hṛdayarakṣākaramauṣadham| prativiṣaṃ viṣāntaraprayogaḥ| mṛtasañjīvanaṃ viṣeṇa mṛtasyāmṛta iva sañjīvanakaraṃ bheṣajam| śeṣaṃ vyaktaṃ vivaraṇagranthena sphuṭaṃ bhaviṣyati||35-37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">daṃśāttu viṣaṃ daṣṭasyāvisṛtaṃ veṇikāṃ bhiṣagbaddhvā| niṣpīḍayedbhṛśaṃ daṃśamuddharenmarmavarjaṃ vā||38||</seg> taṃ daṃśaṃ vā cūṣenmukhena yavacūrṇapāṃśupūrṇena|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38">avisṛtamiti avyāptaśarīram| veṇikāṃ baddhveti viṣavā(dhā)raṇikāṃ baddhvā| anena ca sāmānyābhidhānena mantravyāpāro'pyariṣṭānāṃ kathitaḥ, mantrādbhinnā cāriṣṭoktā| uktaṃ cānyatra- “ariṣṭāmapi mantraiśca badhnīyānmantrakovidaḥ| sā tu rajjvādibhirbaddhā viṣapratikarī matā” (su.ka.a.5) iti| niṣpīḍayediti niṣpīḍanena viṣaṃ gālayet| uddharediti utkṛtyāpaharet| marmavarjyamiti marmaṇyupaghātaṃ niṣedhayatyavraṇe| yavacūrṇena pāṃśunā vā mukhapūraṇaṃ viṣasambandhaparihārārtham||38||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">pracchanaśṛṅgajalaukāvyadhanaiḥ srāvyaṃ tato raktam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">rakte viṣapraduṣṭe duṣyet prakṛtistatastyajet prāṇān| tasmāt pragharṣaṇairasṛgavartamānaṃ pravartyaṃ syāt||40||</seg> <seg type="unit" n="41">trikaṭugṛhadhūmarajanīpañcalavaṇarocanāḥ <note place="foot" type="variant" n="29">‘...pajcalavaṇacorakāḥ’ iti pā.</note> savārtākāḥ| gharṣaṇamatipravṛtte vaṭādibhiḥ śītalairlepaḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">raktaṃ hi viṣādhānaṃ <note place="foot" type="variant" n="30">‘raktaṃ viṣādanaṃ hi’ iti pā.</note> vāyurivāgneḥ pradehasekaistat| śītaiḥ skandati tasmin skanne vyapayāti viṣavegaḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">viṣavegānmadamūrcchāviṣādahṛdayadravāḥ pravartante| śītairnivartayettān vījyaścālomaharṣāt <note place="foot" type="variant" n="31">‘na bījyaśca lomaharṣaḥ syāt’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> syāt||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-43">pracchanādibhī raktamokṣaṇamupakramamāha| upakramāṇāṃ ca vyatikramābhidhānena niyamena kramayogaṃ niṣedhayati| raktasrāvaṇopapattimāha- rakte ityādi| prakṛtiriti dehadhātvādisvabhāvaḥ| pragharṣaṇairiti pragharṣaṇairapi, pracchanādibhiḥ pragharṣaṇena cetyarthaḥ| pragharṣaṇaṃ patrādibhiḥ| pragharṣaṇena pratisāraṇamupakrameṣūktam| gharṣaṇamiti chedaḥ| viṣādhānamiti viṣasya prasārakam| skandati sthiraṃ bhavati| skanne iti sthire| vījyaḥ vyajanapavanaiḥ||39-43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">taruriva mūlacchedāddaṃśacchedānna vṛddhimeti viṣam| ācūṣaṇamānayanaṃ jalasya seturyathā tathā'riṣṭāḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">tvaṅmāṃsagataṃ dāho dahati viṣaṃ srāvaṇaṃ harati raktāt| pītaṃ vamanaiḥ sadyo haredvirekairdvitīye tu||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="44-45">tarurivetyādinā chedādīnāṃ viṣaharaṇopapattimāha| seturyatheti prasaranirodhaka ityarthaḥ| dvitīye ‘vege’ iti śeṣaḥ||44-45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">ādau hṛdayaṃ rakṣyaṃ tasyāvaraṇaṃ pibedyathālābham| madhusarpirmajjapayogairikamatha <note place="foot" type="variant" n="32">‘...rmajjānaṃ gairikamatha’ iti pā.</note> gomayarasaṃ vā||46||</seg> <seg type="unit" n="47">ikṣuṃ supakvamathavā <note place="foot" type="variant" n="33">‘dakṣaṃ sapakṣamathavā’ iti pā.</note> kākaṃ niṣpīḍya tadrasaṃ varaṇam| chāgādīnāṃ vā'sṛgbhasma mṛdaṃ vā pibedāśu||47||</seg> <seg type="unit" n="48">kṣārāgadastṛtīye śophaharairlekhanaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘śothaharaiśchardanaṃ’ iti pā.</note> samadhvambu| gomayarasaścaturthe vege sakapitthamadhusarpiḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">kākāṇḍaśirīṣābhyāṃ svarasenāścyotanāñjane nasyam| syātpañcame'tha ṣaṣṭhe sañjñāyāḥ sthāpanaṃ kāryam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">gopittayutā rajanī mañjiṣṭhāmaricapippalīpānam| viṣapānaṃ daṣṭānāṃ viṣapīte daṃśanaṃ cānte||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46-50">ādāviti sarvopakramādau| tasyeti hṛdayasya| yathālābhamiti vakṣyamāṇahṛdayāvaraṇayogeṣu yathāprāptihṛdayāvaraṇam| kṣārāgado vakṣyamāṇaḥ| tṛtīye ‘vege’ iti śeṣaḥ| kākāṇḍā śimbībhedaḥ| gopittayutā rajanī āścotanādiṣu jñeyā| ante iti sarvopakramaśeṣe saptame vege sarpeṇa daṃśanaṃ kāryam||46-50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">śikhipittārdhayutaṃ syāt palāśabījamagado mṛteṣu varaḥ| vārtākuphāṇitāgāradhūmagopittanimbaṃ vā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">gopittayutairguṭikāḥ surasāgranthidvirajanīmadhukakuṣṭhaiḥ <note place="foot" type="variant" n="35">‘surasogrādvirajanī...’ iti pā.</note>| śastā'mṛtena tulyā śirīṣapuṣpakākāṇḍakarasairvā||52||</seg> <seg type="unit" n="53">kākāṇḍasurasagavākṣīpunarnavāvāyasīśirīṣaphalaiḥ| udbandhaviṣajalamṛte lepaupadhinasyapānāni <note place="foot" type="variant" n="36">‘lepāñjananasyapānāni’ iti pā.</note>||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51-53">aṣṭame tu vege śikhipittetyādinā mṛtasañjīvanayogānāha| mṛta iti mṛta iva| udbandhetyādau mṛte iti udbandhādibhistribhiḥ sambadhyate| lepaupadhinasyapānānīti lepādayaścāmī udbandhādiṣu yathāyogyatayā jñeyāḥ| lepaupadhītyādau upadhiryo mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā viṣaharaṇāya dīyate||51-53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">spṛkkāplavasthauṇeyakāṅkṣīśaileyarocanātagaram| dhyāmakakuṅkumamāṃsīsurasāgrailālakuṣṭhaghnam||54||</seg> <seg type="unit" n="55">bṛhatī śirīṣapuṣpaṃ śrīveṣṭakapadmacāraṭiviśālāḥ| suradārupadmakeśarasāvarakamanaḥśilākauntyaḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">jātyarkapuṣparasarajanīdvayahiṅgupippalīlākṣāḥ| jalamudgaparṇicandanamadhukamadanasindhuvārāśca||56||</seg> <seg type="unit" n="57">śampākalodhramayūrakagandhaphalānākulīviḍaṅgāśca| puṣye saṃhṛtya samaṃ piṣṭvā guṭikā vidheyāḥ syuḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">sarvaviṣaghno jayakṛdviṣamṛtasañjīvano jvaranihantā| ghreyavilepanadhāraṇadhūmagrahaṇairgṛhasthaśca||58||</seg> <seg type="unit" n="59">bhūtaviṣajantvalakṣmīkārmaṇamantrāgnyaśanyarīn hanyāt| duḥsvapnastrīdoṣānakālamaraṇāmbucaurabhayam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">dhanadhānyakāryasiddhiḥ śrīpuṣṭyāyurvivardhano dhanyaḥ| mṛtasañjīvana eṣa prāgamṛtādbrahmaṇā vihitaḥ||60||</seg> iti mṛtasañjīvano'gadaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="54-60">spṛkketyādau kāṅkṣī saurāṣṭrikā| kuṣṭhaghnaḥ khadiraḥ| sāvarakaṃ lodhram| kauntī reṇukā| mayūrakaḥ apāmārgaḥ, gandhaphalā priyaṅguḥ, nākulī rāsnā| dhāraṇaśabdena śarīre dhāraṇaṃ brūte; dhāraṇaṃ cauṣadhaśabdenopakrameṣu praviśati| gṛhastha iti gṛhe'vatiṣṭhan| kārmaṇaḥ paradrohārtho mantrādiyogaḥ, mantraḥ abhicāramantraḥ| strīdoṣāniti strīdattagarādidoṣān| prāgamṛtāditi amṛtotpatteḥ prāk; etena cāmṛtasamānatvamasya darśyate||54-60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">mantrairdhamanībandho'vamārjanaṃ kāryamātmarakṣā ca| doṣasya viṣaṃ yasya sthāne syāttaṃ jayetpūrvam||61||</seg> <seg type="unit" n="62">vātasthāne svedo dadhnā natakuṣṭhakalkapānaṃ ca| ghṛtamadhupayo'mbupānāvagāhasekāśca pittasthe||62||</seg> <seg type="unit" n="63">kṣārāgadaḥ kaphasthānagate svedastathā sirāvyadhanam| dūṣīviṣe'tha raktasthite sirākarma pañcavidham||63||</seg> <seg type="unit" n="64">bheṣajamevaṃ kalpyaṃ bhiṣagvidā''lakṣya sarvadā sarvam| sthānaṃ jayeddhi pūrvaṃ sthānasthasyāviruddhaṃ ca||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="61-64">mantrairityādau avamārjanamiti viṣasya pratilomena mārjanaṃ mantraireva kāryam| ātmarakṣā bhūtāveśaniṣedhārtham| jayediti sthāninaṃ doṣaṃ jayet| svedo yadyapi pratiṣiddhaḥ svedādhyāye, tathā'pyavasthāviśeṣe ‘vātasthāne’ ityādinā vidhīyate| svedastu peyādibhojanādividhānavadasya prayogāccaturviṃśatyupakrameṣu noktaḥ; kiṃvā agniśabdena svedo'pi gṛhyate, peyādi copaśamanaśabdenāvaśyaṃ boddhavyam| pittasthe iti pittasthānasthe| dūṣīviṣa ityādau sirā iti sirāvyadhaḥ, karma pañcavidhaṃ vamanādi; kiṃvā sirākarma pañcavidhamiti pañcasirāvyadhaḥ| sthānamiti sthānagatavātādi| sthānasthasyeti sthānagataviṣasyāviruddhaṃ ca ‘kuryāt’ iti śeṣaḥ||61-64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">viṣadūṣitakaphamārgaḥ srotaḥsaṃrodharuddhavāyustu| mṛta iva śvasenmartyaḥ syādasādhyaliṅgairvihīnaśca||65||</seg> <seg type="unit" n="66">carmakaṣāyāḥ kalkaṃ bilvasamaṃ mūrdhni kākapadamasya| kṛtvā dadyātkaṭabhīkaṭukaṭphalapradhamanaṃ ca||66||</seg> <seg type="unit" n="67">chāgaṃ <note place="foot" type="variant" n="37">‘chāgagavyamāhiṣāvikakaukkuṭābjamāṃsāni ca| dadyāt kākapadopari matte viṣeṇaiva ca sahasā’ iti pā.</note> gavyaṃ māhiṣaṃ vā māṃsaṃ kaukkuṭameva vā| dadyāt kākapade tasmiṃstataḥ saṅkramate viṣam||67||</seg> <seg type="unit" n="68">nāsākṣikarṇajihvākaṇṭhanirodheṣu karma nastaḥ syāt| vārtākubījapūrajyotiṣmatyādibhiḥ piṣṭaiḥ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">añjanamakṣyuparodhe kartavyaṃ bastamūtrapiṣṭaistu| dāruvyoṣaharidrākaravīrakarañjanimbasurasaistu||69||</seg> <seg type="unit" n="70">śvetā vacā'śvagandhā <note place="foot" type="variant" n="38">‘viḍaṅgaṃ’ iti pā.</note> hiṅgvamṛtā kuṣṭhasaindhave laśunam| sarṣapakapitthamadhyaṃ ṭuṇṭukakarañjabījāni <note place="foot" type="variant" n="39">‘bandhūkakarañjabījāni’ iti pā.</note>||70||</seg> <seg type="unit" n="71">vyoṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="40">‘bṛhatī’ iti pā.</note> śirīṣapuṣpaṃ dvirajanyau vaṃśalocanaṃ <note place="foot" type="variant" n="41">‘vaṃśalekhanaṃ’ iti pā.</note> ca samam| piṣṭvā'jasya mūtreṇa gośvapittena <note place="foot" type="variant" n="42">‘gośca pittena’ iti pā.</note> saptāham||71||</seg> <seg type="unit" n="72">vyatyāsabhāvito'yaṃ nihanti śirasi sthitaṃ viṣaṃ kṣipram| sarvajvarabhūtagrahavisūcikājīrṇamūrcchārtīḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">unmādāpasmārau kācapaṭalanīlikāśirodoṣān| śuṣkākṣipākapillārbudārmakaṇḍūtamodoṣān||73||</seg> <seg type="unit" n="74">kṣayadaurbalyamadātyayapāṇḍugadāṃścāñjanāttathā mohān| lepādviṣadigdhakṣatalīḍhadaṣṭapītaviṣaghātī||74||</seg> <seg type="unit" n="75">arśaḥsvānaddheṣu ca gudalepo yonilepanaṃ strīṇām| mūḍhe garbhe duṣṭe lalāṭalepaḥ pratiśyāye||75||</seg> <seg type="unit" n="76">vṛddhau <note place="foot" type="variant" n="43">‘dadrau’ iti, ‘kaṇḍvāṃ’ iti ca pā.</note> kiṭime kuṣṭhe śvitravicarcikādiṣu lepaḥ| gaja iva tarūn viṣagadānnihantyagadagandhahastyeṣaḥ||76||</seg> iti gandhahastīnāmā'gadaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="65-76">srotaḥsaṃrodhena ruddho vāyurucchvāsaniśvāsalakṣaṇo yasya sa tathā| asādhyaliṅgairiti prāguktanīlauṣṭhādibhiḥ| carmakaṣāyā iti carmacaṭikāyāḥ, kiṃvā saptalāyāḥ| kākapadamiti kākapadākāraṃ vraṇam| kaṭabhītyādau kaṭukaphalā tiktālābuḥ, kiṃvā kaṭu trikaṭu| jyotiṣmatītyādīni ṣaṭvirecanaśatāśritāyoktāni śirovirecanāni| dārvītyādau śvetā kaṭabhī| vyatyāsabhāvita iti gopittena bhāvayitvā aśvapittena bhāvitaḥ, tathā aśvapittena bhāvayitvā gopittena bhāvitaḥ||65-76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">patrāgurumustailā niryāsāḥ pañca candanaṃ spṛkkā| tvaṅnaladotpalabālakahareṇukośīravanyanakhāḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">suradārukanakakuṅkumadhyāmakakuṣṭhapriyaṅgavastagaram| pañcāṅgāni śirīṣādvyoṣālamanaḥśilājājyaḥ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">śvetakaṭabhīkarañjau <note place="foot" type="variant" n="44">‘śvetā kaṭabhī karajo’ iti pā.</note> rakṣoghnī sindhuvārikā rajanī| surasāñjanagairikamañjiṣṭhānimbaniryāsāḥ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">vaṃśatvagaśvagandhāhiṅgudadhitthāmlavetasaṃ lākṣā| madhumadhukasomarājīvacāruhārocanātagaram||80||</seg> <seg type="unit" n="81">agado'yaṃ vaiśravaṇāyākhyātastryambakeṇa ṣaṣṭyaṅgaḥ| apratihataprabhāvaḥ khyāto mahāgandhahastīti||81||</seg> <seg type="unit" n="82">pittena gavāṃ peṣyo guṭikāḥ kāryāstu puṣyayogena| pānāñjanapralepaiḥ prasādhayet sarvakarmāṇi||82||</seg> <seg type="unit" n="83">pillaṃ kaṇḍūṃ timiraṃ rātryāndhyaṃ kācamarbudaṃ paṭalam| hanti satataprayogāddhitamitapathyāśināṃ puṃsām||83||</seg> <seg type="unit" n="84">viṣamajvarānajīrṇāndadruṃ kaṇḍūṃ visūcikāṃ pāmām| viṣamūṣikalūtānāṃ sarveṣāṃ pannagānāṃ ca| āśu viṣaṃ nāśayati samūlajamatha kandajaṃ sarvam||84||</seg> <seg type="unit" n="85">etena liptagātraḥ sarpān gṛhṇāti bhakṣayecca viṣam| kālaparīto'pi <note place="foot" type="variant" n="45">‘kālātīto'pi hi’ iti pā.</note> naro jīvati nityaṃ nirātaṅkaḥ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">ānaddhe gudalepo yonau lepaśca mūḍhagarbhāṇām| mūrcchārtiṣu ca lalāṭe pralepanamāhuḥ pradhānatamam||86||</seg> <seg type="unit" n="87">bherīmṛdaṅgapaṭahāñchatrāṇyamunā tathā dhvajapatākāḥ| liptvā'hiviṣanirastyai pradhvanayeddarśayenmatimān||87||</seg> <seg type="unit" n="88">yatra ca sannihito'yaṃ na tatra bālagrahā na rakṣāṃsi| na ca kārmaṇavetālā vahanti <note place="foot" type="variant" n="46">‘kārmaṇamantrā bhajanti’ iti</note> nātharvaṇā mantrāḥ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">sarvagrahā na tatra prabhavanti na cāgniśastranṛpacaurāḥ| lakṣmīśca tatra bhajate yatra mahāgandhahastyasti||89||</seg> <seg type="unit" n="90">piṣyamāṇa imaṃ cātra siddhaṃ mantramudīrayet| ‘mama mātā jayā nāma jayo <note place="foot" type="variant" n="47">‘vijayo nāma me pitā’ iti pā.</note> nāmeti me pitā||90||</seg> <seg type="unit" n="91">so'haṃ jayajayāputro vijayo'tha jayāmi ca| namaḥ puruṣasiṃhāya viṣṇave viśvakarmaṇe||91||</seg> <seg type="unit" n="92">sanātanāya kṛṣṇāya bhavāya vibhavāya ca| tejo vṛṣākapeḥ sākṣāttejo brahmendrayoryame||92||</seg> <seg type="unit" n="93">yathā'haṃ nābhijānāmi vāsudevaparājayam| mātuśca pāṇigrahaṇaṃ samudrasya ca śoṣaṇam||93||</seg> <seg type="unit" n="94">anena satyavākyena sidhyatāmagado hyayam| hilimilisaṃspṛṣṭe rakṣa sarvabheṣajottame svāhā <note place="foot" type="variant" n="48">‘hili hili mili mili saṃsṛṣṭe rakṣa rakṣa sarvabheṣajottame svāhā’ iti pā.</note>||94||</seg> <seg type="unit" n="95">iti mahāgandhahastīnāmā'gadaḥ| ṛṣabhakajīvakabhārgīmadhukotpaladhānyakeśarājājyaḥ| sasitagirikolamadhyāḥ peyāḥ śvāsajvarādiharāḥ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">hiṅgu ca kṛṣṇāyuktaṃ kapittharasayuktamagryalavaṇaṃ ca| samadhusitau pātavyau jvarahikkāśvāsakāsaghnau||96||</seg> <seg type="unit" n="97">lehaḥ kolāsthyañjanalājotpalamadhughṛtairvamyām| bṛhatīdvayāḍhakīpatradhūmavartistu hikkāghnī||97||</seg> <seg type="unit" n="98">śikhibarhibalākāsthīni sarṣapāścandanaṃ ca ghṛtayuktam| dhūmo gṛhaśayanāsanavastrādiṣu śasyate viṣanut||98||</seg> <seg type="unit" n="99">ghṛtayukte natakuṣṭhe bhujagapatiśiraḥ śirīṣapuṣpaṃ ca| dhūmāgadaḥ smṛto'yaṃ sarvaviṣaghnaḥ śvayathuhṛcca||99||</seg> <seg type="unit" n="100">jatusevyapatraguggulubhallātakakakubhapuṣpasarjarasāḥ| śvetā ca dhūma uragākhukīṭavastrakriminudagryaḥ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">taruṇapalāśakṣāraṃ srutaṃ paceccūrṇitaiḥ saha samāṃśaiḥ| lohitamṛdrajanīdvayaśuklasurasamañjarīmadhukaiḥ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">lākṣāsaindhavamāṃsīhareṇuhiṅgudvisārivākuṣṭhaiḥ| savyoṣairbāhlīkairdarvīvilepanaṃ ghaṭṭayedyāvat||102||</seg> <seg type="unit" n="103">sarvaviṣaśothagulmatvagdoṣārśobhagandaraplīhnaḥ| śothāpasmārakrimibhūtasvarabhedapāṇḍugadān||103||</seg> <seg type="unit" n="104">mandāgnitvaṃ kāsaṃ sonmādaṃ nāśayeyuratha puṃsām| guṭikāśchāyāśuṣkāḥ kolasamāstāḥ samupayuktāḥ||104||</seg> iti kṣārāgadaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="77-104">ṛṣabhaketyādinā viṣopadravaśvāsādicikitsocyate| sitagiriḥ śvetā'parājitā, kolamadhyaṃ badaramajjā| bhujagapatiśira iti dvimukhasarpaśiraḥ| vastrakṛmiḥ yūkā| palāśakṣāraṃ srutamiti suśrutoktakṣāraparisrāvaṇavidhinā srāvitam| lohitamṛt gairikam| surasamañjarī <note place="foot" type="variant" n="49">‘śuklamañjarī’ iti pā.</note> parṇāsabhedaḥ||77-104||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">viṣapītadaṣṭaviddheṣvetaddigdhe ca vācyamuddiṣṭam| sāmānyataḥ, pṛthaktvānnirdeśamataḥ śṛṇu yathāvat||105||</seg> <seg type="unit" n="106">ripuyuktebhyo nṛbhyaḥ svebhyaḥ strībhyo'thavā bhayaṃ nṛpateḥ| āhāravihāragataṃ tasmāt preṣyān parīkṣeta||106||</seg> <seg type="unit" n="107">atyarthaśaṅkitaḥ syādbahuvāgathavā'lpavāgvigatalakṣmīḥ| prāptaḥ prakṛtivikāraṃ viṣapradātā naro jñeyaḥ||107||</seg> <seg type="unit" n="108">dṛṣṭvaivaṃ na tu sahasā bhojyaṃ kuryāttadannamagnau <note place="foot" type="variant" n="50">‘tadagramagnau tu’ iti pā.</note> tu| saviṣaṃ hi prāpyānnaṃ bahūnvikārān bhajatyagniḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">śikhibarhavicitrārcistīkṣṇākṣamarūkṣakuṇapadhūmaśca <note place="foot" type="variant" n="51">‘tīkṣṇākṣamakuṇapagandhiśca’ iti, ‘tīkṣaṇaḥ sarūkṣakuṇapagandhiśca’ iti ca pā.</note>| sphuṭati ca saśabdamekāvarto vihatārcirapi ca syāt||109||</seg> <seg type="unit" n="110">pātrasthaṃ ca vivarṇaṃ bhojyaṃ syānmakṣikāṃśca mārayati| kṣāmasvarāṃśca kākān kuryādvirajeccakorākṣi||110||</seg> <seg type="unit" n="111">pāne nīlā rājī vaivarṇyaṃ svāṃ ca nekṣate chāyām| paśyati vikṛtāmathavā lavaṇākte phenamālā syāt||111||</seg> <seg type="unit" n="112">pānānnayoḥsaviṣayorgandhena śirorugghṛdi ca mūrcchā ca| sparśena pāṇiśothaḥ suptyaṅgulidāhatodanakhabhedāḥ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">mukhage <note place="foot" type="variant" n="52">‘mukhatālvoṣṭhacimicimā’ iti pā.</note> tvoṣṭhacimicimā jihvā śūnā jaḍā vivarṇā ca| dvijaharṣahanustambhāsyadāhalālāgalavikārāḥ||113||</seg> <seg type="unit" n="114">āmāśayaṃ praviṣṭe vaivarṇyaṃ svedasadanamutkledaḥ| dṛṣṭihṛdayoparodho binduśataiścīyate cāṅgam||114||</seg> <seg type="unit" n="115">pakvāśayaṃ tu yāte mūrcchāmadamohadāhabalanāśāḥ| tandrā kārśyaṃ ca viṣe pāṇḍutvaṃ codarasthe syāt||115||</seg> <seg type="unit" n="116">dantapavanasya kūrco viśīryate dantauṣṭhamāṃsaśophaśca| keśacyutiḥ śiroruggranthayaśca saviṣe'tha śirobhyaṅge||116||</seg> <seg type="unit" n="117">duṣṭe'ñjane'kṣidāhasrāvātyupadehaśotharāgāśca| khādyairādau koṣṭhaḥ spṛśyaistvagdūṣyate duṣṭaiḥ||117||</seg> <seg type="unit" n="118">snānābhyaṅgotsādanavastrālaṅkāravarṇakairduṣṭaiḥ| kaṇḍvartikoṭhapiḍakāromodgamacimicimā śothāḥ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">ete karacaraṇadāhatodaklamāvipākāśca| bhūpādukāśvagajavarmaketuśayanāsanairduṣṭaiḥ||119||</seg> <seg type="unit" n="120">mālyamagandhaṃ mlāyati śirorujālomaharṣakaram <note place="foot" type="variant" n="53">‘viśiraśca kūrca ityatra kūrcaḥ kaṅgatikā, viśirastu dīpadantakaḥ| viśiraḥ śīrṇaśiraḥ ityanye’ iti pā.</note>| stambhayati khāni nāsāmupahanti darśanaṃ ca dhūmaḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">kūpataḍāgādijalaṃ durgandhaṃ sakaluṣaṃ vivarṇaṃ ca| pītaṃ śvayathuṃ koṭhān piḍakāśca karoti maraṇaṃ ca||121||</seg> <seg type="unit" n="122">ādāvāmāśayage vamanaṃ tvaksthe pradehasekādi| kuryādbhiṣak cikitsāṃ doṣabalaṃ caiva hi samīkṣya||122||</seg> iti mūlaviṣaviśeṣāḥ proktāḥ ...|123|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="95-122">pṛthaktvānnirdeśamataḥ śṛṇviti nānāvidhaviṣasya lakṣaṇaṃ bheṣajasya pṛthaṅnirdeśaṃ ca śṛṇviti| ripuyuktebhya iti śatruprayuktebhyaḥ| strībhya iti saubhāgyārthamabhakṣyadāne'pyajñānāt pravṛttābhyaḥ strībhyaḥ| āhāravihāragata iti āhāravihārau sevamānaḥ| preṣyāniti sūpakārādīn| parīkṣopāyamāha- atyarthetyādi| vigatalakṣmīḥ niḥśobhaḥ| bhojyamiti bhoktavyam| kuryāt tadannamagnau prakṣipet| pātrasthamityādāvapi ‘saviṣaṃ’ ityanuvartate| virajyeta cakorākṣīti saviṣamannaṃ dṛṣṭvā cakorākṣi virajyate| kākāṃśca kṣāmasvarān darśanenaiva kuryāditi jñeyam| pāne iti madyādau peye| chāyāmiti pratibimbam| lavaṇākte iti pānaviśeṣaṇam| mukhage ityādinā mukhādisambandhiviṣalakṣaṇam| binduḥ bindvākārā tvagvikṛtiḥ| dantetyādinā dantadhāvanakūrcādīnāṃ viṣaduṣṭānāmeva lakṣaṇaṃ prakāraṇājjñeyam| dantapavanasya kūrcaḥ dantamalaśodhanakūrcaḥ| viśīryata iti śīrṇaḥ syāt| khādyairiti bhojyaiḥ| spṛśyairiti abhyaṅgādibhiḥ| mālyamiti viṣaduṣṭaṃ mālyam| nāsāmupahantīti cchedaḥ| darśanamiti cakṣuḥ| kiṃvā stambhayatītyādi dhūmasyaiva kāryam||95-122||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">... śṛṇu jaṅgamasyātaḥ| saviśeṣacikitsitamevādau tatrocyate tu sarpāṇām||123||</seg> <seg type="unit" n="124">iha <note place="foot" type="variant" n="54">‘darvīkarā maṇḍalino rājimantastathaiva ca| sarpā yathākramaṃ’ iti pā.</note> darvīkaraḥ sarpo maṇḍalī rājimāniti| trayo yathākramaṃ vātapittaśleṣmaprakopaṇāḥ||124||</seg> <seg type="unit" n="125">darvīkaraḥ phaṇī jñeyo maṇḍalī maṇḍalāphaṇaḥ| bindulekhavicitrāṅgaḥ pannagaḥ syāttu rājimān||125||</seg> <seg type="unit" n="126">viśeṣādrūkṣakaṭukamamloṣṇaṃ svādu śītalam| viṣaṃ yathākramaṃ teṣāṃ tasmādvātādikopanam||126||</seg> <seg type="unit" n="127">darvīkarakṛto daṃśaḥ sūkṣmadaṃṣṭrāpado'sitaḥ| niruddharaktaḥ kūrmābho vātavyādhikaro mataḥ||127||</seg> <seg type="unit" n="128">pṛthvarpitaḥ saśothaśca daṃśo maṇḍalinā kṛtaḥ| pītābhaḥ pītaraktaśca sarvapittavikārakṛt||128||</seg> <seg type="unit" n="129">kṛto rājimatā daṃśaḥ picchilaḥ sthiraśophakṛt| snigdhaḥ pāṇḍuśca sāndrāsṛk śleṣmavyādhisamīraṇaḥ||129||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="123-129">maṇḍalīti maṇḍalayuktaḥ| bindunā lekhayā ca vicitramaṅgaṃ yasya sa bindulekhavicitrāṅgaḥ| darvīkarādīnāṃ prapañcastviha parādhikāratvena na kṛtaḥ| viśeṣādityādau rūkṣamadhikaṃ darvīkarāṇām, amloṣṇaṃ maṇḍalināṃ, svāduśītaṃ rājimatāṃ, tridoṣakopanatve'pi vātādikopanaṃ viśeṣādiha jñeyam| viṣaṃ ca yadyapyavyaktarasayuktaṃ, tathā'pīha kaṭukādirasābhidhānamanurasābhiprāyeṇa jñeyaṃ, yathā- ātape kaṭukatvaṃ, tadvadihāpi; kiṃvā avyaktarasatāyāmeva manākkaṭukādīnāmadhikatvaṃ jñeyam| pṛthvarpita iti avagāḍhadaṃṣṭrāpadaḥ <note place="foot" type="variant" n="55">‘avagāḍhadaṃṣṭrārpitaḥ’ iti pā.</note>||123-129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">vṛttabhogo mahākāyaḥ śvasannūrdhvekṣaṇaḥ pumān| sthūlamūrdhā samāṅgaśca strī tvataḥ syādviparyayāt||130||</seg> <seg type="unit" n="131">klībastrasatyadhodṛṣṭiḥ <note place="foot" type="variant" n="56">‘klībaḥ, srastastvadhodṛṣṭiḥ’ iti pā.</note> svarahīnaḥ prakampate| striyā daṣṭo viparyastairetaiḥ puṃsā naro mataḥ||131||</seg> <seg type="unit" n="132">vyāmiśraliṅgairetaistu klībadaṣṭaṃ naraṃ vadet| ityetaduktaṃ sarpāṇāṃ strīpuṅklībanidarśanam||132||</seg> <seg type="unit" n="133">pāṇḍuvaktrastu garbhiṇyā śūnauṣṭho'pyasitekṣaṇaḥ| jṛmbhākrodhopajihvārtaḥ sūtayā raktamūtravān||133||</seg> <seg type="unit" n="134">sarpo gaudhera(ya)ko nāma godhāyāṃ syāccatuṣpadaḥ| kṛṣṇasarpeṇa tulyaḥ syānnānā syurmiśrajātayaḥ||134||</seg> <seg type="unit" n="135">gūḍhasampāditaṃ vṛttaṃ pīḍitaṃ lambitārpitam| sarpitaṃ ca bhṛśābādhaṃ, daṃśā ye'nye na te bhṛśāḥ||135||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="130-135">vṛttabhoga ityādinā sarpāṇāṃ puruṣādibhedaṃ viṣatīvratādijñānārthaṃ tatkṛtacikitsābhedajñānārthaṃ cāha| sa ca bheda ihānukto'pi tantrāntarājjñeyaḥ| tathāhi- “sāvitre pacyate, rātrau striyastīvraviṣāḥ, tathā'hni puruṣāḥ sadā” iti| tathā- “strīdaṣṭe bhiṣajā kāryaḥ sūpacārastvanārambhe” iti| mahākāyaḥ bahulaśarīraḥ| klībaḥ napuṃsakaḥ| gāḍhasampāditam atimātrāvagāḍham| urdhvaṃ parivṛttamudvṛttam| pīḍitam atimātrarujākaram| lambitārpitam arpitasakaladaṃṣṭrāprāptalakṣaṇam||130-135||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">taruṇāḥ kṛṣṇasarpāstu gonasāḥ sthavirāstathā| rājimanto vayomadhye bhavantyāśīviṣopamāḥ||136||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="136">vayobhedena darvīkarādīnāṃ tīvratāmāha- taruṇā ityādi| sarpitaṃ yadanatimagnadaṃṣṭrāpadam| āśīviṣopamā iti āśīviṣā dṛṣṭiniḥśvāsaviṣāḥ||136||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">sarpadaṃṣṭrāścatasrastu tāsāṃ vāmādharā sitā| pītā vāmottarā daṃṣṭrā raktaśyāvā'dharottarā <note place="foot" type="variant" n="57">‘raktaśyāve'dharottare’ iti, ‘raktaśyāve tathā'pare’ iti ca pā</note>||137||</seg> <seg type="unit" n="138">yanmātraḥ patate bindurgobālāt saliloddhṛtāt| vāmādharāyāṃ daṃṣṭrāyāṃ tanmātraṃ syādaherviṣam||138||</seg> <seg type="unit" n="139">ekadvitricaturvṛddhaviṣabhāgottarottarāḥ| savarṇāstatkṛtā daṃśā bahūttaraviṣā bhṛśāḥ||139||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="137-139">sarpadaṃṣṭrā ityādinā daṃṣṭrābhedaṃ daṃśaviṣajñānārthamāha| raktaśyāvā'dharottareti dakṣiṇādharā raktā, dakṣiṇottarā tu śyāvā| ekadvitricaturvṛddhaviṣabhāgottarottarā iti ekadvitricatūrūpeṇa vṛddho viṣabhāga uttarottaraṃ yāsviti vākyārthaḥ| savarṇā yathāsvadaṃṣṭrāsamānavarṇāḥ| bahūttaraviṣā iti uttarottaraṃ bahuviṣāḥ| bhṛśā iti duḥkhasādhyāḥ| duḥkhasādhyatvamapi yathottaraṃ jñeyam| nanu, pūrvaṃ darvīkarādīnāṃ daṃśasya varṇabheda uktaḥ, idānīṃ tu daṃṣṭrābhedena varṇabheda ucyate, tena sarvatraiva darvīkarādau sarvavarṇopapattiḥ, tataśca pūrvoktadaṃśavarṇavirodhaḥ; uktaṃ cātraivārthe āṣāḍhavarmaṇā yat- “darvīkaramaṇḍalinorasitaḥ pītaśca varṇato daṃśaḥ” iti lakṣaṇena, yasmādanekavarṇāstu <note place="foot" type="variant" n="58">‘anekavarṇāstrayo daṃṣṭrāḥ’ iti pā.</note> daṃśāḥ” (?)| atrocyate- daṃṣṭrānukārivarṇatā daṃśamātrasthite viṣe bhavati, darvīkakarādyullekhavihitastu yo varṇo doṣakṛtaḥ sa pravisṛte viṣe bhavatīti avasthābhedānna virodhaḥ| uktaṃ ca parihāravārtike “daṃśe tvete varṇāḥ, sāvarṇyaṃ doṣaje visṛte” iti||137-139||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">sarpāṇāmeva viṇmūtrāt kīṭāḥ syuḥ kīṭasammatāḥ| dūṣīviṣāḥ prāṇaharā iti saṅkṣepato matāḥ||140||</seg> <seg type="unit" n="141">gātraṃ raktaṃ sitaṃ kṛṣṇaṃ śyāvaṃ vā piḍakānvitam| sakaṇḍūdāhavīsarpapāki syāt kuthitaṃ tathā||141||</seg> <seg type="unit" n="142">kīṭairdūṣīviṣairdaṣṭaṃ liṅgaṃ prāṇaharaṃ śṛṇu| sarpadaṣṭe yathā śotho vardhate sogragandhyasṛk||142||</seg> <seg type="unit" n="143">daṃśo'kṣigauravaṃ mūrcchā sa rugārtaḥ śvasityapi| tṛṣṇāruciparītaśca bhaveddūṣīviṣārditaḥ||143||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="140-143">kīṭān vyākartumāha <note place="foot" type="variant" n="59">‘kīṭotpattimāha’ iti pā.</note> - sarpāṇāmityādi| viṇmūtrāditi kīṭaśabdaniruktyarthamanayorupādānaṃ, tenānyānyapi sarpaśukraśavapūtyaṇḍāni kīṭakāraṇāni bhavantīti jñeyam| uktaṃ hi suśrute- “sarpāṇāṃ śukraviṇmūtraśavapūtyaṇḍasambhavāḥ| vāyvagnyambuprakṛtayaḥ kīṭāstu vi(tri)vidhāḥ smṛtāḥ” (su.ka.a.8) iti| kīṭāśca yadyapi suśrute vātapittakaphasannipātakopanāḥ kumbhīnasādayaḥ saptaṣaṣṭiḥ pratipāditāḥ, tathā'pīha sañjñeyābhidhitsayā dūṣīviṣaprāṇaharabhedenaivocyante; evaṃ lūtādiṣvapi sañjñeyabhedāddvaividhyoktirjñeyā| dūṣīviṣāḥ cirakāriviṣāḥ, prāṇaharāḥ jhaṭiti prāṇaharaviṣāḥ| saha ugragandhyasṛjā vartata iti sogragandhyasṛk sogragandhi lohitam||140-143||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">daṃśasya madhye yat kṛṣṇaṃ śyāvaṃ vā jālakāvṛtam| dagdhākṛti <note place="foot" type="variant" n="60">‘dagdhākṛti bhṛśaṃ pākakledakothajvarānvitam’ iti pā.</note> bhṛśaṃ pāki kledaśothajvarānvitam||144||</seg> <seg type="unit" n="145">dūṣīviṣābhirlūtābhistaṃ daṣṭamiti nirdiśet| sarvāsāmeva tāsāṃ ca daṃśe lakṣaṇamucyate||145||</seg> <seg type="unit" n="146">śophaḥ śvetāsitā raktāḥ pītā vā piḍakā jvaraḥ| prāṇāntiko bhavecchvāso dāhahikkāśirograhāḥ||146||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="144-146">daṃśasya madhya ityādinā dūṣīviṣalūtādaṣṭalakṣaṇam| lūtāścānyatrāṣṭau sādhyā asādhyāścāṣṭau trimaṇḍalāsauvarṇikādaya uktāstāsāṃ tathā mūṣikakṛkaṇṭakavṛścikocciṭiṅgamaṇḍūkamatsyajalaukāśatapadīmaśakamakṣikāṇāṃ suśrutādiṣu prapañcārthibhiḥ prapañco'nusaraṇīyaḥ; iha tu tantrakāreṇa parādhikāratvāt prapañco na kriyate||144-146||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">ādaṃśācchoṇitaṃ pāṇḍu maṇḍalāni jvaro'ruciḥ| lomaharṣaśca dāhaścāpyākhudūṣīviṣārdite||147||</seg> <seg type="unit" n="148">mūrcchāṅgaśothavaivarṇyakledaśabdāśrutijvarāḥ| śirogurutvaṃ lālāsṛkchardiścāsādhyamūṣikaiḥ||148||</seg> <seg type="unit" n="149">śyāvatvamatha kārṣṇyaṃ vā nānāvarṇatvameva vā| mohaḥ purīṣabhedaśca daṣṭe syāt kṛkalāsakaiḥ||149||</seg> <seg type="unit" n="150">dahatyagnirivādau tu bhinattīvordhvamāśu ca| vṛścikasya viṣaṃ yāti daṃśe paścāttu tiṣṭhati||150||</seg> <seg type="unit" n="151">daṣṭo'sādhyastu dṛgghrāṇarasanopahato <note place="foot" type="variant" n="61">‘hṛdghrāṇa...’ iti pā.</note> naraḥ| māṃsaiḥ patadbhiratyarthaṃ vedanārto jahātyasūn||151||</seg> <seg type="unit" n="152">visarpaḥ śvayathuḥ śūlaṃ jvaraśchardirathāpi ca| lakṣaṇaṃ kaṇabhairdaṣṭe daṃśaścaiva viśīryate||152||</seg> <seg type="unit" n="153">hṛṣṭaromocciṭiṅgena stabdhaliṅgo bhṛśārtimān| daṣṭaḥ śītodakeneva siktānyaṅgāni manyate||153||</seg> <seg type="unit" n="154">ekadaṃṣṭrārditaḥ śūnaḥ saruk syāt pītakaḥ satṛṭ| chardirnidrā ca maṇḍūkaiḥ saviṣairdaṣṭalakṣaṇam||154||</seg> <seg type="unit" n="155">matsyāstu saviṣāḥ kuryurdāhaśopharujastathā| kaṇḍūṃ śothaṃ jvaraṃ mūrcchāṃ saviṣāstu jalaukasaḥ||155||</seg> <seg type="unit" n="156">dāhatodasvedaśothakarī tu gṛhagodhikā <note place="foot" type="variant" n="62">‘vidāhaṃ śvayathuṃ todaṃ svedaṃ tu gṛhagodhikā’ iti pā.</note>| daṃśe svedaṃ rujaṃ dāhaṃ kuryācchatapadīviṣam||156||</seg> <seg type="unit" n="157">kaṇḍūmānmaśakairīṣacchothaḥ syānmandavedanaḥ| asādhyakīṭasadṛśamasādhyamaśakakṣatam||157||</seg> <seg type="unit" n="158">sadyaḥprasrāviṇī śyāvā dāhamūrcchājvarānvitā| pīḍakā makṣikādaṃśe tāsāṃ tu sthagikā'suhṛt||158||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="147-158">ādaṃśādityādi ākhuviṣalakṣaṇam| kaṇabhaśca kīṭaviśeṣa iti suśrute kīṭamadhye eva paṭhitaḥ| ekadaṃṣṭrārpita iti ekayaiva daṃṣṭrayā kṛta ityarthaḥ| matsyāstu pittāsthyāraviṣā uktāḥ| jalaukasaśca ṣaṭ saviṣāḥ kṛṣṇākarburādaya uktāḥ sandaṃśaviṣāḥ| gṛhagodhikāṃ jyeṣṭhāmityāhuḥ; anye tu saraṭamāhuḥ| śatapadī kāruṇḍā| asādhyamaśakakṣatamiti pañcasu maśakeṣu pārvatīyakṛtamasādhyamāhuḥ| uktaṃ hi suśrute “pārvatīyastu kīṭaiḥ prāṇaharai stulyalakṣaṇaḥ” (su.ka.a.8) iti| sthagikā'suhṛditi kāntārikādiṣu suśrutoktaṣaṇamakṣikāsu sthagikākhyā makṣikā prāṇaharītyarthaḥ||147-158||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="159">śmaśānacaityavalmīkayajñāśramasurālaye| pakṣasandhiṣu madhyāhne sārdharātre'ṣṭamīṣu ca||159||</seg> <seg type="unit" n="160">na siddhyanti narā daṣṭāḥ pāṣaṇḍāyataneṣu ca| dṛṣṭiśvāsamalasparśaviṣairāśīviṣaistathā||160||</seg> vinaśyantyāśu samprāptā daṣṭāḥ sarveṣu marmasu|161|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="159-160">samprati sthānakālasvabhāvapradeśaiḥ sarpadaṣṭānāmasādhyatāmāha- śmaśānetyādi| caityaḥ grāmadevatāśrayo mahātaruḥ| pakṣasandhiṣviti amāvāsyāpaurṇamāsīṣu| pāṣaṇḍāḥ kāpālikādayaḥ| āśīviṣairityasyaiva lakṣaṇaṃ- dṛṣṭiśvāsamalasparśaviṣairiti| uktaṃ hi tantrāntare- “dṛṣṭiśvāsādibhirdivyāḥ sarpā āśīviṣāḥ, āśughātitvāt” iti||159-160||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">(yena kenāpi sarpeṇa sambhavaḥ sarva eva ca)||161||</seg> <seg type="unit" n="162">bhītamattābaloṣṇakṣuttṛṣārte vardhate viṣam| viṣaṃ prakṛtikālau ca tulyau prāpyālpamanyathā <note place="foot" type="variant" n="63">‘prāṇālpamanyathā’ iti pā.</note>||162||</seg> <seg type="unit" n="163">vāriviprahatāḥ kṣīṇā bhītā nakulanirjitāḥ| vṛddhā bālāstvaco muktāḥ sarpā mandaviṣāḥ smṛtāḥ||163||</seg> <seg type="unit" n="164">sarvadehāśritaṃ krodhādviṣaṃ sarpo vimuñcati| tadevāhārahetorvā bhayādvā na pramuñcati||164||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="161-164">viṣavṛddhihetumāha- bhītetyādi| prakṛtikālau tulyau viṣasya, yathā- prabalapittaprakṛtiruṣṇaśca kāla iti jñeyam| alpamanyatheti bhītatvādiviparyaye alpaṃ viṣaṃ bhavati| vārītyādau vṛddhā iti gonasavarjaṃ jñeyāḥ, gonasya tu vārdhakye eva vṛddhaviṣatvaṃ prāguktam| sarvadehāśritaṃ krodhāditi sarvadehāśritamapi daṃṣṭrāsveva viṣaṃ viśeṣeṇa jñeyaṃ; yathā- śukraṃ sarvaśarīragamapi vṛṣaṇayoreva viśeṣeṇāvatiṣṭhati||161-164||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="165">vātolbaṇaviṣāḥ prāya ucciṭiṅgāḥ savṛścikāḥ| vātapittolbaṇāḥ kīṭāḥ ślaiṣmikāḥ kaṇabhādayaḥ||165||</seg> <seg type="unit" n="166">yasya yasya hi doṣasya liṅgādhikyāni lakṣayet| tasya tasyauṣadhaiḥ kuryādviparītaguṇaiḥ kriyām||166||</seg> <seg type="unit" n="167">hṛtpīḍordhvānilaḥ stambhaḥ sirāyāmo'sthiparvaruk| ghūrṇanodveṣṭanaṃ gātraśyāvatā vātike viṣe||167||</seg> <seg type="unit" n="168">sañjñānāśoṣṇaniśvāsau hṛddāhaḥ kaṭukāsyatā| daṃśāvadaraṇaṃ śotho raktapītaśca paittike||168||</seg> <seg type="unit" n="169">vamyarocakahṛllāsaprasekotkleśagauravaiḥ| saśaityamukhamādhuryairvidyācchleṣmādhikaṃ viṣam||169||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="165-169">cikitsārthaṃ vātolbaṇaviṣatvādibhedenocciṭiṅgādīnāha- vātolbaṇetyādi| hṛtpīḍetyādinā viṣagatādhikavātādiliṅgamāha||165-169||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="170">khaṇḍena ca vraṇālepastailābhyaṅgaśca vātike| svedo nāḍīpulākādyairbṛṃhaṇaśca vidhirhitaḥ||170||</seg> <seg type="unit" n="171">suśītaiḥ stambhayet sekaiḥ pradehaiścāpi paittikam| lekhanacchedanasvedavamanaiḥ ślaiṣmikaṃ jayet||171||</seg> <seg type="unit" n="172">viṣeṣvapi ca sarveṣu sarvasthānagateṣu ca| avṛścikocciṭiṅgeṣu prāyaḥ śīto vidhirhitaḥ||172||</seg> <seg type="unit" n="173">vṛścike svedamabhyaṅgaṃ ghṛtena lavaṇena ca| sekāṃścoṣṇān prayuñjīta bhojyaṃ pānaṃ ca sarpiṣaḥ||173||</seg> <seg type="unit" n="174">etadevocciṭiṅge'pi pratilomaṃ ca pāṃśubhiḥ| udvartanaṃ sukhāmbūṣṇaistathā'vacchādanaṃ ghanaiḥ||174||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="170-174">vātādibhedena cikitsāmāha- khaṇḍenetyādi| pulākaḥ tucchadhānyam| ghanairiti pāṃsubhireva ghanaiḥ||170-174||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="175">śvā tridoṣaprakopāttu tathā dhātuviparyayāt| śiro'bhitāpī lālāsrāvyadhovaktrastathā bhavet||175||</seg> <seg type="unit" n="176">anye'pyevaṃvidhā vyālāḥ kaphavātaprakopaṇāḥ| hṛcchirorugjvarastambhatṛṣāmūrcchākarā matāḥ||176||</seg> <seg type="unit" n="177">kaṇḍūnistodavaivarṇyasuptikledopaśoṣaṇam| vidāharāgarukpākāḥ śopho granthinikuñcanam||177||</seg> <seg type="unit" n="178">daṃśāvadaraṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="64">‘māṃsāvadaraṇaṃ’ iti pā.</note> sphoṭāḥ karṇikā maṇḍalāni ca| jvaraśca saviṣe liṅgaṃ viparītaṃ tu nirviṣe||178||</seg> <seg type="unit" n="179">tatra sarve yathāvasthaṃ <note place="foot" type="variant" n="65">‘yathādoṣaṃ’ iti pā.</note> prayojyāḥ syurupakramāḥ| pūrvoktā vidhimanyaṃ ca yathāvadbruvataḥ śṛṇu||179||</seg> <seg type="unit" n="180">hṛdvidāhe praseke vā virekavamanaṃ bhṛśam| yathāvasthaṃ prayoktavyaṃ śuddhe saṃsarjanakramaḥ||180||</seg> <seg type="unit" n="181">śirogate viṣe nastaḥ kuryānmūlāni buddhimān| bandhujīvasya bhārgyāśca surasasyāsitasya ca||181||</seg> <seg type="unit" n="182">dakṣakākamayūrāṇāṃ māṃsāsṛṅmastake kṣate| upadheyamadhodaṣṭasyordhvadaṣṭasya <note place="foot" type="variant" n="66">‘mūrdhni deya...’ iti pā.</note> pādayoḥ||182||</seg> <seg type="unit" n="183">pippalīmaricakṣāravacāsaindhavaśigrukāḥ| piṣṭā rohitapittena ghnantyakṣigatamañjanāt||183||</seg> <seg type="unit" n="184">kapitthamāmaṃ sasitākṣaudraṃ kaṇṭhagate viṣe| lihyādāmāśayagate tābhyāṃ cūrṇapalaṃ natāt||184||</seg> <seg type="unit" n="185">viṣe pakvāśayagate pippalīṃ rajanīdvayam| mañjiṣṭhāṃ ca samaṃ piṣṭvā gopittena naraḥ pibet||185||</seg> <seg type="unit" n="186">raktaṃ māṃsaṃ ca godhāyāḥ śuṣkaṃ cūrṇīkṛtaṃ hitam| viṣe rasagate pānaṃ kapittharasasaṃyutam||186||</seg> <seg type="unit" n="187">śelormūlatvagagrāṇi bādaraudumbarāṇi ca| kaṭabhyāśca pibedraktagate, māṃsagate pibet||187||</seg> <seg type="unit" n="188">sakṣaudraṃ khadirāriṣṭaṃ kauṭajaṃ mūlamambhasā| sarveṣu ca bale dve tu madhūkaṃ madhukaṃ natam||188||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="175-188">śvā tridoṣetyādi saviṣakukkurādilakṣaṇam| yatraiva ca śunastridoṣakopo bhavati daivādalarkagrahāveśāt tatraiva saviṣaśirobhitāpitvādi bhavatīti jñeyam| kecittu śirobhitāpādi yathoktaṃ kukkure tathā taddaṣṭe ca bhavatīti vadanti| vistaraścāsya suśruta eva| anye'pyevaṃvidhā iti anye'pi śṛgālatarakṣvādaya evaṃvidhāḥ santaḥ kṛcchraśirorogādikarā bhavantītyarthaḥ| uktaṃ hi suśrute- “śvaśṛgālatarakṣvarkṣavyāghrādīnāṃ yadā'nilaḥ| śleṣmapraduṣṭo muṣṇāti sañjñāṃ sañjñāvahāśritaḥ” (su.ka.a.7) iti| kaṇḍūnistoda ityādinā sāmānyena saviṣakīṭādidaṃśaliṅgamaviṣaprāṇidaṃśaliṅgaṃ cocyate| karṇikā māṃsakandī| sarve iti caturviṃśatirapi yathoktopakramāḥ| pūrvoktamityatra vakṣyamāṇacikitsitaṃ pūrvoktavidhāvapi <note place="foot" type="variant" n="67">‘pūrvokto vidhirapi’ iti pā.</note> avasthāviśeṣavidheyatayā kartavyamityarthaḥ; yadā ‘pūrvoktā’ iti pāṭhaḥ, tadā upakramā ityasya viśeṣaṇametat| ūrdhvaṃ daṣṭasya pādayorityatrāpi kṣatayoreva pādayorviṣasaṅkramaṇārthaṃ māṃsāsṛgdānaṃ jñeyam| tābhyāmiti sitākṣaudrābhyām| nataṃ tagaram| śeluḥ śleṣmātakaḥ| māṃsagate ityuttareṇa sambadhyate| khadiraścāriṣṭaśceti khadirāriṣṭaḥ, kiṃvā khadirakṛto'riṣṭaḥ| samadhukaṃ natamiti cchedaḥ||175-188||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="189">pippalīṃ nāgaraṃ <note place="foot" type="variant" n="68">‘maricaṃ’ iti pā.</note> kṣāraṃ navanītena mūrcchitam| kaphe bhiṣagudīrṇe tu vidadhyātpratisāraṇam||189||</seg> <seg type="unit" n="190">māṃsīkuṅkumapatratvagrajanīnatacandanaiḥ| manaḥśilāvyāghranakhasurasairambupeṣitaiḥ||190||</seg> <seg type="unit" n="191">pānanasyāñjanālepāḥ sarvaśothaviṣāpahāḥ| candanaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ haridre dve tvageva ca||191||</seg> <seg type="unit" n="192">manaḥśilā tamālaśca rasaḥ kaiśara eva ca| śārdūlasya nakhaścaiva supiṣṭaṃ taṇḍulāmbunā||192||</seg> <seg type="unit" n="193">hanti sarvaviṣāṇyeva vajrivajramivāsurān| rase śirīṣapuṣpasya saptāhaṃ maricaṃ sitam||193||</seg> <seg type="unit" n="194">bhāvitaṃ sarpadaṣṭānāṃ nasyapānāñjane hitam| dvipalaṃ natakuṣṭhābhyāṃ ghṛtakṣaudracatuṣpalam||194||</seg> <seg type="unit" n="195">api takṣakadaṣṭānāṃ pānametat sukhapradam| sindhuvārasya mūlaṃ ca śvetā ca girikarṇikā||195||</seg> <seg type="unit" n="196">pānaṃ darvīkarairdaṣṭe nasyaṃ samadhu pākalam| mañjiṣṭhā madhuyaṣṭī ca jīvakarṣabhakau sitā||196||</seg> <seg type="unit" n="197">kāśmaryaṃ vaṭaśuṅgāni pānaṃ maṇḍalināṃ viṣe| vyoṣaṃ sātiviṣaṃ kuṣṭhaṃ gṛhadhūmo hareṇukā||197||</seg> <seg type="unit" n="198">tagaraṃ kaṭukā kṣaudraṃ hanti rājīmatāṃ viṣam| gṛhadhūmaṃ haridre dve samūlaṃ taṇḍulīyakam||198||</seg> api vāsukinā daṣṭaḥ pibenmadhughṛtāplutam <note place="foot" type="variant" n="69">‘dadhighṛtāplutam’ iti pā.</note>|199|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="189-198">pippalītyādipratisāraṇaṃ daṃśe eva| maricaṃ sitamiti śobhāñjanakabījam| śvetā ceti girikarṇikāviśeṣaṇaṃ, tena śvetā'parājitā gṛhyate| kecidgirikarṇikāṃ syandanāmāhuḥ| pākalaṃ kuṣṭham||189-198||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="199">kṣīrivṛkṣatvagālepaḥ śuddhe kīṭaviṣāpahaḥ||199||</seg> <seg type="unit" n="200">muktālepo varaḥ śothadāhatodajvarāpahaḥ| candanaṃ padmakośīraṃ śirīṣaḥ sindhuvārikā||200||</seg> <seg type="unit" n="201">kṣīraśuklā nataṃ kuṣṭhaṃ pāṭalodīcyasārivāḥ| śelusvarasapiṣṭo'yaṃ lūtānāṃ sārvakārmikaḥ||201||</seg> <seg type="unit" n="202">(yathāyogaṃ prayoktavyaḥ samīkṣyālepanādiṣu)| madhūkaṃ madhukaṃ kuṣṭhaṃ śirīṣodīcyapāṭalāḥ| sanimbasārivākṣaudrāḥ pānaṃ lūtāviṣāpaham||202||</seg> <seg type="unit" n="203">kusumbhapuṣpaṃ godantaḥ svarṇakṣīrī kapotaviṭ| dantī trivṛtsaindhavaṃ ca karṇikāpātanaṃ tayoḥ||203||</seg> <seg type="unit" n="204">kaṭabhyarjunaśairīṣaśelukṣīridrumatvacaḥ| kaṣāyakalkacūrṇāḥ syuḥ kīṭalūtāvraṇāpahāḥ||204||</seg> <seg type="unit" n="205">tvacaṃ ca nāgaraṃ caiva samāṃśaṃ ślakṣṇapeṣitam| peyamuṣṇāmbunā sarvaṃ mūṣikāṇāṃ viṣāpaham||205||</seg> <seg type="unit" n="206">kuṭajasya phalaṃ piṣṭaṃ tagaraṃ jālamālinī| tiktekṣvākuśca yogo'yaṃ pānapradhamanādibhiḥ||206||</seg> <seg type="unit" n="207">vṛścikondurulūtānāṃ sarpāṇāṃ ca viṣaṃ haret| samāno hyamṛtenāyaṃ garājīrṇaṃ ca nāśayet||207||</seg> <seg type="unit" n="208">sarve'gadā yathādoṣaṃ prayojyāḥ syuḥ kṛkaṇṭake| kapotaviṇmātuluṅgaṃ śirīṣakusumādrasaḥ||208||</seg> <seg type="unit" n="209">śaṅkhinyārkaṃ payaḥ śuṇṭhī karañjo madhu vārścike| śirīṣasya phalaṃ piṣṭaṃ snuhīkṣīreṇa dārdure||209||</seg> <seg type="unit" n="210">mūlāni śvetabhaṇḍīnāṃ vyoṣaṃ sarpiśca matsyaje| kīṭadaṣṭakriyāḥ sarvāḥ samānāḥ syurjalaukasām||210||</seg> <seg type="unit" n="211">vātapittaharī cāpi kriyā prāyaḥ praśasyate| vārściko hyucciṭiṅgasya kaṇabhasyaunduro'gadaḥ <note place="foot" type="variant" n="70">‘śalabhasyau...’ iti pā.</note>||211||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="199-211">muktā mauktikam| kṣīraśuklā vidārī| karṇikāpatanaṃ tayoriti anantaroktakīṭalūtādaṃśayoryā karṇikā tasyāḥ pātanamityarthaḥ| jālamālinī devatāḍakaḥ| tiktekṣvākuḥ kaṭukālābūḥ| vārścike iti vṛścikaviṣe| durduraḥ bhekaḥ| śvetabhaṇḍī aparājitā| vārścike ityādi ucciṭiṅgasya viṣe vārścike yo yoga uktaḥ sa kartavyaḥ| evaṃ kaṇabhasyāpi viṣe aundure yo yoga uktaḥ sa kartavyaḥ||199-211||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="212">vacāṃ vaṃśatvacaṃ pāṭhāṃ nataṃ surasamañjarīm| dve bale nākulīṃ kuṣṭhaṃ śirīṣaṃ rajanīdvayam||212||</seg> <seg type="unit" n="213">guhāmatiguhāṃ śvetāmajagandhāṃ śilājatu| kattṛṇaṃ kaṭabhīṃ kṣāraṃ gṛhadhūmaṃ manaḥśilām||213||</seg> <seg type="unit" n="214">rohītakasya pittena piṣṭvā tu paramo'gadaḥ| nasyāñjanādilepeṣu hito viśvambharādiṣu||214||</seg> <seg type="unit" n="215">svarjikā'jaśakṛtkṣāraḥ surasā'thākṣipīḍakaḥ <note place="foot" type="variant" n="71">‘akṣipīḍakaḥ pīḍayitvā yadraso'kṣṇi dīyate so'vapīḍo'kṣipīḍakaḥ’ iti gaṅgādharaḥ</note>| madirāmaṇḍasaṃyukto hitaḥ śatapadīviṣe||215||</seg> <seg type="unit" n="216">kapitthamakṣipīḍo'rkabījaṃ trikaṭukaṃ tathā| karañjo dve haridre ca gṛhagodhāviṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="72">‘galagoḍyā viṣaṃ’ iti pā.</note> jayet||216||</seg> <seg type="unit" n="217">kākāṇḍarasasaṃyukto <note place="foot" type="variant" n="73">‘kākāṇḍayuktaḥ sarveṣāṃ’ iti pā.</note> viṣāṇāṃ taṇḍulīyakaḥ| pradhāno barhipittena tadvadvāyasapīlukaḥ||217||</seg> <seg type="unit" n="218">śirīṣaphalamūlatvakpuṣpapatraiḥ samairdhṛtaiḥ| śreṣṭhaḥ pañcaśirīṣo'yaṃ viṣāṇāṃ pravaro vadhe||218||</seg> iti pañcaśirīṣo'gadaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="212-218">nākulī rāsnā| guhā pṛśniparṇī, atiguhā śālaparṇī| ajagandhā phophāndheti khyātā| pitteneti gopittena| viśvambharādayaḥ kīṭā eva śleṣmakopanāḥ suśrutoktāḥ| akṣapīḍakaḥ śvetapītaśimbībhedaḥ| vāyasī kākamācī| śreṣṭhaḥ pañcaśirīṣo'yamiti padaṃ triśirīṣādyapekṣayā pañcaśirīṣasya śreṣṭhatvaṃ brūte, pravara iti padaṃ viṣaharayogāntareṣu śreṣṭhatāmāha, tena na punaruktiḥ; kiṃvā śreṣṭha iti śreṣṭhaśirīṣaphalādikṛtaḥ||212-218||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="219">catuṣpadbhirdvipadbhirvā nakhadantakṣataṃ tu yat| śūyate pacyate cāpi sravati jvarayatyapi||219||</seg> <seg type="unit" n="220">somavalko'śvakarṇaśca gojihvā haṃsapadyapi| rajanyau gairikaṃ lepo nakhadantaviṣāpahaḥ||220||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="219-220">dvipadā vanamānuṣamarkaṭādayaḥ| aśvakarṇaḥ sarjabhedaḥ||219-220||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="221">durandhakāre viddhasya <note place="foot" type="variant" n="74">‘daṣṭasya’ iti pā.</note> kenacidviṣaśaṅkayā| viṣodvegājjvaraśachardirmūrcchā dāho'pi vā bhavet||221||</seg> <seg type="unit" n="222">glānirmoho'tisāraścāpyetacchaṅkāviṣaṃ matam| cikitsitamidaṃ tasya kuryādāśvāsayan budhaḥ||222||</seg> <seg type="unit" n="223">sitā vaigandhiko drākṣā payasyā madhukaṃ madhu| pānaṃ samantrapūtāmbu prokṣaṇaṃ sāntvaharṣaṇam||223||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="221-223">durandhakāre ityādinā śaṅkāviṣamāha| kenaciditi nirviṣeṇāpi| viṣaśaṅkayā viṣodvegāditi viṣaśaṅkayaiva viṣaprādurbhāvādityarthaḥ; śaṅkā ceyaṃ prabhāvādeva viṣajanikā| vaigandhikaḥ gandhaka eva śodhitaḥ||221-223||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="224">śālayaḥ ṣaṣṭikāścaiva koradūṣāḥ priyaṅgavaḥ| bhojanārthe praśasyante lavaṇārthe ca saindhavam||224||</seg> <seg type="unit" n="225">taṇḍulīyakajīvantīvārtākasuniṣaṇṇakāḥ| cuccūrmaṇḍūkaparṇī ca śākaṃ ca kulakaṃ hitam||225||</seg> <seg type="unit" n="226">dhātrī dāḍimamamlārthe yūṣā mudgahareṇubhiḥ| rasāścaiṇaśikhiśvāvillāvataittirapārṣatāḥ||226||</seg> <seg type="unit" n="227">viṣaghnauṣadhasaṃyuktā rasā yūṣāśca saṃskṛtāḥ| avidāhīni cānnāni viṣārtānāṃ bhiṣagjitam||227||</seg> <seg type="unit" n="228">viruddhādhyaśanakrodhakṣudbhayāyāsamaithunam| varjayedviṣamukto'pi divāsvapnaṃ viśeṣataḥ||228||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="224-228">koradūṣaḥ kodravaḥ| kulakaṃ kāravellakam; anye paṭolabhedamāhuḥ||224-228||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="229">muhurmuhuḥ śironyāsaḥ śothaḥ srastauṣṭhakarṇātā <note place="foot" type="variant" n="75">‘śuṣkauṣṭhakaṇṭhatā’ iti pā.</note>| jvaraḥ stabdhākṣigātratvaṃ hanukampo'ṅgamardanam||229||</seg> <seg type="unit" n="230">romāpagamanaṃ glāniraratirvepathurbhramaḥ| catuṣpadāṃ bhavatyetaddaṣṭānāmiha lakṣaṇam||230||</seg> <seg type="unit" n="231">devadāru haridre dve saralaṃ <note place="foot" type="variant" n="76">‘surasaṃ’ iti pā.</note> candanāguru| rāsnā gorocanā'jājī guggulvikṣuraso natam||231||</seg> <seg type="unit" n="232">cūrṇaṃ sasaindhavānantaṃ gopittamadhusaṃyutam| catuṣpadānāṃ daṣṭānāmagadaḥ sārvakārmikaḥ||232||</seg> <seg type="unit" n="233">saubhāgyārthaṃ striyaḥ svedarajonānāṅgajānmalān| śatruprayuktāṃśca garān prayacchantyannamiśritān||233||</seg> <seg type="unit" n="234">taiḥ syāt pāṇḍuḥ kṛśo'lpāgnirgaraścāsyopajāyate| marmapradhamanādhmānaṃ śvayathuṃ hastapādayoḥ||234||</seg> <seg type="unit" n="235">jaṭharaṃ grahaṇīdoṣo yakṣmā gulmaḥ kṣayo jvaraḥ <note place="foot" type="variant" n="77">‘jaṭharaṃ grahaṇīrogaṃ yakṣmāṇaṃ viṣamajvaram’ iti pā.</note>| evaṃvidhasya cānyasya vyādherliṅgāni darśayet||235||</seg> <seg type="unit" n="236">svapne mārjāragomāyuvyālān sanakulān kapīn| prāyaḥ paśyati nadyādīñchuṣkāṃśca savanaspatīn||236||</seg> <seg type="unit" n="237">kālaśca gauramātmānaṃ svapne gauraśca kālakam| vikarṇanāsikaṃ vā'pi prapaśyedvihatendriyaḥ <note place="foot" type="variant" n="78">‘prapaśyedahatendriyaḥ’ iti pā.</note>||237||</seg> <seg type="unit" n="238">tamavekṣya bhiṣak prājñāḥ pṛcchet kiṃ kaiḥ kadā saha| jagdhamityavagamyāśu pradadyādvamanaṃ bhiṣak||238||</seg> <seg type="unit" n="239">sūkṣmaṃ tāmrarajastasmai sakṣaudraṃ hṛdviśodhanam| śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṃ hemacūrṇasya dāpayet||239||</seg> <seg type="unit" n="240">hema sarvaviṣāṇyāśu garāṃśca viniyacchati| na sajjate hemapāṅge viṣaṃ padmadale'mbuvat||240||</seg> <seg type="unit" n="241">nāgadantītrivṛddantīdravantīsnukpayaḥphalaiḥ| sādhitaṃ māhiṣaṃ sarpiḥ sagomūtrāḍhakaṃ hitam||241||</seg> sarpakīṭaviṣārtānāṃ garārtānāṃ ca śāntaye|242|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="229-241">annamiśritāniti bhakṣyamiśritān| garaścāsyopajāyata iti vakṣyamāṇamarmapradhamānādilakṣaṇo vyādhirjāyate| vihatendriya iti rogopahatendriyaḥ| pṛcchedityādau pṛcchāyāṃ garāvadhāraṇameva phalamavagamyate| avagamyeti garakāraṇamavagamya| sūkṣmamityādau amṛtatāmracūrṇaṃ māṣamānaṃ yāvaddeyam, amṛtenaiva vamanaṃ bhavati| hemapa iti hema yaḥ pibatīti sa hemapaḥ| nāgadantī dantībhedaḥ| phalaṃ madanaphalaṃ, natu ‘palaiḥ’ iti pāṭhaḥ| ayaṃ yogo jatukarṇe paṭhyate- “nāgadantīsnukkṣīraphalairgomūtrasiddhaṃ māhiṣaṃ ghṛtaṃ pāyayet” iti||229-241||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="242">śirīṣatvak trikaṭukaṃ triphalāṃ candanotpale||242||</seg> <seg type="unit" n="243">dve bale sārivāsphotāsurabhīnimbapāṭalāḥ| bandhujīvāḍhakīmūrvāvāsāsurasavatsakān||243||</seg> <seg type="unit" n="244">pāṭhāṅkolāśvagandhārkamūlayaṣṭyāhvapadmakān| viśālāṃ bṛhatīṃ lākṣāṃ kovidāraṃ śatāvarīm||244||</seg> <seg type="unit" n="245">kaṭabhīdantyapāmārgān pṛśniparṇīṃ rasāñjanam| śvetabhaṇḍāśvakhurakau kuṣṭhadārupriyaṅgukān||245||</seg> <seg type="unit" n="246">vidārīṃ madhukāt sāraṃ karañjasya phalatvacau| rajanyau lodhramakṣāṃśaṃ piṣṭvā sādhyaṃ ghṛtāḍhakam||246||</seg> <seg type="unit" n="247">tulyāmbucchāgagomūtratryāḍhake tadviṣāpaham| apasmārakṣayonmādabhūtagrahagarodaram||247||</seg> <seg type="unit" n="248">pāṇḍurogakrimīgulmaplīhorustambhakāmalāḥ| hanuskandhagrahādīṃśca pānābhyañjananāvanaiḥ||248||</seg> <seg type="unit" n="249">hanyāt sañjīvayeccāpi vibodbandhamṛtānnarān| nāmnedamamṛtaṃ sarvaviṣāṇāṃ syāddhṛtottamam||249||</seg> ityamṛtaghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="242-249">śirīṣatvagityādau āsphotā aparamallikā| surabhī parṇāsabhedaḥ| bandhujīvaḥ putrajīvakaḥ| aśvakhurakaḥ syandanaḥ; kiṃvā kokilākṣaḥ||242-249||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="250">bhavanti cātra- chatrī jharjharapāṇiśca caredrātrau tathā divā| tacchāyāśabdavitrastāḥ praṇaśyantyāśu pannagāḥ||250||</seg> <seg type="unit" n="251">daṣṭamātro daśedāśu taṃ sarpaṃ loṣṭameva vā| uparyariṣṭāṃ badhnīyāddaṃśaṃ chindyāddahettathā||251||</seg> <seg type="unit" n="252">vajraṃ marakataḥ sāraḥ picuko viṣamūṣikā| karketanaḥ sarpamaṇirvaidūryaṃ gajamauktikam||252||</seg> <seg type="unit" n="253">dhāryaṃ garamaṇiryāśca varauṣadhyo viṣāpahāḥ| khagāśca śārikākrauñcaśikhihaṃsaśukādayaḥ||253||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="250-253">chatrītyādau chatrī divā, rātrau jharjharapāṇiścarediti vadanti; anye tūbhayatrāpyubhayaṃ bruvate| jharjharakaḥ ‘khurkhuraka’ iti khyātaḥ| chāyāśabdau yathāsaṅkhyaṃ chatrajharjharayoḥ| tābhyāṃ tadātve vitrastāḥ| daṃśakāle kartavyamāha- daṣṭamātra ityādi| dhāraṇādeva viṣāpahamāha- vajramityādi| sāra iti sarajūviśeṣaṇam(?)| picuko maṇiruttarāpathe prasiddhaḥ| viṣamūṣikā viṣamaṇiḥ| karketanamaṇiḥ padmarāgaḥ| garamaṇiśabdena nānāmaṇīnāṃ grahaṇam| varauṣadhya iti tantrāntaroktāḥ akṣīvajātapippalājaruhākāyoṣī (?) prabhṛtayaḥ; uktaṃ ca- “akṣīvajātasya pippalasya maṇiḥ sarvaviṣāpahaḥ” ityādi||250-253||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="254">tatra ślokaḥ- itīdamuktaṃ dvividhasya vistarairbahuprakāraṃ viṣarogabheṣajam| adhītya vijñāya tathā prayojayan vrajedviṣāṇāmaviṣahyatāṃ budhaḥ||254||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="254">itīdamityādisaṅgrahaḥ| vrajedviṣāṇāmaviṣahyatāmiti viṣāṇi taṃ soḍhuṃ na pārayantīti bhāvaḥ||254||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne viṣacikitsitaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne viṣacikitsitaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ||23||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="24" xml:id="ca.6.24">
          <head>madātyayacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto madātyayacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">mohajanakatvasāmānyāt tathā viṣasamānaguṇajanyatvācca viṣacikitsitamanu madātyayasya cikitsitamucyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">suraiḥ sureśasahitairyā purā <note place="foot" type="variant" n="1">‘surā’ iti pā.</note> paripūjitā| sautrāmaṇyāṃ hūyate yā karmibhiryā pratiṣṭhitā||3||</seg> <seg type="unit" n="4">yajñauhī yā yayā śakraḥ somātipatito bhṛśam| nirojastamasā''viṣṭastasmāddurgāt samuddhṛtaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">vidhibhirvedavihitairvā yajadbhirmahātmabhiḥ| dṛśyā spṛśyā prakalpyā ca yajñīyā yajñasiddhaye||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-5">surairityādinā madirāstutyā tathā vakṣyamāṇanindayā vidhinā pīyamānasurāyāḥ śubhaphalamavidhipānāccātyarthaninditaphalavattvaṃ darśayati| yā purā paripūjitetyanena prathamaṃ devaireveyaṃ paripūjitā, tataḥ surayogāt sureti copadiṣṭeti darśayati| sautrāmaṇiḥ surāhaviryajñāntarniviṣṭo yajñaviśeṣaḥ; tasyāṃ hūyate surā| karmibhiryā pratiṣṭhiteti yājñikairabhiṣavaṇādibhiḥ pratiṣṭhitā pratiṣṭhāṃ prāpitā| yajñaṃ vahatīti yajñauhī; anena ca laukikayajñāntarāṇyapi surayā kriyanta ityucyate; sautrāmaṇihome tu tasyā eva pradhānāṅgatocyate| śakraśca somātipatita iti ‘śakro'tipītena somena kṣapitabalo nirojasko nirvīryībhūtaḥ sa kila punarāpyāyya nijaṃ vīryamāpāditaḥ’ ityeṣā śrutiḥ; atipānena patitaḥ atipatitaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘atiyogena parito'tiparitaḥ’ iti pā.</note>| prakalpyā iti abhiṣotavyā sandhānāyeti yāvat| yajñīyā yajñasiddhaya iti yajñavidhau kānicit kratvarthāni yūpabarhyādīni, kānicittu puruṣārthāni vāsagarbhādīni, kānicid yajñārthāni puruṣārthāni ca yathā sarpiriṣṭakādīni, tadiha surā ‘yajñīyā’ ityanena vāsanādivat ‘puruṣārthā’ ityucyate, yajñasiddhaye bhavatītyanena yūpādivad yajñārthatvaṃ surāyā ucyate||3-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">yonisaṃskāranāmādyairviśeṣairbahudhā ca yā| bhūtvā bhavatyekavidhā sāmānyānmadalakṣaṇāt||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">yonītyādau viśeṣaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate| yoniḥ kāraṇaṃ, tadviśeṣāḥ- dhānyaphalamūlasārapuṣpapatrakāṇḍatvacaḥ śarkarānavamāḥ sūtrasthānoktāḥ| saṃskāro'pi bahuprakārasaṃskārayogaḥ| nāmaviśeṣāḥ surāmadhumaireyādayaḥ| ādigrahaṇāt prabhāvaguṇādīnāṃ grahaṇam| mado lakṣaṇaṃ yasya tasmānmadalakṣaṇāt sāmānyāt madyasvarūpāt||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">yā devānamṛtaṃ bhūtvā svadhā bhūtvā pittṝṃśca yā| somo bhūtvā dvijātīn yā yuṅkte śreyobhiruttamaiḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">amṛtaṃ bhūtvetyādau surādhiṣṭhātrī devatā amṛtādirūpeṇa devādīn tarpayatīti darśayati| śreyobhiriti mahatkalyāṇaiḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">āśvinaṃ yā mahattejo balaṃ sārasvataṃ ca yā| vīryamaindraṃ ca yā siddhā somaḥ sautrāmaṇau ca yā||8||</seg> <seg type="unit" n="9">śokāratibhayodveganāśinī yā mahābalā| yā prītiryā ratiryā vāgyā puṣṭiryā ca nirvṛtiḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yā surā suragandharvayakṣarākṣasamānuṣaiḥ| ratiḥ suretyabhihitā tāṃ surāṃ vidhinā pibet||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-10">āśvinaṃ yā mahatteja ityādāvapi surādhiṣṭhātṛdevatāyā eva tejovīryādikāraṇatvāttādrūpyaṃ jñeyam| tejaḥ sarvadevatādigaṃ, tathā sārasvataṃ balaṃ mantrabalam| somaḥ sautrāmaṇau ca yetyanena somarūpatocyate, pūrvaṃ sautrāmaṇyāṃ hūyata ityuktamiti na paunaruktyam| yā prītirityādau prītyādikāraṇatvena prītyādirūpatayā nirdeśo jñeyaḥ||8-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">śarīrakṛtasaṃskāraḥ śuciruttamagandhavān| prāvṛto nirmalairvastrairyathartūddāmagandhibhiḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">vicitravividhasragvī ratnābharaṇabhūṣitaḥ| devadvijātīn sampūjya spṛṣṭvā maṅgalamuttamam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">deśe yathartuke śaste kusumaprakarīkṛte| sarasāsammate <note place="foot" type="variant" n="3">‘saṃvāsasammate’ iti pā.</note> mukhye dhūpasammodabodhite||13||</seg> <seg type="unit" n="14">sopadhāne susaṃstīrṇe vihite śayanāsane| upaviṣṭo'thavā tiryak svaśarīrasukhe sthitaḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">sauvarṇai rājataiścāpi tathā maṇimayairapi| bhājanairvimalaiścānyaiḥ sukṛtaiśca pibet sadā||15||</seg> <seg type="unit" n="16">rūpayauvanamattābhiḥ śikṣitābhirviśeṣataḥ| vastrābharaṇamālyaiśca bhūṣitābhiryathartukaiḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">śaucānurāgayuktābhiḥ pramadābhiritastataḥ| saṃvāhyamāna iṣṭābhiḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘sañcāryamāṇamiṣṭābhiḥ’ iti pā.</note> pibenmadyamanuttamam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">madyānukūlairvividhaiḥ phalairharitakaiḥ śubhaiḥ| lavaṇairgandhapiśunairavadaṃśairyathartukaiḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">bhṛṣṭairmāṃsairbahuvidhairbhūjalāmbaracāriṇām| paurogavargavihitairbhakṣyaiśca vividhātmakaiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">pūjayitvā <note place="foot" type="variant" n="5">‘pibet sampūjya vibudhānāśiṣaḥ samprayujya ca| pradāya yajanaṃ cāgre tvarthibhyaḥ pṛthivītale’ iti pā.</note> surān pūrvamāśiṣaḥ prāk prayujya ca| pradāya sajalaṃ madyamarthibhyo vasudhātale||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-20">vidhinā pibedityatroktavidhimāha- śarīretyādi| śarīre snānavasrādibhirbāhya ābhyantaraśca prakṛtyādyapekṣayā snigdhoṣṇānnādibhiḥ kṛtaḥ saṃskāro yena sa śarīrakṛtasaṃskāraḥ| śuciriti manaḥśuciḥ| yathartūddāmagandhibhiriti ṛtvavasthānuguṇatayā vihitaiḥ| yathartuke sarvartusukhe| kusumaprakarīkṛte visṛjatkusume| sarasāḥ priyāḥ, tāsāṃ sammate| svaśarīrasukhe sthita iti yathāśarīrasukhaṃ sthitaḥ| sukṛtairiti saṃskṛtaiḥ| śikṣitābhiriti abhyastopacārābhiḥ| gandhapiśunairiti gandhāḍhyaiḥ| ambaracāriṇaḥ śyenādayaḥ| paurogavargā iti sūdaśāstrābhijñāḥ| arthibhya iti arthino baladeva-caṇḍī-yakṣādayaḥ, tebhyaḥ||11-20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">abhyaṅgotsādanasnānavāsodhūpānulepanaiḥ| snigdhoṣṇairbhāvitaścānnairvātiko madyamācaret||21||</seg> <seg type="unit" n="22">śītopacārairvividhairmadhurasnigdhaśītalaiḥ| paittiko bhāvitaścānnaiḥ pibanmadyaṃ na sīdati||22||</seg> <seg type="unit" n="23">upacārairaśiśirairyavagodhūmabhuk pibet| ślaiṣmiko dhanvajairmāṃsairmadyaṃ māricakaiḥ saha||23||</seg> <seg type="unit" n="24">vidhirvasumatāmeṣa bhaviṣyadvibhavāśca ye| yathopapatti tairmadyaṃ pātavyaṃ mātrayā hitam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">vātikebhyo hitaṃ madyaṃ prāyo gauḍikapaiṣṭikam| kaphapittādhikebhyastu mārdvīkaṃ mādhavaṃ ca yat||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-25">sāmānyaṃ vidhimuktvā vātikādīnāṃ pānavidhimāha- abhyaṅgetyādi| māricakairiti maricasaṃskṛtaiḥ| vasumatāmiti dhanavatām| bhaviṣyadvibhavā utpadyamānadhanāḥ| yathopapatti yathāparicchadopapatti| kaphapittādhikebhya ityādau viparyayatantrayuktyā kaphādhikebhyo mādhavaṃ, pittādhikebhyastu mārdvīkaṃ; mārdvīkaṃ mṛdvīkākṛtaṃ, madhukṛtaṃ tu mādhavam||21-25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">bahudravyaṃ bahuguṇaṃ bahukarma madātmakam| guṇairdoṣaiśca tanmadyamubhayaṃ copalakṣyate||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vidhinā mātrayā kāle hitairannairyathābalam| prahṛṣṭo yaḥ pibenmadyaṃ tasya syādamṛtaṃ yathā||27||</seg> <seg type="unit" n="28">yathopetaṃ punarmadyaṃ prasaṅgādyena pīyate| rūkṣavyāyāmanityena viṣavadyāti tasya tat||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26-28">bahudravyamiti nānāvidhadravyasampāditam| bahuguṇamiti bhūrivakṣyamāṇalaghvādiguṇam| bahukarmeti lekhanadīpanādibahukarmakaram| madātmakamiti madasvabhāvam| yasmādevaṃ svabhāvaṃ tasmādguṇadoṣe ca taṃ madyamapekṣete; kiñcit puruṣamapekṣya yaugikatvādguṇakaraṃ, kiñcittvayaugikatvāddoṣakaraṃ; yathā- prathame made guṇakaraṃ, doṣakaraṃ ca dvitīyamade iti bhāvaḥ| vidhineti yathoktavidhinā| kāle iti yasya madyasya ya ucito viparītaguṇaḥ kālastasmin| hitairannairiti madyahitairannaiḥ| yathopetamiti yadeva madyamahitamapyupagatam| prasaṅgāditi atiyogena| viṣavaditi mohādikartṛtvāt||26-28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">madyaṃ hṛdayamāviśya svaguṇairojaso guṇān| daśabhirdaśa saṅkṣobhya ceto nayati vikriyām||29||</seg> <seg type="unit" n="30">laghūṣṇatīkṣṇasūkṣmāmlavyavāyyāśugameva ca| rūkṣaṃ vikāśi viśadaṃ madyaṃ daśaguṇaṃ smṛtam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">guru śītaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ bahalaṃ madhuraṃ sthiram| prasannaṃ picchilaṃ snigdhamojo daśaguṇaṃ smṛtam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">gurutvaṃ lāghavācchaityamauṣṇādamlasvabhāvataḥ| mādhuryaṃ mārdavaṃ taikṣṇyātprasādaṃ cāśubhāvanāt||32||</seg> <seg type="unit" n="33">raukṣyāt snehaṃ vyavāyitvāt sthiratvaṃ ślakṣṇatāmapi| vikāsibhāvātpaicchilyaṃ vaiśadyātsāndratāṃ tathā||33||</seg> <seg type="unit" n="34">saukṣmyānmadyaṃ nihantyevamojasaḥ svaguṇairguṇān| sattvaṃ tadāśrayaṃ cāśu saṅkṣobhya janayenmadam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">rasavātādimārgāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘rasadhātvādimārgāṇāṃ’ iti pā.</note> sattvabuddhīndriyātmanām| pradhānasyaujasaścaiva hṛdayaṃ sthānamucyate||35||</seg> <seg type="unit" n="36">atipītena madyena vihatenaujasā ca tat| hṛdayaṃ yāti vikṛtiṃ tatrasthā ye ca dhātavaḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-36">madyaṃ yathā madayati tathā prāha- madyamityādi| daśabhiriti laghvādibhirguṇaiḥ, daśāpi gurvādīnojoguṇān saṅkṣobhya, na dvitrādikaiḥ, ceto vikriyāṃ nayati vikṛtaṃ karoti| yena guṇena madyasya ojoguṇakṣobho bhavati tadāha- gurutvaṃ lāghavādityādi| prasādaṃ cāśubhāvanāditi prasādākhyaguṇamāśugatvāddhanti; āśugatvaṃ ca yadyapi prasādaviruddhaṃ na bhavati, tathā'pi madyameva pratikūlatayā ojaḥprasādaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘ojaḥ pratyāhanti’ iti pā.</note> hanti, tatrāśuguṇa āhanane vyāpriyata iti jñeyam| vyavāyitvāt sthiratvamiti vyavāyitvaṃ vyāpakatvaṃ, tacca sthiratvaṃ tadviparītatvādeva hanti; āśugatvavyavāyitvayoścāyaṃ viśeṣaḥ- yadāśugaṃ śīghraṃ gacchati, vyavāyi tu sarvavyāpakam| vikāsitvaṃ vikasanaśīlatvaṃ saratvamiti yāvat; tacca ślakṣṇaviparītatvādeva ślakṣṇatāṃ hanti| sāndratā ghanatā| ete vikāsitvāśugatvādayo guṇā yadyapi viṃśatiguṇagaṇanāyāṃ na paṭhitāstathā'pyasaṅkhyeyatvādguṇānāmeṣāmapi guṇatvaṃ siddhaṃ; ye tu tatra paṭhitāste tāvadāviṣkṛtatamā jñeyāḥ| āśrayopaghātādāśritopaghāto bhavatīti darśayannāha- sattvamityādi| sattvasya ca oja āśrayaḥ, oja upakāryam; yathā- rājāśritaḥ puruṣaḥ| rasavātetyādi| rasavātādivahānāṃ daśadhamanīnāṃ hṛdayaṃ sthānaṃ, rasavahā eva yā daśa dhamanyo hṛdayāśrayā uktāstā eva vātādivahāḥ| yaduktaṃ “vātapittaśleṣmaṇāṃ sarvaśarīracarāṇāṃ sarvāṇi srotāṃsyayanabhūtāni” (vi.a.5) iti; raktādīnāṃ tu sarvaśarīracarāṇāmapi viśeṣeṇa hṛdayaṃ sthānamuktaṃ- “ṣaḍaṅgamaṅgaṃ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam| ātmā ca saguṇaścetaścintyaṃ ca hṛdi saṃśritam” (sū.a.30) iti| dhātava iti sattvabuddhīndriyādayaḥ||29-36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">ojasyavihate pūrvo hṛdi ca pratibodhite| madhyamo vihate'lpe ca vihate tūttamo madaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">naivaṃ vighātaṃ janayenmadyaṃ paiṣṭikamojasaḥ| vikāśirūkṣaviśadā guṇāstatra hi nolbaṇāḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37-38">madyaṃ ceto vikriyāṃ nayatītyutsargavidheḥ prathamamade'pavādamāha- ojasyavihate ityādi| hṛdayāśritabuddhyādau pratibodhite, hṛdayaśabdeneha tatsthopacārāddhṛdayāśritā buddhyādayo'bhidhīyante, yathā- mañcāḥ krośantīti; buddhyādibodhanaṃ prathamamadakāryaṃ madyasya prabhāvāt| madhyamottamamadopapattisāmagrīmāha- madhyama ityādi| vihate iti vighāte; ojasaḥ alpe vighāte madhyamo mado bhavati| vihate iti viśeṣeṇa atyarthaṃ hate, uttama iti tṛtīyaḥ||37-38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">hṛdi madyaguṇāviṣṭe harṣastarṣo ratiḥ sukham| vikārāśca yathāsattvaṃ citrā rājasatāmasāḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">jāyante mohanidrāntā madyasyātiniṣevaṇāt| sa madyavibhramo nāmnā ‘mada’ ityabhidhīyate||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-40">hṛdītyādinā sāmānyena madalakṣaṇamāha| tarṣaḥ abhilāṣaḥ| yathāsattvamiti prakṛtyā rājase sattve rājasāḥ, tāmase ca tāmasāḥ| citrā iti nānāprakārāḥ| mohanidrāntā iti mohanidrāvasānāḥ||39-40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">pīyamānasya madyasya vijñātavyāstrayo madāḥ| prathamo madhyamo'ntyaśca lakṣaṇaistān pracakṣmahe||41||</seg> <seg type="unit" n="42">praharṣaṇaḥ prītikaraḥ pānānnaguṇadarśakaḥ| vādyagītaprahāsānāṃ kathānāṃ ca pravartakaḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">na ca buddhismṛtiharo viṣayeṣu na cākṣamaḥ| sukhanidrāprabodhaśca prathamaḥ sukhado madaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">muhuḥ smṛtirmuhurmoho(')vyaktā <note place="foot" type="variant" n="8">‘vyaktā'vyaktā ca’ iti pā.</note> sajjati vāṅmuhuḥ| yuktāyuktapralāpaśca pracalāyanameva ca||44||</seg> <seg type="unit" n="45">sthānapānānnasāṅkathyayojanā saviparyayā| liṅgānyetāni jānīyādāviṣṭe madhyame made||45||</seg> <seg type="unit" n="46">madhyamaṃ madamutkramya madamāprāpya <note place="foot" type="variant" n="9">‘madamaprāpya’ iti pā.</note> cottamam| na kiñcinnāśubhaṃ kuryurnarā rājasatāmasāḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">ko madaṃ tādṛśaṃ vidvānunmādamiva dāruṇam| gacchedadhvānamasvantaṃ bahudoṣamivādhvagaḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">tṛtīyaṃ tu madaṃ prāpya bhagnadārviva niṣkriyaḥ| madamohāvṛtamanā jīvannapi mṛtaiḥ samaḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">ramaṇīyān sa viṣayānna vetti na suhṛjjanam| yadarthaṃ pīyate madyaṃ ratiṃ tāṃ ca na vindati||49||</seg> <seg type="unit" n="50">kāryākāryaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ loke yacca hitāhitam| yadavastho na jānāti ko'vasthāṃ tāṃ vrajedbudhaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">sa dūṣyaḥ sarvabhūtānāṃ nindyaścāgrāhya eva ca| vyasanitvādudarke ca sa duḥkhaṃ vyādhimaśnute||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41-51">prathamādimadānāṃ lakṣaṇamāha- praharṣaṇa ityādi| pānānnaguṇadarśaka iti pānānnaguṇān samyagbodhayatītyarthaḥ| viṣayeṣviti viṣayasevāsu, na cākṣama iti nākṣamatākara ityarthaḥ| yuktāyuktapralāpa iti sambaddhāsambaddhavacanaḥ| pracalāyanaṃ ghūrṇanam| yojanā saviparyayeti sthānādīnāṃ samyagyojanā kadācidbhavati, kadācicca sthānādiyojanāviparyayo'samyagyojanārūpo bhavatītyarthaḥ| madhyamaṃ madamutkramyetyādi| yadyapi trividho mada uktaḥ, tathā'pi dvitīyamadāvasāne tṛtīyamadāprāptyavasthāyā eva atyarthanindyatāṃ darśayan tṛtīyamadasyātyantanindyatāṃ darśayati; yena tasya tṛtīyamadasya pūrvarūpāvasthaiva sarvāśubhakaraṇādihetutayā nitāntaṃ nindyeti bhāvaḥ| iyaṃ ca madhyamadātikramatṛtīyamadāprāptiśabdābhidheyā'pyavasthā madhyamamadāntatṛtīyamadādyarūpāvasthābhidhāyikaiva; yathā- “kumbhamīnayormadhye yadā carati candramā” ityatra madhyepadena kumbhāntamīnādirevocyate, paramārthatastayormadhyasyābhāvāt; tathehāpi <note place="foot" type="variant" n="10">‘tenehāpi’ iti pā.</note> paramārthato'nyamadakālābhāvād dvitīyāntatṛtīyamadādyabhidhānamevātra tṛtīyamadātyarthanindārthaṃ, na caturthamadopadarśanam| asvantamiti aśobhanāntam| bhagnadārviveti bhagnavṛkṣa iva patitastiṣṭhati| udarkam uttarakālam| sa duḥkhaṃ vyādhimiti madātyayam||41-51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">pretya ceha ca yacchreyaḥ śreyo mokṣe ca yat param| manaḥsamādhau tat sarvamāyattaṃ sarvadehinām||52||</seg> <seg type="unit" n="53">madyena manasaścāsya saṅkṣobhaḥ kriyate mahān| mahāmārutavegena taṭasthasyeva śākhinaḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">madyaprasaṅgaṃ taṃ cājñā mahādoṣaṃ mahāgadam| sukhamityadhigacchanti rajomohaparājitāḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">madyopahatavijñānā viyuktāḥ sāttvikairguṇaiḥ| śreyobhirviprayujyante madāndhā madalālasāḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">madye moho bhayaṃ śokaḥ krodho mṛtyuśca saṃśritaḥ| sonmādamadamūrcchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">yatraikaḥ smṛtivibhraṃśastatra sarvamasādhuvat| ityevaṃ madyadoṣajñā madyaṃ garhanti yatnataḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">satyamete mahādoṣā madyasyoktā na saṃśayaḥ| ahitasyātimātrasya pītasya vidhivarjitam||58||</seg> <seg type="unit" n="59">kintu madyaṃ svabhāvena yathaivānnaṃ tathā smṛtam| ayuktiyuktaṃ rogāya yuktiyuktaṃ yathā'mṛtam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">prāṇāḥ prāṇabhṛtāmannaṃ tadayuktyā nihantyasūn| viṣaṃ prāṇaharaṃ tacca yuktiyuktaṃ rasāyanam||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52-60">pretya cehetyādinā ekīyamataṃ madyanindakaṃ darśayati| pretyeti janmāntare| taṭasthasyeti vacanena vātākṣobhyatāṃ darśayati| satyamityādinā svamatamāha| ete doṣāḥ madyasyaikīyamatoktā ahitādidharmayuktasyaiva bhavanti, na hitālpamātravidhipītasyeti bhāvaḥ| vidhivarjitamiti kriyāviśeṣaṇam| madyasyānnasārūpyadarśanena vidhivadupayoge guṇavattāmavidhyupayoge ca doṣavattāmāha- kintvityādi| yuktyā deśakālamātrādyapekṣayā yojanayā yuktaṃ śubham, aśubhaṃ cāyuktiyuktam| yukteranvayavyatirekābhyāṃ kāryamāha- prāṇā ityādi| prāṇahetutvāt prāṇāḥ| ayuktiyuktamiti avidhiprayuktam| yuktiyuktaṃ rasāyanamiti yathā “viṣasya tu tilaṃ dadyāt” (ci.a.1) ityādiprayoge tilamānasya rasāyanatvaṃ, tathā jñeyam||52-60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">harṣamūrjaṃ mudaṃ puṣṭimārogyaṃ pauruṣaṃ param <note place="foot" type="variant" n="11">‘balam’ iti pā.</note>| yuktyā pītaṃ karotyāśu madyaṃ sukhamadapradam||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="61">vidhipītamadyaguṇānāha- harṣamityādi| harṣam utsāhaṃ kāyikam| mudamiti manaḥsantoṣam| pauruṣamiti śukram| āśviti vacanena śīghraṃ harṣādīni karoti na pariṇāmaṃ yāvadapekṣate| sukhamadapradamiti sukhapradamadaṃ, prathamaṃ madamiti yāvat| anye tu ‘madasukhapradam’ iti paṭhanti; tatrāpi madasukhaṃ prathamamadārambha eva||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">rocanaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ svaravarṇaprasādanam| prīṇanaṃ bṛṃhaṇaṃ balyaṃ bhayaśokaśramāpaham||62||</seg> <seg type="unit" n="63">svāpanaṃ naṣṭanidrāṇāṃ mūkānāṃ vāgvibodhanam| bodhanaṃ cātinidrāṇāṃ vibaddhānāṃ vibandhanut||63||</seg> <seg type="unit" n="64">vadhabandhaparikleśaduḥkhānāṃ cāpyabodhanam| madyotthānāṃ ca rogāṇāṃ madyameva prabādhakam||64||</seg> <seg type="unit" n="65">ratirviṣayasaṃyoge prītisaṃyogavardhanam| api pravayasāṃ madyamutsavāmodakārakam||65||</seg> <seg type="unit" n="66">pañcasvartheṣu kānteṣu yā ratiḥ prathame made| yūnāṃ vā sthavirāṇāṃ vā tasya nāstyupamā bhuvi||66||</seg> <seg type="unit" n="67">bahuduḥkhahatasyāsya śokenopahatasya ca| viśrāmo jīvalokasya madyaṃ yuktyā niṣevitam||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="62-67">rocanamityādinā madyaguṇānāha| svāpanaṃ naṣṭanidrāṇāṃ tathā bodhanaṃ cātinidrāṇāmiti kāryadvayakaraṇamucitanidrākaratvaprabhāvādeva; kiṃvā naṣṭanidrāṇāṃ nidrābhighātahetvaticintanādivismārakatayā nidrākaraṃ bhavati, atinidrāṇāṃ nidrāhetumanovahasrotorodhādihantṛtayā prabodhakaṃ bhavatīti jñeyam| madyotthānāṃ ca rogāṇāṃ madyameva prabādhakamiti hetuviparītārthakāritāprabhāvādityarthaḥ| ratiriti ratikārakamityarthaḥ| viṣayasaṃyoge prītisaṃyogavardhanamiti viṣayāṇāṃ śabdādīnāṃ saṃyoge prītiṃ saṃyogaṃ ca vardhayati; pītamadyo yadā viṣayaiḥ śabdādibhiḥ saṃyujyate tadā teṣvapi prītimān bhavati, prītaśca sukhākāṅkṣī san punasteṣu saṃyujyate| pravayasāmiti vṛddhānām| utsavaḥ autsukyaṃ viṣayābhilāṣa iti yāvat, āmodo harṣaḥ| nanu viṣaye svabhāvādeva prītirbhavati, tat kiṃ madyena kriyate? ityāśaṅkya prathamamadasya viśiṣṭaratikartṛtvamāha- pañcasvityādi| ratiśceha atyarthasukhajanakatvādevopādeyeti vijñeyam| viśrāma iti duḥkhārtaviśrāmahetuḥ| jīvaloka iti jīvamānalokaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘jīvavān lokaḥ’ iti pā.</note>||62-67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">annapānavayovyādhibalakālatrikāṇi ṣaṭ| trīndoṣāṃstrividhaṃ sattvaṃ jñātvā madyaṃ pibetsadā||68||</seg> <seg type="unit" n="69">teṣāṃ trikāṇāmaṣṭānāṃ yojanā yuktirucyate| yayā yuktyā pibanmadyaṃ madyadoṣairna yujyate||69||</seg> <seg type="unit" n="70">madyasya ca guṇān sarvān yathoktān sa samaśnute| dharmārthayorapīḍāyai naraḥ sattvaguṇocchritaḥ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">sattvāni tu prabudhyante prāyaśaḥ prathame made| dvitīye'vyaktatāṃ yānti madhye cottamamadhyayoḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">sasyasambodhakaṃ varṣaṃ, hemaprakṛtidarśakaḥ| hutāśaḥ, sarvasattvānāṃ madyaṃ tūbhayakārakam||72||</seg> <seg type="unit" n="73">pradhānāvaramadhyānāṃ rūpāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘rukmāṇāṃ’ iti pā.</note> vyaktidarśakaḥ| yathā'gnirevaṃ sattvānāṃ madyaṃ prakṛtidarśakam||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="68-73">yuktyā niṣevitamityatroktāṃ madyapānayuktimāha- annapānetyādi| tatrānnaṃ trividhaṃ vātapittakaphakaram, evaṃ pānamapi trividhaṃ, bālyādibhedādvayo'pi trividhaṃ, vyādhirapi mṛdumadhyatīvrabhedena trividhaḥ, kiṃvā saumyāgneyavāyavyabhedena trividhaḥ, balaṃ pravarāvaramadhyabhedāttrividhaṃ, kālastu śītoṣṇavarṣālakṣaṇastrividhaḥ, trividhaṃ sattvaṃ śuddhaṃ rājasaṃ tāmasaṃ ca| yojaneti samyagyojanārūpā| yuktiṃ phalenāvadhārayati- yayā yuktyetyādinā| sattvaguṇocchrito madyaguṇān samaśnute iti yojyam| tatrānnāpekṣayā yuktiryathā- vātakaramannamupayujya vātaharaṃ madyaṃ peyam, evaṃ pittakarakaphakaratve'pi pittakaphaharānnopayogaḥ| evaṃ pānādyapekṣayā'pi yojanā vyākhyātā bhavati| vayastrike'pi bālye sthavire ca tīkṣṇaṃ madyaṃ na peyaṃ, yauvane tu tīkṣṇamapīti| vyādhyapekṣayā'pi yojanā yathā- mṛduvyādhau tīkṣṇoṣṇaṃ, uṣṇe ca śītamadhuraṃ, varṣākāle tu snigdhaṃ dīpanaṃ ca madyam| doṣabhedena tu madyaṃ vāte snigdhoṣṇaṃ gauḍikādi, pitte śītamadhuraṃ śārkarādi, kaphe rūkṣatīkṣṇaṃ mādhavādi| uktaṃ hi- “vātikebhyo hitaṃ madyaṃ prāyo gauḍikapaiṣṭikam| kaphapittādhikebhyastu phālamādhavaśārkaram” iti| doṣagrahaṇenaiva vātalādiprakṛtirapi gṛhītā| sattvabhedenāpi sāttvikena tu bahvapi madyaṃ pātavyaṃ, rājasatāmasaistu svalpameva| sattvānīti manāṃsi| avyaktatām īṣadvyaktatāṃ, madhye cāvyaktatāṃ yāntītyarthaḥ, uttame tu sarvathā'pyavyaktaṃ bhavatīti bhāvaḥ| kecittu ‘sasyasambodhakaṃ varṣaṃ’ ityādi ślokaṃ paṭhanti| tatra hemaprakṛtidarśako hutāśo yathā suvarṇasya śuddhāśuddhatāṃ darśayati, tathā madyaṃ tūbhayakārakamiti manaḥprabodhakaṃ manoguṇadarśakaṃ ca| rūpāṇāmiti hemarūpāṇāṃ; kiṃvā ‘rukmāṇāṃ’ iti pāṭhaḥ| vyaktidarśaka iti ākāradarśakaḥ||68-73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">sugandhimālyagandharvaṃ supraṇītamamākulam| miṣṭānnapānaviśadaṃ sadā madhurasaṅkatham||74||</seg> <seg type="unit" n="75">sukhaprapānaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘sukhapramāṇaṃ’ iti pā.</note> sumadaṃ harṣaprītivivardhanam| svantaṃ sāttvikamāpānaṃ na cottamamadapradam||75||</seg> <seg type="unit" n="76">vaiguṇyaṃ sahasā yānti madyadoṣairna sāttvikāḥ| madyaṃ hi balavatsattvaṃ gṛhṇāti sahasā na tu <note place="foot" type="variant" n="15">‘sahasā nāvagṛhṇāti madyaṃ sattvabalādhikam’ iti pā.</note>||76||</seg> <seg type="unit" n="77">saumyāsaumyakathāprāyaṃ viśadāviśadaṃ kṣaṇāt| citraṃ rājasamāpannaṃ prāyeṇāsvantakākulam||77||</seg> <seg type="unit" n="78">harṣaprītikathāpetamatuṣṭaṃ pānabhojane| sammohakrodhanidrāntamāpānaṃ tāmasaṃ smṛtam||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="74-78">sāttvikādibhedena pānaṃ trividhamāha- sugandhītyādi| śobhano gandho yasya tat sugandhi, gandharvaḥ gānam| śobhano'nto yasya tat svantam| sumadamiti samamadam| na cottamamadapradamiti nottamamadakaraṃ, kadācidapi madyapānāttṛtīyamadāśaṅkā na bhavati; uttamamadaḥ sāttvike na bhavatītyarthaḥ| uttamamadāprāptau hetumāha- vaiguṇyamityādi| sattvasaṃyogāditi sattvākhyaguṇayogāt; sattvākhyo hi guṇaḥ prakāśakatayā na madena mohakenābhibhūyata iti bhāvaḥ| etadevāha- sahasetyādi| rājasapānamāha- saumyāsaumyetyādi| saumyakathā saumyasambandhā, tadviparītā asaumyā| viśadāviśadamiti prasannāprasannam| citramiti sambaddhāsambaddhavākyādiyogānnānāprakārakam| tathetyādinā tāmasamāha| sammohaḥ krodho nidrā ca ante yasya tat sammohakrodhanidrāntam||74-78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">āpāne sāttvikān buddhvā tathā rājasatāmasān| jahyātsahāyān yaiḥ pītvā madyadoṣānupāśnute||79||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="79">yairityanena rājasatāmasāḥ pratyavamṛśyante, taiḥ samaṃ piban tatprasaktyā svayamapyatipiban madyadoṣān dvitīyatṛtīyamadadoṣān prāpnoti||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">sukhaśīlāḥ susambhāṣāḥ sumukhāḥ sammatāḥ satām| kalāsvabāhyā viśadā viṣayapravaṇāśca ye||80||</seg> <seg type="unit" n="81">parasparavidheyā ye yeṣāmaikyaṃ suhṛttayā| praharṣaprītimādhuryairāpānaṃ vardhayanti ye||81||</seg> <seg type="unit" n="82">utsavādutsavataraṃ yeṣāmanyonyadarśanam| te sahāyāḥ sukhāḥ pāne taiḥ pibansaha modate||82||</seg> <seg type="unit" n="83">rūpagandharasasparśaiḥ śabdaiścāpi manoramaiḥ| pibanti susahāyā ye te vai sukṛtibhiḥ samāḥ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">pañcabhirviṣayairiṣṭairupetairmanasaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘...riṣṭairupeto manasaḥ’ iti pā.</note> priyaiḥ| deśe kāle pibenmadyaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā||84||</seg> <seg type="unit" n="85">sthirasattvaśarīrā ye pūrvānnā madyapānvayāḥ| bahumadyocitā ye ca mādyanti sahasā na te||85||</seg> <seg type="unit" n="86">kṣutpipāsāparītāśca <note place="foot" type="variant" n="17">‘prāṅmadyāḥ kṣutpipāsārtā’ iti pā.</note> durbalā vātapaittikāḥ| rūkṣālpapramitāhārā viṣṭabdhāḥ sattvadurbalāḥ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">krodhino'nucitāḥ kṣīṇāḥ pariśrāntā madakṣatāḥ| svalpenāpi madaṃ śīghraṃ yānti madyena mānavāḥ||87||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="80-87">upādeyān sāttvikānāha- sukhaśīlā ityādi| sumukhā iti priyākārāḥ| viśadā iti avāmāḥ| āpānaṃ vardhayantīti āpāne prasādaṃ vardhayanti na pānaprasaktiṃ vardhayantītyarthaḥ, tasyā ninditatvāt| manoramairityatra ‘sādhīyāṃsaiḥ’ iti śeṣaḥ| sukṛtibhiḥ samā iti evambhūtapānasya sukṛtilabhyatvāt| sthirasattvetyādau pūrvānnā iti madyapānāt pūrvamupayuktānnāḥ| madyapānvayā iti madyapavaṃśajāḥ, teṣāṃ madyapānaṃ madyasātmyatvādeva na vikārakaraṃ bhavati, viṣakanyāyā viṣamiva||80-87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">ūrdhvaṃ madātyayasyātaḥ sambhavaṃ svasvalakṣaṇam| agniveśa! cikitsāṃ ca pravakṣyāmi yathākramam||88||</seg> <seg type="unit" n="89">strīśokabhayabhārādhvakarmabhiryo'tikarśitaḥ| rūkṣālpapramitāśī ca yaḥ pibatyatimātrayā||89||</seg> <seg type="unit" n="90">rūkṣaṃ pariṇataṃ madyaṃ niśi nidrāṃ vihatya ca| karoti tasya tacchīghraṃ vātaprāyaṃ madātyayam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">hikkāśvāsaśiraḥkampapārśvaśūlaprajāgaraiḥ| vidyādbahupralāpasya vātaprāyaṃ madātyayam||91||</seg> <seg type="unit" n="92">tīkṣṇoṣṇaṃ madyamamlaṃ ca yo'timātraṃ niṣevate| amloṣṇatīkṣṇabhojī ca krodhano'gnyātapapriyaḥ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">tasyopajāyate pittādviśeṣeṇa madātyayaḥ| sa <note place="foot" type="variant" n="18">‘lakṣaṇāni bhavantyasya yāni tāni nibodha me’ iti pā.</note> tu vātolbaṇasyāśu praśamaṃ yāti hanti vā||93||</seg> <seg type="unit" n="94">tṛṣṇādāhajvarasvedamūrcchātīsāravibhramaiḥ| vidyāddharitavarṇasya pittaprāyaṃ madātyayam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">taruṇaṃ madhuraprāyaṃ gauḍaṃ paiṣṭikameva vā| madhurasnigdhagurvāśī yaḥ pibatyatimātrayā||95||</seg> <seg type="unit" n="96">avyāyāmadivāsvapnaśayyāsanasukhe rataḥ| madātyayaṃ kaphaprāyaṃ sa śīghramadhigacchati||96||</seg> <seg type="unit" n="97">chardyarocakahṛllāsatandrāstaimityagauravaiḥ| vidyācchītaparītasya kaphaprāyaṃ madātyayam||97||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="88-97">madyapānadoṣaguṇānabhidhāya madātyayān hetvādibhirāha- ūrdhvamityādi| sambhavamiti kāraṇam| vātaprāyamityādau prāyaḥśabdenādhikavācinā vakṣyamāṇānāṃ sarvamadātyayānāṃ tridoṣajanyatvaṃ darśayati| sa tu vātetyādau sa tviti paittikaḥ; vātolbaṇasya paitto madātyayo vātapittasaṃyogakṛtatayā bāhya ivāgnirvāyuyuktaḥ śīghrakārī bhavati| tatreyaṃ vyavasthā- yatra sadyaḥphalā kriyā tatra śīghrameva śāmyati, akriyāyāṃ ca śīghraṃ hanti, śaṅkhakarohiṇyādivat||88-97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">viṣasya ye guṇā dṛṣṭāḥ sannipātaprakopaṇāḥ| ta eva madye dṛśyante viṣe tu balavattarāḥ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">hantyāśu hi viṣaṃ kiñcit kiñcidrogāya kalpate| yathā viṣaṃ tathaivāntyo jñeyo madyakṛto madaḥ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">tasmāt tridoṣajaṃ liṅgaṃ sarvatrāpi madātyaye| dṛśyate rūpavaiśeṣyāt pṛthaktvaṃ cāsya <note place="foot" type="variant" n="19">‘cāpi’ iti pā.</note> lakṣyate||100||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="98-100">madyasya tridoṣakaratve hetumāha- viṣasyetyādi| yadyapi madyamamlaṃ, viṣaṃ tvavyaktamadhuraṃ, tathā'pi bahuguṇasāmānyāt ta eva madye dṛśyanta ityuktam| tathaivāntyo mada iti prāṇaharo rogakaraścetyarthaḥ| pṛthaktvamiti vātikatvādinā pārthakyam||98-100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">śarīraduḥkhaṃ balavat sammoho <note place="foot" type="variant" n="20">‘santataṃ’ iti pā.</note> hṛdayavyathā| aruciḥ pratatā <note place="foot" type="variant" n="21">‘pramohaḥ’ iti pā.</note> tṛṣṇā jvaraḥ śītoṣṇalakṣaṇaḥ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">śiraḥpārśvāsthisandhīnāṃ vidyuttulyā <note place="foot" type="variant" n="22">‘vedanā vikṣate yathā’ iti pā.</note> ca vedanā| jāyate'tibalā jṛmbhā sphuraṇaṃ vepanaṃ śramaḥ||102||</seg> <seg type="unit" n="103">urovibandhaḥ kāsaśca hikkā śvāsaḥ prajāgaraḥ| śarīrakampaḥ karṇākṣimukharogastrikagrahaḥ||103||</seg> <seg type="unit" n="104">chardyatīsārahṛllāsā vātapittakaphātmakāḥ| bhramaḥ pralāpo rūpāṇāmasatāṃ caiva darśanam||104||</seg> <seg type="unit" n="105">tṛṇabhasmalatāparṇapāṃśubhiścāvapūraṇam| pradharṣaṇaṃ vihaṅgaiśca bhrāntacetāḥ sa manyate||105||</seg> <seg type="unit" n="106">vyākulānāmaśastānāṃ svapnānāṃ darśanāni ca| madātyayasya rūpāṇi sarvāṇyetāni lakṣayet||106||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="101-106">śarīraduḥkhamityādinā sarvamadātyayasya sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ brūte, kiṃvā tridoṣamadātyayasyaiva lakṣaṇaṃ; yato rogasaṅgrahe vātapittakaphasannipātaiścatvāro madā uktāḥ| “yaśca madyamadaḥ prokto viṣajo raudhiraśca yaḥ| sarva ete madā narte vātapittakaphatrayāt” (sū.a.24) ityanena madasya vātādijatvena cāturvidhyamuktam| tena madātyayasya cāturvidhyaṃ madacāturvidhyāt; yato mada eva ātyayiko madātyaya iti nirucyate| vidyuttulyeti vidyudvatkṣaṇasthāyinī| sphuraṇaṃ kiñcitkampanaṃ, vepanamekadeśe vyaktakampanam||101-106||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">sarvaṃ madātyayaṃ vidyāt tridoṣamadhikaṃ tu yam| doṣaṃ madātyaye paśyet tasyādau pratikārayet||107||</seg> <seg type="unit" n="108">kaphasthānānupūrvyā ca kriyā kāryā madātyaye| pittamārutaparyantaḥ prāyeṇa hi madātyayaḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">mithyātihīnapītena yo vyādhirupajāyate| samapītena tenaiva sa madyenopaśāmyati||109||</seg> <seg type="unit" n="110">jīrṇāmamadyadoṣāya madyameva pradāpayet| prakāṅkṣālāghave jāte yadyadasmai hitaṃ bhavet||110||</seg> <seg type="unit" n="111">sauvarcalānusaṃviddhaṃ śītaṃ sabiḍasaindhavam| mātuluṅgārdrakopetaṃ jalayuktaṃ pramāṇavit <note place="foot" type="variant" n="23">‘pramāṇavat’ iti pā.</note>||111||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="107-111">utkleśaviśeṣeṇa cikitsāmāha- sarvamityādi| samasarvadoṣe cikitsāmāha- kaphasthānetyādi| kaphasthānānupūrvyā cātra cikitsā kaphasthānodbhūtatayā prathamaṃ kaphasambandhāt sannipātajvara iva jñeyā| ādau kaphaprabalatāmevāha- pittamārutaparyanta iti; anena cārthāt kaphāditvaṃ lambhayati| samapītena tenaiveti yajjātīyena madyena madātyayo janitaḥ nitarāṃ tajjātīyenaiva śāmyati| yathā viṣaṃ maulaṃ daṃṣṭrīyeṇa śāmyati, tathā madyamapi vijātīyena madyena śāmyatītyeke; kintu tenaivetyanena tāmeva madyajātiṃ pratyavamṛśati, tenāvaśyaṃ tajjātīyameva madyaṃ jñeyam| yato'nantaraṃ vakṣyati- ‘yacca yasmai hitaṃ bhavet’ iti| tathā ‘dadyāt salavaṇaṃ madyaṃ paiṣṭikaṃ vātaśāntaye’ ityanena yena kenacinmadyenodbhūte vātamadātyaye paiṣṭikamuktaṃ, tathā ‘saśarkaraṃ śārkaraṃ vā’ ityādi viśeṣavidhānaṃ bahu kariṣyati; tena tajjātīyamanyajātīyaṃ ca madyaṃ madātyaye deyam||107-111||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">tīkṣoṣṇenātimātreṇa pītenāmlavidāhinā| madyenānnarasotkledo vidagdhaḥ kṣāratāṃ gataḥ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">antardāhaṃ jvaraṃ tṛṣṇāṃ pramohaṃ vibhramaṃ madam| janayatyāśu tacchāntyai madyameva pradāpayet||113||</seg> <seg type="unit" n="114">kṣāro hi yāti mādhuryaṃ śīghramamlopasaṃhitaḥ| śreṣṭhamamleṣu madyaṃ ca yairguṇaistān paraṃ śṛṇu||114||</seg> <seg type="unit" n="115">madyasyāmlasvabhāvasya catvāro'nurasāḥ smṛtāḥ| madhuraśca kaṣāyaśca tiktaḥ kaṭuka eva ca||115||</seg> <seg type="unit" n="116">guṇāśca daśa pūrvoktāstaiścaturdaśabhirguṇaiḥ| sarveṣāṃ madyamamlānāmuparyupari tiṣṭhati||116||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="112-116">annarasotkleda ityatra ‘amlarasakledaḥ’ iti kecit paṭhanti| kṣāramādhuryāya yadā'mlamadyadānaṃ, tadā kimiti anyadamlaṃ na dīyate ityāha- kṣāro hītyādi| uparyuparīti upariṣṭādapyupari atyarthaṃ śreṣṭhamityarthaḥ||112-116||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">madyotkliṣṭena doṣeṇa ruddhaḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘kruddhaḥ’ iti pā.</note> srotaḥsu mārutaḥ| karoti vedanāṃ tīvrāṃ śirasyasthiṣu sandhiṣu||117||</seg> <seg type="unit" n="118">doṣaviṣyandanārthaṃ hi tasmai <note place="foot" type="variant" n="25">‘viṣyandanārthaṃ doṣasya tasya’ iti pā.</note> madyaṃ viśeṣataḥ| vyavāyitīkṣṇoṣṇatayā deyamamle(nye)ṣu satsvapi||118||</seg> <seg type="unit" n="119">srotovibandhanunmadyaṃ mārutasyānulomanam| rocanaṃ dīpanaṃ cāgnerabhyāsāt sātmyameva ca||119||</seg> <seg type="unit" n="120">rujaḥ <note place="foot" type="variant" n="26">‘uraḥsrotaḥsu śuddheṣu’ iti pā.</note> srotaḥsvaruddheṣu mārute cānulomite| nivartante vikārāśca śāmyantyasya madodayāḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">bījapūrakavṛkṣāmlakoladāḍimasaṃyutam| yavānīhapuṣājājīśṛṅgaverāvacūrṇitam||121||</seg> <seg type="unit" n="122">sasnehaiḥ śaktubhiryuktamavadaṃśairvirocitam <note place="foot" type="variant" n="27">‘...ścirotthitam’ iti pā.</note>| dadyāt salavaṇaṃ madyaṃ paiṣṭikaṃ vātaśāntaye||122||</seg> <seg type="unit" n="123">dṛṣṭvā vātolbaṇaṃ liṅgaṃ rasaiścainamupācaret| lāvatittiradakṣāṇāṃ snigdhāmlaiḥ śikhināmapi||123||</seg> <seg type="unit" n="124">pakṣiṇāṃ mṛgamatsyānāmānūpānāṃ ca saṃskṛtaiḥ| bhūśayaprasahānāṃ ca rasaiḥ śālyodanena ca||124||</seg> <seg type="unit" n="125">snigdhoṣṇalavaṇāmlaiśca veśavārairmukhapriyaiḥ| citrairgaudhūmikaiścānnairvāruṇīmaṇḍasaṃyutaiḥ <note place="foot" type="variant" n="28">‘snigdhai...’ iti pā.</note>||125||</seg> <seg type="unit" n="126">piśitārdrakagarbhābhiḥ snigdhābhiḥ pūpavartibhiḥ| māṣapūpalikābhiśca vātikaṃ samupācaret||126||</seg> <seg type="unit" n="127">nātisnigdhaṃ na cāmlena yuktaṃ samaricārdrakam| medyaṃ prāguditaṃ māṃsaṃ dāḍimasvarasena vā||127||</seg> <seg type="unit" n="128">pṛthaktrijātakopetaṃ sadhānyamaricārdrakam| rasapralepi <note place="foot" type="variant" n="29">‘rasapralehayūṣaiśca’ iti pā.</note> sampūpaiḥ sukhoṣṇaiḥ sampradāpayet||128||</seg> <seg type="unit" n="129">bhukte <note place="foot" type="variant" n="30">‘bhukte na’ iti pā.</note> tu vāruṇīmaṇḍaṃ dadyāt pātuṃ pipāsave| dāḍimasya rasaṃ vā'pi jalaṃ vā pāñcamūlikam||129||</seg> <seg type="unit" n="130">dhānyanāgaratoyaṃ ca dadhimaṇḍamathāpi vā| amlakāñjikamaṇḍaṃ vā śuktodakamathāpi vā||130||</seg> <seg type="unit" n="131">karmaṇā'nena siddhena vikāra upaśāmyati| mātrākālaprayuktena balaṃ varṇaśca vardhate||131||</seg> <seg type="unit" n="132">rāgaṣāḍavasaṃyogairvividhairbhaktarocanaiḥ| piśitaiḥ śākapiṣṭānnairyavagodhūmaśālibhiḥ||132||</seg> <seg type="unit" n="133">abhyaṅgotsādanaiḥ snānairuṣṇaiḥ prāvaraṇairghanaiḥ| ghanairagurupaṅkaiśca dhūpaiścāgurujairghanaiḥ||133||</seg> <seg type="unit" n="134">nārīṇāṃ yauvanoṣṇānāṃ nirdayairupagūhanaiḥ| śroṇyūrukucabhāraiśca saṃrodhoṣṇasukhāvahaiḥ||134||</seg> <seg type="unit" n="135">śayanācchādanairuṣṇairuṣṇaiścāntargṛhaiḥ sukhaiḥ| mārutaprabalaḥ śīghraṃ praśāmyati madātyayaḥ||135||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="117-135">madodayā iti madanimittāstarṣādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="31">‘madanimittā antardāhādayaḥ’ iti pā.</note>; kecittu ‘jvarādayaḥ’ iti paṭhanti, tatra jvarapradhānāstarṣādaya ityartha unneyaḥ| avadaṃśo yamupayujya madyaṃ pīyate| dakṣaḥ kukkuṭaḥ| veśavāraḥ khāniṣkaḥ, sa coktalakṣaṇo'sakṛt| pūpavartiḥ vartyākārā pūpalikā| rasapralepīti rasapralepanarūpatayā nirvṛttaṃ ‘rasapraleha’ iti yāvat| agurupaṅkairiti agurulepaiḥ| ghanairiti bahalaiḥ| saṃrodhoṣṇasukhāvahairiti saṃrodhajanitoṣmaṇā sukhakārakaiḥ||117-135||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">bhavyakharjūramṛdvīkāparūṣakarasairyutam <note place="foot" type="variant" n="32">‘madyaṃ’ iti pā.</note>| sadāḍimarasaṃ śītaṃ saktubhiścāvacūrṇitam||136||</seg> <seg type="unit" n="137">saśarkaraṃ śārkaraṃ vā mārdvīkamathavā'param| dadyādbahūdakaṃ kāle pātuṃ pittamadātyaye||137||</seg> <seg type="unit" n="138">śaśān kapiñjalāneṇām~llāvānasitapucchakān| madhurāmlān prayuñjīta bhojane śāliṣaṣṭikān||138||</seg> <seg type="unit" n="139">paṭolayūṣamiśraṃ vā chāgalaṃ kalpayedrasam| satīnamudgamiśraṃ vā dāḍimāmalakānvitam||139||</seg> <seg type="unit" n="140">drākṣāmalakakharjūraparūṣakarasena vā| kalpayettarpaṇān yūṣān rasāṃśca vividhātmakān||140||</seg> <seg type="unit" n="141">āmāśayasthamutkliṣṭaṃ kaphapittaṃ madātyaye| vijñāya bahudoṣasya dahyamānasya <note place="foot" type="variant" n="33">‘tṛḍvidāhānvitasya ca’ iti pā.</note> tṛṣyataḥ||141||</seg> <seg type="unit" n="142">madyaṃ drākṣārasaṃ toyaṃ dattvā tarpaṇameva vā| niḥśeṣaṃ vāmayecchīghramevaṃ rogādvimucyate||142||</seg> <seg type="unit" n="143">kāle punastarpaṇādyaṃ kramaṃ kuryāt prakāṅkṣite| tenāgnirdīpyate tasya doṣaśeṣānnapācakaḥ||143||</seg> <seg type="unit" n="144">kāse saraktaniṣṭhīve pārśvastanarujāsu ca| tṛṣyate savidāhe ca sotkleśe hṛdayorasi||144||</seg> <seg type="unit" n="145">guḍūcībhadramustānāṃ paṭolasyāthavā bhiṣak| rasaṃ sanāgaraṃ dadyāt tittiripratibhojanam <note place="foot" type="variant" n="34">‘taittiraiḥ pratibhojanam’ iti pā.</note>||145||</seg> <seg type="unit" n="146">tṛṣyate cātibalavadvātapitte samuddhate| dadyāddrākṣārasaṃ pātuṃ śītaṃ doṣānulomanam||146||</seg> <seg type="unit" n="147">jīrṇe samadhurāmlena chāgamāṃsarasena tam| bhojanaṃ bhojayenmadyamanutarṣaṃ ca pāyayet||147||</seg> <seg type="unit" n="148">anutarṣasya mātrā sā yayā no dūṣyate <note place="foot" type="variant" n="35">‘no hanyate’ iti, ‘nodvasyate’ iti ca pā.</note> manaḥ| tṛṣyate madyamalpālpaṃ pradeyaṃ syādbahūdakam||148||</seg> <seg type="unit" n="149">tṛṣṇā yenopaśāmyeta madaṃ yena ca nāpnuyāt| parūṣakāṇāṃ pīlūnāṃ rasaṃ śītamathāpi <note place="foot" type="variant" n="36">‘śītamathāmbu vā’ iti pā.</note> vā||149||</seg> <seg type="unit" n="150">parṇinīnāṃ catasṝṇāṃ pibedvā śiśiraṃ jalam| mustadāḍimalājānāṃ <note place="foot" type="variant" n="37">‘mudgadāḍimalājānāṃ’ iti pā.</note> tṛṣṇāghnaṃ vā pibedrasam||150||</seg> <seg type="unit" n="151">koladāḍimavṛkṣāmlacukrīkācukrikārasaḥ| pañcāmlako mukhālepaḥ sadyastṛṣṇāṃ niyacchati||151||</seg> <seg type="unit" n="152">śītalānyannapānāni śītaśayyāsanāni <note place="foot" type="variant" n="38">‘śītāni sadanāni ca’ iti pā.</note> ca| śītavātajalasparśāḥ śītānyupavanāni ca||152||</seg> <seg type="unit" n="153">kṣaumapadmotpalānāṃ ca maṇīnāṃ mauktikasya ca| candanodakaśītānāṃ sparśāścandrāṃśuśītalāḥ||153||</seg> <seg type="unit" n="154">hemarājatakāṃsyānāṃ pātrāṇāṃ śītavāribhiḥ| pūrṇānāṃ himapūrṇānāṃ dṛtīnāṃ pavanāhatāḥ||154||</seg> <seg type="unit" n="155">saṃsparśāścandanārdrāṇāṃ nārīṇāṃ ca samārutāḥ| candanānāṃ ca mukhyānāṃ śastāḥ pittamadātyaye <note place="foot" type="variant" n="39">‘saṃsparśāścandanārdrāṇāṃ strīṇāṃ pittamadātyaye’ iti pā.</note>||155||</seg> <seg type="unit" n="156">śītavīryaṃ yadanyacca tat sarvaṃ viniyojayet| kumudotpalapatrāṇāṃ siktānāṃ candanāmbunā||156||</seg> <seg type="unit" n="157">hitāḥ sparśā manojñānāṃ dāhe madyasamutthite| kathāśca vividhāḥ śastāḥ <note place="foot" type="variant" n="40">‘citrāḥ’ iti pā.</note> śabdāśca śikhināṃ śivāḥ||157||</seg> <seg type="unit" n="158">toyadānāṃ ca śabdā hi śamayanti madātyayam| jalayantrābhivarṣīṇi vātayantravahāni ca||158||</seg> <seg type="unit" n="159">kalpanīyāni bhiṣajā dāhe dhārāgṛhāṇi ca| phalinīsevyalodhrāmbuhemapatraṃ kuṭannaṭam||159||</seg> <seg type="unit" n="160">kālīyakarasopetaṃ dāhe śastaṃ pralepanam| badarīpallavotthaśca tathaivāriṣṭakodbhavaḥ||160||</seg> <seg type="unit" n="161">phenilāyāśca yaḥ phenastairdāhe lepanaṃ śubham| surā samaṇḍā dadhyamlaṃ mātuluṅgaraso madhu||161||</seg> <seg type="unit" n="162">seke pradehe śasyante dāhaghnāḥ sāmlakāñjikāḥ| pariṣekāvagāheṣu vyañjanānāṃ ca sevane||162||</seg> <seg type="unit" n="163">śasyate śiśiraṃ toyaṃ dāhatṛṣṇāpraśāntaye| mātrākālaprayuktena karmaṇā'nena śāmyati <note place="foot" type="variant" n="41">‘karmaṇā'nena siddhena vikāra upaśāmyati’ iti pā.</note>||163||</seg> dhīmato vaidyavaśyasya śīghraṃ pittamadātyayaḥ|164|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="136-163">bhavyetyādinā paittike vidhimāha| bhavyam auttarāpathikam, anye karmaraṅgamāhuḥ| mārdvīkamiti mṛdvīkārasakṛtam| satīnaḥ vartulakalāyaḥ| rogādvimucyata iti prakṛtapittamadātyayādvimucyata ityarthaḥ| kramamiti vamanānantaroktamannasaṃsarjanakramam| doṣaśeṣaḥ koṣṭhopalapako'tra jñeyaḥ| guḍūcītyādau rasamiti kvātham| tittiriḥ pratibhojanaṃ paścājjīrṇe bhojanaṃ yasmin rase taṃ tittiripratibhojanam| anutarṣaṃ ca pāyayediti bhojanasamaye tṛṣāṃ lakṣīkṛtya pāyayet; anupānaṃ dāpayediti yāvat| etadanupānasya mātrāmāha- anutarṣasyetyādi| anutarṣasyeti muhurmuhurdīyamānānupānasya| yayā'sya mano na dūṣyata iti na vikṛtiṃ yāti; etena tṛṣāyāṃ manodainyamātrahantṛ yanmadyaṃ bhavati tadanutarṣasañjñaṃ bhavati, natu madaparyantaṃ madyaṃ deyamityarthaḥ| tṛṣṇāghnamiti śītakaṣāyarūpaṃ rasam| cukrīkā cāṅgerī| badarītyādau badaryādipatrāṇi mathitvā tajjaḥ pheno grāhyaḥ| ariṣṭakaḥ nimbaḥ||136-163||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="164">ullekhanopavāsābhyāṃ jayet kaphamadātyayam||164||</seg> <seg type="unit" n="165">tṛṣyate salilaṃ cāsmai dadyāddhrīberasādhitam| balayā pṛśniparṇyā vā kaṇṭakāryā'thavā śṛtam||165||</seg> <seg type="unit" n="166">sanāgarābhiḥ sarvābhirjalaṃ vā śṛtaśītalam| duḥsparśena samustena mustaparpaṭakena vā||166||</seg> <seg type="unit" n="167">jalaṃ mustaiḥ śṛtaṃ vā'pi dadyāddoṣavipācanam| etadeva ca pānīyaṃ sarvatrāpi madātyaye||167||</seg> <seg type="unit" n="168">niratyayaṃ pīyamānaṃ pipāsājvaranāśanam| nirāmaṃ kāṅkṣitaṃ kāle sakṣaudraṃ <note place="foot" type="variant" n="42">‘pāyayedbahumākṣikam’ iti pā.</note> pāyayettu tam||168||</seg> <seg type="unit" n="169">śārkaraṃ madhu vā jīrṇamariṣṭaṃ sīdhumeva vā| rūkṣatarpaṇasaṃyuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="43">‘rūkṣaṃ tarpaṇasaṃyuktaṃ yavānnaṃ vā pradāpayet’ iti pā.</note> yavānīnāgarānvitam||169||</seg> <seg type="unit" n="170">yāvagaudhūmikaṃ cānnaṃ rūkṣayūṣeṇa bhojayet| kulatthānāṃ suśuṣkāṇāṃ mūlakānāṃ rasena vā||170||</seg> <seg type="unit" n="171">tanunā'lpena laghunā kaṭvamlenālpasarpiṣā| paṭolayūṣamamlaṃ vā yūṣamāmalakasya vā||171||</seg> <seg type="unit" n="172">prabhūtakaṭusaṃyuktaṃ sayavānnaṃ pradāpayet| vyoṣayūṣamathāmlaṃ vā yūṣaṃ vā sāmlavetasam||172||</seg> <seg type="unit" n="173">chāgamāṃsarasaṃ rūkṣamamlaṃ vā jāṅgalaṃ rasam| sthālyāṃ vā'tha kapāle vā bhṛṣṭaṃ nirdravavartitam <note place="foot" type="variant" n="44">‘nīrasavartitam’ iti pā.</note>||173||</seg> <seg type="unit" n="174">kaṭvamlalavaṇaṃ māṃsaṃ bhakṣayan vṛṇuyānmadhu| vyaktamārīcakaṃ māṃsaṃ mātuluṅgarasānvitam||174||</seg> <seg type="unit" n="175">prabhūtakaṭusaṃyuktaṃ yavānīnāgarānvitam| bhṛṣṭaṃ dāḍimasārāmlamuṣṇapūpopaveṣṭitam||175||</seg> <seg type="unit" n="176">yathāgni bhakṣayet kāle prabhūtārdrakapeśikam| pibecca nigadaṃ madyaṃ kaphaprāye madātyaye||176||</seg> <seg type="unit" n="177">sauvarcalamajājī ca vṛkṣāmlaṃ sāmlavetasam| tvagelāmaricārdhāṃśaṃ śarkarābhāgayojitam||177||</seg> <seg type="unit" n="178">etallavaṇamaṣṭāṅgamagnisandīpanaṃ param| madātyaye kaphaprāye dadyāt srotoviśodhanam||178||</seg> <seg type="unit" n="179">etadeva punaryuktyā madhurāmlairdravīkṛtam| godhūmānnayavānnānāṃ māṃsānāṃ cātirocanam||179||</seg> <seg type="unit" n="180">peṣayet kaṭukairyuktāṃ śvetāṃ bījavivarjitām| mṛdvīkāṃ mātuluṅgasya dāḍimasya rasena vā||180||</seg> <seg type="unit" n="181">sauvarcalailāmaricairajājībhṛṅgadīpyakaiḥ| sa rāgaḥ kṣaudrasaṃyuktaḥ śreṣṭho rocanadīpanaḥ <note place="foot" type="variant" n="45">‘rocanadīpanam’ iti pā.</note>||181||</seg> <seg type="unit" n="182">mṛdvīkāyā vidhānena kārayet kāravīmapi| śuktamatsyaṇḍikopetaṃ rāgaṃ dīpanapācanam||182||</seg> <seg type="unit" n="183">āmrāmalakapeśīnāṃ rāgān kuryāt pṛthak pṛthak| dhānyasauvarcalājājīkāravīmaricānvitān||183||</seg> <seg type="unit" n="184">guḍena <note place="foot" type="variant" n="46">‘guḍena madhuśuktena vyaktāmlamadhurīkṛtān’ iti pā.</note> madhuyuktena vyaktāmlalavaṇīkṛtān| tairannaṃ rocate digdhaṃ samyagbhuktaṃ ca jīryati||184||</seg> <seg type="unit" n="185">rūkṣoṣṇenānnapānena <note place="foot" type="variant" n="47">‘rūkṣāmlenānnapānena’ iti pā.</note> snānenāśiśireṇa ca| vyāyāmalaṅghanābhyāṃ ca yuktyā jāgaraṇena ca||185||</seg> <seg type="unit" n="186">kālayuktena rūkṣeṇa snānenodvartanena ca| prāṇavarṇakarāṇāṃ ca <note place="foot" type="variant" n="48">‘snānavarṇakavāsānāṃ’ iti pā.</note> pragharṣāṇāṃ ca sevayā||186||</seg> <seg type="unit" n="187">sevayā vasanānāṃ ca gurūṇāmagurorapi| saṅkocoṣṇasukhāṅgīnāmaṅganānāṃ ca sevayā||187||</seg> <seg type="unit" n="188">sukhaśikṣitahastānāṃ strīṇāṃ saṃvāhanena ca| madātyayaḥ kaphaprāyaḥ śīghramevopaśāmyati||188||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="164-188">ullekhanetyādinā kaphamadātyayacikitsitam| tṛṣyate salilamityādau ṣaḍaṅgavidhinā jalasādhanaṃ sādhviti| madhuprakṛtikaṃ mādhavam| vyoṣapradhāno yūṣo vyoṣayūṣaḥ| nīrasavartitamiti anatidravavartitaṃ śuṣkākhyaṃ vyañjanamityarthaḥ| vṛṇuyāditi vyāpnuyāt| ārdrakapeśikā ārdrakadīrghakhaṇḍāni; ‘prabhūtārdrakapeṣitam’ iti vā pāṭhaḥ| sauvarcalamityādau tvagelāmaricādīnāṃ pratyekameva bhāgārdhatvam| śarkarābhāgaḥ pūrvaikadravyabhāgaḥ| kaṭukairyuktāmiti kiñcidūṣaṇām| śvetāmiti mṛdvīkāṃ, śvetā ca drākṣā kāśmīrabhavā jñeyā| kāravīmiti svalpadrākṣām| āmrāmalakayoḥ peśītyanena phalagataṃ sasyaṃ gṛhyate| saṅkocoṣṇasukhāṅgīnāṃ saṅkocena saṃśleṣeṇa uṣṇasukhamaṅgaṃ yāsāṃ tāsāṃ; kecittu saṅkocaṃ kuṅkumamāhuḥ||164-188||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="189">yadidaṃ karma nirdiṣṭaṃ pṛthagdoṣabalaṃ prati| sannipāte daśavidhe tadvikalpyaṃ bhiṣagvidā||189||</seg> <seg type="unit" n="190">yastu doṣavikalpajño yaścauṣadhivikalpavit| sa sādhyānsādhayedvyādhīn sādhyāsādhyavibhāgavit||190||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="189-190">yadidamityādinā sānnipātikamadātyayacikitsāmāha| yadyapi trayodaśavidhaḥ sannipāto vṛddhadoṣāṇāmuktastathā'pi sarvamadātyayānāṃ tridoṣajatvād yadetadvātādimadātyayacikitsitamuktaṃ tadekadoṣolbaṇasannipātajamadātyayacikitsitaṃ bhavati, tena dvyulbaṇahīnamadhyādhikabhedasamasannipātairye daśāvaśiṣṭāḥ sannipātāstānabhipretyedamuktaṃ- sannipāte daśavidhe tadvikalpyamiti; hīnamadhyādhikadoṣatrayodbhūtamadātyayeṣu hīnamadhyādhikadoṣabhedena vikalpya cikitsā kartavyā; samasannipāte tu trayāṇāmapi militvā cikitsā kartavyā||189-190||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="191">vanāni ramaṇīyāni sapadmāḥ salilāśayāḥ| viśadānyannapānāni sahāyāśca praharṣaṇāḥ||191||</seg> <seg type="unit" n="192">mālyāni gandhayogāśca vāsāṃsi vimalāni ca| gāndharvaśabdāḥ kāntāśca goṣṭhyaśca hṛdayapriyāḥ||192||</seg> <seg type="unit" n="193">saṅkathāhāsyagītānāṃ viśadāścaiva yojanāḥ| priyāścānugatā nāryo nāśayanti madātyayam||193||</seg> <seg type="unit" n="194">nākṣobhya hi mano madyaṃ śarīramavihatya ca| kuryānmadātyayaṃ tasmādeṣṭavyā harṣaṇī kriyā||194||</seg> <seg type="unit" n="195">ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhiḥ śamaṃ yāti madātyayaḥ| na cenmadyavidhiṃ muktvā kṣīramasya prayojayet||195||</seg> <seg type="unit" n="196">laṅghanaiḥ pācanairdoṣaśodhanaiḥ śamanairapi| vimadyasya kaphe kṣīṇe jāte daurbalyalāghave||196||</seg> <seg type="unit" n="197">tasya madyavidagdhasya vātapittādhikasya ca| grīṣmopataptasya taroryathā varṣaṃ tathā payaḥ||197||</seg> <seg type="unit" n="198">payasā'bhihṛte roge bale jāte nivartayet| kṣīraprayogaṃ madyaṃ ca krameṇālpālpamācaret||198||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="191-198">madātyayasya praharṣajanikā kriyā kartavyetyāha- vanānītyādi| kasmāt punarmadātyaye praharṣiṇī cikitsā kāryetyāha- nākṣobhyetyādi| manaḥprītyā śarīrapraśamārthaṃ praharṣaṇī kriyā kartavyeti bhāvaḥ| uktakṣīraprayogasya viṣayaṃ guṇaṃ cāha- laṅghanairityādi| tatra kāryakṣīravṛttikramaṃ punarmadyābhyāsakramaṃ cāha- payasā'bhihṛte ityādi| krameṇeti kālakrameṇa| alpālpamiti stokaṃ stokam||191-198||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="199">vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ niṣevate| dhvaṃsako <note place="foot" type="variant" n="49">‘dhvaṃso vikṣepakaścaiva’ iti pā.</note> vikṣayaścaiva rogastasyopajāyate||199||</seg> <seg type="unit" n="200">vyādhyupakṣīṇadehasya duścikitsyatamau hi tau| tayorliṅgaṃ cikitsā ca yathāvadupadekṣyate||200||</seg> <seg type="unit" n="201">śleṣmaprasekaḥ kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śabdāsahiṣṇutā| tandrānidrātiyogaśca jñeyaṃ dhvaṃsakalakṣaṇam||201||</seg> <seg type="unit" n="202">hṛtkaṇṭharogaḥ sammohaśchardiraṅgarujā jvaraḥ| tṛṣṇā kāsaḥ śiraḥśūlametadvikṣayalakṣaṇam||202||</seg> <seg type="unit" n="203">tayoḥ karma tadeveṣṭaṃ vātike yanmadātyaye| tau hi prakṣīṇadehasya jāyete durbalasya vai||203||</seg> <seg type="unit" n="204">bastayaḥ sarpiṣaḥ pānaṃ prayogaḥ kṣīrasarpiṣoḥ| abhyaṅgodvartanasnānānyannapānaṃ ca vātanut||204||</seg> <seg type="unit" n="205">dhvaṃsako vikṣayaścaiva karmaṇā'nena śāmyati| yuktamadyasya madyottho na vyādhirupajāyate||205||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="199-205">etadviparyayeṇa madyasevāyāṃ doṣamāha- vicchinnetyādi| dhvaṃsakavikṣayau vakṣyamāṇalakṣaṇau| dhvaṃsakavikṣayau cemau suśrutenāpyuktau| kecittu “vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ niṣevate| tasya pānātyayoddiṣṭā vikārāḥ sambhavanti hi” iti granthena dhvaṃsakavikṣayāvarodhaṃ varṇayanti| etayościkitsāmāha- tayorityādi| karmeti cikitsā| tau hītyādinā prakṣīṇadurbalatayā dhvaṃsakavikṣayayorvātapradhānatāṃ darśayati| yuktamadyasyeti yathoktavidhinā madyamācarataḥ||199-205||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="206">nivṛttaḥ sarvamadyebhyo naro yaśca jitendriyaḥ| śārīramānasairdhīmān vikārairna sa yujyate||206||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="206">sarvathā madyaparityāgaphalamāha- nivṛtta ityādi| jitendriya iti viśeṣaṇaṃ madyanivṛttāveva prayojakam| śārīramānasairvikārairiti yogyatayā madyavyāpattijanyaireva śārīramānasairvikāraiḥ; anyahetujāñ śārīramānasavikārān prati madyanivṛttirakiñcitkarīti bhāvaḥ| na yujyata iti śārīramānasavikārairmadyanivṛttyā na yukto bhavati||206||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="207">tatra ślokāḥ- yatprabhāvā bhagavatī surā peyā yathā ca sā| yaddravyā yasya yā ceṣṭā yogaṃ cāpekṣate yathā||207||</seg> <seg type="unit" n="208">yathā madayate yaiśca guṇairyuktā mahāguṇā| yo mado madabhedāśca ye trayaḥ svasvalakṣaṇāḥ||208||</seg> <seg type="unit" n="209">ye ca madyakṛtā doṣā guṇā ye ca madātmakāḥ| yacca trividhamāpānaṃ yathāsattvaṃ ca lakṣaṇam||209||</seg> <seg type="unit" n="210">ye sahāyāḥ sukhāḥ pāne <note place="foot" type="variant" n="50">‘ye ca’ iti pā.</note> cirakṣipramadā narāḥ| madātyayasya yo heturlakṣaṇaṃ yad yathā ca yat||210||</seg> <seg type="unit" n="211">madyaṃ madyotthitān rogān hanti yaśca kriyākramaḥ| sarvaṃ taduktamakhilaṃ madātyayacikitsite||211||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="207-211">yatprabhāvetyādiradhyāyasaṅgrahaḥ| saṅgrahārtho vyakta eva||207-211||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne madātyayacikitsitaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne madātyayacikitsitaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ||24||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="25" xml:id="ca.6.25">
          <head>dvivraṇīyacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dvivraṇīyacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">madyamattasya samprahārādinā vraṇotpattau vraṇacikitsārthaṃ dvivraṇīya ucyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">parāvarajñamātreyaṃ gatamānamadavyatham| agniveśo guruṃ kāle vinayādidamabravīt||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bhagavan! pūrvamuddiṣṭau dvau vraṇau rogasaṅgrahe| tayorliṅgaṃ cikitsāṃ ca vaktumarhasi śarmada!||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-4">paraḥ mokṣaḥ, avaraṃ dravyādi <note place="foot" type="variant" n="1">‘aparo mudrādito jātaḥ’ iti pā.</note>, tajjānātīti parāvarajñaḥ| tayorliṅgaṃ cikitsāṃ cetyatra hetorapi vyādhigamakatayā liṅgenaiva grahaṇam||3-4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ityagniveśasya vaco niśamya gururabravīt| yau vraṇau pūrvamuddiṣṭau nijaścāgantureva ca||5||</seg> <seg type="unit" n="6">śrūyatāṃ vidhivat saumya! tayorliṅgaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="2">‘sabheṣajam’ iti pā.</note> bheṣajam| nijaḥ śarīradoṣottha āganturbāhyahetujaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">vadhabandhaprapatanāddaṃṣṭrādantanakhakṣatāt| āgantavo vraṇāstadvadviṣasparśāgniśastrajāḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">mantrāgadapralepādyairbheṣajairhetubhiśca te| liṅgaikadeśairnirdiṣṭā viparītā nijairvraṇaiḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘nijairvraṇāḥ’ iti pā.</note>||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-8">doṣā yadyapi śārīrā eva, tathā'pīha śārīrapadaṃ snāyukledādiṣvapīha prayuktadoṣavyudāsārtham| nijāgantuvraṇabhedamāha- mantretyādi| nijaiḥ samamāgantavo vraṇā viparītā mantrādibhirbheṣajaiśca, tathā hetubhiśca vadhabandhanādibhiḥ, tathā liṅgaikadeśaiśca; sa ca liṅgaikadeśo yathā- āganturvyathāpūrvamudeti paścādvātādīn kopayati, nije tu pūrvaṃ vātādayaḥ prakupyanti paścādvyathotpadyate| yaduktaṃ- “āganturvyathāpūrvamutpanno jaghanyaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyamāpādayati” (sū.a.20) iti||5-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">vraṇānāṃ nijahetūnāmāgantūnāmaśāmyatām| kuryāddoṣabalāpekṣī nijānāmauṣadhaṃ yathā||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">āgantuvraṇasya bhinnaviṣayatayā vistara iha <note place="foot" type="variant" n="4">‘viśiṣṭateha vaktavyā’ iti pā.</note> na vaktavyaḥ; tena tasya cikitsāmapi samāsādevāha- vraṇānāmityādi| āgantūnāṃ vraṇānāṃ nijahetūnāṃ satāṃ mantrādicikitsayā aśāmyatāṃ nijānāṃ yathauṣadhaṃ vakṣyamāṇaṃ tathaiva doṣabalāvekṣī san kuryāditi yojanā| āgantūnāṃ cehāgantucikitsayā'praśamanaṃ nijadoṣānubandhādeva jñeyam; ata eveha nijahetūnāmiti kṛtam||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">yathāsvairhetubhirduṣṭā vātapittakaphā nṛṇām| bahirmārgaṃ samāśritya janayanti nijān vraṇān||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">yathāsvairityādinā nijavraṇahetusamprāptyādikathanam| atra yathāsvairhetubhiriti vacanena vātādīnāṃ svātantryeṇa prakopaṃ darśayati, svahetuduṣṭo hi doṣaḥ svatantro bhavati; kiñca yathāsvairhetubhiriti vacanena ya eva vātādikopahetavasta evātra nijavraṇakārakā bhavanti, na punarvraṇānāṃ viśiṣṭo heturasti; sāmānyavātādihetostu viśiṣṭavraṇalakṣaṇakāryotpattiḥ samprāptibhedādbhavatīti jñeyam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">stabdhaḥ kaṭhinasaṃsparśo mandasrāvo'titīvraruk <note place="foot" type="variant" n="5">‘mahārujaḥ’ iti pā.</note>| tudyate sphurati śyāvo vraṇo mārutasambhavaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">sampūraṇaiḥ snehapānaiḥ snigdhaiḥ svedopanāhanaiḥ| pradehaiḥ pariṣekaiśca vātavraṇamupācaret||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tṛṣṇāmohajvarasve(kle)dadāhaduṣṭyavadāraṇaiḥ| vraṇaṃ pittakṛtaṃ vidyādgandhaiḥ srāvaiśca pūtikaiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">śītalairmadhuraistiktaiḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘snigdhaiḥ’ iti pā.</note> pradehapariṣecanaiḥ| sarpiṣpānairvirekaiśca paittikaṃ śamayedvraṇam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">bahupiccho guruḥ snigdhaḥ stimito mandavedanaḥ| pāṇḍuvarṇo'lpasaṅkledaścirakārī kaphavraṇaḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">kaṣāyakaṭurūkṣoṣṇaiḥ pradehapariṣecanaiḥ| kaphavraṇaṃ praśamayettathā laṅghanapācanaiḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘laṅghanaśodhanaiḥ’ iti pā.</note>||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-16">stabdha ityādinā vātādivraṇānāṃ lakṣaṇāni tathā cikitsāsūtraṃ cāha| pradehaiḥ pariṣekaiścetyatra ‘asnigdhaiḥ’ ityanuvartate| ciraṃ vikāraṃ karotīti cirakārī| cikitsāsamāsābhidhānaṃ ca sukhagrahaṇārthameva||11-16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tau dvau nānātvabhedena niruktā viṃśatirvraṇāḥ| teṣāṃ parīkṣā trividhā, praduṣṭā dvādaśa smṛtāḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">sthānānyaṣṭau tathā gandhāḥ, parisrāvāścaturdaśa| ṣoḍaśopadravā doṣāścatvāro viṃśatistathā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tathā copakramāḥ siddhāḥ ṣaṭtriṃśat samudāhṛtāḥ| vibhajyamānāñchṛṇu <note place="foot" type="variant" n="8">‘vibhāvyamānān’ iti pā.</note> me sarvānetān yatheritān||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17-19">tau dvāvityādi| nānātvakārako bhedo nānātvabhedaḥ| prakarṣeṇa duṣṭāḥ praduṣṭāḥ||17-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kṛtyotkṛtyastathā <note place="foot" type="variant" n="9">‘kṛtyākṛtyaḥ’</note> duṣṭo'duṣṭo marmasthito na ca| saṃvṛto dāruṇaḥ srāvī saviṣo viṣamasthitaḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">utsaṅgyutsanna eṣāṃ ca vraṇān vidyādviparyayāt| iti nānātvabhedena niruktā <note place="foot" type="variant" n="10">‘bhinnāḥ syurviṃśatirvraṇāḥ’ iti pā.</note> viṃśatirvraṇāḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-21">ete ca vraṇabhedādayo'gre kṛtyotkṛtya ityādinā vyākriyante| tatra kṛtyaḥ chedanādyupakramopakramaṇīyaḥ, utkṛtyasya tu nātra kiñcitkaraṇīyamasti paraṃ ropaṇīya eva; kiṃvā kṛtyaḥ sādhyaḥ, akṛtyastvasādhyaḥ| kṛtyādayaḥ ṣaṭ saviparyayā evoktāḥ, saṃvṛtādayastu saptoddiṣṭāḥ saviparyayāḥ santaścaturdaśa| utsanna udgatamāṃsaḥ| utsaṅgī sthūlaparyantaḥ, kiṃvā vraṇādbahiḥ pūyāvakāśarūpotsaṅgavānutsaṅgī| suśrute tu “tatrātisaṃvṛto'tivivṛttaḥ” (su.sū.a.22) ityādinā yadduṣṭavraṇalakṣaṇamuktaṃ tadatisaṃvṛtādiviṣayam, iha tu saṃvṛtatvavivṛtatvamātramucyate, teneha duṣṭavraṇena saṃvṛtasya grahaṇamudbhāvanīyam <note place="foot" type="variant" n="11">‘grahaṇaṃ nodbhāvanīyam’ iti pā.</note>||20-21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">darśanapraśnasaṃsparśaiḥ parīkṣā trividhā smṛtā| vayovarṇaśarīrāṇāmindriyāṇāṃ ca darśanāt||22||</seg> <seg type="unit" n="23">hetvartisātmyāgnibalaṃ parīkṣyaṃ vacanādbudhaiḥ| sparśānmārdavaśaitye ca parīkṣye saviparyaye||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22-23">parīkṣātraividhyamuktaṃ vibhajate- darśanetyādi| indriyāṇi ca yadyapyatīndriyatvādanumānagamyāni, tathā'pīha tadadhiṣṭhānānāmindriyaśabdenopādānam| agniśca yadyapi “agniṃ jaraṇaśaktyā” (vi.a.4) iti vacanādanumānaviṣaya uktastathā'pi praśnenāgniravagamyata eveti kṛtveha vacanaparīkṣaṇīyataivoktā vahneḥ| saviparyaye iti kāṭhinyauṣṇye| anumānaṃ ca yadyapi parīkṣādhikāre proktaṃ “dvividhā parīkṣā jñānavatāṃ pratyakṣamanumānaṃ ca” (vi.a.4) ityādinā, tathā'pyatrānumānasya prāyo vyāpārābhāvādanupādānamiti brūte; kintu darśanādipūrvakatvādanumānasya darśanādinā anumānamapyatīndriyādiṣu grāhakaṃ saṅgṛhītamiti yuktaṃ paśyāmaḥ| darśanaśabdaścātra sākṣādupalabdhivacanaḥ, tena vraṇagatagandhenāpi vraṇaparīkṣaṇaṃ saṅgṛhītaṃ bhavati| darśanaśabdena ca gṛhīto'pi sparśa iha bhūyasā vyāpriyamāṇatvāt punaruktaḥ||22-23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">śveto'vasannavartmā'tisthūlavartmā'tipiñjaraḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘śveto'vasannacarmā ca sthūlacarmā'tipiñjaraḥ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note>| nīlaḥśyāvo'tipiḍako raktaḥ kṛṣṇo'tipūtikaḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">ropyaḥ kumbhīmukhaśceti praduṣṭā dvādaśa vraṇāḥ| caturviṃśatiruddiṣṭā <note place="foot" type="variant" n="13">‘gaṅgādharastvetamardhaślokaṃ “ṣoḍaśopadravāḥ proktā vraṇānāṃ vraṇacintakaiḥ” ityanantaraṃ paṭhati</note> doṣāḥ kalpāntareṇa vai||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-25">śveto'vasannetyādinā praduṣṭavraṇānāha| ropyalakṣaṇaṃ tantrāntarādavagantavyaṃ, tathāhi bhojaḥ- “rūḍhā rūḍhāḥ prakupyanti sāntardoṣāḥ punaḥ punaḥ| bahiḥ śuddhā ivābhānti ropyāste samprakīrtitāḥ” iti| eteṣāmeva śvetādīnāṃ bhedakāraṇāntarabhedena caturviṃśatitvaṃ bhavatīti darśayannāha- caturviṃśatirityādi| kalpāntareṇeti vraṇaduṣṭikārakakāraṇayogabhedena snāyukledādinā bhidyamānāścaturviṃśatibhedā bhavantītyarthaḥ||24-25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tvaksirāmāṃsamedo'sthisnāyumarmāntarāśrayāḥ| vraṇasthānāni nirdiṣṭānyaṣṭāvetāni saṅgrahe||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26">tvagityādinā sthānanirdeśaḥ| antarāśrayaḥ koṣṭhaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">sarpistailavasāpūyaraktaśyāvāmlapūtikāḥ| vraṇānāṃ vraṇagandhajñairaṣṭau gandhāḥ prakīrtitāḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">sarpirityādinā gandhanirdeśaḥ| śyāvagandhaṃ dadhyādestāmraghṛṣṭasamānaṃ gandhamāhuḥ; kecittu ‘śāvaṃ’ iti paṭhanti; śavasya gandhaḥ śāvaḥ| amlasahacaritagandho'mlagandha ucyate||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">lasīkājalapūyāsṛgghāridrāruṇapiñjarāḥ| kaṣāyanīlaharitasnigdharūkṣasitāsitāḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">iti rūpaiḥ samuddiṣṭā vraṇasrāvāścaturdaśa| visarpaḥ pakṣaghātaśca sirāstambho'patānakaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">mohonmādavraṇarujo jvarastṛṣṇā hanugrahaḥ| kāsaśchardiratīsāro hikkā śvāsaḥ savepathuḥ||30||</seg> ṣoḍaśopadravāḥ proktā vraṇānāṃ vraṇacintakaiḥ|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28-30">lasīketyādinā srāvānāha||28-30||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">snāyukledātsirākledādgāmbhīryātkṛmibhakṣaṇāt <note place="foot" type="variant" n="14">‘sirācchedāt’ iti pā.</note>||31||</seg> <seg type="unit" n="32">asthibhedāt saśalyatvāt saviṣatvācca <note place="foot" type="variant" n="15">‘saviṣatvādatarkaṇāt’ iti pā.</note> sarpaṇāt| nakhakāṣṭhaprabhedācca carmalomātighaṭṭanāt <note place="foot" type="variant" n="16">‘marmalomābhighaṭṭanāt’ iti pā.</note>||32||</seg> <seg type="unit" n="33">mithyābandhādati snehādatibhaiṣajyakarṣaṇāt| ajīrṇādatibhuktācca viruddhāsātmyabhojanāt||33||</seg> <seg type="unit" n="34">śokāt krodhāddivāsvapnādvyāyāmānmaithunāttathā| vraṇā na praśamaṃ yānti niṣkriyatvācca dehinām||34||</seg> <seg type="unit" n="35">parisrāvācca gandhācca doṣāccopadravaiḥ saha| vraṇānāṃ bahudoṣāṇāṃ kṛcchratvaṃ copajāyate||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31-35">prakārāntaroddiṣṭāñcaturviṃśatidoṣānāha- snāyukledādityādi| atra nakhakāṣṭhaprabheda ekameva kāraṇam| carmalomātighaṭṭanaṃ tu kāraṇadvayam| cikitsāvarjanīyatvaṃ niṣkriyatvam||31-35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">tvaṅmāṃsajaḥ sukhe deśe taruṇasyānupadravaḥ| dhīmato'bhinavaḥ kāle sukhasādhyaḥ smṛto vraṇaḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">guṇairanyatamairhīnastataḥ kṛcchro vraṇaḥ smṛtaḥ| sarvairvihīno vijñeyastvasādhyo nirupakramaḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘bhūryupadravaḥ’ iti pā.</note>||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36-37">asādhyo nirupakrama iti asādhyatvamabhidhāyāpi nirupakramatābhidhānena sopakramasādhyaṃ yāpyaṃ niṣedhayati||36-37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">vraṇānāmāditaḥ kāryaṃ yathāsannaṃ viśodhanam| ūrdhvabhāgairadhobhāgaiḥ śastrairbastibhireva ca||38||</seg> sadyaḥ śuddhaśarīrāṇāṃ praśamaṃ yānti hi vraṇāḥ|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38">avasaraprāptāyāṃ ṣaṭtriṃśadupakramarūpāyāṃ cikitsāyāṃ vaktavyāyāṃ saṃśodhanasya prādhānyopadarśanārthaṃ pṛthagagre'bhidhānaṃ- vraṇānāmityādinā||38||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">yathākramamataścordhvaṃ śṛṇu sarvānupakramān||39||</seg> <seg type="unit" n="40">śophaghnaṃ ṣaḍvidhaṃ caiva śastrakarmāvapīḍanam| nirvāpaṇaṃ sasandhānaṃ svedaḥ śamanameṣaṇam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">śodhanau ropaṇīyau ca kaṣāyau sapralepanau| dve taile tadguṇe <note place="foot" type="variant" n="18">‘dve taile ca ghṛte’ iti pā.</note> patraṃ chādane dve ca bandhane||41||</seg> <seg type="unit" n="42">bhojyamutsādanaṃ dāho dvividhaḥ sāvasādanaḥ| kāṭhinyamārdavakare dhūpanālepane śubhe||42||</seg> <seg type="unit" n="43">vraṇāvacūrṇanaṃ varṇyaṃ ropaṇaṃ lomarohaṇam| iti ṣaṭtriṃśaduddiṣṭā vraṇānāṃ samupakramāḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-43">upakramānāha- śophaghnamityādinā| śophaghna upakramo raktāvasekādirvakṣyamāṇaḥ| ṣaḍvidhaṃ śastrakarmeti pāṭanādi; atraivāharaṇameṣaṇaṃ ca śalyatantroktamadhikaṃ karmadvayamantarbhāvanīyaṃ; kiṃveṣaṇaṃ śastrakarmāṅgaṃ na śastrakarma, tattu pṛthageva| avapīḍanaṃ kalkādinā ālepanaṃ pūyanirgamanārthaṃ vakṣyati| nirvāpaṇaṃ dāhauṣṇyaśamanam| śodhanau ropaṇīyau ca kaṣāyau sapralepanau iti śodhanaropaṇakaṣāyau tathā śodhanaropaṇālepau| dve taile tadguṇe ityatra ghṛtasyāpi snehatvasāmānyāt tailenaiva grahaṇaṃ; tena yadyapi catvāri tailaghṛtāni pratyekaśodhanaropaṇabhedādvakṣyati, tathā'pi śodhanaropaṇakarmadvayakartṛtayā dvitvamevātra tailaghṛtayorgaṇanīyam| kāśmīrāstu “dvau snehau tadguṇau” iti paṭhanti| patraṃ chādane iti patrameka upakramaḥ, chādanaṃ tu dvividhaṃ bāhyāntarabhedena vakṣyamāṇam| utsādanaṃ nimnavraṇotthāpanam| avasādanam utsannavraṇamāṃsakṣayakaram| kāṭhinyamārdavakare dhūpanālepane iti kāṭhinyakaraṃ dhūpanaṃ, mārdavakaraṃ dhūpanaṃ ceti; evamālepanamapi dvividhaṃ jñeyam| vraṇāvacūrṇanaṃ dvividhaṃ vadanti tvagvarṇakararomajanakabhedena| evaṃ ṣaṭtriṃśadupakramā bhavanti; śalyatantre tu ṣaṣṭirupakramā uktāste'pyatraivāntarbhāvanīyāḥ||39-43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">pūrvarūpaṃ bhiṣagbuddhvā vraṇānāṃ śophamāditaḥ| raktāvasecanaṃ kuryādajātavraṇaśāntaye||44||</seg> <seg type="unit" n="45">śodhayedbahudoṣāṃstu svalpadoṣān vilaṅghayet| pūrvaṃ kaṣāyasarpirbhirjayedvā mārutottarān||45||</seg> <seg type="unit" n="46">nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣavetasavalkalaiḥ| sasarpiṣkaiḥ pralepaḥ syācchophanirvāpaṇaḥ param||46||</seg> <seg type="unit" n="47">vijayā madhukaṃ vīrā bisagranthiḥ śatāvarī| nīlotpalaṃ nāgapuṣpaṃ pradehaḥ syāt sacandanaḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">saktavo madhukaṃ sarpiḥ pradehaḥ syāt saśarkaraḥ| avidāhīni cānnāni śophe bheṣajamuttamam||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="44-48">atha yathāvasthaṃ vraṇopakramānāha- pūrvarūpamityādi| śothastu vraṇapūrvarūpaṃ, śothacikitsā'nāgatavraṇavihitatvādvraṇopakramatvenoktā| kaṣāyapānaiḥ sarpirbhiśceti kaṣāyasarpirbhiḥ| vijayā balā||44-48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">sa cedevamupakrāntaḥ śopho na praśamaṃ vrajet| tasyopanāhaiḥ pakvasya pāṭanaṃ hitamucyate||49||</seg> <seg type="unit" n="50">tailena sarpiṣā vā'pi tābhyāṃ vā saktupiṇḍikā| sukhoṣṇā śophapākārthamupanāhaḥ praśasyate||50||</seg> <seg type="unit" n="51">satilā sātasībījā dadhyamlā saktupiṇḍikā| sakiṇvakuṣṭhalavaṇā śastā syādupanāhane||51||</seg> <seg type="unit" n="52">rugdāharāgatodaiśca vidagdhaṃ śophamādiśet| jalabastisamasparśaṃ sampakvaṃ pīḍitonnatam||52||</seg> <seg type="unit" n="53">umā'tho gugguluḥ saudhaṃ payo dakṣakapotayoḥ| viṭ palāśabhavaḥ kṣāro hemakṣīrī mukūlakaḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">ityukto bheṣajagaṇaḥ pakvaśothaprabhedanaḥ| sukumārasya, kṛcchrasya śastraṃ tu paramucyate||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49-54">upanāhairiti soṣṇabahalalepaiḥ| kiṇvaṃ surābījam| umā atasī| saudhaṃ payaḥ snuhīkṣīram| hemakṣīrī kaṅkuṣṭham| mukūlakaḥ dantī| sukumārasyeti cchedaḥ| kṛcchrasyeti asukumārasya, śastraṃ paraṃ bhedanamiti sambandhaḥ||49-54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">pāṭanaṃ vyadhanaṃ caiva chedanaṃ lepanaṃ tathā| pracchanaṃ sīvanaṃ caiva ṣaḍvidhaṃ śastrakarma tat||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="55">pāṭanamityādinā prokte ṣaḍvidhaśastrakarmaṇi tisraiṣaṇīyoktādhikadāraṇādiśastrakarmāvarodho boddhavyaḥ, tena na virodhaḥ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">nāḍīvraṇāḥ pakvaśothāstathā kṣatagudodaram| antaḥśalyāśca ye śophāḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘deśāḥ’ iti pā.</note> pāṭyāste tadvidhāśca ye||56||</seg> <seg type="unit" n="57">dakodarāṇi sampakvā gulmā ye ye ca raktajāḥ| vyadhyāḥ śoṇitarogāśca visarpapiḍakādayaḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">udvṛttān sthūlaparyantānutsannān kaṭhiṇān vraṇān| arśaḥprabhṛtyadhīmāṃsaṃ chedanenopapādayet||58||</seg> <seg type="unit" n="59">kilāsāni sakuṣṭhāni likhellekhyāni buddhimān| vātāsṛggranthipiḍakāḥ sakoṭhā raktamaṇḍalam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">kuṣṭhānyabhihataṃ cāṅgaṃ śothāṃśca pracchayedbhiṣak| sīvyaṃ kukṣyudarādyaṃ tu gambhīraṃ yadvipāṭitam||60||</seg> iti ṣaḍvidhamuddiṣṭaṃ śastrakarma manīṣibhiḥ|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="56-60">pāṭanādīnāṃ pṛthagviṣayamāha- nāḍīvraṇā ityādi| sampakva gulmā ye te vyadhyāḥ| tathā ye ca raktajā iti raktagulmāḥ| śoṇitarogā vidhiśoṇitīyoktāḥ| vyadhyā iti sirāvyadhādisādhyāḥ| lekhyānīti lekhanāvasthāprāptāni||56-60||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">sūkṣmānanāḥ koṣavanto ye vraṇāstānprapīḍayet||61||</seg> <seg type="unit" n="62">kalāyāśca masūrāśca godhūmāḥ sahareṇavaḥ| kalkīkṛtāḥ praśasyante niḥsnehā vraṇapīḍane||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="61-62">vraṇapīḍane iti vraṇapīḍanaśca lepo niḥsneho vraṇamukhaṃ varjayitvā kartavyaḥ||61-62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">śālmalītvagbalāmūlaṃ tathā nyagrodhapallavāḥ| nyagrodhādikamuddiṣṭaṃ balādikamathāpi vā||63||</seg> <seg type="unit" n="64">ālepanaṃ nirvapaṇaṃ tadvidyāttaiśca <note place="foot" type="variant" n="20">‘tadvidhānyaiśca’ iti pā.</note> secanam| sarpiṣā śatadhautena payasā madhukāmbunā||64||</seg> nirvāpayet suśītena raktapittottarān vraṇān|65|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="63-64">nyagrodhādikamiti nyagrodhodumbarāśvatthetyādinoktamatraiva| balādikaṃ ‘vijayā madhukaṃ vīrā’ ityādinā śothaharopakramopadiṣṭam||63-64||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">lambāni vraṇamāṃsāni pralipya madhusarpiṣā||65||</seg> <seg type="unit" n="66">sandadhīta samaṃ vaidyo bandhanaiścopapādayet| tānsamānsusthitāñjñātvā phalinīlodhrakaṭphalaiḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">samaṅgādhātakīyuktaiścūrṇitairavacūrṇayet| pañcavalkalacūrṇairvā śukticūrṇasamāyutaiḥ||67||</seg> dhātakīlodhracūrṇairvā tathā rohanti te vraṇāḥ|68|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="65-67">lambānītyādinā sandhānopakramamāha| śuktiḥ badarikā||65-67||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">asthibhagnaṃ cyutaṃ sandhiṃ sandadhīta samaṃ punaḥ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">samena samamaṅgena kṛtvā'nyena vicakṣaṇaḥ| sthiraiḥ kavalikābandhaiḥ kuśikābhiśca saṃsthitam||69||</seg> <seg type="unit" n="70">paṭṭaiḥ prabhūtasarpiṣkairbadhnīyādacalaṃ sukham| avidāhibhirannaiśca paiṣṭikaistamupācaret||70||</seg> <seg type="unit" n="71">glānirhi na hitā tasya sandhiviśleṣakārikā| vicyutābhihatāṅgānāṃ visarpādīnupadravān||71||</seg> upācaredyathākālaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘upakrame...’ iti pā.</note> kālajñaḥ svāccikitsitāt|72|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="68-71">samena samamaṅgena kṛtveti samenāvikṛtenānyenāṅgena samaṃ sadṛśaṃ kṛtvā sandadhīteti yojyam| kavalikākuśikābandhau suśrute draṣṭavyau <note place="foot" type="variant" n="22">‘anusartavyau’ iti pā.</note>| vicyutābhihatāṅgānāmityādau ‘ānāhādīnupakramān’ iti kecit paṭhanti <note place="foot" type="variant" n="23">asyāgre ‘suśrutānumataścāyaṃ pāṭhaḥ’ ityadhikaṃ paṭhyate hastalikhitapustake</note>| svāccikitsitāditi visarpādicikitsitāt||68-71||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">śuṣkā mahārujaḥ stabdhā ye vraṇā mārutottarāḥ| svedyāḥ saṅkarakalpena te syuḥ kṛśarapāyasaiḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">grāmyabailāmbujānūpairvaiśavāraiśca saṃskṛtaiḥ| utkārikābhiścoṣṇābhiḥ sukhī syādvraṇitastathā||73||</seg> <seg type="unit" n="74">sadāhā vedanāvanto ye vraṇā mārutottarāḥ| teṣāmumāṃ tilāṃścaiva bhṛṣṭān payasi nirvṛtān||74||</seg> <seg type="unit" n="75">tenaiva payasā piṣṭvā kuryādālepanaṃ bhiṣak| balā guḍūcī madhukaṃ pṛśniparṇī śatāvarī||75||</seg> <seg type="unit" n="76">jīvantī śarkarā kṣīraṃ tailaṃ matsyavasā ghṛtam| saṃsiddhā samadhūcchiṣṭā śūlaghnī snehaśarkarā||76||</seg> <seg type="unit" n="77">dvipañcamūlakvathitenāmbhasā payasā'thavā <note place="foot" type="variant" n="24">‘mastunā'thavā’ iti pā.</note>| sarpiṣā vā satailena koṣṇena pariṣecayet||77||</seg> <seg type="unit" n="78">yavacūrṇaṃ samadhukaṃ satilaṃ saha sarpiṣā| dadyādālepanaṃ koṣṇaṃ dāhaśūlopaśāntaye||78||</seg> <seg type="unit" n="79">upanāhaśca kartavyaḥ satilo mudgapāyasaḥ| rugdāhayoḥ praśamano vraṇeṣveṣa vidhirhitaḥ||79||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="72-79">balā guḍūcītyādi| atra balādīni piṣṭāni śarkarākṣīramadhūcchiṣṭatailādibhiḥ samairutkarikāṃ kṛtvā svedaḥ kartavyaḥ; anye tu balādikalkena tailādisnehaṃ caturguṇe kṣīre sādhayitvā snehapādikaṃ madhūcchiṣṭaprakṣepamāhuḥ| snehasyātra saṃhatāvasthitatvāt madhuśarkarāvat ‘snehaśarkarā’ iti vyapadeśaḥ| dvipañcamūlakvathiteneti ambhasā payasā sarpiṣā tailena veti yojanīyam||72-79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">sūkṣmānanā bahusrāvāḥ koṣavantaśca ye vraṇāḥ| na ca marmāśritāsteṣāmeṣaṇaṃ hitamucyate||80||</seg> <seg type="unit" n="81">dvividhāmeṣaṇīṃ vidyānmṛdvīṃ ca kaṭhināmapi| audbhidairmṛdubhirnālairlohānāṃ vā śalākayā||81||</seg> <seg type="unit" n="82">gambhīre māṃsale deśe pāṭyaṃ lauhaśalākayā| eṣyaṃ vidyādvraṇaṃ nālairviparītamato bhiṣak||82||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="80-82">dvividhāmityādau audbhidairmṛdubhirnālaiḥ mṛdvīṃ, lohaiḥ kaṭhinām| pāṭhyamiti eṣaṇīyaṃ pāṭhyaṃ ca||80-82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">pūtigandhān vivarṇāṃśca bahusrāvānmahārujaḥ| vraṇānaśuddhān vijñāya śodhanaiḥ samupācaret||83||</seg> <seg type="unit" n="84">triphalā khadiro dārvī nyagrodhādirbalā <note place="foot" type="variant" n="25">‘nyagrodho'tibalā’ iti pā.</note> kuśaḥ| nimbakolakapatrāṇi kaṣāyāḥ śodhanā matāḥ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">tilakalkaḥ salavaṇo dve haridre trivṛddhṛtam| madhukaṃ nimbapatrāṇi pralepo vraṇaśodhanaḥ||85||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="83-85">nimbakolakapatrāṇītyatra nimba eva mṛdurnimbakolaka ucyate; kiṃvā kulaketi pāṭhaḥ, kulakaḥ paṭolaḥ||83-85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">nātirakto nātipāṇḍurnātiśyāvo na cātiruk| na cotsanno na cotsaṅgī śuddho ropyaḥ paraṃ vraṇaḥ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">nyagrodhodumbarāśvatthakadambaplakṣavetasāḥ| karavīrārkakuṭajāḥ kaṣāyā vraṇaropaṇāḥ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">candanaṃ padmakiñjalkaṃ dārvītvaṅnīlamutpalam| mede mūrvā samaṅgā ca yaṣṭyāhvaṃ vraṇaropaṇam||88||</seg> <seg type="unit" n="89">prapauṇḍarīkaṃ jīvantī gojihvā dhātakī balā| ropaṇaṃ satilaṃ dadyāt pralepaṃ saghṛtaṃ vraṇe||89||</seg> <seg type="unit" n="90">kampillakaṃ viḍaṅgāni vatsakaṃ triphalāṃ balām| paṭolaṃ picumardaṃ ca lodhraṃ mustaṃ priyaṅgukam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">khadiraṃ dhātakīṃ sarjamelāmagurucandane| piṣṭvā sādhyaṃ bhavettailaṃ tat paraṃ vraṇaropaṇam||91||</seg> <seg type="unit" n="92">prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ kākolyau dve ca candane| siddhametaiḥ samaistailaṃ paraṃ syādvraṇaropaṇam||92||</seg> <seg type="unit" n="93">dūrvāsvarasasiddhaṃ vā tailaṃ kampillakena vā| dārvītvacaśca kalkena pradhānaṃ vraṇaropaṇam||93||</seg> <seg type="unit" n="94">yenaiva vidhinā tailaṃ ghṛtaṃ tenaiva sādhayet| raktapittottaraṃ dṛṣṭvā ropaṇīyaṃ vraṇaṃ bhiṣak||94||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="86-94">nātirakta ityādinā śuddhavraṇalakṣaṇamabhidhāya ropaṇamāha- nyagrodhetyādi| kaṣāyā iti bahuvacananirdeśādyathoktavyastasamastaprayogān sūcayati| dārvyāstvak dārvītvak vraṇaśodhanī ropaṇī ca| ghṛtaṃ taireva sādhayediti yathoktatailadravyaireva sādhayediti| ghṛtaviṣayamāha- raktapittottaramityādi| ropaṇīyamiti vacanād ropaṇameva ghṛtaṃ kartavyaṃ, natu śodhanārthaṃ ghṛtaṃ kartavyamityarthaḥ||86-94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">kadambārjunanimbānāṃ pāṭalyāḥ pippalasya ca| vraṇapracchādane vidvān patrāṇyarkasya cādiśet||95||</seg> <seg type="unit" n="96">vārkṣo'thavā''jinaḥ kṣaumaḥ paṭṭo vraṇahitaḥ smṛtaḥ| bandhaśca dvividhaḥ śasto vraṇānāṃ savyadakṣiṇaḥ||96||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="95-96">vārkṣa ityādau vṛkṣabhavaṃ valkalaṃ vārkṣam| savyadakṣiṇa iti vāmadakṣiṇaḥ; vāmaparikṣepaḥ savyaḥ, dakṣiṇaparikṣepo dakṣiṇaḥ| atraiva śalyoktacaturdaśabandhāvarodhaḥ kāryaḥ||95-96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">lavaṇāmlakaṭūṣṇāni vidāhīni gurūṇi ca| varjayedannapānāni vraṇī maithunameva ca||97||</seg> <seg type="unit" n="98">nātiśītagurusnigdhamavidāhi yathāvraṇam| annapānaṃ vraṇahitaṃ hitaṃ cāsvapanaṃ divā||98||</seg> <seg type="unit" n="99">stanyāni jīvanīyāni bṛṃhaṇīyāni yāni ca| utsādanārthaṃ nimnānāṃ vraṇānāṃ tāni kalpayet||99||</seg> <seg type="unit" n="100">bhūrjagranthyaśmakāsīsamadhobhāgāni gugguluḥ| vraṇāvasādanaṃ tadvat kalaviṅkakapotaviṭ||100||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="97-100">stanyāni ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktāni| aśmakāsīsaṃ dhātukāsīsam| adhobhāgāni trivṛtādīni virecanadravyāṇi||97-100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">rudhire'tipravṛtte tu cchinne cchedye'dhimāṃsake| kaphagranthiṣu gaṇḍeṣu vātastambhānilārtiṣu||101||</seg> <seg type="unit" n="102">gūḍhapūyalasīkeṣu gambhīreṣu sthireṣu ca| kl̥pteṣu <note place="foot" type="variant" n="26">‘supteṣu’ iti pā.</note> cāṅgadeśeṣu karmāgneḥ sampraśasyate||102||</seg> <seg type="unit" n="103">madhūcchiṣṭena tailena majjakṣaudravasāghṛtaiḥ| taptairvā vividhairlohairdaheddāhaviśeṣavit||103||</seg> <seg type="unit" n="104">rūkṣāṇāṃ sukumārāṇāṃ gambhīrānmārutottarān| dahet snehamadhūcchiṣṭairlohaiḥ kṣaudraistato'nyathā||104||</seg> <seg type="unit" n="105">bāladurbalavṛddhānāṃ garbhiṇyā raktapittinām| tṛṣṇājvaraparītānāmabalānāṃ viṣādinām||105||</seg> <seg type="unit" n="106">nāgnikarmopadeṣṭavyaṃ snāyumarmavraṇeṣu ca| saviṣeṣu ca śalyeṣu netrakuṣṭhavraṇeṣu ca||106||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="101-106">chedye iti chedanārhe| klṛpteṣviti kartiteṣu| rūkṣasnigdhadāhabhedaviṣayaṃ dāhakavastubhedaṃ ca darśayannāha- sukumārāṇāmityādinā| dāhaviśeṣaviditi dāhānāṃ viśeṣaṃ snigdharūkṣādirūpaṃ tathā binduvalayādirūpaṃ jānātīti dāhaviśeṣavit| viṣādināmiti bhakṣitaviṣāṇām||101-106||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">rogadoṣabalāpekṣī mātrākālāgnikovidaḥ| śastrakarmāgnikṛtyeṣu kṣāramapyavacārayet||107||</seg> <seg type="unit" n="108">kaṭhinatvaṃ vraṇā yānti gandhaiḥ sāraiśca dhūpitāḥ| sarpirmajjavasādhūpaiḥ śaithilyaṃ yānti hi vraṇāḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">rujaḥ srāvāśca gandhāśca kṛmayaśca vraṇāśritāḥ| śaithilyaṃ mārdavaṃ cāpi dhūpanenopaśāmyati||109||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="107-109">yadyapyupakrameṣu kṣāraḥ pṛthaṅna paṭhitaḥ, tathā'pi śastrāgnivyāpārakartṛtvācchastrāgnyupakramagṛhīta eveti kṛtvā kṣāramapyavacārayediti vacanena kṣāro'pi vihitaḥ||107-109||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">lodhranyagrodhaśuṅgāni khadirastriphalā ghṛtam| pralepo vraṇaśaithilyasaukumāryaprasādhanaḥ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">sarujaḥ kaṭhināḥ stabdhā nirāsrāvāśca ye vraṇāḥ| yavacūrṇaiḥ sasarpiṣkairbahuśastān pralepayet||111||</seg> <seg type="unit" n="112">mudgaṣaṣṭikaśālīnāṃ pāyasairvā yathākramam| saghṛtairjīvanīyairvā tarpayettānabhīkṣṇaśaḥ||112||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="110-112">tarpayediti tarpaṇārthaṃ lepaṃ kārayet||110-112||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">kakubhodumbarāśvatthalodhrajāmbavakaṭphalaiḥ| tvacamāśveva gṛhṇanti tvakcūrṇaiścūrṇitā vraṇāḥ||113||</seg> <seg type="unit" n="114">manaḥśilailā <note place="foot" type="variant" n="27">‘manaḥśilāle’ iti pā.</note> mañjiṣṭhā lākṣā ca rajanīdvayam| pralepaḥ saghṛtakṣaudrastvagviśuddhikaraḥ paraḥ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">ayorajaḥ sakāsīsaṃ triphalākusumāni ca| karoti lepaḥ kṛṣṇatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="28">‘pralepaḥ kurute kārṣṇyaṃ’ iti pā.</note> sadya eva navatvaci||115||</seg> <seg type="unit" n="116">kālīyakanatāmrāsthihemakāntārasottamaiḥ <note place="foot" type="variant" n="29">‘...kālāyasottamāḥ’ iti pā.</note>| lepaḥ sagomayarasaḥ savarṇīkaraṇaḥ paraḥ||116||</seg> <seg type="unit" n="117">dhyāmakāśvatthaniculamūlaṃ lākṣā sagairikā| sahemaścāmṛtāsaṅgaḥ kāsīsaṃ ceti varṇakṛt||117||</seg> <seg type="unit" n="118">catuṣpadānāṃ tvaglomakhuraśṛṅgāsthibhasmanā| tailāktā cūrṇitā bhūmirbhavellomavatī punaḥ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">ṣoḍaśopadravā ye ca vraṇānāṃ parikīrtitāḥ| teṣāṃ cikitsā nirdiṣṭā yathāsvaṃ sve cikitsite||119||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="113-119">kakubhetyādiprakaraṇena tvagjananaṃ tathā savarṇakaraṇaṃ tathā romajananamiti upakramatrayamāha| tvacamāśveva gṛhṇantīti satvaco bhavanti| triphalākusumānīti triphalāvṛkṣapuṣpāṇi| latā priyaṅguḥ| kāntā mañjiṣṭhā| rasottamaḥ pāradaḥ, ghṛtaṃ vā| amṛtāsaṅgaḥ karparikātuttham||113-119||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">tatra ślokau- dvau vraṇau vraṇabhedāśca parīkṣā duṣṭireva ca| sthānāni gandhāḥ srāvāśca sopasargāḥ kriyāśca yāḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">vraṇādhikāre sapraśnametannavakamuktavān| munirvyāsasamāsābhyāmagniveśāya dhīmate||121||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="120-121">dvau vraṇāvityādyadhyāyasaṅgraho vyaktaḥ||120-121||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne dvivraṇīyacikitsitaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne dvivraṇīyacikitsitaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ||25||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="26" xml:id="ca.6.26">
          <head>trimarmīyacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātastrimarmīyacikitsitamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">dvivraṇīye dvisaṅkhyāvacchinnarogacikitsābhidhānānantaraṃ trisaṅkhyāvacchinnaśirobastihṛdayamarmarogacikitsābhidhānārthaṃ trimarmīyacikitsita ucyate| trimarmaśabdena hi trimarmāśritā rogāstasyopacāraścābhidhīyate; tena trimarmīyarogānadhikṛtya kṛtaṃ cikitsitaṃ trimarmīyacikitsitam||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">saptottaraṃ marmaśataṃ yaduktaṃ śarīrasaṅkhyāmadhikṛtya tebhyaḥ| marmāṇi bastiṃ hṛdayaṃ śiraśca pradhānabhūtāni vadanti tajjñāḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">prāṇāśrayāt, tāni hi pīḍayanto vātādayo'sūnapi pīḍayanti| tatsaṃśritānāmanupālanārthaṃ mahāgadānāṃ śṛṇu saumya rakṣām||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-4">prakṛtapradhānamarmatrayamavadhārayati- saptottaramityādi| śarīrasaṅkhyāmadhikṛtyeti śarīrasaṅkhyāśārīre (śā.a.7) uktamadhikṛtyetyarthaḥ| hṛdayādimarmaprādhānye hetumāha- prāṇāśrayāditi| hṛdayādīnāṃ prāṇāśrayatve evopapattimāha- tānītyādi| hṛdayādyupaghātena yasmādviśeṣataḥ prāṇopaghāto bhavati, tasmād hṛdayādyāśritāḥ prāṇā ucyante; yathā bhittyupaghātopahanyamānaṃ citraṃ bhittyāśrayamucyate| tatsaṃśritānāmiti prāṇāśrayāṇāṃ hṛdayādīnāṃ; saṃśritaśabdena hi saṃśraya ucyate| mahānto gadā yeṣu bhavanti teṣāṃ mahāgadānāṃ bastyādīnāmanupālanārthaṃ rakṣāṃ śṛṇu; kiṃvā tatsaṃśritānāmiti bastyādisaṃśritānāṃ prāṇānāmanupālanārthaṃ, mahāgadānāṃ mahāmarmabastyādivyāpakodāvartādīnāṃ, rakṣāmiti cikitsām||3-4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">kaṣāyatiktoṣaṇarūkṣabhojyaiḥ sandhāraṇābhojanamaithunaiśca <note place="foot" type="variant" n="1">‘sandhāraṇodīraṇamaithunaiśca’ iti pā.</note>| pakvāśaye kupyati cedapānaḥ srotāṃsyadhogāni balī sa ruddhvā||5||</seg> <seg type="unit" n="6">karoti viṇmārutamūtrasaṅgaṃ kramādudāvartamataḥ sughoram| rugbastihṛtkukṣyudareṣvabhīkṣṇaṃ sapṛṣṭhapārśveṣvatidāruṇā syāt||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ādhmānahṛllāsavikartikāśca todo'vipākaśca sabastiśothaḥ| varco'pravṛttirjaṭhare ca gaṇḍānyūrdhvaśca <note place="foot" type="variant" n="2">‘jaṭhare gaṇḍo hyūrdhvaṃ ca vāyau vihate gude syād’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> vāyurvihato gude syāt||7||</seg> <seg type="unit" n="8">kṛcchreṇa śuṣkasya cirāt pravṛttiḥ syādvā tanuḥ syāt khararūkṣaśītā| tataśca rogā jvaramūtrakṛcchrapravāhikāhṛdgrahaṇīpradoṣāḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">vamyāndhyabādhiryaśiro'bhitāpavātodarāṣṭhīlamanovikārāḥ| tṛṣṇāsrapittārucigulmakāsaśvāsapratiśyārditapārśvarogāḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">anye ca rogā bahavo'nilotthā bhavantyudāvartakṛtāḥ sughorāḥ| cikitsitaṃ cāsya yathāvadūrdhvaṃ pravakṣyate tacchṛṇu cāgniveśa!||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-10">bastyādijānāṃ yathākramaṃ hetvādimāha- kaṣāyetyādi| ūṣaṇaḥ kaṭukaḥ| pakvāśaye ityādinā udāvartasamprāptiliṅgacikitsitāni prāha| nanu kathamapānaḥ kupito'pānasyaiva saṅgaṃ karotīti mārutasaṅgaśabdenocyate? brūmaḥ- ātmanaivāyaṃ duṣṭaḥ samyagapravartamāna ātmanaḥ saṅgaṃ karotītyucyate, yathā mana eva manonigrahaṃ karoti| uktaṃ ca “indriyābhigrahaḥ karma manasaḥ svasya nigrahaḥ” (śā.a.1) iti| ūrdhvaśceti ūrdhvagamanasvabhāvaḥ||5-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">taṃ tailaśītajvaranāśanāktaṃ svedairyathoktaiḥ pravilīnadoṣam| upācaredvartinirūhabastisnehairvirekairanulomanānnaiḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">śyāmātrivṛnmāgadhikāṃ sadantīṃ gomūtrapiṣṭāṃ daśabhāgamāṣām| sanīlikāṃ dvirlavaṇāṃ guḍena vartiṃ karāṅguṣṭhanibhāṃ vidadhyāt||12||</seg> <seg type="unit" n="13">piṇyākasauvarcalahiṅgubhirvā sasarṣapatryūṣaṇayāvaśūkaiḥ| krimighnakampillakaśaṅkhinībhiḥ sudhārkajakṣīraguḍairyutābhiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">syāt pippalīsarṣaparāḍhaveśmadhūmaiḥ sagomūtraguḍaiśca vartiḥ| śyāmāphalālābukapippalīnāṃ nāḍyā'thavā tat pradhamettu cūrṇam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">rakṣoghnatumbīkarahāṭakṛṣṇācūrṇaṃ sajīmūtakasaindhavaṃ vā| snigdhe gude tānyanulomayanti narasya varco'nilamūtrasaṅgam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">teṣāṃ vighāte tu bhiṣagvidadhyāt svabhyaktasusvinnatanornirūham| ūrdhvānulomauṣadhamūtratailakṣārāmlavātaghnayutaṃ sutīkṣṇam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">vāte'dhike'mlaṃ lavaṇaṃ satailaṃ, kṣīreṇa pitte tu, kaphe samūtram| sa mūtravarco'nilasaṅgamāśu gudaṃ sirāśca praguṇīkaroti||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-17">tailajvaranāśanāktamiti śītajvaranāśanāgurvādyāktam| śyāmetyādiphalavartau śyāmā trivṛdbhedaḥ| daśabhāgā māṣasya yasyāṃ sā daśabhāgamāṣā| dvirlavaṇāmiti dvibhāgalavaṇām| guḍenetivacanena yāvatā guḍena vartiḥ kartuṃ yujyate tāvanmāno guḍo deyaḥ| yāvaśūkairityantena dvitīyā vartirguḍainaiva <note place="foot" type="variant" n="3">‘māṣaguḍenaiva’ iti pā.</note> kartavyā| śaṅkhinī śvetabuhnā| rāḍhaḥ madanaphalam| veśmadhūmaḥ agāradhūmaḥ| rakṣoghnaḥ sarṣapaḥ| karahāṭaḥ madanaḥ| teṣāṃ vighāte iti phalavarticūrṇanāmuktānāṃ kāryākaraṇe| ūrdhvānulomauṣadhaṃ vamanavirecanauṣadham| vāte'dhika ityādinā doṣabhedena bastāvāvāpamāha| udāvarte pittakaphau vātakopitāveva jñeyau| sa iti pūrvokto bastiḥ||11-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">trivṛtsudhāpatratilādiśākagrāmyaudakānūparasairyavānnam| anyaiśca sṛṣṭānilamūtraviḍbhiradyāt prasannāguḍasīdhupāyī||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">prasannā madyopari svaccho bhāgaḥ| guḍakṛtaḥ sīdhuḥ guḍasīdhuḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">bhūyo'nubandhe tu bhavedvirecyo mūtraprasannādadhimaṇḍaśuktaiḥ| svasthaṃ tu paścādanuvāsayettaṃ raukṣyāddhi saṅgo'nilavarcasoścet||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">bhūyo'nubandhe iti bastiprayoge satyapyudāvartānubandhe| etacca virecanaṃ bastidānāt saptāhādūrdhvam| yaduktaṃ- “naro viriktastu nirūhadānaṃ vivarjayet saptadinānyavaśyam| śuddho nirūheṇa virecanaṃ ca” (si.a.1) iti||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">dviruttaraṃ hiṅgu vacāgnikuṣṭhaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘vacā sakṛṣṇā’ iti pā.</note> suvarcikā caiva viḍaṅgacūrṇam| sukhāmbunā''nāhavisūcikārtihṛdrogagulmordhvasamīraṇaghnam <note place="foot" type="variant" n="5">‘...vilambikārśo...’ iti pā.</note>||20||</seg> <seg type="unit" n="21">vacābhayācitrakayāvaśūkān sapippalīkātiviṣān sakuṣṭhān| uṣṇāmbunā''nāhavimūḍhavātān pītvā jayedāśu rasaudanāśī||21||</seg> <seg type="unit" n="22">hiṅgūgragandhābiḍaśuṇṭhyajājīharītakīpuṣkaramūlakuṣṭham| yathottaraṃ bhāgavivṛddhametat plīhodarājīrṇavisūcikāsu||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-22">dviruttaretyādau yathottaraṃ dravyāṇāṃ dvaiguṇyam| suvarcikā svarjikākṣāraḥ| sukhāmbunā ‘pītam’ iti śeṣaḥ| ugragandhā ajamodā||20-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">sthirādivargasya punarnavāyāḥ śampākapūtīkakarañjayośca| siddhaḥ kaṣāye dvipalāṃśikānāṃ prastho ghṛtāt syāt pratiruddhavāte||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">sthirādivargasyeti alpapañcamūlasya| śampākapūtīkakarañjayoścetyatra pūtīkaśabdaḥ karañjaviśeṣaṇam| tathāhi jatūkarṇaḥ- “āragvadhapūtikapunarnavāsthirādyairghṛtaṃ siddhamḥ” ityādi||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">phalaṃ ca mūlaṃ ca virecanoktaṃ hiṅgvarkamūlaṃ daśamūlamagryam| snuk citrakaścaiva punarnavā ca tulyāni sarvairlavaṇāni pañca||24||</seg> <seg type="unit" n="25">snehaiḥ samūtraiḥ saha jarjarāṇi śarāvasandhau vipacet sulipte| pakvaṃ supiṣṭaṃ lavaṇaṃ tadannaiḥ pānaistathā''nāharujāghnamadyāt||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-25">phalaṃ ca mūlaṃ ca virecanoktamiti dīrghañjīvitīye (sū.a.1) mūlinīphalinīvirecanakarmaṇyuktaṃ; kiṃvā kalpe virecanayogeṣu vakṣyamāṇam||24-25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">hṛtstambhamūrdhāmayagauravābhyāmudgārasaṅgena sapīnasena| ānāhamāmaprabhavaṃ jayettu pracchardanairlaṅghanapācanaiśca||26||</seg> <seg type="unit" n="27">(gulmodarabradhnārśaḥplīhodāvartayoniśukragade <note place="foot" type="variant" n="6">cakrapāṇigaṅgādharābhyāmavyākhyātatvādayaṃ pāṭhaḥ prakṣipta iti pratibhāti</note>| medaḥkaphasaṃsṛṣṭe mārutarakte'vagāḍhe ca||27||</seg> <seg type="unit" n="28">gṛdhrasipakṣavadhādiṣu virecanārheṣu vātarogeṣu| vāte vibaddhamārge medaḥkaphapittaraktena||28||</seg> <seg type="unit" n="29">payasā māṃsarasairvā triphalārasayūṣamūtramadirābhiḥ| doṣānubandhayogāt praśastameraṇḍajaṃ tailam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">tadvātanutsvabhāvāt saṃyogavaśādvirecanācca jayet| medosṛkpittakaphonmiśrānilarogajittasmāt||30||</seg> <seg type="unit" n="31">balakoṣṭhavyādhivaśādāpañcapalā bhavenmātrā| mṛdukoṣṭhālpabalānāṃ saha bhojyaṃ tatprayojyaṃ syat)||31||</seg> ityudāvartacikitsā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26-31">hṛdityādinā udāvartasyaiva hetulakṣaṇaviśeṣakṛtāmānāhasañjñāṃ pradarśya tatra bheṣajamāha||26-31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">vyāyāmatīkṣṇauṣadharūkṣamadyaprasaṅganityadrutapṛṣṭhayānāt| ānūpamatsyādhyaśanādajīrṇāt syurmūtrakṛcchrāṇi nṛṇāmihāṣṭau||32||</seg> <seg type="unit" n="33">pṛthaṅmalāḥ svaiḥ kupitā nidānaiḥ sarve'thavā kopamupetya bastau| mūtrasya mārgaṃ paripīḍayanti yadā tadā mūtrayatīha kṛcchrāt||33||</seg> <seg type="unit" n="34">tīvrā rujo vaṅkṣaṇabastimeḍhre svalpaṃ muhurmūtrayatīha vātāt| pītaṃ saraktaṃ sarujaṃ sadāhaṃ kṛcchrānmuhurmūtrayatīha pittāt||34||</seg> <seg type="unit" n="35">basteḥ saliṅgasya gurutvaśothau mūtraṃ sapicchaṃ kaphamūtrakṛcchre| sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātādbhavanti tat kṛcchratamaṃ hi kṛcchram||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32-35">vyāyāmetyādinā bastyāśrayarogeṣu mūtrakṛcchrāṇyāha| pṛthagityādinā vātapittakaphasannipātajānāṃ mūtrakṛcchrāṇāṃ samprāptimāha| tīvrā hi rugityādinā caturṇāṃ pratyekaṃ rūpamāha||32-35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">viśoṣayedbastigataṃ saśukraṃ mūtraṃ sapittaṃ pavanaḥ kaphaṃ vā| yadā tadā'śmaryupajāyate tu krameṇa pitteṣviva rocanā goḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36">viśoṣayedityādinā catuṣprakārānapyaśmarīrogānāha| tantrāntare'śmaryastu vātapittakaphaśukrajā uktāḥ; yadyapi sarvāśmarīṣu doṣatrayajanyatvamasti, “saṃhantyāpo yathā divyā māruto'gniśca vaidyutaḥ| tadvadbalāsaṃ bastisthamūṣmā saṃhanti sanilaḥ” (su. ni. a. 3) iti suśruta pratipāditaṃ; tathā'pyutkaṭaikadoṣābhiprāyeṇa vātajādivyapadeśo jñeyaḥ| vātajāyāmaśmaryāṃ prabalena vāyunā mūtraśoṣe kriyamāṇe tadgataḥ kapha evāśmarīrūpaḥ kriyate, evaṃ pittāśmaryāmapi jñeyam, ata eva suśrute śleṣmādhiṣṭhānāḥ sarvā evāśmarya uktāḥ| aśmaryutpāde dṛṣṭāntamāha- pitteṣviva rocanā goriti; pitteṣviti bahuvacanaṃ pittabahutvāpekṣayā <note place="foot" type="variant" n="7">‘bahuśogatapittabahutvāpekṣayā’ iti pā.</note>||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">kadambapuṣpākṛtiraśmatulyā ślakṣṇā tripuṭyapyathavā'pi mṛdvī| mūtrasya cenmārgamupaiti ruddhvā mūtraṃ rujaṃ tasya karoti bastau||37||</seg> <seg type="unit" n="38">sasevanīmehanabastiśūlaṃ viśīrṇadhāraṃ ca karoti mūtram| mṛdnāti meḍhraṃ sa tu vedanārto muhuḥ śakṛnmuñcati mehate ca||38||</seg> kṣobhāt kṣate mūtrayatīha sāsṛk tasyāḥ sukhaṃ mehati ca vyapāyāt|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37-38">kadambapuṣpākṛtyādayo viśeṣā yathāyogyatayā doṣabhedādunneyāḥ| tatra vātena kadambapuṣpākṛtistripuṭī ca, pittenāśmatulyā ślakṣṇā, mṛdvī kaphena śukreṇa ca| kṣobhāt kṣata iti aśmarīkṣobhānmūtramārge bastau vā kṣate| tasyā iti aśmaryāḥ| vyapāyāditi mūtramārgāpagamāt| sukhamiti nirvedanam||37-38||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">eṣā'śmarī mārutabhinnamūrtiḥ syāccharkarā mūtrapathāt kṣarantī||39||</seg> <seg type="unit" n="40">(reto'bhighātābhihatasya puṃsaḥ pravartate yasya tu mūtrakṛcchram| syādvedanā vaṅkṣaṇabastimeḍhre tasyātiśūlaṃ vṛṣaṇātivṛtte||40||</seg> <seg type="unit" n="41">śukreṇa saṃruddhagatipravāho mūtraṃ sa kṛcchreṇa vimuñcatīha| tamaṇḍayoḥ stabdhamiti bruvanti reto'bhighātāt pravadanti kṛcchram <note place="foot" type="variant" n="8">ayaṃ pāṭho'nārṣa iti pratibhāti</note> )||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-41">eṣetyādinā śarkarāmāha| bhinnamūrtiriti aṇurūpatayā bheditamūrtiḥ| ata eva mūtrapathāt kṣarantītyuktam| tena vātena dvidhā tridhā bhinnā'nekadhā vā'śmarī mūtrapathena kṣarantī śarkareva bhavati||39-41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">śukraṃ malāścaiva pṛthak pṛthagvā mūtrāśayasthāḥ prativārayanti| tadvyāhataṃ mehanabastiśūlaṃ mūtraṃ saśukraṃ kurute vibaddham||42||</seg> stabdhaśca śūno bhṛśavedanaśca tudyeta bastirvṛṣaṇau ca tasya|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42">śukraṃ malā ityādinā śukrajamūtrakṛcchralakṣaṇam| mūtrāśayasthā iti mūtramārgasthitāḥ||42||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">kṣatābhighātāt kṣatajaṃ kṣayādvā prakopitaṃ bastigataṃ vibaddham||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tīvrārti mūtreṇa sahāśmarītvamāyāti tasminnatisañcite ca| ādhmātatāṃ vindati gauravaṃ ca basterlaghutvaṃ ca viniḥsṛte'smin||44||</seg> iti mūtrakṛcchranidānam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43-44">kṣatetyādinā raktajaṃ mūtrakṛcchramāha| kṣatajamiti raktam| kṣayādvā prakopitamiti ativyavāyācchukrakṣaye sati vāyunodīrya bastimānītam| ādhmātatāmiti bastipūrṇatām| tasminniti rakte atisañcite| evaṃ sūtrasthānoddiṣṭā aṣṭau mūtraghātā mūtrakṛcchraśabdeneha nirdiśya vyākṛtāḥ| ye tu trimarmīyasiddhau trayodaśa mūtrāghātā vaktavyāste sūtrasthāne'sūtritā api ekādaśakṣudrakuṣṭhavadantarbhāvanīyāḥ| mūtrāghātamūtrakṛcchrayoścāyaṃ viśeṣaḥ- yanmūtrakṛcchre mūtraṃ kṛcchreṇa vahati, mūtrāghāte mūtraṃ śoṣyate pratihanyate vā; suśrute'pi ca mūtrakṛcchramūtrāghātayorviśeṣo'dhyāyabhedenaivoktaḥ| anye tu mūtrakṛcchraviśeṣāneva mūtrāghātānāhuḥ, yathāyogyatayā vātapittādicaturṣu mūtrakṛcchreṣu mūtrāghātānantarbhāvayanti; tena na pṛthaṅmūtrāghātābhidhānam||43-44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">abhyañjanasnehanirūhabastisnehopanāhottarabastisekān| sthirādibhirvātaharaiśca siddhān dadyādrasāṃścānilamūtrakṛcchre||45||</seg> <seg type="unit" n="46">punarnavairaṇḍaśatāvarībhiḥ pattūravṛścīrabalāśmabhidbhiḥ| dvipañcamūlena kulatthakolayavaiśca toyotkvathite kaṣāye||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tailaṃ varāharkṣavasā ghṛtaṃ ca taireva kalkairlavaṇaiśca sādhyam| tanmātrayā''śu pratihanti pītaṃ śūlānvitaṃ mārutamūtrakṛcchram||47||</seg> <seg type="unit" n="48">etāni cānyāni varauṣadhāni piṣṭāni śastānyapi copanāhe| syurlābhatastailaphalāni caiva snehāmlayuktāni sukhoṣṇavanti||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45-48">mūtrakṛcchre cikitsāmāha- abhyañjanetyādi| sthirādibhiḥ pañcamūlaiḥ| vātaharairiti tatra tatra vātaharatvena pratipāditaiḥ| pattūraḥ śāliñcakā| aśmabhit pāṣāṇabhedaḥ| anyānīti evaṅguṇānyevānyāni| tailaphalāni tilomāsphotādīni||45-48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">sekāvagāhāḥ śiśirāḥ pradehā graiṣmo vidhirbastipayovirekāḥ| drākṣāvidārīkṣurasairghṛtaiśca kṛcchreṣu pittaprabhaveṣu kāryāḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">śatāvarīkāśakuśaśvadaṃṣṭrāvidāriśālīkṣukaśerukāṇām| kvāthaṃ suśītaṃ madhuśarkarābhyāṃ yuktaṃ pibet paittikamūtrakṛcchrī||50||</seg> <seg type="unit" n="51">pibet kaṣāyaṃ kamalotpalānāṃ śṛṅgāṭakānāmathavā vidāryāḥ| daṇḍairakāṇāmathavā'pi <note place="foot" type="variant" n="9">‘daṇḍotpalānāṃ’ iti pā.</note> mūlaṃ pūrveṇa kalpena tathā'mbu śītam||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49-51">graiṣmo vidhiriti tasyāśītīyokto grīṣmavidhiḥ| tatra śiśirāveva sekāvagāhau yadyapyuktau, tathā'pi viśeṣeṇa śiśirasekāvagāhakaraṇārthaṃ punarabhidhānam| daṇḍairakā ‘hoggala’ iti khyātā| pūrveṇa kalpeneti kvāthena madhuśarkarayoryogena ca||49-51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">ervārubījaṃ trapuṣāt kusumbhāt sakuṅkumaḥ syādvṛṣakaśca peyaḥ| drākṣārasenāśmariśarkarāsu sarveṣu kṛcchreṣu praśasta eṣaḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">ervārubījaṃ madhukaṃ sadāru <note place="foot" type="variant" n="10">‘sadārvi’ iti pā.</note> paitte pibettaṇḍuladhāvanena| dārvīṃ tathaivāmalakīrasena samākṣikāṃ pittakṛte tu kṛcchre||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52-53">trapuṣāt kusumbhādityatra bījamiti sambadhyate||52-53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">kṣāroṣṇatīkṣṇauṣadhamannapānaṃ svedo yavānnaṃ vamanaṃ nirūhāḥ| takraṃ satiktauṣadhasiddhatailamabhyaṅgapānaṃ kaphamūtrakṛcchre||54||</seg> <seg type="unit" n="55">vyoṣaṃ śvadaṃṣṭrātruṭisārasāsthi <note place="foot" type="variant" n="11">‘kṛmimārakāsthi’ iti pā.</note> kolapramāṇaṃ madhumūtrayuktam| pibettruṭiṃ kṣaudrayutāṃ kadalyā rasena kaiḍaryarasena vā'pi||55||</seg> <seg type="unit" n="56">takreṇa yuktaṃ śitivārakasya bījaṃ pibet kṛcchravināśahetoḥ| pibettathā taṇḍuladhāvanena pravālacūrṇaṃ kaphamūtrakṛcchre||56||</seg> <seg type="unit" n="57">saptacchadāragvadhakebukailādhavaṃ karañjaṃ kuṭajaṃ guḍūcīm| paktvā jale tena pibedyavāgūṃ siddhaṃ kaṣāyaṃ madhusaṃyutaṃ vā||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="54-57">kṣāroṣṇetyādi| kaphakṛcchre kṣārādibhiryuktaṃ bheṣajamannapānaṃ ca prayojyam| vyoṣaṃ trikaṭukam| truṭiḥ elā| sārasaḥ pakṣī svanāmakhyātaḥ| kolapramāṇamiti aṣṭamāṣakamānam| kaiṭaryaḥ pārvato nimbaḥ| śitivārakaḥ śāliñcaḥ||54-57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">sarvaṃ tridoṣaprabhave tu vāyoḥ sthānānupūrvyā prasamīkṣya kāryam| tribhyo'dhike prāgvamanaṃ kaphe syāt pitte virekaḥ pavane tu bastiḥ||58||</seg> iti mūtrakṛcchracikitsā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="58">sarvamityādi| etadeva vātādibheṣajaṃ militaṃ tridoṣaprabhave kṛcchre kartavyam| tacca sameṣvapi doṣeṣu vāyoḥ sthānānupūrvyā cikitsitaṃ kartavyaṃ, na jvara iva tridoṣabhave kaphasthānānupūrvyā kartavyaṃ; mūtrakṛcchrasya samatridoṣārabdhatve'pi vātasthānabhavatvena vāyureva prathamaṃ cikitsya iti bhāvaḥ| viṣamasannipātārabdhe kriyāmāha- tribhyo'dhike ityādi| tribhyo'dhike iti granthaḥ kaphe tathā pitte tathā pavane ityanena ca krameṇa sambadhyate||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">kriyā hitā sā'śmariśarkarābhyāṃ kṛcchre yathaiveha kaphānilābhyām| kāryā'śmarībhedanapātanāya viśeṣayuktaṃ śṛṇu karma siddham||59||</seg> <seg type="unit" n="60">pāṣāṇabhedaṃ vṛṣakaṃ śvadaṃṣṭrāpāṭhābhayāvyoṣaśaṭīnikumbhāḥ| hiṃsrākharāśvāśitivārakāṇāmervārukāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘kharāhvā...’ iti pā.</note> trapuṣasya bījam||60||</seg> <seg type="unit" n="61">utkuñcikā hiṅgu savetasāmlaṃ syāddve bṛhatyau hapuṣā vacā ca| cūrṇaṃ pibedaśmaribhedapakvaṃ sarpiśca gomūtracaturguṇaṃ taiḥ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">mūlaṃ śvadaṃṣṭrekṣurakorubūkāt kṣīreṇa piṣṭaṃ bṛhatīdvayācca| āloḍya dadhnā madhureṇa peyaṃ dināni saptāśmaribhedanāya||62||</seg> <seg type="unit" n="63">punarnavāyorajanīśvadaṃṣṭrāphalgupravālāśca sadarbhapuṣpāḥ| kṣīrāmbumadyekṣurasaiḥ supiṣṭaṃ peyaṃ bhavedaśmariśarkarāsu||63||</seg> <seg type="unit" n="64">truṭiṃ surāhvaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘śatāhvāṃ’ iti pā.</note> lavaṇāni pañca yavāgrajaṃ kundurukāśmabhedau| kampillakaṃ gokṣurakasya bījamervārubījaṃ trapuṣasya bījam||64||</seg> <seg type="unit" n="65">cūrṇīkṛtaṃ citrakahiṅgumāsīyavānitulyaṃ triphalādvibhāgam| amlairaśuktai rasamadyayuṣaiḥ peyaṃ hi gulmāśmaribhedanārtham||65||</seg> <seg type="unit" n="66">bilvapramāṇo ghṛtatailabhṛṣṭo yūṣaḥ kṛtaḥ śigrukamūlakalkāt| śīto'śmabhit syāddadhimaṇḍayuktaḥ peyaḥ prakāmaṃ lavaṇena yuktaḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">jalena śobhāñjanamūlakalkaḥ śīto hitaścāśmariśarkarāsu| sitopalā vā samayāvaśūkā kṛcchreṣu sarveṣvapi bheṣajaṃ syāt||67||</seg> <seg type="unit" n="68">pītvā'tha madyaṃ nigadaṃ rathena hayena vā śīghrajavena yāyāt| taiḥ śarkarā pracyavate'śmarī tu śamyenna cecchalyaviduddharettām||68||</seg> <seg type="unit" n="69">retobhighātaprabhave tu kṛcchre samīkṣya doṣaṃ pratikarma kuryāt| kārpāsamūlaṃ vṛṣakāśmabhedau balā sthirādīni gavedhukā ca||69||</seg> <seg type="unit" n="70">vṛścīra aindrī ca punarnavā ca śatāvarī madhvasanākhyaparṇyau| tatkvāthasiddhaḥ pavane rasaḥ syāt pitte'dhike kṣīramathāpi sarpiḥ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">kaphe ca yūṣādikamannapānaṃ saṃsargaje sarvahitaḥ kramaḥ syāt| evaṃ na cecchāmyati tasya yuñjyāt surāṃ purāṇāṃ madhukāsavaṃ vā||71||</seg> <seg type="unit" n="72">vihaṅgamāṃsāni ca bṛṃhaṇāya bastīṃśca śukrāśayaśodhanārtham| śuddhasya tṛptasya ca vṛṣyayogaiḥ priyānukūlāḥ pramadā vidheyāḥ||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="59-72">kriyā hitā seti yā kaphamārutotthe kṛcchre vihitā sā militaiva śarkarāyāmaśmaryāṃ ca kartavyā| kharāśvā ajamodā| cūrṇaṃ pibedityatra jalenaiva pānam| ikṣurakaḥ kokilākṣaḥ| kunduruḥ svanāmakhyātaḥ| triphalādvibhāgamiti triphalāyāḥ pratyekaṃ mūlabhāgād bhāgadvayam| amlairiti kāñjikādibhiḥ| aśuktairiti śuktavarjitaiḥ| madyaṃ cātrāmlagrahaṇagṛhītamapi bastiśodhanatvādaśamarībhedakatvaprakarṣakhyāpanārthaṃ punarucyate| aśmabhiditi aśmarībhedī| sitopalā śarkarā| śalyaviduddharediti śalyaśāstravettā taduktavidhānenāśmarīmākarṣet| samīkṣya doṣamiti doṣamulbaṇaṃ samīkṣya| pratikarma kuryāt pratikarma cikitsitam| madhvasanākhyaparṇyau madhuparṇī guḍūcī, asanaparṇī aparājitā, ‘dāruparṇī’ ityapare| saṃsargaje iti tridoṣānugate| vihaṅgaḥ pakṣī||59-72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">raktodbhave tūtpalanālatālakāsekṣubālekṣukaśerukāṇi| pibet sitākṣaudrayutāni khādedikṣuṃ vidārīṃ trapuṣāṇi caiva||73||</seg> <seg type="unit" n="74">ghṛtaṃ śvadaṃṣṭrāsvarasena siddhaṃ kṣīreṇa caivāṣṭaguṇena peyam| sthirādikānāṃ kanakādikānāmekaikaśo vā vidhinaiva tena||74||</seg> <seg type="unit" n="75">kṣīreṇa bastirmadhurauṣadhaiḥ syāttailena vā svāduphalotthitena| yanmūtrakṛcchre vihitaṃ tu paitte kāryaṃ tu tacchoṇitamūtrakṛcchre||75||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="73-75">khādediti asiddhānyeva khādet| ghṛtaṃ śvadaṃṣṭretyādau sāhacaryāt kecicchvadaṃṣṭrāsvarasamapyaṣṭaguṇaṃ vadanti; tanna, svarasaḥ snehasama eva sneheṣu bhavati, uktaṃ hi jatūkarṇe- “kalkāccaturguṇaḥ snehaḥ, svarasaḥ snehasammitaḥ” iti; tena kṣīravat sarvasneheṣu svarasavidhānaṃ jñeyam| sthirādikānāmityādau katakādiḥ madhuraskandhe (vi.a.8) “...katakakāśmarya... <note place="foot" type="variant" n="14">‘kālaṅkatakakāśmaryetyādinokto gaṇo jñeyaḥ| kālaṅkatako vikaṅkatakaḥ’ iti pā.</note> ” ityādinokto gaṇo jñeyaḥ| vidhinaiva teneti pūrvaghṛtavidhinaiva; tena śvadaṃṣṭrāsthāne sthirādīni pratyekaṃ kalpanīyāni| svāduphalotthiteneti madhūkākṣoṭādiphalaniṣpannena tailena||73-75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">vyāyāmasandhāraṇaśuṣkarūkṣapiṣṭānnavātārkakaravyavāyān| kharjūraśālūkakapitthajambūbisaṃ kaṣāyaṃ na rasaṃ bhajeta||76||</seg> ityaśmarīcikitsā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="76">vyāyāmetyādinā mūtrakṛcchre'pathyānyāha||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">vyāyāmatīkṣṇātivirekabasticintābhayatrāsagadāticārāḥ| chardyāmasandhāraṇakarśanāni hṛdrogakartṝṇi tathā'bhighātaḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">vaivarṇyamūrcchājvarakāsahikkāśvāsāsyavairasyatṛṣāpramohāḥ| chardiḥ kaphotkleśarujo'ruciśca hṛdrogajāḥ syurvividhāstathā'nye||78||</seg> <seg type="unit" n="79">hṛcchūnyabhāvadravaśoṣabhedastambhāḥ samohāḥ pavanādviśeṣaḥ| pittāttamodūyanadāhamohāḥ santrāsatāpajvarapītabhāvāḥ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">stabdhaṃ guru syāt stimitaṃ ca marma kaphāt prasekajvarakāsatandrāḥ| vidyāttridoṣaṃ tvapi sarvaliṅgaṃ tīvrārtitodaṃ kṛmijaṃ sakaṇḍūm||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="77-80">nidānādikrameṇa hṛdrogacikitsāmāha| gadāticāra iti rogāṇāmasamyagupacāraḥ| hṛdrogakartṝṇīti yathā “bhīṣmaḥ kurūṇāṃ bhayaśokahartā”, tena “tṛjakābhyāṃ kartari” (pā.a.2|2|15|) ityanenātra samāsaḥ| vaivarṇyetyādau hṛdrogajā iti vacanāddhṛdrogānantarakālabhāvitayā vaivarṇyādīnāmupadravatvamicchanti; ye tu vaivarṇyādīnāṃ sāmānyahṛdrogalakṣaṇatvamāhuḥ, te hṛdrogeṇa samaṃ jāyante iti hṛdrogajā iti vigrahālliṅgatvaṃ vyutpādayanti| hṛdrogāśca kiyantaḥśirasīye (sū.a.17) vistareṇoktā api cikitsāprakaraṇādiha saṅkṣepeṇābhidhīyante| marmeti hṛdayam||77-80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">tailaṃ sasauvīrakamastutakraṃ vāte prapeyaṃ lavaṇaṃ sukhoṣṇam| mūtrāmbusiddhaṃ lavaṇaiśca tailamānāhagulmārtihṛdāmayaghnam||81||</seg> <seg type="unit" n="82">punarnavāṃ dāru sapañcamūlaṃ rāsnāṃ yavān bilvakulatthakolam| paktvā jale tena vipācya tailamabhyaṅgapāne'nilahṛdgadadhnam||82||</seg> <seg type="unit" n="83">harītakīnāgarapuṣkarāhvairvayaḥkayasthālavaṇaiśca kalkaiḥ| sahiṅgubhiḥ sādhitamagryasarpirgulme sahṛtpārśvagade'nilotthe||83||</seg> <seg type="unit" n="84">sapuṣkarāhvaṃ phalapūramūlaṃ mahauṣadhaṃ śaṭyabhayā ca kalkāḥ| kṣārāmbusarpirlavaṇairvimiśrāḥ syurvātahṛdrogavikartikāghnāḥ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">kvāthaḥ kṛtaḥ pauṣkaramātuluṅgapalāśabhūtīkaśaṭīsurāhvaiḥ| sanāgarājājivacāyavānīkṣāraḥ sukhoṣṇo lavaṇaśca peyaḥ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">pathyāśaṭīpauṣkarapañcakolāt samātuluṅgādyamakena kalkaḥ| guḍaprasannālavaṇaiśca bhṛṣṭo hṛtpārśvapṛṣṭhodarayoniśūle||86||</seg> <seg type="unit" n="87">syāttryūṣaṇaṃ dve triphale sapāṭhe nidigdhikāgokṣurakau bale dve| ṛddhistruṭistāmalakī svaguptā mede madhūkaṃ madhukaṃ sthirā ca||87||</seg> <seg type="unit" n="88">śatāvarī jīvakapṛśniparṇyau dravyairimairakṣasamaiḥ supiṣṭaiḥ| prasthaṃ ghṛtasyeha pacedvidhijñaḥ prasthena dadhnā tvatha māhiṣeṇa||88||</seg> <seg type="unit" n="89">mātrāṃ palaṃ cārdhapalaṃ picuṃ vā prayojayenmākṣikasamprayuktām| śvāse sakāse tvatha pāṇḍuroge halīmake hṛdgrahaṇīpradoṣe||89||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="81-89">tailamityādinā yathākramaṃ cikitsāmāha| tailādīnāmatra samabhāgānāṃ peyatvaṃ jñeyam| vayaḥkayastheti vayaḥsthākāyasthayorguḍūcyāmalakayoḥ svarasagrahaṇam| agryasarpiriti atrāgryapadamasya sarpiṣaḥ prādhānyakhyāpanārtham| vikartikeha hṛdayaparikartikākārā vedanā| kvāthaḥ kṛta ityādau nāgarādīnāṃ kalkaṃ pauṣkarādikvāthe prakṣepamāhuḥ| pathyāśatītyādau yamakena bhṛṣṭaḥ kalkaḥ guḍaprasannālavaṇaiśca peya iti vyākhyeyam| dve triphale ityatra drākṣākāśmaryaparūṣakāṇi dvitīyā triphalā| truṭiḥ sūkṣmailā||81-89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">śītāḥ pradehāḥ pariṣecanāni tathā vireko hṛdi pittaduṣṭe| drākṣāsitākṣaudraparūṣakaiḥ syācchuddhe tu pittāpahamannapānam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">yaṣṭyāhvikātiktakarohiṇībhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘piṣṭvā pibeccāpi sitājalena yaṣṭyāhvayaṃ tiktakarohiṇīṃ ca’ iti pā.</note> kalkaṃ pibeccāpi sitājalena| kṣate ca sarpīṃṣi hitāni sarpirguḍāśca ye tān prasamīkṣya samyak||91||</seg> <seg type="unit" n="92">dadyādbhiṣagdhanvarasāṃśca gavyakṣīrāśināṃ pittahṛdāmayeṣu| taireva sarve praśamaṃ prayānti pittāmayāḥ śoṇitasaṃśrayā ye||92||</seg> <seg type="unit" n="93">drākṣābalāśreyasiśarkarābhiḥ kharjūravīrarṣabhakotpalaiśca| kākolimedāyugajīvakaiśca kṣīreṇa siddhaṃ mahiṣīghṛtaṃ syāt||93||</seg> <seg type="unit" n="94">kaśerukāśaivalaśṛṅgaveraprapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ bisasya| granthiśca sarpiḥ payasā pacettaiḥ kṣaudrānvitaṃ pittahṛdāmayaghnam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">sthirādikalkaiḥ payasā ca siddhaṃ drākṣārasenekṣurasena vā'pi| sarpirhitaṃ svāduphalekṣujāśca rasāḥ suśītā hṛdi pittaduṣṭe||95||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="90-95">śītā ityādi pittahṛdrogacikitsitam| kṣate iti kṣatakṣīṇacikitsite| śreyasī rāsnā| kharjūraṃ kharjūraphalam| kṣaudrānvitamiti sādhanottarakālaṃ pādikamadhuyuktam| svāduphaletyādau svarasā iti rasāḥ||90-95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">svinnasya vāntasya vilaṅghitasya kriyā kaphaghnī kaphamarmaroge| kaulatthadhānyaiśca rasairvavānnaṃ pānāni tīkṣṇāni ca <note place="foot" type="variant" n="16">‘saśarkarāṇi’ iti pā.</note> śaṅkarāṇi||96||</seg> <seg type="unit" n="97">mūtre śṛtāḥ kaṭphalaśṛṅgaverapītadrupathyātiviṣāḥ pradeyāḥ| kṛṣṇāśaṭīpuṣkaramūlarāsnāvacābhayānāgaracūrṇakaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘tathā śaṭīśuṇṭhīvacopakulyārāsnāvacāpuṣkaramūlacūrṇam’ iti pā.</note> ca||97||</seg> <seg type="unit" n="98">udumbarāśvatthavaṭārjunākhye pālāśarauhītakakhādire ca| kvāthe trivṛttryūṣaṇacūrṇasiddho lehaḥ kaphaghno'śiśirāmbuyuktaḥ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">śilāhvayaṃ vā bhiṣagapramattaḥ prayojayet kalpavidhānadiṣṭam| prāśaṃ tathā''gastyamathāpi <note place="foot" type="variant" n="18">‘tathā'gastyaharītakīṃ ca’ iti pā.</note> lehaṃ rasāyanaṃ brāhmamathāmalakyāḥ||99||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="96-99">svinnasyetyādi kaphajahṛdrogacikitsādhikāraḥ| śaṅkarāṇīti kalyāṇakarāṇī| udumbaretyādau udumbarādikvāthe bhāgatraye trivṛttryūṣaṇacūrṇaṃ pādikaṃ prakṣepyam| aśiśirāmbuyukta iti uṣṇasalilānupānaḥ| kalpavidhānadiṣṭamiti rasāyane vihitam; kalpaśabdena ca kṣudrarasāyanamucyate| prāśa iti cyavanaprāśaḥ| āgastyamiti lehaviśeṣaṇam||96-99||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">tridoṣaje laṅghanamāditaḥ syādannaṃ ca sarveṣu hitaṃ vidheyam| hīnātimadhyatvamavekṣya caiva kāryaṃ trayāṇāmapi karma śastam||100||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="100">tridoṣaje ādau laṅghanavidhānaṃ hṛdayasya kaphasthānatayā tadgate tridoṣaje'pi kapha evādau laṅghanena jeya iti matvā kṛtam| tridoṣaje tūlbaṇadoṣacikitsāsūtramāha- hīnātītyādi| hīnatvamadhikatvaṃ madhyamatvaṃ ca doṣāṇāmavekṣya yat karma śastamadhikadoṣavijetṛtayā tat kāryamiti vākyārthaḥ||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">bhukte'dhikaṃ jīryati śūlamalpaṃ jīrṇe sthitaṃ cet suradārukuṣṭham| satilvakaṃ dve lavaṇe viḍaṅgamuṣṇāmbunā sātiviṣaṃ pibet saḥ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">jīrṇe'dhike snehavirecanaṃ syāt phalairvirecyo yadi jīryati syāt| triṣveva kāleṣvadhike tu śūle tīkṣṇaṃ hitaṃ mūlavirecanaṃ syāt||102||</seg> prāyo'nilo ruddhagatiḥ prakupyatyāmāśaye śodhanameva tasmāt| kāryaṃ tathā laṅghanapācanaṃ ca ...|103|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="101-102">bhukte'dhikamityādinā sānnipātikahṛdroge prāyobhāviśūlaṃ lakṣaṇabhedena vibhajañcikitsati| bhukte'dhikamityādinā śleṣmaśūlamucyate| sthitamiti praśāntam| jīrṇe'dhikamityādinā anilaśūlaṃ, jīryatyadhikamityanena ca paittikaṃ brūte| phalairiti drākṣākāśmaryādibhiḥ| triṣvevetyādinā sānnipātikaśūlamāha| mūlavirecanaṃ trivṛnmūlādibhirvirecanam| atra virecanopapattimāha- prāyo'nila ityādi| atra cānilakope yadyapi bastirucitaḥ, tathā'pyāmāśayāpekṣayā''māśayaśodhanaṃ virecanameva deyam||101-102||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">... sarvaṃ kṛmighnaṃ kṛmihṛdgade ca||103||</seg> iti hṛdrogacikitsā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="103">kṛmighnamiti vyādhitarūpīye (vi. a. 7) kṛmiharatvenoktaṃ vidhānam||103||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">sandhāraṇājīrṇarajotibhāṣyakrodhartuvaiṣamyaśirobhitāpaiḥ| prajāgarātisvapanāmbuśītairavaśyayā maithunabāṣpadhūmaiḥ||104||</seg> <seg type="unit" n="105">saṃstyānadoṣe śirasi pravṛddho vāyuḥ pratiśyāyamudīrayettu| ghrāṇārtitodau kṣavathurjalābhaḥ srāvo'nilāt sasvaramūrdharogaḥ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">nāsāgrapākajvaravaktraśoṣatṛṣṇoṣṇapītasravaṇāni pittāt| kāsārucisrāvaghanaprasekāḥ kaphādguruḥ srotasi cāpi kaṇḍūḥ||106||</seg> sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātāt syuḥ pīnase tīvraruje'tiduḥkhe <note place="foot" type="variant" n="19">‘'tīva rujo'tiduḥkhe’ iti pā.</note>|107|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="104-106">kramāgataśirorogacikitsāyāṃ vaktavyāyāṃ śirorogapradhānatvādbhūriśirorogahetutvācca pratiśyāyameva tāvadāha| śālākye'pyuktaṃ- “bhūyiṣṭhaṃ vyādhayaḥ sarve pratiśyāyanimittajāḥ| tasmādrogaḥ pratiśyāyaḥ pūrvamevopadiśyate” iti| yadyapi rājayakṣmacikitsite pratiśyāya ukta eva, tathā'pi tatra yakṣmapūrvarūpatayoktaḥ, iha tu svatantraḥ pratiśyāya ucyata iti viśeṣaḥ| rajaḥ dhūliḥ| atisvapnaḥ divāsvapnaḥ| avaśyāyaḥ tuṣāraḥ| saṃstyānadoṣe iti ghanībhūtadoṣe| ghrāṇārtītyādinā vātādipratiśyāyānāṃ caturṇāṃ kramāllakṣaṇamāha| sasvaramūrdharoga iti svararogaḥ svarabhedaḥ| kaphādgururityādau guruśabdaḥ kaṇḍūviśeṣaṇam| srotasīti nāsāsrotasi||104-106||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">sarvo'tivṛddho'hitabhojanāttu duṣṭapratiśyāya upekṣitaḥ syāt||107||</seg> <seg type="unit" n="108">tatastu rogāḥ kṣavathuśca nāsāśoṣaḥ pratīnāhaparisravau ca| ghrāṇasya pūtitvamapīnasaśca sapākaśothārbudapūyaraktāḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">arūṃṣi śīrṣaśravaṇākṣirogakhālityaharyarjunalomabhāvāḥ| tṛṭśvāsakāsajvararaktapittavaisvaryaśoṣāśca tato bhavanti||109||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="107-109">sarvo'tivṛddha ityādinā pratiśyāyajān kṣavathvādīnāha| atra mukharogaṃ ye na paṭhanti te śirorogagrahaṇenaiva mukharogasya grahaṇamiti manyante| eṣāṃ tu duṣṭapratiśyāyakṣavathvādīnāṃ śālākyādiṣu vistaraḥ, atra tu parādhikāratvāt saṅkṣepa eva||107-109||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">rodhābhighātasravaśoṣapākairghrāṇaṃ yutaṃ yaśca na vetti gandham| durgandhi cāsyaṃ bahuśaḥprakopi duṣṭapratiśyāyamudāharettam||110||</seg> <seg type="unit" n="111">saṃspṛśya marmāṇyanilastu mūrdhni viṣvakpathasthaḥ kṣavathuṃ karoti| kruddhaḥ sa saṃśoṣya kaphaṃ tu nāsāśṛṅgāṭakaghrāṇaviśoṣaṇaṃ ca||111||</seg> <seg type="unit" n="112">ucchvāsamārgaṃ tu kaphaḥ savāto rundhyāt pratīnāhamudāharettam| yo mastuluṅgādghanapītapakvaḥ kaphaḥ sravedeṣa <note place="foot" type="variant" n="20">‘ghrāṇāddhanaḥ pītasitastanurvā doṣaḥ sravet srāvamudāharettam’ iti pā.</note> parisravastu||112||</seg> <seg type="unit" n="113">vaivarṇyadaurgandhyamupekṣayā tu syāt pūtinasyaṃ śvayathurbhramaśca| ānahyate yasya viśuṣyate ca praklidyate dhūpyati cāpi nāsā||113||</seg> <seg type="unit" n="114">na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ vyavasyettamapīnasena| taṃ cānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt pratiśyāyasamānaliṅgam||114||</seg> <seg type="unit" n="115">sadāharāgaḥ śvayathuḥ sapākaḥ syād ghrāṇapāko'pi ca raktapittāt| ghrāṇāśritāsṛkprabhṛtīn pradūṣya kurvanti nāsāśvayathuṃ malāśca||115||</seg> <seg type="unit" n="116">ghrāṇe tathocchvāsagatiṃ nirudhya māṃsāsradoṣādapi cārbudāni| ghrāṇāt sravedvā śravaṇānmukhādvā pittāktamasraṃ tvapi pūyaraktam||116||</seg> <seg type="unit" n="117">kuryāt sapittaḥ pavanastvagādīn sandūṣya cārūṃṣi sapākavanti| nāsā pradīpteva narasya yasya dīptaṃ tu taṃ rogamudāharanti||117||</seg> iti nāsāroganidānam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="110-117">rodhābhighātetyādinā duṣṭapratiśyāyādīnāmarjunalomaparyantānāṃ krameṇa lakṣaṇānyāha| kruddha ityādau sa iti anilaḥ| mastuluṅgāditi mastiṣkāt| kuryāt sapitta ityādinā aruṃṣikāmāha; sā tu śirobhavā jñeyā||110-117||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">bhṛśārtiśūlaṃ sphuratīha vātāt pittāt sadāhārti kaphādguru syāt| sarvaistridoṣaṃ krimibhistu kaṇḍūrdaurgandhyatodārtiyutaṃ śiraḥ syāt||118||</seg> iti śiroroganidānam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="118">bhṛśārtītyādinā yadyapi pratiśyāyotpannatvena śirorogāṇāṃ lakṣaṇamucyate, tathā'pi svatantrotpannānāmapi śirorogāṇāmetadeva lakṣaṇaṃ jñeyam| evaṃ mukharogādilakṣaṇeṣvapi vācyam| sarvaistridoṣamiti vātādilakṣaṇairmilitaistridoṣaṃ syādityarthaḥ||118||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">mukhāmaye mārutaje tu śoṣakārkaśyaraukṣyāṇi calā rujaśca| kṛṣṇāruṇaṃ niṣpatanaṃ saśītaṃ prasraṃsanaspandanatodabhedāḥ||119||</seg> <seg type="unit" n="120">tṛṣṇājvarasphoṭakatāludāhā <note place="foot" type="variant" n="21">‘tṛṣṇājvarasphoṭakadāhapākāḥ’ iti pā.</note> dhūmāyanaṃ cāpyavadīrṇatā ca| pittāt samūrcchā vividhā rujaśca varṇāśca śuklāruṇavarṇavarjyāḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">kaṇḍūrgurutvaṃ sitavijjalatvaṃ sneho'rucirjāḍyakaphaprasekau| utkleśamandānalatā ca tandrā rujaśca mandāḥ kaphavakraroge||121||</seg> <seg type="unit" n="122">sarvāṇi rūpāṇi tu vakraroge bhavanti yasmin sa tu sarvajaḥ syāt| saṃsthānadūṣyākṛtināmabhedāccaite catuḥṣaṣṭividhā bhavanti||122||</seg> <seg type="unit" n="123">śālākyatantre'bhihitāni teṣāṃ nimittarūpākṛtibheṣajāni| yathāpradeśaṃ tu caturvidhasya kriyāṃ pravakṣyāmi mukhāmayasya||123||</seg> iti mukharoganidānam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="119-123">niṣpatanamiti mukhasrāvaḥ| tṛṣṇetyādi pittajamukharogalakṣaṇam| śālākye prapañcoktamukharogāṇāmatraiva caturvidhamukharoge'ntarbhāvaṃ darśayannāha- saṃsthānetyādi| saṃsthānaṃ sthānamoṣṭhādi, dūṣyaṃ raktādi, ākṛtiḥ liṅgaṃ, nāma śītādādi, eṣāṃ bhedād vikalpāccatuḥṣaṣṭividhā bhavanti, te ca śālākye evonneyāḥ| suśrute pañcaṣaṣṭimukharogā uktāḥ, tathā'pīha vaidehamatānusāreṇādūrāntareṇeyaṃ catuḥṣaṣṭiḥ| yathāpradeśamiti yathācikitsāpradeśam||119-123||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">vātādibhiḥ śokabhayātilobhakrodhairmanoghnāśanagandharūpaiḥ| arocakāḥ syuḥ parihṛṣṭadantaḥ kaṣāyavakraśca mato'nilena||124||</seg> <seg type="unit" n="125">kaṭvamlamuṣṇaṃ virasaṃ ca pūti pittena vidyāllavaṇaṃ ca vakram| mādhuryapaicchilyagurutvaśaityavibaddhasambaddhayutaṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘vibaddhasaṃstambhayutaṃ’ iti pā.</note> kaphena||125||</seg> <seg type="unit" n="126">arocake śokabhayānilobhakrodhādyahṛdyāśanagandhaje <note place="foot" type="variant" n="23">‘krodhādyahṛdyāśucigandhaje’ iti pā.</note> syāt| svābhāvikaṃ vakramathāruciśca tridoṣaje naikarasaṃ bhavettu||126||</seg> ityarocakanidānam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="124-126">āsyarogāntarniviṣṭatvādevārocakānāha| yadyapi rājayakṣmacikitsite'pyarocakā uktāḥ, tathā'pi śoṣoktārocakebhyaḥ pṛthagutpannā evārocakā abhidhīyanta iti na paunaruktyam| atilobhenātrārucirucyate, tatrātilobhena kṛtaṃ satatābhyāsamarucikāraṇaṃ darśayati| vibaddhasambaddhayutamiti bandhayuktamityarthaḥ| naikarasamiti anekarasam||124-126||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">nādo'tirukkarṇamalasya śoṣaḥ srāvastanuścāśravaṇaṃ ca vātāt| śophaḥ sarāgo daraṇaṃ vidāhaḥ sapītapūtiśravaṇaṃ ca pittāt||127||</seg> <seg type="unit" n="128">vaiśrutyakaṇḍūsthiraśophaśuklasnigdhaśrutiḥ śleṣmabhave'lparuk ca| sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātāt srāvaśca tatrādhikadoṣavarṇaḥ||128||</seg> iti karṇaroganidānam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="127-128">nādo'tirugityādinā karṇarogānāha| ete ca śālākye yadyapyaṣṭāviṃśatiruktāḥ, tathā'pīha caturṣveva karṇarogeṣu śeṣāṇāmapyavarodho vyākhyeyaḥ, śeṣāṇāmapi vātādijanyatvāt||127-128||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">alpastu <note place="foot" type="variant" n="24">‘alpāśrurāgānupadehatāśca praspandatodātirujaśca vātāt’ iti pā.</note> rāgo'nupadehavāṃśca satodabhedo'nilajākṣiroge| pittāt sadāho'tirujaḥ sarāgaḥ pītopadehaḥ subhṛśoṣṇavāhī||129||</seg> <seg type="unit" n="130">śuklopadehaṃ bahupicchilāśru netraṃ kaphāt syādgurutā sakaṇḍuḥ| sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātānnetrāmayāḥ ṣaṇṇavatistu bhedāt||130||</seg> <seg type="unit" n="131">teṣāmabhivyaktirabhipradiṣṭā śālākyatantreṣu cikitsitaṃ ca| parādhikāre tu na vistaroktiḥ śasteti tenātra na naḥ prayāsaḥ||131||</seg> iti netraroganidānam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="129-131">alpastu rāga ityādinā catvāro'kṣirogā abhidhīyante| upadehaḥ dūṣikā| subhṛśoṣṇavāhīti atyarthoṣṇasrāvī| anuktanetrāmayānāṃ saṅkhyāmāha- netrāmayāḥ ṣaṇṇavatiriti| netrāmayeṣu ācāryāṇāṃ vipratipattiḥ; netrarogāṇāṃ ṣaṭsaptatiṃ videhaḥ prāha, karālastu ṣaṇṇavatim, aśītiṃ sātyakiḥ prāha| teṣu karālamatenaivaitadabhidhānam, uktaṃ ca tatra- “viṃśatiḥ sapta vartmasthā, nava sandhau prakīrtitāḥ| trayodaśa tu śuklasthāḥ, ṣaḍrogāḥ kṛṣṇabhāgajāḥ|| viṃśatiḥ pañca dṛṣṭisthāḥ, ṣoḍaśaiva ca sarvagāḥ” iti| eteṣāṃ jñānopāyamāha- teṣāmityādi| abhivyaktiriti lakṣaṇam| netrarogaprapañcānabhidhāne hetumāha- parādhikāreṣvityādi||129-131||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">tejo'nilādyaiḥ saha keśabhūmiṃ dagdhvā''śu kuryāt khalatiṃ narasya| kiñcittu dagdhvā palitāni kuryāddhariprabhatvaṃ ca śiroruhāṇām||132||</seg> <seg type="unit" n="133">ityūrdhvajatrūtthagadaikadeśastantre <note place="foot" type="variant" n="25">‘proktaścikitsāṃ tu paraṃ nibodha| vistārataḥ saṅgrahataśca samyagyathākramaṃ saumya mayocyamānām’ iti pā.</note> nibaddho'yamaśūnyatārtham| ataḥ paraṃ bheṣajasaṅgrahaṃ tu nibodha saṅkṣepata ucyamānam||133||</seg> iti khālityaroganidānam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="132-133">teja ityādinā khālityalakṣaṇamāha| tejaḥśabdena dehoṣmā'bhimataḥ; sa vātādyairyuktaḥ khālityādi karotīti yojanīyam| ye tu ‘tejaḥ savātaṃ’ iti paṭhanti, te tejaḥśabdena pittamapi varṇayanti| hariprabhatvamiti kapilatvam| śiroruhāṇāmiti keśānām| aśūnyatārthamiti asya kāyacikitsāśāstrasya śālākyābhidheyarogairaśūnyatārtham| bheṣajasaṅgrahamiti bheṣajābhidhāyakaṃ grantham||132-133||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">vātāt sakāsavaisvarye sakṣāraṃ pīnase vṛtam| pibedrasaṃ payaścoṣṇaṃ snaihikaṃ dhūmameva vā||134||</seg> <seg type="unit" n="135">śatāhvā tvagbalā mūlaṃ syonākairaṇḍabilvajam| sāragvadhaṃ pibedvartiṃ madhūcchiṣṭavasāghṛtaiḥ||135||</seg> <seg type="unit" n="136">athavā saghṛtān saktūn kṛtvā mallakasampuṭe| navapratiśyāyavatāṃ dhūmaṃ vaidyaḥ prayojayet||136||</seg> <seg type="unit" n="137">śaṅkhamūrdhalalāṭārtau pāṇisvedopanāhanam| svabhyakte kṣavathusrāvarodhādau saṅkarādayaḥ||137||</seg> <seg type="unit" n="138">ghreyāśca rohiṣājājīvacātarkāricorakāḥ| tvakpatramaricailānāṃ cūrṇā vā sopakuñcikāḥ||138||</seg> <seg type="unit" n="139">srotaḥśṛṅgāṭanāsākṣiśoṣe tailaṃ ca nāvanam| prabhāvyāje tilān kṣīre tena piṣṭāṃstaduṣmaṇā||139||</seg> <seg type="unit" n="140">mandasvinnān sayaṣṭyāhvacūrṇāṃstenaiva pīḍayet| daśamūlasya niṣkvāthe rāsnāmadhukakalkavat||140||</seg> <seg type="unit" n="141">siddhaṃ sasaindhavaṃ tailaṃ daśakṛtvo'ṇu tat smṛtam| snigdhasyāsthāpanairdoṣaṃ nirharedvātapīnase||141||</seg> <seg type="unit" n="142">snigdhāmloṣṇaiśca laghvannaṃ grāmyādīnāṃ rasairhitam| uṣṇāmbunā snānapāne nivātoṣṇapratiśrayaḥ||142||</seg> <seg type="unit" n="143">cintāvyāyāmavākceṣṭāvyavāyavirato bhavet| vātaje pīnase dhīmānicchannevātmano hitam||143||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="134-143">athaiteṣāṃ kramāccikitsā'bhidhīyate| pratiśyāye dhūmasya niṣedho vairecanikadhūmābhiprāyeṇa kṛtaḥ, teneha snaihikadhūmābhidhānaṃ na virodhi| pāṇisvedaṃ ca upanāhanaṃ ceti pāṇisvedopanāhanam| kṣavathusrāvarodhādāvityatra rodhaśabdena pratīnāho'bhidhīyate| saṅkarādayaḥ saṅkaraprastarādayaḥ svedādhyāyoktāḥ svedāḥ| tarkārī jayantī| srotaḥśṛṅgāṭanāsākṣiśoṣe iti ghrāṇaśrotrākṣitarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ sannipātaḥ śṛṅgāṭakaḥ| nāvanaṃ tailamuktamāhaprabhāvyāje ityādi| taduṣmaṇeti ajākṣīroṣmaṇā piṣṭasvedane mandotsvinnān| sayaṣṭhyāhvacūrṇāniti yaṣṭyāhvacūrṇasyāpradhānatvāt tilacūrṇāt pādikatvam| tenaiva pīḍayediti ajākṣīreṇa| evaṃ niṣpannatailasya daśamūlaniṣkvāthādibhirdaśakṛtvaḥ pākāt siddhaṃ tailamaṇutailaṃ syāt; aṇutā cāsya aṇusrotonusāritvāt, tacceha bhāvanayā pākabhūyastvena niṣpīḍanaviśeṣeṇa ca kriyate| uktaṃ hi videhe- “bhāvanāt pācanādvā'pi tailānāmaṇutailatā| mardanādapi sarveṣāṃ dehānāmaṇutailatā” iti| siddhāmletyādinā āhārācārāvāha| nivātoṣṇapratiśraya iti nivātoṣṇagṛhasthāyī||134-143||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">paitte sarpiḥ pibet siddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘pibettiktaṃ’ iti pā.</note> śṛṅgaveraśṛtaṃ payaḥ| pācanārthaṃ pibet pakve kāryaṃ mūrdhavirecanam||144||</seg> <seg type="unit" n="145">pāṭhādvirajanīmūrvāpippalījātipallavaiḥ| dantyā ca sādhitaṃ tailaṃ nasyaṃ syāt pakvapīnase||145||</seg> <seg type="unit" n="146">pūyāsre raktapittaghnāḥ kaṣāyā nāvanāni ca| pākadāhāḍhyarūkṣeṣu <note place="foot" type="variant" n="27">‘pākadāhādyaruṣkeṣu’ iti pā.</note> śītā lepāḥ <note place="foot" type="variant" n="28">‘sekāḥ pralepanāḥ’ iti pā.</note> sasecanāḥ||146||</seg> <seg type="unit" n="147">ghreyanasyopacārāśca <note place="foot" type="variant" n="29">‘snehanasyopacārāśca’ iti pā.</note> kaṣāyāḥ svāduśītalāḥ| mandapitte pratiśyāye snigdhaiḥ kuryādvirecanam||147||</seg> <seg type="unit" n="148">ghṛtaṃ kṣīraṃ yavāḥ śālirgodhūmā jāṅgalā rasāḥ| śītāmlāstiktaśākāni yūṣā mudgādibhirhitāḥ||148||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="144-148">paitte sarpiḥ pibet siddhamityatra śṛṅgaverasiddhameva sarpirdeyam| raktapittaghnā iti raktapittacikitsoktāḥ| mandapitte iti īṣatpitte||144-148||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">gauravārocakeṣvādau laṅghanaṃ kaphapīnase| svedāḥ sekāśca pākārthaṃ lipte śirasi sarpiṣā||149||</seg> <seg type="unit" n="150">laśunaṃ mudgacūrṇena vyoṣakṣāraghṛtairyutam| deyaṃ kaphaghnavamanamutkliṣṭaśleṣmaṇe hitam||150||</seg> <seg type="unit" n="151">apīnase pūtinasye ghrāṇasrāve sakaṇḍuke| dhūmaḥ śasto'vapīḍaśca kaṭubhiḥ kaphapīnase||151||</seg> <seg type="unit" n="152">manaḥśilā vacā vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ hiṅgu gugguluḥ| cūrṇo ghreyaḥ pradhamanaṃ kaṭubhiśca phalaistathā||152||</seg> <seg type="unit" n="153">bhārgīmadanatarkārīsurasādivipācite| mūtre lākṣā vacā lambā viḍaṅgaṃ kuṣṭhapippalī||153||</seg> <seg type="unit" n="154">kṛtvā kalkaṃ karañjaṃ ca tailaṃ taiḥ sārṣapaṃ pacet| pākānmukte ghane nasyametanmedonibhe kaphe||154||</seg> <seg type="unit" n="155">snigdhasya vyāhate vege cchardanaṃ kaphapīnase| vamanīyaśṛtakṣīratilamāṣayavāgunā||155||</seg> <seg type="unit" n="156">vārtākakulakavyoṣakulatthāḍhakimudgajāḥ| yūṣāḥ kaphaghnamannaṃ ca śastamuṣṇāmbuseca(va)nam||156||</seg> <seg type="unit" n="157">sarvajit pīnase duṣṭe kāryaṃ śophe ca śophajit| kṣāro'rbudādhimāṃseṣu kriyā śeṣeṣvavekṣya ca||157||</seg> iti pīnasanāsārogacikitsā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="149-157">deyaṃ kaphaghnavamanamiti kaphaghnadravyakṛtaṃ vamanaṃ deyamityarthaḥ| kaṭubhiḥ phalairiti maricapippalyādibhiḥ| pākānmukte iti pākāvasānāccyute| vyāhate vega iti pīnasasya vege mandībhūte| śophe ceti nāsāśophe||149-157||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="158">vātike śiraso roge snehān svedān sanāvanān| pānānnamupanāhāṃśca kuryādvātāmayāpahān||158||</seg> <seg type="unit" n="159">tailabhṛṣṭairagurvādyaiḥ sukhoṣṇairupanāhanam| jīvanīyaiḥ sumanasā matsyairmāṃsaiśca śasyate||159||</seg> <seg type="unit" n="160">rāsnāsthirādibhiḥ siddhaṃ sakṣīraṃ nasyamartinut| tailaṃ rāsnādvikākolīśarkarābhirathāpi vā||160||</seg> <seg type="unit" n="161">balāmadhūkayaṣṭyāhvavidārīcandanotpalaiḥ| jīvakarṣabhakadrākṣāśarkarābhiśca sādhitaḥ||161||</seg> <seg type="unit" n="162">prasthastailasya sakṣīro jāṅgalārdhatulārase| nasyaṃ sarvordhvajatrūtthavātapittāmayāpaham||162||</seg> <seg type="unit" n="163">daśamūlabalārāsnātriphalāmadhukaiḥ saha| mayūraṃ pakṣapittāntraśakṛttuṇḍāṅghrivarjitam||163||</seg> <seg type="unit" n="164">jale paktvā ghṛtaprasthaṃ tasmin kṣīrasamaṃ pacet| madhuraiḥ kārṣikaiḥ kalkaiḥ śirorogārditāpaham||164||</seg> <seg type="unit" n="165">karṇākṣināsikājihvātālvāsyagalaroganut| māyūramitivikhyātamūrdhvajatrugadāpaham||165||</seg> iti māyūraghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="158-165">daśamūletyādau daśamūlādibhiḥ pratyekaṃ tripalamānaiḥ samaṃ <note place="foot" type="variant" n="30">‘samamayūraṃ vyaktiparivyaktiparigrahāt pakṣādivarjitaṃ’ iti pā.</note> mayūraṃ pakṣādivarjitaṃ jaladroṇe eva pacet| jaladroṇo hyatra kvāthārthaṃ pādāvaśeṣaḥ san ghṛtaprasthāccaturguṇo bhavati| kiñca daśamūlādīnāṃ catvāriṃśatpalena mayūreṇaikena samamadūrāntaraṃ catuḥṣaṣṭipalaṃ kvāthyaṃ droṇamāne jale deyam| kiṃvā daśamūlādīnāṃ mayūreṇa ca militvā yāvat kvāthyaṃ bhavati taccaturguṇaṃ jalamutsargaparibhāṣayaiva deyam| madhurairiti jīvanīyagaṇauktairdaśabhiḥ, jīvanīyāni hi madhuratvaprakarṣādiha madhuraśabdenocyante||158-165||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="166">etenaiva kaṣāyeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet| caturguṇena payasā kalkairebhiśca kārṣikaiḥ||166||</seg> <seg type="unit" n="167">jīvantītriphalāmedāmṛdvīkardhiparūṣakaiḥ| samaṅgācavikābhārgīkāśmarīsuradārubhiḥ||167||</seg> <seg type="unit" n="168">ātmaguptāmahāmedātālakharjūramastakaiḥ| mṛṇālabisaśālūkaśṛṅgījīvakapadmakaiḥ <note place="foot" type="variant" n="31">‘...kharjūramadhukaiśca sajīrakaiḥ’ iti pā.</note>||168||</seg> <seg type="unit" n="169">śatāvarīvidārīkṣubṛhatīsārivāyugaiḥ| mūrvāśvadaṃṣṭrarṣabhakaśṛṅgāṭakakaserukaiḥ||169||</seg> <seg type="unit" n="170">rāsnāsthirātāmalakīsūkṣmailāśaṭipauṣkaraiḥ| punarnavātugākṣīrīkākolīdhanvayāsakaiḥ||170||</seg> <seg type="unit" n="171">kharjūrākṣoṭavātāmamuñjātābhiṣukairapi <note place="foot" type="variant" n="32">‘madhūkākṣoṭa...’ iti pā.</note>| dravyairebhiryathālābhaṃ pūrvakalpena sādhitam||171||</seg> <seg type="unit" n="172">nasye pāne tathā'bhyaṅge bastau caiva prayojayet| śirorogeṣu sarveṣu kāse śvāse ca dāruṇe||172||</seg> <seg type="unit" n="173">manyāpṛṣṭhagrahe śoṣe svarabhede tathā'rdite| yonyasṛkśukradoṣeṣu śastaṃ vandhyāsutapradam||173||</seg> <seg type="unit" n="174">ṛtusnātā tathā nārī pītvā putraṃ prasūyate| mahāmāyūramityetadghṛtamātreyapūjitam||174||</seg> <seg type="unit" n="175">iti mahāmāyūraghṛtam| ākhubhiḥ kukkuṭairhaṃsaiḥ śaśaiścāpi hi buddhimān| kalpenānena vipacet sarpirūrdhvagadāpaham||175||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="166-175">etenaiveti daśamūlādimayūrakvāthena yathoktavidhānakṛtena| dvitīyakharjūraśabdena kharjūraphalaṃ gṛhyate| akṣoṭavātāmādīni auttarāpathikāni| pūrvayogoktakvāthavidhānaṃ yadyapyetenaiva kaṣāyeṇetyādinā siddhaṃ, tathā'pi punaḥ pūrvakalpeneti vacanena yathālābhamitipadena ca yathālābhaṃ karaṇīyatvaṃ kalka eva, na kvāthe iti darśayati| atra prayogabhede jatūkarṇaḥ- “tatkvāthocitaśikhinaṃ daśamūlaśreyasībalāmadhukaistripalaiḥ saha sarpiṣā jīvanīyakarṣaiḥ pacet payasā kvāthe'sminneva catuṣke prasthaṃ ghṛtaṃ yathālābhaṃ jīvanabṛṃhaṇavātāmākṣoṭatriphalāpūgamadhukaiḥ kharjūratālamastakatvagelāpauṣkaraśvadaṃṣṭrātāmalakībisabhārgīkaseruśṛṅgāṭakamṛṇāla rāsnāsthirāsamaṅgāśṛṅgyajaḍābhiḥ saha tu māyūraṃ catuṣprayogādūrdhvajatrugadeṣvamṛtavat” iti| atra mayūrasthāne mūṣakādīn darśayannāha- ākhubhirityādinā| ākhunā mayūrāpekṣayā svalpamānenāpyatraikenāpi sādhanaṃ kartavyamityāhuḥ||166-175||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="176">paitte ghṛtaṃ payaḥ sekāḥ śītā lepāḥ sanāvanāḥ| jīvanīyāni sarpīṃṣi pānānnaṃ cāpi pittanut||176||</seg> <seg type="unit" n="177">candanośīrayaṣṭyāhvabalāvyāghranakhotpalaiḥ| kṣīrapiṣṭaiḥ pradehaḥ syācchṛtairvā pariṣecanam||177||</seg> <seg type="unit" n="178">tvakpatraśarkarākalkaḥ supiṣṭastaṇḍulāmbunā| kāryo'vapīḍaḥ sarpiśca nasyaṃ tasyānu paittike||178||</seg> <seg type="unit" n="179">yaṣṭyāhvacandanānantākṣīrasiddhaṃ ghṛtaṃ hitam| nāvanaṃ śarkarādrākṣāmadhūkairvā'pi pittaje||179||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="176-179">śṛtairvetyatra kṣīraśṛtaiḥ| sarpiśca nasyamityatra avapīḍasya paścāt sarpiṣā nasyaṃ deyam||176-179||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="180">kaphaje sveditaṃ dhūmanasyapradhamanādibhiḥ| śuddhaṃ pralepapānānnaiḥ kaphaghnaiḥ samupācaret||180||</seg> <seg type="unit" n="181">purāṇasarpiṣaḥ pānaistīkṣṇairbastibhireva ca| kaphānilotthite dāhaḥ śeṣayo raktamokṣaṇam||181||</seg> <seg type="unit" n="182">eraṇḍanaladakṣaumaguggulvagurucandanaiḥ| dhūmavartiṃ pibedgandhairakuṣṭhatagaraistathā||182||</seg> <seg type="unit" n="183">sannipātabhave kāryā sannipātahitā kriyā| krimije caiva kartavyaṃ tīkṣṇaṃ mūrdhavirecanam||183||</seg> <seg type="unit" n="184">tvagdantīvyāghrakarajaviḍaṅganavamālikāḥ| apāmārgaphalaṃ bījaṃ naktamālaśirīṣayoḥ| kṣavako'śmantako bilvaṃ haridrā hiṅgu yūthikā||184||</seg> <seg type="unit" n="185">phaṇijjhakaśca taistailamavimūtre caturguṇe| siddhaṃ syānnāvanaṃ cūrṇaṃ caiṣāṃ pradhamanaṃ hitam||185||</seg> <seg type="unit" n="186">phalaṃ śigrukarañjābhyāṃ savyoṣaṃ cāvapīḍakaḥ| kaṣāyaḥ svarasaḥ kṣāraścūrṇaṃ kalko'vapīḍakaḥ||186||</seg> śuktatiktakaṭukṣaudrakaṣāyaiḥ kavalagrahaḥ| iti śirorogacikitsā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="180-186">kaphānilodbhave dāha ityatra kaphodbhave anilodbhave ca suśrutavacanāllalāṭaśaṅkhadeśe dāhaḥ kartavyaḥ| uktaṃ hi suśrute- “śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu bhrūlalāṭaśaṅkhapradeśeṣu dahet” (su.sū.a.12) iti| gandhairakuṣṭhatagarairiti agurvādigandhaiḥ, kuṣṭhatagaravarjanaṃ cātra mastuluṅgasrāvavarjanārtham| uktaṃ ca śālākye- “natakuṣṭhe srāvayato dhūmavartiprayojite| mastuluṅgaṃ prakarṣeṇa tasmātte naiva yojayet” iti| vyāghrakarajaḥ nakhī| kṣavathuḥ chikkākārakaḥ||180-186||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="187">dhūmaḥ pradhamanaṃ śuddhiradhaśchardanalaṅghanam||187||</seg> <seg type="unit" n="188">bhojyaṃ ca mukharogeṣu yathāsvaṃ doṣanuddhitam| pippalyagurudārvītvagyavakṣārarasāñjanam||188||</seg> <seg type="unit" n="189">pāṭhāṃ tejovatīṃ pathyāṃ samabhāgaṃ vicūrṇayet| mukharogeṣu sarveṣu sakṣaudraṃ tadvidhārayet||189||</seg> <seg type="unit" n="190">sīdhumādhavamādhvīkaiḥ śreṣṭho'yaṃ kavalagrahaḥ| tejohvāmabhayāmelāṃ samaṅgāṃ kaṭukāṃ ghanam||190||</seg> <seg type="unit" n="191">pāṭhāṃ jyotiṣmatīṃ lodhraṃ dārvīṃ kuṣṭhaṃ ca cūrṇayet| dantānāṃ gharṣaṇaṃ raktasrāvakaṇḍūrujāpaham||191||</seg> <seg type="unit" n="192">pañcakolakatālīsapatrailāmaricatvacaḥ| palāśamuṣkakakṣārayavakṣārāśca cūrṇitāḥ||192||</seg> <seg type="unit" n="193">guḍe purāṇe dviguṇe kvathite guṭikāḥ kṛtāḥ| karkandhumātrāḥ saptāhaṃ sthitā muṣkakabhasmani||193||</seg> <seg type="unit" n="194">kaṇṭharogeṣu sarveṣu dhāryāḥ syuramṛtopamāḥ| gṛhadhūmo yavakṣāraḥ pāṭhā vyoṣaṃ rasāñjanam||194||</seg> <seg type="unit" n="195">tejohvā triphalā lodhraṃ citrakaśceti cūrṇitam| sakṣaudraṃ dhārayedetadgalarogavināśanam||195||</seg> <seg type="unit" n="196">kālakaṃ nāma taccūrṇaṃ dantāsyagalaroganut| iti kālakacūrṇam| manaḥśilā yavakṣāro haritālaṃ sasaindhavam||196||</seg> <seg type="unit" n="197">dārvītvak ceti taccūrṇaṃ mākṣikeṇa samāyutam| mūrcchitaṃ ghṛtamaṇḍena kaṇṭharogeṣu dhārayet||197||</seg> <seg type="unit" n="198">mukharogeṣu ca śreṣṭhaṃ pītakaṃ nāma kīrtitam| iti pītakacūrṇam| mṛdvīkā kaṭukā vyoṣaṃ dārvītvak triphalā ghanam||198||</seg> <seg type="unit" n="199">mūrcchitaṃ ghṛtamaṇḍena kaṇṭharogeṣu dhārayet| pāṭhā rasāñjanaṃ mūrvā tejohveti ca cūrṇitam||199||</seg> <seg type="unit" n="200">kṣaudrayuktaṃ vidhātavyaṃ galaroge bhiṣagjitam| yogāstvete trayaḥ proktā vātapittakaphāpahāḥ||200||</seg> <seg type="unit" n="201">kaṭukātiviṣāpāṭhādārvīmustakaliṅgakāḥ| gomūtrakvathitāḥ peyāḥ kaṇṭharogavināśanāḥ||201||</seg> <seg type="unit" n="202">svarasaḥ kvathito dārvyā ghanībhūto rasakriyā| sakṣaudrā mukharogāsṛgdoṣanāḍīvraṇāpahā||202||</seg> <seg type="unit" n="203">tāluśoṣe tvatṛṣṇasya <note place="foot" type="variant" n="33">‘satṛṣṇasya’ iti, ‘sutṛptasya’ iti ca pā.</note> sarpirauttarabhaktikam| nāvanaṃ madhurāḥ snigdhāḥ śītāścaiva rasā hitāḥ||203||</seg> <seg type="unit" n="204">mukhapāke sirākarma śiraḥkāyavirecanam| mūtratailaghṛtakṣaudrakṣīraiśca kavalagrahāḥ||204||</seg> <seg type="unit" n="205">sakṣaudrāstriphalāpāṭhāmṛdvīkājātipallavāḥ| kaṣāyatiktakāḥ śītāḥ kvāthāśca mukhadhāvanāḥ||205||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="187-205">śuktetyādi mukharogacikitsitam| śuddhiradha iti virecanam| dārvītvagiti dārvyāstvag| rujāpahamiti rogapīḍāharam| pañcakoletyādau cūrṇasamudāyādguḍo dviguṇaḥ| karkandhūmātrā iti aṣṭamāṣakamānāḥ| kecid rodhrasthāne lohaṃ paṭhanti; uktaṃ hi śālākye- “pāṭhā rasāñjanaṃ vyoṣaṃ tejohvā triphalā'gnikaḥ| gṛhadhūmo yavakṣāro śastraṃ cūrṇaṃ tu kālakam” iti| vātapittakaphāpahā iti pratyekameva kālādayastrayo yogāstridoṣaharāḥ| rasakriyeti ghanībhūtarasasya sañjñā| tāluśoṣe ityādau atṛṣṇasyetipadena tṛṣṇāyuktasya tāluśoṣe auttarabhaktikamapi sarpiḥpānaṃ niṣedhayati| tāluśoṣe ca “tṛṣṇāmūrcchāparītāśca garbhiṇyastāluśoṣiṇaḥ” (sū.a.13) ityādinā yadyapi snehapānaṃ niṣiddhaṃ, tathā'pīha auttarabhaktikaṃ sarpirviśeṣavidhānāt kartavyameva| sirākarmeti sirāvyadhanaṃ; tacca suśrutavacanāt tāluni jihvāyāṃ ca kartavyam||187-205||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="206">tulāṃ khadirasārasya dviguṇāmarimedasaḥ| prakṣālya jarjarīkṛtya caturdroṇe'mbhasaḥ pacet||206||</seg> <seg type="unit" n="207">droṇaśeṣaṃ kaṣāyaṃ taṃ pūtvā bhūyaḥ pacecchanaiḥ| tatastasmin ghanībhūte cūrṇīkṛtyākṣabhāgikam||207||</seg> <seg type="unit" n="208">candanaṃ padmakośīraṃ mañjiṣṭhā dhātakī ghanam| prapauṇḍarīkaṃ yaṣṭyāhvatvagelāpadmakeśaram||208||</seg> <seg type="unit" n="209">lākṣāṃ rasāñjanaṃ māṃsītriphalālodhravālakam| rajanyau phalinīmelāṃ samaṅgāṃ kaṭphalaṃ vacām||209||</seg> <seg type="unit" n="210">yavāsāgurupattaṅgagairikāñjanamāvapet| lavaṅganakhakakkolajātikośān palonmitān||210||</seg> <seg type="unit" n="211">karpūrakuḍavaṃ cāpi kṣipecchīte'vatārite| tatastu guṭikāḥkāryāḥśuṣkāścāsyena dhārayet||211||</seg> <seg type="unit" n="212">tailaṃ cānena kalkena kaṣāyeṇa ca sādhayet| dantānāṃ calanabhraṃśaśauśiryakrimiroganut||212||</seg> <seg type="unit" n="213">mukhapākāsyadaurgandhyajāḍyārocakanāśanam| srāvopalepapaicchilyavaisvaryagalaśoṣanut||213||</seg> <seg type="unit" n="214">dantāsyagalarogeṣu sarveṣvetat parāyaṇam| khadirādiguṭīkeyaṃ tailaṃ ca khadirādikam||214||</seg> iti khadirādiguṭikā tailaṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="206-214">tulāmityādinā khadirādiguṭikāmāha| dviguṇāmarimedasa iti viṭkhadirasya tu tule dve eva| pattaṅgaṃ raktacandanam| lavaṅgādīnāmatra palamānatvam| dantāsyagalarogāḥ śālākyoktā jñeyāḥ| parāyaṇamiti paramayanaṃ śreṣṭhaṃ bheṣajamiti yāvat| iti mukharogacikitsā||206-214||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="215">arucau kavalagrāhā dhūmāḥ samukhadhāvanāḥ| manojñamannapānaṃ ca harṣaṇāśvāsanāni ca||215||</seg> <seg type="unit" n="216">kuṣṭhasauvarcalājājīśarkarāmaricaṃ biḍam| dhātryelāpadmakośīrapippalyutpalacandanam||216||</seg> <seg type="unit" n="217">lodhraṃ tejovatī pathyā tryūṣaṇaṃ sayavāgrajam| ārdradāḍimaniryāsaścājājīśarkarāyutaḥ||217||</seg> <seg type="unit" n="218">satailamākṣikāstvete catvāraḥ kavalagrahāḥ| caturo'rocakān hanyurvātādyekajasarvajān||218||</seg> <seg type="unit" n="219">kāravīmaricājājīdrākṣāvṛkṣāmladāḍimam| sauvarcalaṃ guḍaḥ kṣaudraṃ sarvārocakanāśanam||219||</seg> <seg type="unit" n="220">bastiṃ samīraṇe, pitte virekaṃ, vamanaṃ kaphe| kuryāddhṛdyānukūlāni harṣaṇaṃ ca manoghnaje||220||</seg> ityarocakacikitsā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="215-220">arocakacikitsāmāha- arucāvityādi| kuṣṭhetyādinā ardhaślokoktāścatvāro yogā vātapittakaphasannipātajeṣvarocakeṣu kramājjñeyāḥ||215-220||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="221">karṇaśūle tu vātaghnī hitā pīnasavat kriyā| pradehāḥ pūraṇaṃ nasyaṃ pākasrāve vraṇakriyāḥ||221||</seg> <seg type="unit" n="222">bhojyāni ca yathādoṣaṃ kuryāt snehāṃśca pūraṇān| hiṅgutumbaruśuṇṭhībhistailaṃ tu sārṣapaṃ pacet||222||</seg> <seg type="unit" n="223">etaddhi pūraṇaṃ śreṣṭhaṃ karṇaśūlanivāraṇam| devadāruvacāśuṇṭhīśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ||223||</seg> <seg type="unit" n="224">tailaṃ siddhaṃ bastamūtre karṇaśūlanivāraṇam| varāṭakān samāhṛtya dahenmṛdbhājane nave||224||</seg> <seg type="unit" n="225">tadbhasma ścyotayettena <note place="foot" type="variant" n="34">‘srāvayet’ iti pā.</note> gandhatailaṃ vipācayet| rasāñjanasya śuṇṭhyāśca kalkābhyāṃ karṇaśūlanut||225||</seg> <seg type="unit" n="226">śuṣkamūlakaśuṇṭhānāṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘bālamūlakaśuṇṭhānāṃ’ iti pā.</note> kṣāro hiṅgu mahauṣadham| śatapuṣpā vacā kuṣṭhaṃ dāru śigru rasāñjanam||226||</seg> <seg type="unit" n="227">sauvarcalayavakṣārasvarjikodbhidasaindhavam| bhūrjagranthirbiḍaṃ mustaṃ madhuśuktaṃ caturguṇam||227||</seg> <seg type="unit" n="228">mātuluṅgarasaścaiva kadalyā rasa eva ca| sarvairetairyathoddiṣṭaiḥ <note place="foot" type="variant" n="36">‘tailamebhirvipaktavyaṃ karṇaśūlaharaṃ param’ iti pā.</note> kṣāratailaṃ vipācayet||228||</seg> <seg type="unit" n="229">bādhiryaṃ karṇanādaśca pūyasrāvaśca dāruṇaḥ| krimayaḥ karṇaśūlaṃ ca pūraṇādasya naśyati <note place="foot" type="variant" n="37">‘pūraṇādasya tailasya krimayaḥ karṇamāśritāḥ| kṣipraṃ praṇāśaṃ gacchanti kṛṣṇātreyasya śāsanāt|| kṣāratailamidaṃ śreṣṭhaṃ mukhadantāmayāpaham’ iti pā.</note>||229||</seg> <seg type="unit" n="230">mukhakarṇākṣirogeṣu yathoktaṃ pīnase vidhim| kuryādbhiṣak samīkṣyādau doṣakālabalābalam||230||</seg> iti karṇarogacikitsā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="221-230">varāṭakānityādau tadbhasmeti varāṭakadāhabhasma| ścyotayet gālayet| gandhatailamiti sugandhadravyakalkayuktaṃ tailaṃ, kiṃvā gandhadravyādhivāsitaṃ tilodbhavaṃ tailam| śuṣkamūlaketyādike kṣārataile madhuśuktaṃ caturguṇamiti madhupradhānaṃ śuktaṃ caturguṇam| śuktaṃ ca “yanmastvādi śucau bhāṇḍe saguḍakṣaudranāgaram| dhānyarāśau trirātrasthaṃ śuktaṃ cukraṃ taducyate” iti| mātuluṅgakadalīrasau telasamau| anye tu madhuśuktāvubhāvapi dāpayanti; tatra madhu tailasamaṃ, śuktaṃ tu caturguṇamiti vadanti; tannātihṛdayaṅgamaṃ, yato jatūkarṇe madhu na paṭhyata eva, madhunaḥ śuktagrahaṇenaiva gṛhītatvāt| uktaṃ ca- “mūlakabhasmaśatāhvādvikṣāravacācaturlavaṇakuṣṭhadārurasāñjananāgaraśobhāñjanahiṅgughanabhūrjairmātuluṅgakadalīrasaiścaturguṇaśuktaistailaṃ vipakvaṃ śrutinādabādhiryaśūlajantughnam” iti||221-230||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="231">utpannamātre taruṇe netraroge biḍālakaḥ| kāryo dāhopadehāśruśopharāganivāraṇaḥ||231||</seg> <seg type="unit" n="232">nāgaraṃ saindhavaṃ sarpirmaṇḍena ca rasakriyā| nighṛṣṭaṃ vātike tadvanmadhusaindhavagairikam||232||</seg> <seg type="unit" n="233">tathā śāvarakaṃ lodhraṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ biḍālakaḥ| tadvat kāryo harītakyā ghṛtabhṛṣṭo rujāpahaḥ||233||</seg> <seg type="unit" n="234">paittike candanānantāmañjiṣṭhābhirbiḍālakaḥ| kāryaḥ padmakayaṣṭyāhvamāṃsīkālīyakaistathā||234||</seg> <seg type="unit" n="235">gairikaṃ saindhavaṃ mustaṃ rocanā ca <note place="foot" type="variant" n="38">‘rocanāmustalavaṇagairikaiśca’ iti pā.</note> rasakriyā| kaphe kāryā tathā kṣaudraṃ priyaṅguḥ samanaḥśilā||235||</seg> <seg type="unit" n="236">sannipāte tu sarvaiḥ syādbahirakṣṇoḥ pralepanam| pakṣmāṇyaspṛśyatā <note place="foot" type="variant" n="39">‘prakṣālya spṛśatā kāryaṃ samyagnetrāñjanaṃ tryahāt’ iti pā.</note> kāryaṃ sampakve tvañjanaṃ tryahāt||236||</seg> <seg type="unit" n="237">āścyotanaṃ mārutaje kvātho bilvādibhirhitaḥ| koṣṇaḥ sairaṇḍatarkārībṛhatīmadhuśigrubhiḥ||237||</seg> <seg type="unit" n="238">pṛthvīkādārvimañjiṣṭhālākṣādvimadhukotpalaiḥ| kvāthaḥ saśarkaraḥ śītaḥ pūraṇaṃ raktapittanut||238||</seg> <seg type="unit" n="239">nāgaratriphalāmustanimbavāsārasaḥ <note place="foot" type="variant" n="40">‘... nimbavāsālodhrarasaḥ kaphe’ iti pā.</note> kaphe| koṣṇamāścyotanaṃ miśrairoṣadhaiḥ sānnipātake||239||</seg> <seg type="unit" n="240">bṛhatyeraṇḍamūlatvak śigroḥ puṣpaṃ sasaindhavam| ajākṣīreṇa piṣṭaṃ syādvartirvātākṣiroganut||240||</seg> <seg type="unit" n="241">sumanaḥkorakāḥ śaṅkhastriphalā madhukaṃ balā| pittaraktāpahā vartiḥ piṣṭā divyena vāriṇā||241||</seg> <seg type="unit" n="242">saindhavaṃ triphalā vyoṣaṃ śaṅkhanābhiḥ samudrajaḥ| phenaḥ śaileyakaṃ sarjo vartiḥ śleṣmākṣiroganut||242||</seg> <seg type="unit" n="243">amṛtāhvā bisaṃ bilvaṃ paṭolaṃ chāgalaṃ śakṛt| prapauṇḍarīkaṃ yaṣṭyāhvaṃ dārvī kālānusārivā||243||</seg> <seg type="unit" n="244">eṣāmaṣṭapalān bhāgān sudhautāñjarjarīkṛtān| toye paktvā rase pūte bhūyaḥ pakve rase ghane||244||</seg> <seg type="unit" n="245">karṣaṃ ca śvetamaricājjātīpuṣpānnavāt palam| cūrṇaṃ kṣiptvā kṛtā vartiḥ sarvaghnī <note place="foot" type="variant" n="41">sarvaghnīti tridoṣaghnī| ‘doṣaghnī’ iti pā.</note> dṛkprasādanī||245||</seg> <seg type="unit" n="246">śaṅkhapravālavaidūryalauhatāmraplavāsthibhiḥ| srotojaśvetamaricairvartiḥ sarvākṣiroganut||246||</seg> <seg type="unit" n="247">śāṇārdhaṃ maricāddvau ca pippalyarṇavaphenayoḥ| śāṇārdhaṃ saindhavācchāṇā nava sauvīrakāñjanāt||247||</seg> <seg type="unit" n="248">piṣṭaṃ susūkṣmaṃ citrāyāṃ cūrṇāñjanamidaṃ śubham| kaṇḍūkācakaphārtānāṃ malānāṃ ca viśodhanam||248||</seg> <seg type="unit" n="249">bastamūtre tryahaṃ sthāpyamelācūrṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="42">‘sthāpyaṃ biḍacūrṇaṃ’ iti pā.</note> subhāvitam| cūrṇāñjanaṃ hi taimiryakrimipillamalāpaham||249||</seg> <seg type="unit" n="250">sauvīramañjanaṃ tutthaṃ tāpyo dhāturmanaḥśilā| cakṣuṣyā madhukaṃ lohā maṇayaḥ pauṣpamañjanam||250||</seg> <seg type="unit" n="251">saindhavaṃ śaukarī daṃṣṭrā katakaṃ cāñjanaṃ śubham| timirādiṣu curṇaṃ vā vartirveyamanuttamā||251||</seg> <seg type="unit" n="252">katakasya phalaṃ śaṅkhaḥ saindhavaṃ tryūṣaṇaṃ sitā| pheno rasāñjanaṃ kṣaudraṃ viḍaṅgāni manaḥśilā||252||</seg> <seg type="unit" n="253">kukkuṭāṇḍakapālāni vartireṣā vyapohati| timiraṃ paṭalaṃ kācaṃ malaṃ cāśu sukhāvatī||253||</seg> <seg type="unit" n="254">iti sukhāvatī vartiḥ | triphalākukkuṭāṇḍatvakkāsīsamayaso rajaḥ| nīlotpalaṃ viḍaṅgāni phenaṃ ca saritāṃ pateḥ||254||</seg> <seg type="unit" n="255">ājena payasā piṣṭvā bhāvayettāmrabhājane| saptarātraṃ sthitaṃ bhūyaḥ piṣṭvā kṣīreṇa vartayet||255||</seg> <seg type="unit" n="256">eṣā dṛṣṭipradā vartirandhasyābhinnacakṣuṣaḥ||256||</seg> <seg type="unit" n="256">iti dṛṣṭipradā vartiḥ | vadane kṛṣṇasarpasya nihitaṃ māsamañjanam||256||</seg> <seg type="unit" n="257">tatastasmāt samṛddhṛtya suśuṣkaṃ cūrṇayedbudhaḥ| sumanaḥkorakaiḥ śuṣkairardhāṃśaiḥ saindhavena ca||257||</seg> <seg type="unit" n="258">etannetrāñjanaṃ kāryaṃ timiraghnamanuttamam| pippalyaḥ kiṃśukaraso vasā sarpasya saindhavam||258||</seg> <seg type="unit" n="259">jīrṇaṃ ghṛtaṃ ca sarvākṣirogaghnī syādrasakriyā| kṛṣṇasarpavasā kṣaudraṃ raso dhātryā rasakriyāḥ||259||</seg> <seg type="unit" n="260">śastā sarvākṣirogeṣu kācārbudamaleṣu ca| dhātrīrasāñjanakṣaudrasarpirbhistu rasakriyā||260||</seg> <seg type="unit" n="261">pittaraktākṣirogaghnī taimiryapaṭalāpahā| dhātrīsaindhavapippalyaḥ syuralpamaricāḥ samāḥ||261||</seg> kṣaudrayuktā nihantyāndhyaṃ paṭalaṃ ca rasakriyā|262| iti netrarogacikitsā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="231-261">utpannamātre ityādinā netrarogacikitsitamāha| biḍālakaḥ netrabahirlepaḥ śālākye ucyate| nighṛṣṭamityādau tadvaditi rasakriyetyarthaḥ| harītakī tadvaditi harītakīghṛtayukto biḍālakaḥ| sannipāte tu sarvairiti pratyekavātādyuktabiḍālakadravyaiḥ pralepanaṃ kāryamityarthaḥ| netrāñjanaṃ tryahādityatra prāyo'kṣirogāṇāṃ tryaheṇa pākāt tryahādityuktam| pākalakṣaṇaṃ tantrāntare- “praśastavartmatā cākṣṇoḥ saṃrambhāśrupraśāntatā| mandavedanatā kaṇḍūḥ pakvākṣigadalakṣaṇam” iti| āścyotanam akṣisekaḥ| sumanaḥkorakāḥ jātīmukulakāḥ| śvetamaricaṃ śobhāñjanabījam| plavaḥ pakṣiviśeṣaḥ prasevakagalaḥ| dvau ca pippalyarṇavaphenayoriti śāṇāvityarthaḥ| citrāyāmiti citrānakṣatre| tāpyo dhātuḥ tāpīnadībhavo mākṣikadhātuḥ| cakṣuṣyā vanakulatthikā| pauṣpamañjanaṃ puṣpāñjanam| abhinnacakṣuṣa iti abhinnatārakasya| kṛṣṇasarpasyeti mṛtakṛṣṇasarpasya||231-261||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="262">khālitye palite valyāṃ harilomni ca śodhitam||262||</seg> <seg type="unit" n="263">nasyaistailaiḥ śirovakrapralepaiścāpyupācaret| siddhaṃ vidārīgandhādyairjīvanīyairathāpi ca||263||</seg> <seg type="unit" n="264">nasyaṃ syādaṇutailaṃ vā khālityapalitāpaham| kṣīrāt sahacarādbhṛṅgarājācca saurasādrasāt||264||</seg> <seg type="unit" n="265">prasthaistu kuḍavastailādyaṣṭyāhvapalakalkitaḥ| siddhaḥ śilāsame bhāṇḍe meṣaśṛṅgādiṣu sthitaḥ||265||</seg> <seg type="unit" n="266">nasyaṃ syādbhiṣajā samyagyojitaṃ palitāpaham| bhiṣajā kṣīrapiṣṭau vā dugdhikākaravīrakau||266||</seg> <seg type="unit" n="267">utpāṭya palite deyau tāvubhau palitāpahau| mārkavasvarasāt kṣīrāddviprasthaṃ madhukāt palam||267||</seg> <seg type="unit" n="268">taiḥ pacet kuḍavaṃ tailāttannasyaṃ palitāpaham| ādityavallyā mūlāni kṛṣṇaśaireyakasya ca||268||</seg> <seg type="unit" n="269">surasasya ca patrāṇi patraṃ <note place="foot" type="variant" n="43">‘phalaṃ’ iti pā.</note> kṛṣṇaśaṇasya ca| mārkavaḥ kākamācī ca madhukaṃ devadāru ca||269||</seg> <seg type="unit" n="270">pṛthagdaśapalāṃśāni pippalyastriphalā'ñjanam| prapauṇḍarīkaṃ mañjiṣṭhā lodhraṃ kṛṣṇāgurūtpalam||270||</seg> <seg type="unit" n="271">āmrāsthi kardamaḥ kṛṣṇo mṛṇālaṃ raktacandanam| nīlī bhallātakāsthīni kāsīsaṃ madayantikā||271||</seg> <seg type="unit" n="272">somarājyasanaḥ śastraṃ kṛṣṇau piṇḍītacitrakau| puṣkarārjunakāśmaryāṇyāmrajambūphalāni ca||272||</seg> <seg type="unit" n="273">pṛthak pañcapalāṃśāni taiḥ piṣṭairāḍhakaṃ pacet| baibhītakasya tailasya dhātrīrasacaturguṇam||273||</seg> <seg type="unit" n="274">kuryādādityapākaṃ vā yāvacchuṣko bhavedrasaḥ| lohapātre tataḥ pūtaṃ saṃśuddhamupayojayet||274||</seg> <seg type="unit" n="275">pāne nasyakriyāyāṃ ca śirobhyaṅge tathaiva ca| etaccakṣuṣyamāyuṣyaṃ śirasaḥ sarvaroganut||275||</seg> <seg type="unit" n="276">mahānīlamiti khyātaṃ palitaghnamanuttamam| iti mahānīlatailam| prapauṇḍarīkamadhukapippalīcandanotpalaiḥ||276||</seg> <seg type="unit" n="277">kārṣikaistailakuḍavo dviguṇāmalakīrasaḥ| siddhaḥ sa pratimarśaḥ syāt sarvamūrdhagadāpahaḥ||277||</seg> <seg type="unit" n="278">(palitaghno <note place="foot" type="variant" n="44">ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> viśeṣeṇa kṛṣṇātreyeṇa bhāṣitaḥ|) kṣīraṃ priyālayaṣṭyāhve jīvakādyo gaṇastilāḥ||278||</seg> <seg type="unit" n="279">kṛṣṇā vaktre pralepaḥ syāddharilomanivāraṇaḥ| tilāḥ <note place="foot" type="variant" n="45">‘yaṣṭyāhvatilakijjalkakṣaudramāmalakāni ca’ iti pā.</note> sāmalakāścaiva kiñjalko madhukaṃ madhu||279||</seg> <seg type="unit" n="280">bṛṃhayedrañjayecaitat keśānmūrdhapralepanāt| pacetsaindhavaśuktāmlairayaścūrṇaṃ sataṇḍulam||280||</seg> <seg type="unit" n="281">tenāliptaṃ śiraḥ śuddhamasnigdhamuṣitaṃ niśi| tat prātastriphalādhautaṃ syāt kṛṣṇamṛdumūrdhajam||281||</seg> <seg type="unit" n="282">ayaścūrṇo'mlapiṣṭaśca rāgaḥ satriphalo varaḥ| kuryāccheṣeṣu rogeṣu kriyāṃ svāṃ svāccikitsitāt| śeṣeṣvādau ca nirdiṣṭā siddhau cānyā pravakṣyate||282||</seg> iti khālityādicikitsā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="262-282">khālitye ityādinā khālityādicikitsitamāha| harilomnīti kapilalomnī| sahacaraḥ jhiṇṭī| śilāsame bhāṇḍe iti aśmamaye pātre vā meṣaśṛṅge saṃsthitaḥ| ādityaparṇyā mūlānīti ādityaparṇī sūryāvartaḥ| kṛṣṇasairīyakaḥ kṛṣṇajhiṇṭī| somarājī bākucī| śastraṃ kṛṣṇaṃ loham| kṛṣṇapiṇḍitacitrakāviti kṛṣṇamadanakṛṣṇacitrakau| ādityapākamiti ādityaraśmisambandhādeva pakvam| atra bhāgairiti bahuvacanāt pṛthagbhāge siddhe'pi pṛthagiti padaṃ nyāyasiddhasyāpi triphalāpṛthagbhāgasya dyotanārtham| kalkabhūyastvaṃ cātra vacanādeva bhavannapi kalpanīyam| tilāḥ sāmalakā ityādiyogāḥ keśarañjakāḥ| pacet saindhavetyādau saindhavāyaścūrṇataṇḍulānāṃ samatvam| śuddhamiti prakṣālitam| śeṣeṣu rogeṣviti tṛṭśvāsakāsajvararaktapittaśoṣeṣu pīnasopadravatayokteṣu| śeṣeṣvādau ca nirdiṣṭā ityatra śeṣaśabdena anuktatrimarmajarogagrahaṇam| ādau nirdiṣṭā iti sāmānyādihaiva doṣānullekhena trimarmajarogoddiṣṭā cikitsā jñeyā| siddhau cānyā pravakṣyate iti trimarmīyāyāṃ siddhau vakṣyate||262-282||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="283">sarpīṃṣyuparibhaktāni svarabhede'nilātmake| tailaiścatuṣprayogaiśca balārāsnāmṛtāhvayaiḥ||283||</seg> <seg type="unit" n="284">barhitittiridakṣāṇāṃ pañcamūlaśṛtān rasān| māyūraṃ kṣīrasarpirvā pibettryūṣaṇameva vā||284||</seg> <seg type="unit" n="285">paittike tu virekaḥ syāt payaśca madhuraiḥ śṛtam| sarpirguḍā ghṛtaṃ tiktaṃ jīvanīyaṃ vṛṣasya vā||285||</seg> <seg type="unit" n="286">kaphaje svarabhede tu tīkṣṇaṃ mūrdhavirecanam| vireko vamanaṃ dhūmo yavānnakaṭusevanam||286||</seg> <seg type="unit" n="287">cavyabhārgyabhayāvyoṣakṣāramākṣikacitrakān| lihyādvā pippalīpathye tīkṣṇaṃ madyaṃ pibecca saḥ||287||</seg> <seg type="unit" n="288">raktaje svarabhede tu saghṛtā <note place="foot" type="variant" n="46">‘saṃskṛtāḥ’ iti pā.</note> jāṅgalā rasāḥ| drākṣāvidārīkṣurasāḥ saghṛtakṣaudraśarkarāḥ||288||</seg> <seg type="unit" n="289">yaccoktaṃ kṣayakāsaghnaṃ tacca sarvaṃ cikitsitam| pittajasvarabhedaghnaṃ sirāvedhaśca raktaje||289||</seg> <seg type="unit" n="290">sannipāte hitāḥ sarvāḥ kriyā na tu sirāvyadhaḥ| ityuktaṃ svarabhedasya samāsena cikitsitam||290||</seg> iti svarabhedacikitsā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="283-290">sarpīṃṣyuparibhaktānītyādinā svabhedacikitsāmāha| vātādisvarabhedalakṣaṇaṃ yadyapīha noktaṃ, tathā'pi rājayakṣmacikitsoktameva boddhavyam| yadyapi tatra cikitsoktā, tathā'pīha svarabhedasyādhikṛtatvāt punarapyucyate <note place="foot" type="variant" n="47">‘vistareṇocyate’ iti pā.</note>| catuṣprayogairiti pānābhyaṅgagaṇḍūṣabastiprayogaiḥ| balārāsnāmṛtāhvayatailāni vātavyādhau vakṣyamāṇāni| tryūṣaṇaṃ kāsike proktam| jīvanīyaghṛtaṃ vātarakte vakṣyamāṇam| vṛṣaghṛtaṃ raktapitacikitsoktam| pittajasvarabhedaghnaṃ cikitsitamiti sambandhaḥ| iti svarabhedacikitsā||283-290||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="291">bhavanti cātra- vātapittakaphā nṝṇāṃ bastihṛnmūrdhasaṃśrayāḥ| tasmāttatsthānasāmīpyāddhartavyā vamanādibhiḥ||291||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="291">uktānuktacikitsārthamāha- vātapittakaphā ityādi| bastihṛnmūrdhasaṃśrayā iti yathāsaṅkhyena| tatsthānasāmīpyādīti vātādisthāneṣu bastyādiṣu ca vamanādīnāṃ karmaṇāṃ madhye yasya karmaṇaḥ samīpadoṣaharaṇarūpaṃ sāmarthyaṃ bhavati tena karmaṇā hartavyā iti||291||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="292">adhyātmaloko vātādyairloko vātaravīndubhiḥ| pīḍyate dhāryate caiva vikṛtāvikṛtaistathā||292||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="292">vātādīnāmeva vikṛtāvikṛtānāṃ dehapīḍakadhārakatvaṃ sadṛṣṭāntamāha- adhyātmetyādi| adhyātmalokaḥ cetanalokaḥ| loka iti jagat| atra dṛṣṭānte industhānīyaḥ śleṣmā, ravisthānīyaṃ pittam| vikṛtaiḥ pīḍyate, avikṛtairdhāryate iti vyavasthā||292||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="293">viruddhairapi na tvete guṇairghnanti parasparam| doṣāḥ sahajasātmyatvādviṣaṃ ghoramahīniva||293||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="293">doṣāṇāṃ parasparaguṇavirodhāt sambhūya kāryakaraṇe yathā virodho na bhavati tadāha- viruddhairapīti|- parasparaviruddhairapi, yathā- śleṣmaṇaḥ snehapaicchilyagauravādīnāṃ vātaguṇai raukṣyalāghavādibhirviparītānāṃ ca parasparopaghātakatvaṃ yaddṛṣṭaṃ tadiha doṣasaṃsarge na bhavati| kuto na ghnantītyāha- sahajasātmyatvāditi; svābhāvikasātmyībhāvādityarthaḥ, sātmyībhāvo'nupaghātakatvam| ayaṃ ca svabhāvaḥ karmajanyo vā bhavatu vastusvabhāvādhīno vā ubhayathā vā bhavatu, tathā'pyacintya eva; dṛṣṭatvācca nātra yuktibādhā prabhavati; tena parasparaguṇopaghātavyabhicāraścandrikākṛtā suśrute prapañcitaḥ sa na bhavati| viruddhasyāpyanupaghāte dṛṣṭāntamāha- ghoraṃ viṣamahīniveti||293||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="294">tatra ślokaḥ- trimarmajānāṃ rogāṇāṃ nidānākṛtibheṣajam| vistareṇa pṛthagdiṣṭaṃ trimarmīye cikitsite||294||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="294">trimarmajānāmiti saṅgraho vyaktaḥ||294||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne trimarmīyacikitsitaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne trimarmīyacikitsitaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ||26||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="27" xml:id="ca.6.27">
          <head>ūrustambhacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta ūrustambhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">trimarmīye ca bahūn rogān pañcakarmasādhyān dṛṣṭvā pañcakarmāsādhye ūrustambhe jātasmaraṇa ācārya ūrustambhacikitsitamevāha; bhavati hi virodhidarśanāt tadvirodhismaraṇaṃ, yathā nakulasmaraṇāt sarpasmaraṇam||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">śriyā paramayā brāhmayā parayā ca tapaḥśriyā| ahīnaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘ahīnapūrvaṃ candrārkādibhyo merumivācalam iti pā.</note> candrasūryābhyāṃ sumerumiva parvatam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">dhīdhṛtismṛtivijñānajñānakīrtikṣamālayam| agniveśo <note place="foot" type="variant" n="2">‘agniveśo'trijaṃ’ iti pā.</note> guruṃ kāle saṃśayaṃ paripṛṣṭavān||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bhagavan pañca karmāṇi samastāni pṛthak tathā| nirdiṣṭānyāmayanāṃ hi sarveṣāmeva bheṣajam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">doṣajo'styāmayaḥ kaścidyasya tāni bhiṣagvara!| na syuḥ śaktāni śamane sādhyasya kriyayā sataḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">astyūrustambha ityukte guruṇā tasya kāraṇam| saliṅgabheṣajaṃ bhūyaḥ pṛṣṭastenābravīdguruḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">snigdhoṣṇalaghuśītāni <note place="foot" type="variant" n="3">‘snigdhoṣṇaguruśītāni’ iti pā.</note> jīrṇājīrṇe samaśnataḥ| dravaśuṣkadadhikṣīragrāmyānūpaudakāmiṣaiḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">piṣṭavyāpannamadyātidivāsvapnaprajāgaraiḥ| laṅghanādhyaśanāyāsabhayavegavidhāraṇaiḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">snehāccāmaṃ citaṃ koṣṭhe vātādīnmedasā saha| ruddhvā''śu gauravādūrū yātyadhogaiḥ sirādibhiḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">pūrayan sakthijaṅghoru doṣo medobalotkaṭaḥ| avidheyaparispandaṃ janayatyalpavikramam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">mahāsarasi gambhīre pūrṇe'mbu stimitaṃ yathā| tiṣṭhati sthiramakṣobhyaṃ tadvadūrugataḥ kaphaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">gauravāyāsasaṅkocadāharuksuptikampanaiḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘...yāma...’ iti pā.</note>| bhedasphuraṇatodaiśca yukto dehaṃ nihantyasūn||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ūrū śleṣmā samedasko vātapitte'bhibhūya tu| stambhayetsthairyaśaityābhyāmūrustambhastatastu saḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">prāgrūpaṃ dhyānanidrātistaimityārocakajvarāḥ| lomaharṣaśca chardiśca jaṅghorvoḥ sadanaṃ tathā||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-15">ahīnamiti sarvadā yuktam| samastānīti militāni| doṣaja iti padaṃ mānasāgantunirāsārthaṃ; tannirāsastu tayoḥ pañcakarmāviṣayatayā prasiddhatvāt| tathā doṣajasyāpyasādhyasya sādhane pañcakarmāṇi na samarthānīti tannirāsārthamāha- sādhyasyetyādi| sādhyasya sata iti sambandhaḥ| bhūya ūrustambhasya kāraṇādīni pṛṣṭo gururabravīditi sambandhaḥ| jīrṇājīrṇe iti stokajīrṇaśeṣājīrṇa ityarthaḥ| āmaṃ citamiti rasaśeṣarūpaṃ, koṣṭhopalepanāpyāmaṃ sañcitaṃ, medasā saheti medaḥsahitamāmaṃ vātādīnāṃ rodhakaṃ jñeyam| āmaṃ ca ūruṃ gacchat tridoṣasahitameva yāti| sirādibhiriti sirādhamanīsrotobhiḥ| doṣo medobalotkaṭa iti doṣa āmasaṃruddho vātādiḥ| yadā ‘doṣamedotkaṭa’ iti pāṭhaḥ, tadā''masya viśeṣaṇam| sakthigraheṇaiva yadyapi jaṅghorvorgrahaṇaṃ prāptaṃ, tathā'pi tayorabhidhānaṃ viśeṣeṇa tatpūraṇopadarśanārtham| avidheyaparispandamiti asvādhīnendriyam, alpavikramamiti alpakriyamakriyaṃ vā karotītyarthaḥ| mahāsarasītyādidṛṣṭāntena ūrustambhārambhakapradhānasya kaphasya prabalatāmāha| yadyapi, ūrustambhasya tridoṣajanyatvamiha tathā sūtrasthāne'pi “eka ūrustambha āmatridoṣasamutthānaḥ” (sū.a.19) ityanenoktaṃ, tathā'pi kaphaprādhānyādatra kapha upadiṣṭaḥ| ata evāgre ūru śleṣmetyādinā ūrustambhaśabdaniruktimutpādasāmagrīṃ cāha| sthairyaśaityābhyāmityanena stambhanakriyāyāṃ sthairyaśaityayoḥ kaphaguṇayoḥ kāraṇatāṃ darśayati||3-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">vātaśaṅkibhirajñānāttasya syāt snehanāt punaḥ| pādayoḥ sadanaṃ suptiḥ kṛcchrāduddharaṇaṃ tathā||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">ūrustambhe snehaprayogajaṃ doṣamāha- vātaśaṅkibhirityādi| vātaśaṅkā cāsmin suptisaṅkocādivātasamānaliṅgadarśanādbhavati| asya saṃsnehanadoṣāḥ kṛcchrāduddharaṇaṃ tathetyantenektāḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">jaṅghoruglāniratyarthaṃ śaśvaccādāhavedanā| padaṃ ca vyathate nyastaṃ śītasparśaṃ na vetti ca||17||</seg> <seg type="unit" n="18">saṃsthāne pīḍane gatyāṃ cālane cāpyanīśvaraḥ| anyaneyau hi sambhagnāvūrū pādau ca manyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">yadā dāhārtitodārto vepanaḥ puruṣo bhavet| ūrustambhastadā hanyāt sādhayedanyathā navam||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17-19">jaṅghoruglānirityādi tu lakṣaṇaṃ bhinnasāmagrīkaṃ brūte| anye tu sarvamevaitadūdrdhvādhaḥkṛtasnehanaprayogadoṣakṛtamasādhyalakṣaṇamāhuḥ| śaśvaccādāhavedaneti īṣaddāhavedanā, anye tu dāhavarjitavedanāmāhuḥ||17-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tasya na snehanaṃ kāryaṃ na bastirna virecanam| na caiva vamanaṃ yasmāttannibodhata kāraṇam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">vṛddhaye śleṣmaṇo nityaṃ snehanaṃ bastikarma ca| tatsthasyoddharaṇe caiva na samarthaṃ virecanam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">kaphaṃ kaphasthānagataṃ pittaṃ ca vamanāt sukham| hartumāmāśayasthau ca sraṃsanāttāvubhāvapi||22||</seg> <seg type="unit" n="23">pakvāśayasthāḥ sarve'pi bastibhirmūlanirjayāt| śakyā na tvāmamedobhyāṃ stabdhā jaṅghorusaṃsthitāḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">vātasthāne hi tacchaityāddvayoḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘tayoḥ’ iti pā.</note> stambhācca tadgatāḥ| na śakyāḥ sukhamuddhartuṃ jalaṃ nimnādiva sthalāt||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-24">samprati snehabastyādipratiṣedhopapattimāha- tasyetyādi| snehasya doṣo yadyapi prāgevoktaḥ, tathā'pīdānīṃ yathā taddoṣakārakaṃ snehanaṃ bhavati tathā pratipādyate| śirovirecanaṃ cātra sarvathaivāsambhāvyamānatvādeva nopanyastamiti jñeyam| snehanamiti pānābhyaṅgābhyāṃ sneham| bastikarma ceti snehabastikarma, tasyaiva śleṣmavṛddhikaratvāt| kiṃvā bastikarmaviśeṣaṇaṃ snehanamiti padaṃ, tenānuvāsanameva labhyate; nirūhastu virecanaśabdenaiva śodhanābhidhāyinā gṛhītaḥ; ata eva ūrustambhadoṣoddharaṇāsamarthaśodhanavivaraṇe eva nirūho'pyatroktaḥ| uktadoṣaharaṇāsāmarthyaṃ vamanavirecananirūhāṇāṃ krameṇa vivṛṇvannāha- śleṣmasthānagata ityādi| hartuṃ sukhamiti vibhaktiliṅgavipariṇāmādvakṣyamāṇe'pi yojanīyam| tāvubhāviti nirhartumasukhāviti pūrvavadyojanīyam| sarve'pi vātapittaśleṣmāṇaḥ| mūlanirjayāditipadaṃ vamanādityanena tathā bastibhirityanena ca yojyaṃ; mūlanirjayāditi mūlacchedāt| vamanādīnāṃ sādhyaṃ viṣayaṃ darśayitvā asādhyaṃ viṣayamāha- śakyā ityādi| tathā''mamedasaḥ stabdhatvena vamanādīnāṃ jaṅghorusthāne'samarthatvaṃ jñeyam| ūrustambhadoṣasya vamanādyahāryatve hetvantaramāha- vātasthāne ityādi| vātasthāne iti jaṅghorurūpe vātasthāne| tacchaityāditi vātaśaityāt||20-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tasya saṃśamanaṃ nityaṃ kṣapaṇaṃ śoṣaṇaṃ tathā| yuktyapekṣī <note place="foot" type="variant" n="6">‘ādhikyādāmakaphayoryuktyapekṣaḥ sadā bhiṣak’ iti pā.</note> bhiṣak kuryādadhikatvātkaphāmayoḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">sadā rūkṣopacārāya yavaśyāmākakodravān| śākairalavaṇairdadyājjalatailopasādhitaiḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">suniṣaṇṇakanimbārkavetrāragvadhapallavaiḥ| vāyasīvāstukairanyaistiktaiśca kulakādibhiḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">kṣārāriṣṭaprayogāśca harītakyāstathaiva ca| madhūdakasya pippalyā ūrustambhavināśanāḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">samaṅgāṃ śālmalīṃ bilvaṃ madhunā saha nā pibet| tathā śrīveṣṭakodīcyadevadārunatānyapi||29||</seg> candanaṃ dhātakīṃ kuṣṭhaṃ tālīsaṃ naladaṃ tathā|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-29">cikitsāmāha- tasyetyādi| tasyorustambhasya śamanaṃ kartavyaṃ na śodhanamityarthaḥ| kṣapaṇaṃ śoṣaṇamāmakaphayoḥ kuryāditi yojanā; tatra kṣapaṇaṃ sarvathocchedena, śoṣaṇaṃ dravabhāgaviśoṣaṇam| vāyasī kākamācī| kulakaṃ kāravellakam| śālmalaṃ śālmalīveṣṭakam| etāni madhunā pibediti sambandhaḥ||25-29||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">mustaṃ harītakīṃ lodhraṃ padmakaṃ tiktarohiṇīm||30||</seg> <seg type="unit" n="31">devadāru haridre dve vacāṃ kaṭukarohiṇīm| pippalīṃ pippalīmūlaṃ saralaṃ devadāru ca||31||</seg> <seg type="unit" n="32">cavyaṃ citrakamūlāni devadāru harītakīm| bhallātakaṃ samūlāṃ ca pippalīṃ pañca tān pibet||32||</seg> sakṣaudrānardhaślokoktān kalkānūrugrahāpahān|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30-32">mustamityādikāḥ pañca yogā ardhaślokoktā ūrugrahāpahāḥ||30-32||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">śārṅgeṣṭāṃ madanaṃ dantīṃ vatsakasya phalaṃ vacām <note place="foot" type="variant" n="7">‘tvacāṃ’ iti pā.</note>||33||</seg> <seg type="unit" n="34">mūrvāmāragvadhaṃ pāṭhāṃ karañjaṃ kulakaṃ tathā| pibenmadhuyutaṃ tulyaṃ cūrṇaṃ vā vāriṇā''plutam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">sakṣaudraṃ dadhimaṇḍairvā'pyūrustambhavināśanam| mūrvāmativiṣāṃ kuṣṭhaṃ citrakaṃ kaṭurohiṇīm||35||</seg> <seg type="unit" n="36">pūrvavadgugguluṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘pūrvavadvā pibettoye’ iti pā.</note> mūtre rātristhitamathāpi vā| svarṇakṣīrīmativiṣāṃ mustaṃ tejovatīṃ vacām||36||</seg> <seg type="unit" n="37">surāhvaṃ citrakaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘kaṭukaṃ’ iti pā.</note> kuṣṭhaṃ pāṭhāṃ kaṭukarohiṇīm| lehayenmadhunā cūrṇaṃ sakṣaudraṃ vā jalāplutam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">phalīṃ vyāghranakhaṃ hema pibedvā madhusaṃyutam| triphalāṃ pippalīṃ mustaṃ cavyaṃ kaṭukarohiṇīm||38||</seg> lihyādvā madhunā cūrṇamūrustambhārdito naraḥ|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33-38">śārṅgeṣṭā guñjā| svādukaṇṭakaṃ vikaṅkatam| pūrvavaditi pūrveṇa sambadhyate| gugguluṃ ca mūtre uṣitaṃ pibediti yojyam| jalāplutaṃ ‘pibet’ iti śeṣaḥ| phalī nyagrodhaḥ| hema nāgakeśaram||33-38||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">apatarpaṇajaścet syāddoṣaḥ santarpayeddhi tam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">yuktyā jāṅgalajairmāṃsaiḥ purāṇaiścaiva śālibhiḥ| rūkṣaṇādvātakopaścennidrānāśārtipūrvakaḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">snehasvedakramastatra kāryo vātāmayāpahaḥ| pīluparṇī payasyā ca rāsnā gokṣurako vacā||41||</seg> <seg type="unit" n="42">saralāgurupāṭhāśca tailamebhirvipācayet| sakṣaudraṃ prasṛtaṃ tasmādañjaliṃ vā'pi nā pibet||42||</seg> <seg type="unit" n="43">kuṣṭhaśrīveṣṭakodīcyasaralaṃ dāru keśaram| ajagandhā'śvagandhā ca tailaṃ taiḥ sārṣapaṃ pacet||43||</seg> <seg type="unit" n="44">sakṣaudraṃ mātrayā taccāpyūrustambhārditaḥ pibet| (raukṣyānmukta ūrustambhāttataśca sa vimucyate <note place="foot" type="variant" n="10">ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> )||44||</seg> <seg type="unit" n="45">dve pale saindhavāt pañca śuṇṭhyā granthikacitrakāt| dve dve bhallātakāsthīni viṃśatirdve tathā''ḍhake||45||</seg> <seg type="unit" n="46">āranālāt pacet prasthaṃ tailasyaitairapatyadam| gṛdhrasyūrugrahārśortisarvavātavikāranut||46||</seg> <seg type="unit" n="47">palābhyāṃ pippalīmūlanāgarādaṣṭakaṭvaraḥ| tailaprasthaḥ samo dadhnā gṛdhrasyūrugrahāpahaḥ||47||</seg> ityaṣṭakaṭvaratailam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-47">āvasthikaṃ kramamāha- apatarpaṇaja ityādinā| rūkṣaṇādityādinā snehavidhānamāvasthikaṃ, tena sāmānyenātra vihitasnehaniṣedhena samaṃ na virodhaḥ, asya vidherapavādatvāt| pīluparṇī moraṭaḥ, rāsnābheda ityanye| sakṣaudramiti pādikakṣaudram| ajagandhā ajamodā| bhallātakāsthīni viṃśatiriti ākṛtimānena| palābhyāmiti pippalyādisamudāyāt palābhyām| aṣṭakaṭvara iti tailādaṣṭaguṇaṃ kaṭvaraṃ yasmin tailaprasthe sa aṣṭakaṭvaraḥ; kaṭvaraṃ takram||39-47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">ityābhyantaramuddiṣṭamūrustambhasya bheṣajam| śleṣmaṇaḥ kṣapaṇaṃ tvanyadbāhyaṃ śṛṇu cikitsitam||48||</seg> <seg type="unit" n="49">valmīkamṛttikā mūlaṃ karañjasya phalaṃ tvacam| iṣṭakānāṃ tataścūrṇaiḥ kuryādutsādanaṃ bhṛśam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">mūlairvā'pyaśvagandhāyā mūlairarkasya vā bhiṣak| picumardasya vā mūlairathavā devadāruṇaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">kṣaudrasarṣapavalmīkamṛttikāsaṃyutairbhiṣak| gāḍhamutsādanaṃ kuryādūrustambhe pralepanam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">dantīdravantīsurasāsarṣapaiścāpi buddhimān| tarkārīśigrusurasāviśvavatsakanimbajaiḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">patramūlaphalaistoyaṃ śṛtamuṣṇaṃ ca secanam| piṣṭaṃ tu sarṣapaṃ mūtre'dhyuṣitaṃ syāt pralepanam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vatsakaḥ surasaṃ kuṣṭhaṃ gandhāstumburuśigrukau| hiṃsrārkamūlavalmīkamṛttikāḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘hiṅgvarkamūla...’ iti pā.</note> sakuṭherakāḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">dadhisaindhavasaṃyuktaṃ kāryametaiḥ pralepanam| (ūrustambhavināśāya <note place="foot" type="variant" n="12">ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> bhiṣajā jānatā kramam)||55||</seg> <seg type="unit" n="56">śyonākaṃ khadiraṃ bilvaṃ bṛhatyau saralāsanau| śobhāñjanakatarkārīśvadaṃṣṭrāsurasārjakān||56||</seg> <seg type="unit" n="57">agnimanthakarañjau ca jalenotkvāthya secayet| pralepo mūtrapiṣṭairvā'pyūrustambhanivāraṇaḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">kaphakṣayārthaṃ śakyeṣu <note place="foot" type="variant" n="13">‘vyāyāmeṣvenaṃ śakyeṣu cotsṛjet’ iti pā.</note> vyāyāmeṣvanuyojayet| sthalānyākrāmayet kalyaṃ śarkarāḥ sikatāstathā||58||</seg> <seg type="unit" n="59">pratārayet pratisroto nadīṃ śītajalāṃ śivām| saraśca vimalaṃ śītaṃ sthiratoyaṃ punaḥ punaḥ||59||</seg> tathā viśuṣke'sya kaphe śāntimūrugraho vrajet|60|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="48-59">picumardaḥ nimbaḥ| dravantī dantībhedaḥ| tarkārī jayantī| gandhā iti agurvādyuktā iha grāhyāḥ| kuṭherakaḥ parṇāsaḥ| śakyeṣu voḍhuṃ śakyeṣu| kalyamiti prātaḥ| śivāmiti hiṃsrajalajanturahitāṃ sugamyāṃ ca| nanu jalaprataraṇaṃ kathamasya śleṣmakṣayakaraṃ bhavati? yasmājjalasambandhamātreṇa śleṣmavṛddhireva prāptā| ucyate- jalena bahirnirgacchadūṣmaṇo niruddhasyāntaḥpraveśācchleṣmasaṅghātabhedanaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘niruddhasyāntaḥpraveśādiha śleṣmā vicchidyate’ iti pā.</note> bhavati, tathā prataraṇakriyayā śleṣmā vicchidyate, samānābhimatā kriyā'pyatra yogyatvāt kriyata eva| uktaṃ hi- “bhavet kadācit kāryā'pi viruddhābhimatā kriyā” (ci.a.30) iti||48-59||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">śleṣmaṇaḥ kṣapaṇaṃ yat syānna ca mārutamāvahet <note place="foot" type="variant" n="15">‘mārutakopanam’ iti pā.</note>||60||</seg> <seg type="unit" n="61">tat sarvaṃ sarvadā kāryamūrustambhasya bheṣajam| śarīraṃ balamagniṃ ca kāryaiṣā rakṣatā kriyā||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="60-61">anuktacikitsāparigrahārthamāha- śleṣmaṇa ityādi||60-61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">tatra ślokaḥ- hetuḥ prāgrūpaliṅgāni karmāyogyatvakāraṇam| dvividhaṃ bheṣajaṃ coktamūrustambhacikitsite||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="62">heturityādisaṅgrahaḥ| karmāyogyatvakāraṇamiti pañcakarmāyogyatve hetuḥ ‘vṛddhaye śleṣmaṇa’ ityādinokto jñeyaḥ| dvividhamiti āntaraṃ bāhyaṃ ca| bheṣajamiti auṣadham||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne ūrustambhacikitsitaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsitasthāne ūrustambhacikitsitaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ||27||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="28" xml:id="ca.6.28">
          <head>vātavyādhicikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">ūrustambhabheṣajena virūkṣaṇādvātaprakopo bhavatīti sambandhādūrustambhānantaraṃ vātavyādhicikitsitamucyate| tatra vāta eva vyādhirvātavyādhiriti pakṣe vāta eva tattaddūṣyasamprāptaḥ sarvāṅgaikāṅgarūpatāmāpanno vividhapīḍākartṛtvādvātavyādhirucyate; yadā tu vātādvyādhirvātavyādhiriti pakṣastadā vātadoṣād doṣadūṣyasammūrcchanaviśeṣarūpaḥ sarvāṅgaikāṅgarūpo vyādhirvātavyādhirucyate| jvarādayastu yadyapi vātādutpadyante, tathā'pi te doṣāntareṇāpi vātaṃ vinā bhavantīti kṛtvā nātra śāstre vātavyādhiśabdenocyante <note place="foot" type="variant" n="1">‘vātavyādhitvenocyante’ iti pā.</note>| ye'pi cātra kaphapittāvṛtavātavikārā vātavyādhitvena vaktavyāḥ, te'pi pradhānaṃ vātaṃ vinā na bhavantīti kṛtvā vātavyādhirūpā eva| na ca vācyaṃ yathā vātikā nānātmajā vyādhayaḥ pṛthak cikitsayocyante, tathā pittajāḥ kaphajāśca cikitsyantāmiti; yataḥ pittakaphakṛtānāṃ nānātmajānāṃ vyādhīnāṃ na tathā prādhānyaṃ yathā vātajānāṃ; tena vātajānāmevāviṣkṛtatamānāṃ pṛthak cikitsocyate, kaphapittajānāṃ tvāviṣkṛtānāṃ vamanavirecanādikā kaphapittacikitseti jñeyam||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vāyurāyurbalaṃ vāyurvāyurdhātā śarīriṇām| vāyurviśvamidaṃ sarvaṃ prabhurvāyuśca kīrtitaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">vāyorvikārān jñāpayituṃ svabhāvajñānānantarīyakatvādvikṛtijñānasya svabhāvameva tāvadāha- vāyurityādi| yadyapi śarīrendriyasattvātmasaṃyoga āyuḥ, tathā'pi tādṛśasaṃyoge pradhānatvāt prakṛtistho vāyurapyāyurucyate| evaṃ balasyāpi heturvāyuriti kṛtvā śarīrādhāratayā balādhāraheturvāyureva balamityuktaḥ| viśvatā prabhutā ca vāyorvātakalākalīye pratipāditaiva||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">avyāhatagatiryasya sthānasthaḥ prakṛtau sthitaḥ| vāyuḥ syātso'dhikaṃ jīvedvītarogaḥ samāḥ śatam||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">vāyorāyurhetutvaṃ darśayannāha- avyāhatetyādi| avyāhatagatiḥ aparityaktasvamārgaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘anāvṛtamārgaḥ’ iti pā.</note>| sthānastha iti na vimārgaḥ| prakṛtau sthita iti akṣīṇavṛddhaḥ| vītaroga iti nīrogaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">prāṇodānasamānākhyavyānāpānaiḥ sa pañcadhā| dehaṃ tantrayate samyak sthāneṣvavyāhataścaran||5||</seg> <seg type="unit" n="6">sthānaṃ prāṇasya mūrdhoraḥkaṇṭhajihvāsyanāsikāḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘mūrdhoraḥkarṇajihvāsyanāsikāḥ’ iti pā.</note>| ṣṭhīvanakṣavathūdgāraśvāsāhārādi karma ca||6||</seg> <seg type="unit" n="7">udānasya punaḥ sthānaṃ nābhyuraḥ kaṇṭha eva ca| vākpravṛttiḥ prayatnaurjobalavarṇādi karma ca||7||</seg> <seg type="unit" n="8">svedadoṣāmbuvāhīni srotāṃsi samadhiṣṭhitaḥ| antaragneśca pārśvasthaḥ samāno'gnibalapradaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">dehaṃ vyāpnoti sarvaṃ tu vyānaḥ śīghragatirnṛṇām| gatiprasāraṇākṣepanimeṣādikriyaḥ sadā||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vṛṣaṇau bastimeḍhraṃ ca nābhyūrū vaṅkṣaṇau gudam| apānasthānamantrasthaḥ śukramūtraśakṛnti <note place="foot" type="variant" n="4">‘śukramūtraśakṛtkriyaḥ’ iti pā.</note> ca||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sṛjatyārtavagarbhau ca yuktāḥ sthānasthitāśca te| svakarma kurvate deho dhāryate tairanāmayaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-11">prāṇodānetyādinā vyavahārārthaṃ sañjñopadarśanapūrvakaṃ prāṇādīnāṃ sthānaṃ karma cāha| dehaṃ tantrayate iti dhārayate| sthāneṣviti vakṣyamāṇātmīyasthāneṣu| āhārādītyatra ādigrahaṇādannavidhāraṇādīni gṛhyante| karma ceti prāṇasya vāyorityarthaḥ| prāṇodānayoryadyapi samānamuraḥsthānaṃ, tathā'pi karmabhedādbheda eva; yathaikagṛhasthitamālākārakumbhakārayoḥ| prayatanaṃ prayatnaḥ, ūrja utsāhaḥ; prayatnādikarmatvena prayatnaurjobalavarṇaniṣpādanamucyate| svedadoṣāmbuvāhīnītyādau svedavāhīni tathā ambuvāhīni ca srotāṃsi srotovimāne (vi.a.5) pṛthagevoktāni jñeyāni, doṣavahāni ca srotāṃsi sarvaśarīracarāṇyeva, uktaṃ hi “vātapittaśleṣmaṇāṃ punaḥ sarvaśarīracarāṇāṃ sarvasrotāṃsyayanabhūtāni” (vi.a.5) iti| gatītyādau ādiśabdenākuñcanaprasāraṇādīnāṃ ca grahaṇam| antrastha iti antrāṇi cāpānasthānamityarthaḥ| sṛjatīti niḥsārayatīti yāvat| ārtavagarbhau ca sṛjatīti sambandhaḥ| etāni karmāṇi yādṛśāḥ kurvanti tadāha- yuktā ityādi; yuktā iti avyāpannāḥ| sthānasthitā iti yathoktasthānasthitāḥ| yasmādevambhūtā ato deho dhāryate tairanāmayaḥ||5-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vimārgasthā hyayuktā vā rogaiḥ svasthānakarmajaiḥ| śarīraṃ pīḍayantyete prāṇānāśu haranti ca||12||</seg> <seg type="unit" n="13">saṅkhyāmapyativṛttānāṃ tajjānāṃ hi pradhānataḥ| aśītirnakhabhedādyā rogāḥ sūtre nidarśitāḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">tānucyamānān paryāyaiḥ sahetūpakramāñchṛṇu| kevalaṃ vāyumuddiśya sthānabhedāttathā''vṛtam||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-14">vātānāṃ vaiguṇyakāryamāha- vimārgasthā ityādi| svasthānakarmajairiti yasya vāyoryat sthānamuktaṃ tatsthānagataiḥ, tathā ṣṭhīvanādi yadvāyoḥ karmoktaṃ tajjaiśca rogaiḥ śarīraṃ pīḍayanti prāṇān vā mahatā rogeṇa haranti ca| atra ca vāyoreva bhūripradhānarogakartṛtayā bhinnacikitsāprayojakāḥ pañcabhedā uktā na pittakaphayoḥ, anatiprayojanatvāt| tathā hi tantrāntare pittamapi pācaka-rañjaka-sādhakālocaka-bhrājakabhedāt pañcavidhamuktaṃ; teṣāṃ ca yathākramaṃ jaṭharahṛdayadṛṣṭitvaksthānatvamuktaṃ; tathā śleṣmā'pi bodhaka-śleṣmaka-tarpakāvalambaka kledakabhedāt pañcavidhaḥ, teṣāṃ ca sthānāni yathākramaṃ hṛdayāmāśayajihvāśiraḥ sandhayaḥ, karmāṇi ca yathākramamavalambana-kledana-rasabodhanākṣatarpaṇa-sandhisaṃśleṣāṇi pṛthaguktāni| prakṛtavātavyādhikathanāyātra saṅkhyādinirdeśaḥ| tajjānāmiti pañcavātajānām| sūtre iti mahārogādhyāye (sū.a.20)| ucyamānāniti nakhabhedādīn yathāsthūlamucyamānān| paryāyairiti sañjñāntaraiḥ| kathaṃ punaste'śītinakhabhedādyā upadiṣṭāḥ? ucyate- kevalaṃ vāyumuddiśya kecidgadā vepathvādaya uktāḥ, tathā cāvṛtaṃ vātamuddiśya keciduktāḥ “liṅgaṃ pittāvṛte dāhastṛṣṇā” ityādinā||12-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">rūkṣaśītālpalaghvannavyavāyātiprajāgaraiḥ| viṣamādupacārācca doṣāsṛksravaṇādati||15||</seg> <seg type="unit" n="16">laṅghanaplavanātyadhvavyāyāmātiviceṣṭitaiḥ| dhātūnāṃ saṅkṣayāccintāśokarogātikarṣaṇāt||16||</seg> <seg type="unit" n="17">duḥkhaśayyāsanāt krodhāddivāsvapnādbhayādapi| vegasandhāraṇādāmādabhighātādabhojanāt||17||</seg> <seg type="unit" n="18">marmāghātādgajoṣṭrāśvaśīghrayānāpataṃsanāt| dehe srotāṃsi riktāni pūrayitvā'nilo balī||18||</seg> karoti vividhān vyādhīn sarvāṅgaikāṅgasaṃśritān|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-18">samprati nidānamāha- rūkṣetyādi| viṣamādupacārāditi upacāravairūpyāt| doṣāsṛgityādau doṣaśabdena purīṣamapi gṛhyate| apataṃsanaṃ gajādibhyaḥ patanaṃ, kiṃvā avataṃsanaṃ dhātūnāṃ karṣaṇam; uktaṃ hi kharanāde- “vilikhatyatitaikṣṇyādyat smṛtamullekhanaṃ hi tat| vikarṣatyatidhātūn yattaccoktamava(pa)taṃsanam” iti| riktānīti tucchāni, snehādiguṇaśūnyānītyarthaḥ||15-18||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">avyaktaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pūrvarūpamiti smṛtam||19||</seg> ātmarūpaṃ tu tadvyaktamapāyo laghutā punaḥ|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">avyaktaṃ lakṣaṇamityādinā pūrvarūpamāha <note place="foot" type="variant" n="5">‘atra vaiśeṣikaṃ pūrvarūpaṃ niṣedhayati’ iti pā.</note>| ātmarūpamiti vartamānarogarūpam| apāyo <note place="foot" type="variant" n="6">‘apāyo vāyoścalatvena vātavyādhiliṅgānāmapagatatvamiva, laghutā ca śarīrasya’ iti pā.</note> laghutā punariti vātavyādhīnāmapāyo'pagamanaṃ śarīrasya laghutā vātavyādhiliṅgavigamena, śarīrakalyateti yāvat; kiṃvā apāyo laghutā na sarvathā vātaliṅgābhāvaḥ, yena prakṛtaliṅgāni santyeva||19||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">saṅkocaḥ parvaṇāṃ stambho bhedo'sthnāṃ parvaṇāmapi||20||</seg> <seg type="unit" n="21">lomaharṣaḥ pralāpaśca pāṇipṛṣṭhaśirograhaḥ| khāñjyapāṅgulyakubjatvaṃ śoṣo'ṅgānāmanidratā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">garbhaśukrarajonāśaḥ spandanaṃ gātrasuptatā| śironāsākṣijatrūṇāṃ grīvāyāścāpi huṇḍanam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">bhedastodārtirākṣepo mohaścāyāsa eva ca| evaṃvidhāni rūpāṇi karoti kupito'nilaḥ||23||</seg> hetusthānaviśeṣācca bhavedrogaviśeṣakṛt|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-23">kupitānāṃ kāryamāha- saṅkoca ityādi| ete ca saṅkocādayo vyādhayo'pi bhavanti; uktaṃ hi- “vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ” (ni.a.8) iti| huṇḍanaṃ śiraḥprabhṛtīnāmantaḥpraveśaḥ; anye tu keśabhūmisphuṭanaṃ śaṅkhalalāṭabhedaśca śirohuṇḍanaṃ, nāsāhuṇḍanaṃ ghrāṇanāśaḥ, akṣihuṇḍanam akṣivyudāsaḥ, jatruhuṇḍanaṃ vakṣoparodhaḥ, grīvāhuṇḍanaṃ grīvāstambhaḥ| vātavyādhiviśeṣotpāde hetumāha- hetusthānaviśeṣādityādi| hetuviśeṣaḥ pittāvaraṇādiḥ, sthānaviśeṣaḥ koṣṭhādiḥ, kiṃvā hetukṛtaḥ sthānaviśeṣaḥ; uktaṃ hi- “prakupitāstu prakopaṇaviśeṣād dūṣyaviśeṣān dūṣayantaḥ” (vi.a.6) ityādi| kecittu ‘dehe sthānaviśeṣācca’ iti paṭhanti||20-23||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatra koṣṭhāśrite duṣṭe nigraho mūtravarcasoḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">bradhnahṛdrogagulmārśaḥpārśvaśūlaṃ ca mārute| sarvāṅgakupite vāte gātrasphuraṇabhañjane||25||</seg> <seg type="unit" n="26">vedanābhiḥ parītaśca sphuṭantīvāsya sandhayaḥ| graho viṇmūtravātānāṃ śūlādhmānāśmaśarkarāḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">jaṅghorutrikapātpṛṣṭharogaśoṣau <note place="foot" type="variant" n="7">‘...rogaśothau’ iti pā.</note> gudasthite| hṛnnābhipārśvodararuktṛṣṇodgāravisūcikāḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">kāsaḥ kaṇṭhāsyaśoṣaśca śvāsaścāmāśayasthite| pakvāśayastho'ntrakūjaṃ śūlāṭopau karoti ca||28||</seg> <seg type="unit" n="29">kṛcchramūtrapurīṣatvamānāhaṃ trikavedanām| śrotrādiṣvindriyavadhaṃ kuryādduṣṭasamīraṇaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">tvagrūkṣā sphuṭitā suptā kṛśā kṛṣṇā ca tudyate| ātanyate sarāgā ca parvaruk tvaksthite'nile||30||</seg> <seg type="unit" n="31">rujastīvrāḥ sasantāpā vaivarṇyaṃ kṛśatā'ruciḥ| gātre cārūṃṣi bhuktasya stambhaścāsṛggate'nile||31||</seg> <seg type="unit" n="32">gurvaṅgaṃ tudyate'tyarthaṃ daṇḍamuṣṭihataṃ tathā| saruk śramitamatyarthaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘stimitamatyartha’ iti pā.</note> māṃsamedogate'nile||32||</seg> <seg type="unit" n="33">bhedo'sthiparvaṇāṃ sandhiśūlaṃ māṃsabalakṣayaḥ| asvapnaḥ santatā ruk ca majjāsthikupite'nile||33||</seg> <seg type="unit" n="34">kṣipraṃ muñcati badhnāti śukraṃ garbhamathāpi vā| vikṛtiṃ janayeccāpi śukrasthaḥ kupito'nilaḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">bāhyābhyantaramāyāmaṃ khalliṃ kubjatvameva ca| sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca kuryāt snāyugato'nilaḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">śarīraṃ mandarukśophaṃ śuṣyati spandate tathā| suptāstanvyo mahatyo vā sirā vāte sirāgate||36||</seg> <seg type="unit" n="37">vātapūrṇadṛtisparśaḥ śothaḥ sandhigate'nile| prasāraṇākuñcanayoḥ pravṛttiśca <note place="foot" type="variant" n="9">‘apravṛttiḥ’ iti pā.</note> savedanā||37||</seg> (ityuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> sthānabhedena vāyorlakṣaṇameva ca)|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-37">sthānaviśeṣakṛtameva vyādhibhedamāha- tatra koṣṭhāśrite ityādi| sarvāṅgakupite iti kṛtsnadehakupite| gudasthite iti uttaragudasthite| ātanyate vistāryate| bhuktasya stambha iti bhuktavato gātrastambho bhavatīti| gurvaṅgamityādi māṃsage medege ca lakṣaṇaṃ samānaṃ, tathā bhedo'sthiparvaṇāmityādi asthimajjagayoḥ samānaṃ lakṣaṇam| samāne'pi lakṣaṇe vividhāśitapītīyoktaviśiṣṭadhātulakṣaṇairviśeṣa unneyaḥ| santateti sānubandhā <note place="foot" type="variant" n="11">‘anubaddhā’ iti pā.</note>| kṣipraṃ muñcati badhnātīti vyavāyakāle kṣipraṃ muñcati vā ciraṃ dhārayate, tathā garbhamapi kṣipraṃ muñcati vā ciraṃ dhārayati| vikṛtamiti vyaṅgatvādinānāvikārayuktaṃ garbhaṃ janayati| bāhyetyādinā snāyugatavātalakṣaṇatvenoktāni bahirāyāmādīnyagre vaktavyāni <note place="foot" type="variant" n="12">‘vyākartavyāni’ iti pā.</note>| mandarukśophamiti mandarujaṃ mandaśophaṃ ca| suptā iti niḥspandāḥ||24-37||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">ativṛddhaḥ śarīrārdhamekaṃ vāyuḥ prapadyate| yadā tadopaśoṣyāsṛgbāhuṃ pādaṃ ca jānu ca||38||</seg> <seg type="unit" n="39">tasmin saṅkocayatyardhe mukhaṃ jihmaṃ karoti ca| vakrīkaroti nāsābhrūlalāṭākṣihanūstathā||39||</seg> <seg type="unit" n="40">tato vakraṃ vrajatyāsye bhojanaṃ vakranāsikam <note place="foot" type="variant" n="13">‘vakradarśinaḥ’ iti pā.</note>| stabdhaṃ netraṃ kathayataḥ kṣavathuśca nigṛhyate||40||</seg> <seg type="unit" n="41">dīnā jihmā samutkṣiptā kalā <note place="foot" type="variant" n="14">‘'balā’ iti, ‘'phalā’ iti ca pā.</note> sajjati cāsya vāk| dantāścalanti bādhyete śravaṇau bhidyate svaraḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">pādahastākṣijaṅghoruśaṅkhaśravaṇagaṇḍaruk <note place="foot" type="variant" n="15">‘pārśva...’ iti pā.</note>| ardhe tasminmukhārdhe vā kevale syāttadarditam||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38-42">idānīmatibalān vātavikārānabhidhātumudyato'rditamāha- ativṛddha ityādi| ativṛddhagrahaṇena vāyorbalavatprakopamāha| ekamiti vāmaṃ dakṣiṇaṃ vā saṅkocayati bāhuṃ, pādaṃ, jānu ca; vakraṃ ca jihmaṃ karoti| vakraṃ vrajati bhojanamiti na samaṃ mukhena khādati, kintu vakraikadeśena| dīneti agambhīrā| jihmeti kuṭilā| samutkṣipteti atitvaritā| kaleti avyaktā| bādhyete śravaṇāviti yadyapi ekapārśvāśrayo vikāro'yaṃ, tathā'pi prabhāvāt karṇayorbādhā'tra bhavati| kevala iti ardhe eva na kṛtsne| nanu yadā dehārdhavyāpitvamarditasya tadā'rditena ardhāṅgasya ko bhedaḥ? brūmaḥ-ardito vegitayā na sarvakālaṃ bhavati, ardhāṅgastu sarvakālaṃ vyāpya bhavati; uktaṃ hi- “svasthaḥ syādarditādīnāṃ muhurvegāgame gate” iti| kiṃvā yathoktaviśiṣṭalakṣaṇo'rditaḥ, ardhāṅge tu naitāni sarvāṇi bhavanti||38-42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">manye saṃśritya vāto'ntaryadā nāḍīḥ prapadyate| manyāstambhaṃ tadā kuryādantarāyāmasañjñitam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">antarāyamyate grīvā manyā ca stabhyate bhṛśam| dantānāṃ daṃśanaṃ lālā pṛṣṭhāyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘pṛṣṭhākṣepaḥ’ iti pā.</note> śirograhaḥ||44||</seg> jṛmbhā vadanasaṅgaścāpyantarāyāmalakṣaṇam| (ityuktastvantarāyāmo <note place="foot" type="variant" n="17">ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note>...|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43-44">manye ityādinā antarāyāmamāha| antaryadā nāḍīḥ prapadyate iti manyāsambaddhā eva antargatāḥ sirāḥ prapadyata ityarthaḥ| antarāyāmasañjñitamiti evaṃvidho manyāstambha antarāyāma ucyate; aparastu manyāstambho vakṣyamāṇabahirāyāma iti vaktavyaḥ| tantrāntare tu manyāstambha āyāmayoḥ pūrvarūpatvenoktaḥ| antarāyamyata iti antaḥ <note place="foot" type="variant" n="18">‘abhyantareṇa’ iti pā.</note> ākṛṣyate| pṛṣṭhāyāma iti pṛṣṭhabahirnirgatiḥ||43-44||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">...bahirāyāma ucyate)||45||</seg> <seg type="unit" n="46">pṛṣṭhamanyāśritā bāhyāḥ śoṣayitvā sirā balī| vāyuḥ kuryāddhanustambhaṃ bahirāyāmasañjñakam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">cāpavannāmyamānasya pṛṣṭhato nīyate śiraḥ| ura utkṣipyate manyā stabdhā grīvā'vamṛdyate||47||</seg> <seg type="unit" n="48">dantānāṃ daśanaṃ jṛmbhā lālāsrāvaśca vāggrahaḥ| jātavego nihantyeṣa vaikalyaṃ vā prayacchati||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45-48">pṛṣṭhetyādi bahirāyāmalakṣaṇam| pṛṣṭhamanyāśritā iti pṛṣṭhānugatamanyāsambaddhāḥ| bāhyā iti sirāviśeṣaṇam| bāhyāśca sirāḥ pṛṣṭhagatā eva| kecittu pṛṣṭhamanyāśrita iti vātaviśeṣaṇaṃ paṭhanti| pṛṣṭhato nīyate iti pṛṣṭhaṃ prati ākṛṣyate| jātavega iti udvegaḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘ativegaḥ’ iti pā.</note>| etau cāyāmau “bāhyābhyantaramāyāmaṃ khallīṃ kubjatvameva ca| sarvaikāṅgarogāṃśca kuryāt snāyugato'nilaḥ” ityanena snāyugatānilajanyāvuktau, iha ca sirāgatavātajanyatvenoktau, tenobhayavacanāt sirāsnāyugatavātajanyāveva bhavataḥ| uktaṃ hyanyatra- “mahāheturbalī vāyuḥ sirāḥ sasnāyukaṇḍarāḥ| manyāpṛṣṭhāśritā bāhyāḥ saṃśoṣyāyāmayedbahiḥ” ityādi||45-48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">hanumūle sthito bandhāt saṃsrayatyanilo hanū| vivṛtāsyatvamathavā kuryāt <note place="foot" type="variant" n="20">‘kuryāt saṃvṛtamānanam’ iti pā.</note> stabdhamavedanam||49||</seg> hanugrahaṃ ca saṃstabhya hanuṃ(nū)saṃvṛtavakratām|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49">hanustambhasaṅkocayorlakṣaṇamāha- hanumūle sthita ityādi| saṃsrayatīti cyāvayati| vivṛtāsyatvamathaveti atrāthavāśabdena saṃvṛtavaktratā pākṣikī cāpekṣate| saṃstabhyeti niścalīkṛtya saṃvṛtamukhatāṃ karoti| etaddvayamapi hanustambha eva||49||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">muhurākṣipati kruddho gātrāṇyākṣepako'nilaḥ||50||</seg> pāṇipādaṃ ca saṃśoṣya sirāḥ sasnāyukaṇḍarāḥ|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50">muhurityādi ākṣepalakṣaṇam||50||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">pāṇipādaśiraḥpṛṣṭhaśroṇīḥ stabhnāti mārutaḥ||51||</seg> daṇḍavatstabdhagātrasya daṇḍakaḥ so'nupakramaḥ|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51">pāṇipādaṃ ca saṃśoṣyetyādi daṇḍākṣepakasamprāptikathanam| pāṇipādaśira ityādi daṇḍakalakṣaṇam||51||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">svasthaḥ syādarditādīnāṃ muhurvege <note place="foot" type="variant" n="21">‘muhurvegāgame gate’ iti pā.</note> gate'gate||52||</seg> pīḍyate pīḍanaistaistairbhiṣagetān vivarjayet|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52">arditādīnāṃ daṇḍakāntānāṃ samānaṃ rūpamāha- svasthaḥ syādityādi| arditahanustambhādiṣu yatra muhurmuhurvegitvaṃ dṛśyate tadarditāntargatameva jñeyam||52||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">hatvaikaṃ mārutaḥ pakṣaṃ dakṣiṇaṃ vāmameva vā||53||</seg> <seg type="unit" n="54">kuryācceṣṭānivṛttiṃ hi rujaṃ vākstambhameva <note place="foot" type="variant" n="22">‘vāksaṅgameva ca’ iti pā.</note> ca| gṛhītvā'rdhaṃ śarīrasya sirāḥ snāyūrviśoṣya ca||54||</seg> <seg type="unit" n="55">pādaṃ saṅkocayatyekaṃ hastaṃ vā todaśūlakṛt| ekāṅgarogaṃ taṃ vidyāt sarvāṅgaṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘pavanāt kuśalo bhiṣak| sarvāṅgarogaṃ tadvacca sarvadehānuge'nile’ iti pā.</note> sarvadehajam||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="53-55">hatvaikamityādi pakṣavadhalakṣaṇam| gṛhītvā'rdhamityādi ekāṅgalakṣaṇam| sarvāṅgaṃ sarvadehajamiti sarvāṅgalakṣaṇam||53-55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">sphikpūrvā kaṭipṛṣṭhorujānujaṅghāpadaṃ kramāt| gṛdhrasī stambharuktodairgṛhṇāti spandate muhuḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">vātādvātakaphāttandrāgauravārocakānvitā| khallī tu pādajaṅghorukaramūlāvamoṭanī||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="56-57">sphikpūrvetyādi| prathamaṃ sphicaṃ stambharuktodairgṛhṇāti, paścāttu <note place="foot" type="variant" n="24">‘kramāttu’ iti pā.</note> kaṭipṛṣṭhorujānujaṅghāpadaṃ gṛhṇāti sā gṛdhrasī vātāt; vātakaphāttu sā pūrvoktalakṣaṇā <note place="foot" type="variant" n="25">‘yathoktalakṣaṇā’ iti pā.</note> satī tandrādyanvitā bhavati; evaṃ gṛdhrasīdvayaṃ “dve gṛdhrasyau vātād vātakaphācca” (sū.a.19) ityanenoktaṃ vivṛtaṃ bhavati||56-57||</seg></ab>
          <ab type="mula">sthānānāmanurūpaiśca liṅgaiḥ śeṣān vinirdiśet|58|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">anuktanakhabhedādiparigrahārthamāha- sthānānāmityādi| śeṣān nakhabhedādīn nakhagulphādīnāmanurūpairliṅgairbhedaśūlādibhirnirdiśediti jñeyam| kicit ‘sthānanāmānurūpaiḥ’ iti paṭhanti| tatra nakhasthānānurūpaṃ bhedasañjñānurūpaṃ ca liṅgaṃ nakhasphuṭanarūpaṃ bhavati| evaṃ cāparavātavikāreṣvapi mahārogokteṣu sthānānurūpaliṅgayogo'nusartavyaḥ|58|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">sarveṣveteṣu saṃsargaṃ pittādyairupalakṣayet||58||</seg> <seg type="unit" n="59">vāyordhātukṣayāt kopo mārgasyāvaraṇena ca (vā)| vātapittakaphā dehe sarvasroto'nusāriṇaḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">vāyureva hi sūkṣmatvāddvayostatrāpyudīraṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="26">‘...dvāyostatrāpyudīraṇaḥ’ iti pā.</note>| kupitastau samuddhūya tatra tatra kṣipan gadān||60||</seg> karotyāvṛtamārgatvādrasādīṃścopaśoṣayet|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="58-60">vātasya pittādisaṃsargaṃ jñāpayannāha- sarveṣvityādi| pittādyairiti pittakapharaktapurīṣādibhiḥ| athāvṛtasya vāyoḥ kathaṃ kupitatvaṃ bhavati yāvatā āvṛto durbala eva bhavatītyāha- vāyorityādi| dhātukṣayāditi sārakṣayāt| mārgāvaraṇena vegapratibandhādeva kupito bhavati| atha bhavatu mārgarodhādvātakopaḥ, āvarakeṇa tu pittena kaphena cāsya kathaṃ na sambandho bhavatītyāha- vātapittetyādi| tritayamelake'pi vāyoḥ prādhānyamāha- vāyureva hi sūkṣmatvāditi; sūkṣmamārgānusāritayā prerakatvāt| tasmāt triṣvapi doṣeṣu vāyurevoktanyāyena pradhānam, ataḥ kupitaḥ pittakaphau samuddhūya tābhyāmāvṛtamārgo'pi tatra tatra pradeśe gadān karoti; tathā rasādīṃśca tatra tatra kṣipan saṃśoṣayet||58-60||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">liṅgaṃ pittāvṛte dāhastṛṣṇā śūlaṃ bhramastamaḥ <note place="foot" type="variant" n="27">‘klamaḥ’ iti pā.</note>||61||</seg> <seg type="unit" n="62">kaṭvamlalavaṇoṣṇaiśca vidāhaḥ śītakāmitā| śaityagauravaśūlāni kaṭvādyupaśayo'dhikam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">laṅghanāyāsarūkṣoṣṇakāmitā ca kaphāvṛte| raktāvṛte sadāhārtistvaṅmāṃsāntarajo bhṛśam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">bhavet sarāgaḥ śvayathurjāyante maṇḍalāni ca| kaṭhināśca vivarṇāśca piḍakāḥ śvayathustathā||64||</seg> <seg type="unit" n="65">harṣaḥ pipīlikānāṃ ca sañcāra iva māṃsage| calaḥ snigdho mṛduḥ śītaḥ śopho'ṅgeṣvarucistathā||65||</seg> <seg type="unit" n="66">āḍhyavāta iti jñeyaḥ sa kṛcchro medasā''vṛtaḥ| sparśamasthnā''vṛte tūṣṇaṃ pīḍanaṃ cābhinandati||66||</seg> <seg type="unit" n="67">sambhajyate sīdati ca sūcībhiriva tudyate| majjāvṛte vināmaḥ <note place="foot" type="variant" n="28">‘vinamati jṛmbhate pariceṣṭate’ iti pā.</note> syājjṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam||67||</seg> <seg type="unit" n="68">śūlaṃ tu pīḍyamāne ca pāṇibhyāṃ labhate sukham| śukrāvego'tivego vā niṣphalatvaṃ ca śukrage||68||</seg> <seg type="unit" n="69">bhukte kukṣau ca rugjīrṇe śāmyatyannāvṛte'nile| mūtrāpravṛttirādhmānaṃ bastau mūtrāvṛte'nile||69||</seg> <seg type="unit" n="70">varcaso'tivibandho'dhaḥ sve sthāne parikṛntati| vrajatyāśu jarāṃ sneho bhukte cānahyate naraḥ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">cirāt pīḍitamannena duḥkhaṃ śuṣkaṃ śakṛt sṛjet| śroṇīvaṅkṣaṇapṛṣṭheṣu rugvilomaśca mārutaḥ||71||</seg> asvasthaṃ hṛdayaṃ caiva varcasā tvāvṛte'nile|72|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="61-71">āvaraṇakṛtaṃ vātakopaṃ darśayitvā āvaraṇaviśeṣakṛtaṃ liṅgamāha- liṅgaṃ pittāvṛte ityādi| kaṭvādyupaśaya iti kaṭūṣṇādikaphaviparītairupaśayaḥ| adhikamiti vātaharairapyupaśayo nādhiko bhavatīti darśayati| māṃsage iti māṃsāvṛte| māṃsagatasya raktādigatasya ca vātasya pūrvameva lakṣaṇamuktam, iha tu raktādyāvṛtasya lakṣaṇamucyata iti viśeṣaḥ| āḍhyavāteti āyurvedasañjñeyaṃ medasā''vṛtavātasya| svasthāne iti pakvāśaye| parikṛntati parikartikāṃ janayati||61-71||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">sandhicyutirhanustambhaḥ <note place="foot" type="variant" n="29">‘gātraśleṣaḥ’ iti pā.</note> kuñcanaṃ kubjatā'rditaḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">pakṣāghāto'ṅgasaṃśoṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="30">‘sandhicyutiḥ pakṣavadhaḥ’ iti pā.</note> paṅgutvaṃ khuḍavātatā| stambhanaṃ cāḍhyavātaśca rogā majjāsthigāśca ye||73||</seg> <seg type="unit" n="74">ete sthānasya gāmbhīryādyatnāt sidhyanti vā na vā| navān balavatastvetān sādhayennirupadravān||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="72-74">sādhyāsādhyavibhāgamāha- sandhicyutirityādi| atra kubjatvapaṅgutvādayo yadyapi sākṣānna prapañcitāstathā'pi śeṣātideśenaiva tallakṣaṇaṃ jñeyam| khuḍavātatā gulphavātatā, kiṃvā sandhigatavātatā| majjāsthigā iti majjāsthyāvṛtamajjāsthigatavātajanyā ityarthaḥ| sthānasya gāmbhīryāditi gambhīrasthānāśritatvāt; anye tu gāmbhīryaṃ kṛtāspadatvamāhuḥ| yatnāt sidhyanti vā naveti pākṣikasiddhivacanamitaravaidyābhiprāyeṇa jñeyam; ācāryastu ācāryaprakhyo vā vaidyaḥ sādhayatyeva balāt, itaravaidyastu nāvaśyaṃ sarvatrāvyāhatajñāno bhavati, tena saṃśayābhidhānaṃ; tataśca na pāramārthikī sandigdhatā etādṛśānāṃ sādhyatāṃ pratīti jñeyam| navānāmapyeṣāṃ nirupadravatayā sādhyatāmāha- navānityādi| upadravāścātra śṛṅgagrāhikayā'nuktā api sāmānyopadravalakṣaṇayuktā eva kecidgadā vijñeyāḥ; kiṃvā adhyāyaśeṣe ‘hṛdrogo vidradhiḥ’ ityādinā vakṣyamāṇā upadravā jñeyāḥ||72-74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">kriyāmataḥ paraṃ siddhāṃ vātarogāpahāṃ śṛṇu| kevalaṃ nirupastambhamādau snehairupācaret||75||</seg> <seg type="unit" n="76">vāyuṃ sarpirvasātailamajjapānairnaraṃ tataḥ| snehaklāntaṃ samāśvāsya payobhiḥ snehayet punaḥ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">yūṣairgrāmyāmbujānūparasairvā snehasaṃyutaiḥ| pāyasaiḥ kṛśaraiḥ sāmlalavaṇairanuvāsanaiḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">nāvanaistarpaṇaiścānnaiḥ <note place="foot" type="variant" n="31">‘...ścānyaiḥ’ iti pā.</note> susnigdhaṃ svedayettataḥ| svabhyaktaṃ snehasaṃyuktairnāḍīprastarasaṅkaraiḥ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">tathā'nyairvividhaiḥ svedairyathāyogamupācaret| snehāktaṃ <note place="foot" type="variant" n="32">‘snehārdraṃ’ iti pā.</note> svinnamaṅgaṃ tu vakraṃ stabdhamathāpi vā||79||</seg> <seg type="unit" n="80">śanairnāmayituṃ śakyaṃ yatheṣṭaṃ śuṣkadāruvat| harṣatodarugāyāmaśothastambhagrahādayaḥ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">svinnasyāśu praśāmyanti mārdavaṃ copajāyate| snehaśca dhātūnsaṃśuṣkān puṣṇātyāśu prayojitaḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">balamagnibalaṃ puṣṭiṃ prāṇāṃścāpyabhivardhayet| asakṛttaṃ punaḥ snehaiḥ svedaiścāpyupapādayet||82||</seg> tathā snehamṛdau koṣṭhe na tiṣṭhantyanilāmayāḥ|83|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="75-82">avasaraprāptāṃ kriyāmāha- kriyāmata ityādi| kevalamityādau kevalamiti asaṃsṛṣṭam| nirupastambhamiti anāvṛtam| kaiḥ? snehaiḥ| kathaṃ copācaredityāha- sarpirvasātailamajjapānairiti| snehapānaprayogānantaraṃ kartavyamāha- naraṃ tataḥ snehaklāntamityādi| snehaklāntamiti snehapānodvignaṃ snehaglānaṃ ca| samāśvāsyeti viśramayitvā <note place="foot" type="variant" n="33">‘viśvāsayitvā’ iti pā.</note>| snehayeditipadaṃ tarpaṇaiḥ pānairityantaṃ yāvadanuvartate| anyairiti kuṭībhūsvedādibhiḥ| yathāyogamiti sarvathā snehapūrvakasvedam| snehapūrvakasvedaguṇamāha- snehāktaṃ svinnamityādi| svedādhyāye “snehapūrvaṃ prayuktena” (sū.a.14) ityādinokto'pyayaṃ snehapūrvakasvedaguṇaḥ punaḥ prakaraṇāgatatvāducyate| āśu prayojita iti padaṃ puṣṇātītyanena sambadhyate| anilāmayā na tiṣṭhanti na sthāyino bhavantītyarthaḥ||75-82||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">yadyanena sadoṣatvāt karmaṇā na praśāmyati||83||</seg> <seg type="unit" n="84">mṛdubhiḥ snehasaṃyuktairauṣadhaistaṃ viśodhayet| ghṛtaṃ tilvakasiddhaṃ vā sātalāsiddhameva vā||84||</seg> <seg type="unit" n="85">payasairaṇḍatailaṃ vā pibeddoṣaharaṃ śivam| snigdhāmlalavaṇoṣṇādyairāhārairhi malaścitaḥ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">sroto baddhvā'nilaṃ rundhyāttasmāttamanulomayet <note place="foot" type="variant" n="34">‘badhnāti taṃ ruddhvā’ iti pā.</note>| durbalo yo'virecyaḥ syāttaṃ nirūhairupācaret||86||</seg> <seg type="unit" n="87">pācanairdīpanīyairvā bhojanaistadyutairnaram| saṃśuddhasyotthite cāgnau snehasvedau punarhitau||87||</seg> <seg type="unit" n="88">svādvamlalavaṇasnigdhairāhāraiḥ satataṃ punaḥ| nāvanairdhūmapānaiśca sarvānevopapādayet||88||</seg> iti sāmānyataḥ proktaṃ vātarogacikitsitam|89|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="83-88">yadyanena sadoṣatvādityādi| atra kevalo nirupastambhaśca vāyuścikitsyatvenādhikṛtaḥ, tasya sadoṣatvamanupapannaṃ; tataḥ sadoṣatvaṃ karmaṇi yojanīyaṃ; tena karmaṇo'viśuddhatvād vāyurna praśāmyati, karmaṇaścoktasyāpyatrāśuddhirmalajanakatvāt; vakṣyati hi “snigdhāmlalavaṇoṣṇādyairāhārairhi malaścitaḥ” ityādi| kiṃvā sadoṣatvādityanenottarakālīnaṃ vāyoḥ saṃśamanamucyate, asaṃsṛṣṭatvamanupastambhatvaṃ ca yaduktaṃ tadupakramārambhakāle jñeyam| sadoṣatvaṃ ca snehaprayogeṇānupaśame saṃśodhanakaraṇe ca hetuḥ| samalatvamevottarakālīnaṃ kuto bhavatītyāha- snigdhetyādi| durbalo yo'virecya iti durbalatvaprakarṣeṇāvirecya ityarthaḥ| tathā hi “anāsthāpyāstvajīrṇī” (si.a.2) ityādau atidurbalaḥ paṭhitaḥ| atyarthaṃ durbalatayā bastyanarhe'pi vidhimāha- pācanairdīpanīyaiśceti| pācanaṃ kiñcinna dīpanaṃ, yathā paṭolaṃ dīpanaṃ; dīpanaṃ kiñcinna pācanaṃ yathā triphalā; uktaṃ hi suśrute- “triphalā kaphapittaghnī mehakuṣṭhavināśinī| cakṣuṣyā dīpanī ca” (su.sū.a.38) iti; ataḥ pācanairityasya dīpanairiti viśeṣaṇaṃ kṛtam| bhojyairvā tadyutairiti pācanadīpanasaṃyuktairbhojyaiḥ| utthite cāgnau iti dīpte vahnau||83-88||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">viśeṣatastu koṣṭhasthe vāte kṣāraṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘kṣīraṃ’ iti pā.</note> pibennaraḥ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">pācanairdīpanairyuktairamlairvā <note place="foot" type="variant" n="36">‘pācanīyai rasairyuktairanyairvā’ iti pā.</note> pācayenmalān| gudapakvāśayasthe tu karmodāvartanuddhitam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">āmāśayasthe śuddhasya yathādoṣaharīḥ kriyāḥ| sarvāṅgakupite'bhyaṅgo bastayaḥ sānuvāsanāḥ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">svedābhyaṅgāvagāhāśca hṛdyaṃ cānnaṃ tvagāśrite| śītāḥ pradehā raktasthe vireko raktamokṣaṇam||92||</seg> <seg type="unit" n="93">vireko māṃsamedaḥsthe nirūhāḥ śamanāni ca| bāhyābhyantarataḥ snehairasthimajjagataṃ jayet||93||</seg> <seg type="unit" n="94">harṣo'nnapānaṃ śukrasthe balaśukrakaraṃ hitam| vibaddhamārgaṃ dṛṣṭvā vā śukraṃ dadyādvirecanam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">viriktapratibhuktasya pūrvoktāṃ kārayet kriyām| garbhe śuṣke tu vātena bālānāṃ cāpi śuṣyatām||95||</seg> <seg type="unit" n="96">sitākāśmaryamadhukairhitamutthāpane payaḥ| hṛdi prakupite siddhamaṃśumatyā payo hitam||96||</seg> <seg type="unit" n="97">matsyānnābhipradeśasthe siddhān bilvaśalāṭubhiḥ| vāyunā veṣṭyamāne tu gātre syādupanāhanam||97||</seg> <seg type="unit" n="98">tailaṃ saṅkucite'bhyaṅgo māṣasaindhavasādhitam| bāhuśīrṣagate nasyaṃ pānaṃ cauttarabhaktikam||98||</seg> bastikarma tvadho nābheḥ śasyate cāvapīḍakaḥ|99|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="89-98">sthānaviśeṣeṇa kriyāviśeṣamāha- viśeṣatastvityādinā adho nābheḥ śasyate cāvapīḍaka ityantena| kṣāraṃ yavakṣāram, uktaṃ hi “yāvaśūkaḥ sraṃsanīyapācanīyārśoghnānāṃ” (sū.a.25); kiṃvā kṣāramiti grahaṇyādinirdiṣṭaṃ dīpanakṣāram| udāvartanutkarma trimarmīye “taṃ tailaśītajvaranāśanāktaṃ” (ci.a.26) ityādinoktaṃ jñeyam| svedā ityādi tvaggatānilacikitsitam| praharṣaḥ manoharṣaṇam| virecanānantaraṃ pratibhojito viriktapratibhuktaḥ| pūrvoktāmiti śukrajananaharṣiṇīṃ kriyām| utthāpane iti puṣṭijanane sitādibhiḥ siddhaṃ payo hitam| aṃśumatī śālaparṇī|| matsyāniti nābhipradeśe kupite vāte matsyā bilvaśalāṭubhiḥ samaṃ siddhā deyāḥ| nābhipradeśakopaśca vātasyānukto'pīha tatra bhavaśūlatodādibhirjñeyaḥ| veṣṭyamāna iti avamoṭyamāne| upanāhanaṃ ca vātaharadravyaireva kartavyam| nasye pāne ca auttarabhaktikaṃ māṣasaindhavasādhitameva tailaṃ jñeyam| tatra ca māṣasya kvāthaḥ, saindhavasya kalkaḥ| sarpiṣo'vapīḍakaḥ yatra sarpiḥ pītvā tatpīḍakamannaṃ bhujyate||89-98||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">ardite nāvanaṃ mūrdhni tailaṃ tarpaṇameva ca||99||</seg> <seg type="unit" n="100">nāḍīsvedopanāhāścāpyānūpapiśitairhitāḥ| svedanaṃ snehasaṃyuktaṃ pakṣāghāte virecanam||100||</seg> <seg type="unit" n="101">antarākaṇḍarāgulphaṃ <note place="foot" type="variant" n="37">‘kaṇḍarāṅgulyoḥ’ iti pā.</note> sirā bastyagnikarma ca| gṛdhrasīṣu prayuñjīta khallyāṃ tūṣṇopanāhanam||101||</seg> <seg type="unit" n="102">pāyasaiḥ kṛśarairmāṃsaiḥ śastaṃ tailaghṛtānvitaiḥ| vyāttānane <note place="foot" type="variant" n="38">‘vyāditāsye’ iti pā.</note> hanuṃ svinnāmaṅguṣṭhābhyāṃ prapīḍya ca||102||</seg> <seg type="unit" n="103">pradeśinībhyāṃ connābhya cibukonnāmanaṃ hitam| srastaṃ svaṃ gamayetsthānaṃ stabdhaṃ svinnaṃ vināmayet||103||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="99-103">arditādicikitsāmāha- ardite ityādi| tarpaṇamiti nāvanaviśeṣaṇaṃ; kiṃvā tarpaṇaṃ santarpaṇameva| antarākaṇḍarāgulphaṃ sireti kaṇḍarāgulphayormadhye sirāvyadhanaṃ kartavyam| gṛdhrasīṣviti bahuvacanaṃ vyaktibhedatayā| vyāttānanamiti vivṛtāsyam| pradeśinī aṅguṣṭhānantarā'ṅgulī||99-103||</seg></ab>
          <ab type="mula">pratyekaṃ sthānadūṣyādikriyāvaiśeṣyamācaret <note place="foot" type="variant" n="39">‘...kriyāṃ sarvatra kārayet’ iti pā.</note>|104|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">anuktaviśeṣacikitsopagrahaṇārthamāha- pratyekamityādi| sthānaṃ pakvāśayādi, dūṣyaṃ rasaraktādi, ādigrahaṇādāvaraṇagrahaṇam| sthānadūṣyāpekṣaḥ kriyāviśeṣastu ‘koṣṭhasthe’ ityādinaivoktaḥ|104|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">sarpistailavasāmajjasekābhyañjanabastayaḥ <note place="foot" type="variant" n="40">‘pānābhyañjana...’ iti pā.</note>||104||</seg> <seg type="unit" n="105">snigdhāḥ svedā nivātaṃ ca sthānaṃ prāvaraṇāni ca| rasāḥ payāṃsi bhojyāni svādvamlalavaṇāni ca||105||</seg> bṛṃhaṇaṃ yacca tat sarvaṃ praśastaṃ vātarogiṇām|106|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="104-105">sarvavātavikārasamānaṃ cikitsitamāha- sarpistailamityādi||104-105||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">balāyāḥ pañcamūlasya daśamūlasya vā rase||106||</seg> <seg type="unit" n="107">ajaśīrṣāmbujānūpamāṃsādapiśitaiḥ pṛthak| sādhayitvā rasān snigdhāndadhyamlavyoṣasaṃskṛtān||107||</seg> <seg type="unit" n="108">bhojayedvātarogārtaṃ tairvyaktalavaṇairnaram| etairevopanāhāṃśca piśitaiḥ samprakalpayet||108||</seg> <seg type="unit" n="109">ghṛtatailayutaiḥ sāmlaiḥ kṣuṇṇasvinnairanasthibhiḥ| patrotkvāthapayastailadroṇyaḥ syuravagāhane||109||</seg> <seg type="unit" n="110">svabhyaktānāṃ praśasyante sekāścānilarogiṇām| ānūpaudakamāṃsāni daśamūlaṃ śatāvarīm||110||</seg> <seg type="unit" n="111">kulatthān badarānmāṣāṃstilānrāsnāṃ yavān balām| vasādadhyāranālāmlaiḥ saha kumbhyāṃ vipācayet||111||</seg> <seg type="unit" n="112">nāḍīsvedaṃ prayuñjīta piṣṭaiścāpyupanāhanam| taiśca siddhaṃ ghṛtaṃ tailamabhyaṅgaṃ pānameva ca||112||</seg> <seg type="unit" n="113">mustaṃ kiṇvaṃ tilāḥ kuṣṭhaṃ surāhvaṃ lavaṇaṃ natam| dadhikṣīracatuḥsnehaiḥ siddhaṃ syādupanāhanam||113||</seg> <seg type="unit" n="114">utkārikāvesavārakṣīramāṣatilaudanaiḥ| eraṇḍabījagodhūmayavakolasthirādibhiḥ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">sasnehaiḥ sarujaṃ gātramālipya bahalaṃ bhiṣak| eraṇḍapatrairbadhnīyādrātrau kalyaṃ vimokṣayet||115||</seg> <seg type="unit" n="116">kṣīrāmbunā tataḥ siktaṃ punaścaivopanāhitam| muñcedrātrau divābaddhaṃ carmabhiśca salomabhiḥ||116||</seg> <seg type="unit" n="117">phalānāṃ tailayonīnāmamlapiṣṭān suśītalān| pradehānupanāhāṃśca gandhairvātaharairapi||117||</seg> pāyasaiḥ kṛśaraiścaiva kārayet snehasaṃyutaiḥ|118|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="106-117">balāyā ityādau pṛthakśabdād balādayastrayaḥ sādhanadravyaprayogāḥ, teṣvajaśīrṣādayaścatvāraḥ pṛthak sādhyāḥ, evaṃ dvādaśa rasā bhavanti| kalyamiti prabhāte| phalānāṃ tailayonīnāmiti tilātasyādīnām| pradehānupanāhāṃścetyatra pradeha upanāhāpekṣayā tanurlepaḥ| gandhairiti agurvādyaiḥ||106-117||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">rūkṣaśuddhānilārtānāmataḥ snehān pracakṣmahe||118||</seg> <seg type="unit" n="119">vividhān vividhavyādhipraśamāyāmṛtopamān| droṇe'mbhasaḥ pacedbhāgān daśamūlāccatuṣpalān||119||</seg> <seg type="unit" n="120">yavakolakulatthānāṃ bhāgaiḥ prasthonmitaiḥ saha| pādaśeṣe rase piṣṭairjīvanīyaiḥ saśarkaraiḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">tathā kharjūrakāśmaryadrākṣābadaraphalgubhiḥ| sakṣīraiḥ sarpiṣaḥ prasthaḥ siddhaḥ kevalavātanut||121||</seg> <seg type="unit" n="122">niratyayaḥ prayoktavyaḥ pānābhyañjanabastiṣu| citrakaṃ nāgaraṃ rāsnāṃ pauṣkaraṃ pippalīṃ śaṭīm||122||</seg> <seg type="unit" n="123">piṣṭvā vipācayet sarpirvātarogaharaṃ param| balābilvaśṛte kṣīre ghṛtamaṇḍaṃ vipācayet||123||</seg> <seg type="unit" n="124">tasya śuktiḥ prakuñco vā nasyaṃ mūrdhagate'nile| grāmyānūpaudakānāṃ tu bhitvā'sthīni pacejjale||124||</seg> <seg type="unit" n="125">taṃ snehaṃ daśamūlasya kaṣāyeṇa punaḥ pacet| jīvakarṣabhakāsphotāvidārīkapikacchubhiḥ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">vātaghnairjīvanīyaiśca kalkairdvikṣīrabhāgikam| tatsiddhaṃ nāvanābhyaṅgāttathā pānānuvāsanāt||126||</seg> <seg type="unit" n="127">sirāparvāsthikoṣṭhasthaṃ praṇudatyāśu mārutam| ye syuḥ prakṣīṇamajjānaḥ kṣīṇaśukraujasaśca ye||127||</seg> <seg type="unit" n="128">balapuṣṭikaraṃ teṣāmetat syādamṛtopamam| tadvatsiddhā vasā nakramatsyakūrmaculūkajā||128||</seg> <seg type="unit" n="129">pratyagrā vidhinā'nena nasyapāneṣu śasyate| prasthaḥ syāttriphalāyāstu kulatthakuḍavadvayam||129||</seg> <seg type="unit" n="130">kṛṣṇagandhātvagāḍhakyoḥ pṛthak pañcapalaṃ bhavet| rāsnācitrakayordve dve daśamūlaṃ palonmitam||130||</seg> <seg type="unit" n="131">jaladroṇe pacet pādaśeṣe prasthonmitaṃ pṛthak| surāranāladadhyamlasauvīrakatuṣodakam||131||</seg> <seg type="unit" n="132">koladāḍimavṛkṣāmlarasaṃ tailaṃ vasāṃ ghṛtam| majjānaṃ ca payaścaiva jīvanīyapalāni ṣaṭ||132||</seg> <seg type="unit" n="133">kalkaṃ dattvā mahāsnehaṃ samyagenaṃ vipācayet| sirāmajjāsthige vāte sarvāṅgaikāṅgarogiṣu||133||</seg> <seg type="unit" n="134">vepanākṣepaśūleṣu tadabhyaṅge prayojayet| nirguṇḍyā mūlapatrābhyāṃ gṛhītvā svarasaṃ tataḥ||134||</seg> <seg type="unit" n="135">tena siddhaṃ samaṃ tailaṃ nāḍīkuṣṭhānilārtiṣu| hitaṃ pāmāpacīnāṃ ca pānābhyañjanapūraṇam||135||</seg> kārpāsāsthikulatthānāṃ rase siddhaṃ ca vātanut|136|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="118-135">rūkṣaśuddhetyādau śuddhānilārtāḥ kevalavātapīḍitāḥ| ghṛtamaṇḍaḥ ghṛtasyoparitano bhāgaḥ| śuktiḥ ardhapalaṃ, prakuñcaḥ palam| tadvatsiddheti balābilvaprabhṛtiśṛtakṣīrasiddhā| culukī śiśumāraḥ| pratyagreti abhinavā| nasyapāneṣviti nasyeṣu pāneṣu ca <note place="foot" type="variant" n="41">etadanantaraṃ ‘grāmyetyādyuktaprayogānantaraṃ tadvatsiddhā vasā nakretyādigranthaṃ pūrvavyākhyātamiti paṭhanti’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate hastalikhitapustake</note>| kṛṣṇagandhātvak śobhāñjanatvak| mahāsnehamiti catuḥsneham| tena siddhaṃ tailamityatra samamiti nirguṇḍīrasasamaṃ, natu samaśabdaḥ sahārthaḥ; sahārthasya tṛtīyayaivoktatvāt| nāḍī nāḍīvraṇaḥ; nāḍīvraṇasya suśrutādiṣu pañcavidhatvamuktaṃ jñeyam| apacī ca hanvasthikakṣādideśabhavā||118-135||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">mūlakasvarase kṣīrasame sthāpyaṃ tryahaṃ dadhi||136||</seg> <seg type="unit" n="137">tasyāmlasya tribhiḥ prasthaistailaprasthaṃ vipācayet| yaṣṭyāhvaśarkarārāsnālavaṇārdrakanāgaraiḥ||137||</seg> supiṣṭaiḥ palikaiḥ pānāttadabhyaṅgācca vātanut|138|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="136-137">mūlakasvarasa ityādau mūlakasvarase samakṣīre dadhi sthāpyaṃ; tasyāmlasyeti mūlarasāderamlatāṅgatasya| atra ca tribhiḥ prasthairiti vacanāt mūlakarasādīnāṃ pratyekaṃ prasthamānatvam| uktaṃ hi jatūkarṇe- “vipaced dadhimūlakarasapayasā” ityādi||136-137||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">pañcamūlakaṣāyeṇa piṇyākaṃ bahuvārṣikam||138||</seg> <seg type="unit" n="139">paktvā tasya rasaṃ pūtvā <note place="foot" type="variant" n="42">‘paktvā'mbhasi rase tasmin’ iti pā.</note> tailaprasthaṃ vipācayet| payasā'ṣṭaguṇenaitat sarvavātavikāranut||139||</seg> <seg type="unit" n="140">saṃsṛṣṭe śleṣmaṇā caitadvāte śastaṃ viśeṣataḥ| yavakolakulatthānāṃ śreyasyāḥ śuṣkamūlakāt||140||</seg> <seg type="unit" n="141">bilvāccāñjalimekaikaṃ dravairamlairvipācayet| tena tailaṃ kaṣāyeṇa phalāmlaiḥ kaṭubhistathā||141||</seg> piṣṭaiḥ siddhaṃ mahāvātairārtaḥ śīte prayojayet|142|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="138-141">pañcamūlakaṣāyeṇetyādau pañcamūlīkaṣāyaṃ tathā piṇyākakvathitaṃ jalaṃ ca pṛthagdeyamiti kecidvadanti, vayaṃ tu pañcamūlīkaṣāyeṇaiva jalasthānīyena sādhitapiṇyākasya rasamatrecchāmaḥ| pāṭhaśca ‘pañcamūlīkaṣāyeṇa piṇyākaṃ bahuvārṣikam| paktvā tasya rasaṃ pūtvā’ ityādi paṭhyate; jātūkarṇe'pi “piṇyākaṃ bahuvārṣikaṃ sthirādisalile pacet, rase'sminaṣṭaguṇena payasā tailaṃ sādhyam” iti| dravairamlairiti kāñjikatakrādibhiḥ| phalāmlairiti amlaphalairdāḍimādibhiḥ||138-141||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">sarvavātavikārāṇāṃ tailānyanyānyataḥ śṛṇu||142||</seg> <seg type="unit" n="143">catuṣprayogāṇyāyuṣyabalavarṇakarāṇi ca| rajaḥśukrapradoṣaghnānyapatyajananāni ca||143||</seg> <seg type="unit" n="144">niratyayāni siddhāni sarvadoṣaharāṇi ca| sahācaratulāyāśca rase tailāḍhakaṃ pacet||144||</seg> <seg type="unit" n="145">mūlakalkāddaśapalaṃ payo dattvā caturguṇam| siddhe'smiñcharkarācūrṇādaṣṭādaśapalaṃ bhiṣak||145||</seg> <seg type="unit" n="146">vinīya dāruṇeṣvetadvātavyādhiṣu yojayet| śvadaṃṣṭrāsvarasaprasthau dvau samau payasā saha||146||</seg> <seg type="unit" n="147">ṣaṭpalaṃ śṛṅgaverasya guḍasyāṣṭapalaṃ tathā| tailaprasthaṃ vipakvaṃ tairdadyāt sarvānilārtiṣu||147||</seg> <seg type="unit" n="148">jīrṇe taile ca dugdhena peyākalpaḥ praśasyate| balāśataṃ guḍūcyāśca pādaṃ rāsnāṣṭabhāgikam||148||</seg> <seg type="unit" n="149">jalāḍhakaśate paktvā daśabhāgasthite rase| dadhimastvikṣuniryāsaśuktaistailāḍhakaṃ samaiḥ||149||</seg> <seg type="unit" n="150">pacet sājapayo'rdhāṃśaiḥ kalkairebhiḥ palonmitaiḥ| śaṭīsaraladārvelāmañjiṣṭhāgurucandanaiḥ||150||</seg> <seg type="unit" n="151">padmakātiviṣāmustasūrpaparṇīhareṇubhiḥ| yaṣṭyāhvasurasavyāghranakharṣabhakajīvakaiḥ||151||</seg> <seg type="unit" n="152">palāśarasakastūrīnalikājātikoṣakaiḥ| spṛkkākuṅkumaśaileyajātīkaṭuphalāmbubhiḥ||152||</seg> <seg type="unit" n="153">tvacākundurukarpūraturuṣkaśrīnivāsakaiḥ <note place="foot" type="variant" n="43">‘tvakcandanailākarpūra...’ iti pā.</note>| lavaṅganakhakakkolakuṣṭhamāṃsīpriyaṅgubhiḥ||153||</seg> <seg type="unit" n="154">sthauṇeyatagaradhyāmavacāmadanapallavaiḥ| sanāgakeśaraiḥ siddhe kṣipeccātrāvatārite||154||</seg> <seg type="unit" n="155">patrakalkaṃ tataḥ pūtaṃ vidhinā tat prayojayet| śvāsaṃ kāsaṃ jvaraṃ hikkāṃ <note place="foot" type="variant" n="44">‘mūrcchāṃ’ iti pā.</note> chardiṃ gulmān kṣataṃ kṣayam||155||</seg> <seg type="unit" n="156">plīhaśoṣāvapasmāramalakṣmīṃ ca praṇāśayet| balātailamidaṃ śreṣṭhaṃ vātavyādhivināśanam||156||</seg> (agniveśāya guruṇā kṛṣṇātreyeṇa bhāṣitam)| iti balātailam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="142-156">catuṣprayogāṇīti pānābhyañjananasyānuvāsanayogīni| sahācaretyādau mūlakalkāddaśapalamityanena sahacaramūlādeva daśapalaḥ kalko deyaḥ; jatūkarṇe tvatra mūlakasyaiva kalka uktaḥ| jīrṇe taile ityādi pīte taile jīrṇe sati| kṣīreṇa peyāvidhānamatra prayogasātmyatvāt| guḍūcyāḥ pādamiti pañcaviṃśatipalāni| rāsnāṣṭabhāgikamiti gatāpekṣayā rāsnāyā aṣṭabhāgenārdhatrayodaśapalāni bhavanti| sājapayo'rdhāṃśamiti chāgakṣīrārdhayuktam| sūrpaparṇyau mudgamāṣaparṇyau| rasaḥ gandharasaḥ| nalikā svanāmakhyātā| kaṭuphalā latākastūrī, anye sugandhi dakṣiṇāpathaprasiddhaṃ padyala(?)māhuḥ| turuṣkaḥ silhakaḥ| nakhīsvalpanakhī| patrakalkamiti sugandhitvādasya tailasya gandhaśāsraparibhāṣayā patrakalko deya ityucyate; gandhaśāstre ca “cūrṇasvarasapuṣpāṇāṃ siddhaśīte'vatārite| dīyate gandhavṛddhyarthaṃ patrakalko manīṣibhiḥ” iti; tenātra karpūrādipatrakalko'vatārite eva deyaḥ||142-156||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="157">amṛtāyāstulāḥ pañca droṇeṣvaṣṭasvapāṃ pacet||157||</seg> <seg type="unit" n="158">pādaśeṣe samakṣīraṃ tailasya dvyāḍhakaṃ pacet| elāmāṃsīnatośīrasārivākuṣṭhacandanaiḥ||158||</seg> <seg type="unit" n="159">balātāmalakīmedāśatapuṣpardhijīvakaiḥ <note place="foot" type="variant" n="45">‘śatapuṣpābalāmedāmahāmedardhijīvakaiḥ’ iti pā.</note>| kākolīkṣīrakākolīśrāvaṇyatibalānakhaiḥ||159||</seg> <seg type="unit" n="160">mahāśrāvaṇijīvantīvidārīkapikacchubhiḥ| śatāvarīmahāmedākarkaṭākhyāhareṇubhiḥ||160||</seg> <seg type="unit" n="161">vacāgokṣurakairaṇḍarāsnākālāsahācaraiḥ| vīrāśallakimustatvakpatrarṣabhakabālakaiḥ||161||</seg> <seg type="unit" n="162">sahailākuṅkumaspṛkkātridaśāhvaiśca kārṣikaiḥ| mañjiṣṭhāyāstrikarṣeṇa madhukāṣṭapalena ca||162||</seg> <seg type="unit" n="163">kalkaistat kṣīṇavīryāgnibalasammūḍhacetasaḥ| unmādāratyapasmārairārtāṃśca prakṛtiṃ nayet||163||</seg> <seg type="unit" n="164">vātavyādhiharaṃ śreṣṭhaṃ tailāgryamamṛtāhvayam| (kṛṣṇātreyeṇa <note place="foot" type="variant" n="46">ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> guruṇā bhāṣitaṃ vaidyapūjitam)||164||</seg> ityamṛtādyaṃ tailam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="157-164">amṛtāyā ityādau mahāśrāvaṇī bṛhanmuṇḍitikā| kālā kālānusārivā| tridaśāhvaḥ devadāruḥ||157-164||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="165">rāsnāsahasraniryūhe tailadroṇaṃ vipācayet| gandhairhaimavataiḥ piṣṭairelādyaiścānilārtinut||165||</seg> <seg type="unit" n="166">kalpo'yamaśvagandhāyāṃ prasāraṇyāṃ balādvaye| kvāthakalkapayobhirvā balādīnāṃ pacet pṛthak||166||</seg> iti rāsnātailam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="165-166">rāsnāsahasraniryūhe ityādau haimavatairiti himālayabhūtaiḥ agarukuṣṭhakṣemakādibhiḥ| elādyairiti amṛtādye elāmāṃsīnatetyādinoktaiḥ| eṣa kalpa ityanantaroktarāsnākalpo balādiṣvapi vaktavyaḥ| balādīnāmiti anantaroktānāṃ balāprasāraṇyaśvagandhānām||165-166||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="167">mūlakasvarasaṃ kṣīraṃ tailaṃ dadhyamlakāñjikam| tulyaṃ vipācayet kalkairbalācitrakasaindhavaiḥ||167||</seg> <seg type="unit" n="168">pippalyativiṣārāsnācavikāguruśigrukaiḥ| bhallātakavacākuṣṭhaśvadaṃṣṭrāviśvabheṣajaiḥ||168||</seg> <seg type="unit" n="169">puṣkarāhvaśaṭībilvaśatāhvānatadārubhiḥ| tatsiddhaṃ pītamatyugrān hanti vātātmakān gadān||169||</seg> <seg type="unit" n="170">iti mūlakādyaṃ tailam| vṛṣamūlaguḍūcyośca dviśatasya śatasya ca| citrakāt sāśvagandhācca kvāthe tailāḍhakaṃ pacet||170||</seg> <seg type="unit" n="171">sakṣīraṃ vāyunā bhagne dadyājjarjarite tathā| prāktailāvāpasiddhaṃ ca bhavedetadguṇottaram||171||</seg> iti vṛṣamūlāditailam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="167-171">vṛṣamūletyādau aśvagandhācitrakābhyāṃ militābhyāṃ tulā| prāktailāvāpasiddhamiti mūlakasvarasamityādyuktatailakalkena samaṃ vṛṣamūlādikvāthena ca siddham| bhavettaddviguṇottaramiti pāṭhe vṛṣamūlādikvāthasiddhāttailād dviguṇaṃ śreṣṭham||167-171||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="172">rāsnāśirīṣayaṣṭyāhvaśuṇṭhīsahacarāmṛtāḥ||172||</seg> <seg type="unit" n="173">syonākadāruśampākahayagandhātrikaṇṭakāḥ| eṣāṃ daśapalān bhāgān kaṣāyamupakalpayet||173||</seg> <seg type="unit" n="174">tatastena kaṣāyeṇa sarvagandhaiśca kārṣikaiḥ| dadhyāranālamāṣāmbumūlakekṣurasaiḥ <note place="foot" type="variant" n="47">‘... māṣāmla...’ iti</note> śubhaiḥ||174||</seg> <seg type="unit" n="175">pṛthak prasthonmitaiḥ sārdhaṃ tailaprasthaṃ vipācayet| plīhamūtragrahaśvāsakāsamārutaroganut <note place="foot" type="variant" n="48">‘plīhapārśvagrahaśvāsa...’ iti pā.</note>||175||</seg> <seg type="unit" n="176">etanmūlakatailākhyaṃ <note place="foot" type="variant" n="49">‘rāsnātailamiti khyātaṃ’ iti pā.</note> varṇāyurbalavardhanam| iti mūlakatailam| yavakolakulatthānāṃ matsyānāṃ śigrubilvayoḥ| rasena mūlakānāṃ ca tailaṃ dadhipayonvitam||176||</seg> <seg type="unit" n="177">sādhayitvā bhiṣagdadyāt sarvavātāmayāpaham| laśunasvarase siddhaṃ tailamebhiśca vātanut||177||</seg> <seg type="unit" n="178">tailānyetānyṛtusnātāmaṅganāṃ pāyayeta ca| pītvā'nyatamameṣāṃ hi vandhyā'pi janayet sutam||178||</seg> <seg type="unit" n="179">yacca śītajvare tailamagurvādyamudāhṛtam| anekaśataśastacca siddhaṃ syādvātaroganut||179||</seg> <seg type="unit" n="180">vakṣyante yāni tailāni vātaśoṇitake'pi ca| tāni cānilaśāntyarthaṃ siddhikāmaḥ prayojayet||180||</seg> <seg type="unit" n="181">nāsti tailāt paraṃ kiñcidauṣadhaṃ mārutāpaham| vyavāyyuṣṇagurusnehāt saṃskārādvalavattaram||181||</seg> <seg type="unit" n="182">gaṇairvātaharaistasmācchataśo'tha sahasraśaḥ| siddhaṃ kṣiprataraṃ hanti sūkṣmamārgasthitān gadān||182||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="172-182">sarvagandhaiśceti balātailoktaiḥ sarvagandhaiḥ| sārdhamiti sahitam| mūlakatailākhyamitisañjñayā tatra rāsnādīnāṃ mūlenaiva kvāthasādhanaṃ darśayati| laśunasvarase ityādau ebhiśceti yavādikvāthairanantaroktaiḥ| anekaśataśastacca siddhamiti anekaśataśastenaiva vidyānena sādhitaṃ sadityarthaḥ||172-182||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="183">kriyā sādhāraṇī sarvā saṃsṛṣṭe cāpi śasyate| vāte pittādibhiḥ srotaḥsvāvṛteṣu viśeṣataḥ||183||</seg> <seg type="unit" n="184">pittāvṛte viśeṣeṇa śītāmuṣṇāṃ tathā kriyām| vyatyāsāt kārayet sarpirjīvanīyaṃ ca śasyate||184||</seg> <seg type="unit" n="185">dhanvamāṃsaṃ yavāḥ śāliryāpanāḥ kṣīrabastayaḥ| virekaḥ kṣīrapānaṃ ca pañcamūlībalāśṛtam||185||</seg> <seg type="unit" n="186">madhuyaṣṭibalātailaghṛtakṣīraiśca secanam| pañcamūlakaṣāyeṇa kuryādvā śītavāriṇā||186||</seg> <seg type="unit" n="187">kaphāvṛte yavānnāni jāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ| svedāstīkṣṇā nirūhāśca vamanaṃ savirecanam||187||</seg> <seg type="unit" n="188">jīrṇaṃ sarpistathā tailaṃ tilasarṣapajaṃ hitam| saṃsṛṣṭe kaphapittābhyāṃ pittamādau vinirjayet||188||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="183-188">samprati doṣāntarādisaṃsṛṣṭavātacikitsāmāha- kriyā sādhāraṇītyādi| sādhāraṇīti yā vāte sā saṃsargiṇi ca pittādau samānā saṃsargahiteti yāvat; na kevalaṃ saṃsṛṣṭe vāyau sādhāraṇī, kintu vātapittādibhiḥ srotaḥsvāvṛteṣvapi sādhāraṇī kartavyā| vātena vātāvaraṇamagre vakṣyati| kecittu ‘vāte pittādibhiḥ’ iti paṭhanti; ayaṃ pāṭhaḥ sugamaḥ| viśiṣṭasūtritāṃ kriyāmāha- pittāvṛte ityādi| vyatyāsāditi parivartanena śītāṃ kṛtvoṣṇām, uṣṇāṃ ca kṛtvā śītāṃ kuryādityarthaḥ| yāpanā bastayaḥ siddhau vakṣyamāṇāḥ| pittamādau vinirjayediti vacanena kaphāpekṣayā pittasyāśukāritayā pittajayamevopadiśati||183-188||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="189">āmāśayagataṃ matvā <note place="foot" type="variant" n="50">‘dṛṣṭvā’ iti pā.</note> kaphaṃ vamanamācaret||189||</seg> <seg type="unit" n="190">pakvāśaye virekaṃ tu pitte sarvatrage tathā| svedairviṣyanditaḥ śleṣmā yadā pakvāśaye sthitaḥ||190||</seg> <seg type="unit" n="191">pittaṃ vā darśayelliṅgaṃ bastibhistau vinirharet| śleṣmaṇā'nugataṃ vātamuṣṇairgomūtrasaṃyutaiḥ||191||</seg> <seg type="unit" n="192">nirūhaiḥ pittasaṃsṛṣṭaṃ nirharet kṣīrasaṃyutaiḥ| madhurauṣadhasiddhaiśca tailaistamanuvāsayet||192||</seg> <seg type="unit" n="193">śirogate tu sakaphe dhūmanasyādi kārayet| hṛte pitte kaphe yaḥ syāduraḥsroto'nugo'nilaḥ||193||</seg> <seg type="unit" n="194">saśeṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="51">‘sarveṣāṃ’ iti pā.</note> syāt kriyā tatra kāryā kevalavātikī| śoṇitenāvṛte kuryādvātaśoṇitakīṃ kriyām||194||</seg> <seg type="unit" n="195">pramehavātamedoghnīmāmavāte <note place="foot" type="variant" n="52">‘... māḍhyavāte’ iti pā.</note> prayojayet| svedābhyaṅgarasakṣīrasnehā māṃsāvṛte hitāḥ||195||</seg> <seg type="unit" n="196">mahāsneho'sthimajjasthe pūrvavadretasā''vṛte| annāvṛte tadullekhaḥ <note place="foot" type="variant" n="53">‘tu vamanaṃ’ iti pā.</note> pācanaṃ dīpanaṃ laghu||196||</seg> <seg type="unit" n="197">mūtralāni tu mūtreṇa svedāḥ sottarabastayaḥ| śakṛtā tailamairaṇḍaṃ snigdhodāvartavatkriyā <note place="foot" type="variant" n="54">‘bastiḥ snehāśca bhedinaḥ’ iti pā.</note>||197||</seg> <seg type="unit" n="198">svasthānastho balī doṣaḥ prāk taṃ svairauṣadhairjayet| vamanairvā virekairvā bastibhiḥ śamanena vā||198||</seg> (ityuktamāvṛte vāte pittādibhiryathāyatham <note place="foot" type="variant" n="55">ayamardhaśloko hastalikhitapustakeṣu na paṭhyate</note> )|199|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="189-198">āmāśayagataṃ matvā kaphamiti vātānubandhikaphasyaiveyaṃ cikitsā| pakvāśaye virekaṃ tvityatra ‘kaphe’ ityanuvartate| sarvatrage iti anyasthānagate'pi pitte| yadyapi doṣāntarasthānagate taddoṣapradhānameva karma vamanaṃ bastirvā yuktaḥ, tathā'pyanena virecanamapi tatra yaugikamiti darśayati| sakaphe iti sakaphe vāte| ‘uraḥsrotogate’ iti kecit paṭhanti, tatra sūkṣmasroto'nugate ityarthaḥ| pramehavātamedoghnīmiti pramehaghnīṃ vātaghnīṃ medoghnīṃ ca| mahāsneha iti catuḥsneho'traivoktaḥ| pūrvavadretasā''vṛte iti śukrasthe vāte yā kriyā pūrvamuktā sā retasā''vṛte'pi vāte kāryā| ullekha iti ullekhanaṃ vamanam| mūtralānīti mūtravairecanikāni| śakṛtā iti malena| svasthānastha ityādi svasthānastho yasmāt sthānopabṛṃhaṇādbalī doṣo bhavati tasmāt prāk svairauṣadhairjayet| katamaiḥ svairauṣadhairityāha- vamanairityādi| śamaneneti kaphādiśamanenaiva; śamanaṃ ca śodhanānantaraṃ śodhanānarhe vā jñeyam||189-198||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="199">mārutānāṃ hi pañcānāmanyonyāvaraṇe śṛṇu||199||</seg> <seg type="unit" n="200">liṅgaṃ vyāsasamāsābhyāmucyamānaṃ mayā'nagha!| prāṇo vṛṇotyudānādīn prāṇaṃ vṛṇvanti te'pi ca||200||</seg> <seg type="unit" n="201">udānādyāstathā'nyonyaṃ sarva eva yathākramam| viṃśatirvaraṇānyetānyulbaṇānāṃ <note place="foot" type="variant" n="56">‘viṃśatyāvaraṇānye...’ iti pā.</note> parasparam||201||</seg> <seg type="unit" n="202">mārutānāṃ hi pañcānāṃ tāni samyak pratarkayet| sarvendriyāṇāṃ śūnyatvaṃ jñātvā smṛtibalakṣayam||202||</seg> <seg type="unit" n="203">vyāne prāṇāvṛte liṅgaṃ karma tatrordhvajatrukam| svedo'tyarthaṃ lomaharṣastvagdoṣaḥ suptagātratā||203||</seg> <seg type="unit" n="204">prāṇe vyānāvṛte tatra snehayuktaṃ virecanam| prāṇāvṛte samāne syurjaḍagadgadamūkatāḥ||204||</seg> <seg type="unit" n="205">catuṣprayogāḥ śasyante snehāstatra sayāpanāḥ| samānenāvṛte'pāne <note place="foot" type="variant" n="57">‘samānenāvṛte prāṇe grahaṇīpārśvavedanā’ iti pā.</note> grahaṇīpārśvahṛdgadāḥ||205||</seg> śūlaṃ cāmāśaye tatra dīpanaṃ sarpiriṣyate|206|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="199-205">mārutānāmanyonyāvaraṇamāha- mārutānāmityādi| yadyapi ceha vāyoramūrtatvaṃ vātakalākalīye proktaṃ, tathā'pīdamamūrtatvamakaṭhinavācakaṃ na tvavayavapratiṣedhakaṃ; tena vāyoḥ vāyvantareṇa gatihananarūpamāvaraṇamupapannameva; dṛṣṭā ca vāyunā vāyvantareṇopahatena vātakuṇḍalitā bahirapi, tenopapannamāvaraṇaṃ vātānāṃ parasparam| prāṇo vṛṇotyudānādīnityādinā viṃśatyāvaraṇānyuktāni| prāṇo vṛṇotyudānādīnityanena catvāryāvaraṇāni, prāṇaṃ vṛṇvanti te'pi cetyanena ca catvāri, udānādyāstathā'nyonyamityanena dvādaśāvaraṇānyucyante| tatrodānena vyānādīnāṃ trayāṇāmāvaraṇe trīṇi, tathā vyānādyaiścodānāvaraṇe trīṇi, tathā vyānena samānāpānāvaraṇe dve, tābhyāṃ ca vyānāvaraṇe dve, pariśiṣṭayoścānyonyāvaraṇe dve, evaṃ dvādaśāvaraṇāni pūrvāṣṭakayuktāni viṃśatirbhavanti| ulbaṇānāmiti vṛddhānāṃ; kiṃvā ulbaṇānāmiti āviṣkṛtatamānāṃ militānāṃ pañcānāṃ; tenaiteṣāmekadvitryādisaṃsargeṇāvāryāvarakatayā bhedādbahuvidhamāvaraṇaṃ bhavatīti darśayati||199-205||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="206">śirograhaḥ pratiśyāyo niḥśvāsocchvāsasaṅgrahaḥ||206||</seg> <seg type="unit" n="207">hṛdrogo mukhaśoṣaścāpyudāne prāṇasaṃvṛte| tatrordhvabhāgikaṃ karma kāryamāśvāsanaṃ tathā||207||</seg> <seg type="unit" n="208">karmaujobalavarṇānāṃ nāśo mṛtyurathāpi vā| udānenāvṛte prāṇe taṃ śanaiḥ śītavāriṇā||208||</seg> <seg type="unit" n="209">siñcedāśvāsayeccainaṃ sukhaṃ caivopapādayet| urdhvagenāvṛte'pāne chardiśvāsādayo gadāḥ||209||</seg> <seg type="unit" n="210">syurvāte tatra bastyādi bhojyaṃ caivānulomanam| moho'lpo'gniratīsāra ūrdhvage'pānasaṃvṛte||210||</seg> <seg type="unit" n="211">vāte syādvamanaṃ tatra dīpanaṃ grāhi cāśanam| vamyādhmānamudāvartagulmārtiparikartikāḥ||211||</seg> <seg type="unit" n="212">liṅgaṃ vyānāvṛte'pāne taṃ snigdhairanulomayet| apānenāvṛte vyāne bhavedviṇmūtraretasām||212||</seg> <seg type="unit" n="213">atipravṛttistatrāpi sarvaṃ saṅgrahaṇaṃ matam| mūrcchā tandrā pralāpo'ṅgasādo'gnyojobalakṣayaḥ||213||</seg> <seg type="unit" n="214">samānenāvṛte vyāne vyāyāmo laghubhojanam| stabdhatā'lpāgnitā'svedaśceṣṭāhānirnimīlanam||214||</seg> <seg type="unit" n="215">udānenāvṛte vyāne tatra pathyaṃ mitaṃ laghu| pañcānyonyāvṛtānevaṃ vātān budhyeta lakṣaṇaiḥ||215||</seg> <seg type="unit" n="216">eṣāṃ svakarmaṇāṃ hānirvṛddhirvā''varaṇe matā| yathāsthūlaṃ samuddiṣṭametadāvaraṇe'ṣṭakam||216||</seg> saliṅgabheṣajaṃ samyagbudhānāṃ buddhivṛddhaye|217|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="206-213">śirograha ityādinā aṣṭāvāvaraṇāni prāyobhāvīni anuktaśeṣopagrahaṇārthamāha| ūrdhvabhāgikaṃ karmeti uparyuktasnehapānanasyādikam| śvāsādaya iti śvāsahikkādayaḥ| ūrdhvageneti udānena| anuktajñānārthamāvaraṇasvarūpamāha- eṣāṃ svakarmaṇāmityādi| atra āvāryāṇāṃ balīyasā''varaṇāt svakarmahānirbhavati, āvarakasya tūtsargataḥ svakarmavṛddhirbhavati, tathā āvaraṇena ca āvāryaḥ prakupito bhavati tadā svakarmaṇāṃ vṛddhirbhavatīti vyavasthā; anye tu āvaraṇīyasya svakarmahāniḥ, āvarakasya tūtsargato vṛddhirbhavatīti vyavasthāmāhuḥ||206-213||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="217">sthānānyavekṣya vātānāṃ vṛddhiṃ hāniṃ ca karmaṇām||217||</seg> <seg type="unit" n="218">dvādaśāvaraṇānyanyānyabhilakṣya bhiṣagjitam| kuryādabhyañjanasnehapānabastyādi <note place="foot" type="variant" n="58">‘...snehanasyapānādi’ iti pā.</note> sarvaśaḥ||218||</seg> kramamuṣṇamanuṣṇaṃ vā vyatyāsādavacārayet|219|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="217-218">anuktāvaraṇalakṣaṇajñānopāyamāha- sthānānyavekṣyetyādi| karmavṛddhihānivyākhyānamatrāpi pūrvavat| sthānānyavekṣyetyanena vātānāmuktasthānagatavikāreṇa ca vātavikṛtirjñātavyeti darśayati| uṣṇaṃ kramamanuṣṇaṃ cetyatra yadyapyuṣṇa eva kramo vāte yujyate, tathā'pi sthānāpekṣayā raktādidūṣyaṃ kramaviparyayasya kāraṇaṃ jñeyam||217-218||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="219">udānaṃ yojayedūrdhvamapānaṃ cānulomayet||219||</seg> <seg type="unit" n="220">samānaṃ śamayeccaiva tridhā vyānaṃ tu yojayet| prāṇo rakṣyaścaturbhyo'pi sthāne hyasya sthitirdhruvā||220||</seg> svaṃ sthānaṃ gamayedevaṃ vṛtānetān vimārgagān|221|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="219-220">vikṛtavātānāṃ prakṛtisthāpanamāha- udānaṃ yojayedūrdhvamityādi| etacca svamārgayojanaṃ vātānāṃ yathoktavamanādikriyāyogavidhānena kartavyam| samānaṃ śamayediti dehamadhyasthitaṃ kuryādityarthaḥ| tridhā vyānaṃ tu yojayediti ūrdhvamadho madhye tridhā yojayet| prāṇo rakṣya iti sthāne eva yāpanīyaḥ <note place="foot" type="variant" n="59">‘pālanīyaḥ’ iti pā.</note>| caturbhyo'pītyanena itaravātebhyo'syātyartharakṣaṇīyatāmāha| kuto'yaṃ viśeṣarakṣaṇīya ityāha- sthāne tvasya sthitirdhruveti; asya prāṇasya, sthāne samyagavasthāne sati, sthitiḥ jīvanarūpā, dhruvā niścitā||219-220||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="221">mūrcchā dāho bhramaḥ śūlaṃ vidāhaḥ śītakāmitā||221||</seg> <seg type="unit" n="222">chardanaṃ ca vidagdhasya prāṇe pittasamāvṛte| ṣṭhīvanaṃ kṣavathūdgāraniḥśvāsocchvāsasaṅgrahaḥ||222||</seg> <seg type="unit" n="223">prāṇe kaphāvṛte rūpāṇyaruciśchardireva ca| mūrcchādyāni ca rūpāṇi dāho nābhyurasaḥ klamaḥ||223||</seg> <seg type="unit" n="224">ojobhraṃśaśca sādaścāpyudāne pittasaṃvṛte| āvṛte śleṣmaṇodāne vaivarṇyaṃ vāksvaragrahaḥ||224||</seg> <seg type="unit" n="225">daurbalyaṃ gurugātratvamaruciścopajāyate| atisvedastṛṣā dāho mūrcchā cārucireva <note place="foot" type="variant" n="60">‘cāratireva ca’ iti pā.</note> ca||225||</seg> <seg type="unit" n="226">pittāvṛte samāne syādupaghātastathoṣmaṇaḥ| asvedo vahnimāndyaṃ ca lomaharṣastathaiva ca||226||</seg> <seg type="unit" n="227">kaphāvṛte samāne syādgātrāṇāṃ cātiśītatā| vyāne pittāvṛte tu syāddāhaḥ sarvāṅgagaḥ klamaḥ||227||</seg> <seg type="unit" n="228">gātravikṣepasaṅgaśca sasantāpaḥ savedanaḥ| gurutā sarvagātrāṇāṃ sarvasandhyasthijā rujaḥ||228||</seg> <seg type="unit" n="229">vyāne kaphāvṛte liṅgaṃ gatisaṅgastathā'dhikaḥ <note place="foot" type="variant" n="61">‘rujaḥ’ iti pā.</note>| hāridramūtravarcastvaṃ tāpaśca gudameḍhrayoḥ||229||</seg> <seg type="unit" n="230">liṅgaṃ pittāvṛte'pāne rajasaścātivartanam| bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam||230||</seg> śleṣmaṇā saṃvṛte'pāne kaphamehasya cāgamaḥ|231|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="221-230">prāṇādīnāṃ pittena kaphena tathā pittakaphābhyāṃ cāvaraṇalakṣaṇānyāha- mūrcchā dāho bhrama ityādi| mūrcchādyāni mūrcchā dāha ityādinā prāguktāni| upaghātastathoṣmaṇa iti atra pittenāpyāvṛte samāne agnyuttejanābhāvādūṣmaṇa upaghāto jñeyaḥ| gātravikṣepasaṅgaḥ gātravikṣepaṇoparamaḥ| rajasa iti ārtavasya||221-230||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="231">lakṣaṇānāṃ tu miśratvaṃ pittasya ca kaphasya ca||231||</seg> <seg type="unit" n="232">upalakṣya bhiṣagvidvān miśramāvaraṇaṃ vadet| yadyasya vāyornirdiṣṭaṃ sthānaṃ tatretarau sthitau||232||</seg> <seg type="unit" n="233">doṣau bahuvidhān vyādhīn darśayetāṃ yathānijān| āvṛtaṃ śleṣmapittābhyāṃ prāṇaṃ codānameva ca||233||</seg> <seg type="unit" n="234">garīyastvena paśyanti bhiṣajaḥ śāstracakṣuṣaḥ| viśeṣājjīvitaṃ prāṇe udāne saṃśritaṃ balam||234||</seg> <seg type="unit" n="235">syāttayoḥ pīḍanāddhānirāyuṣaśca balasya ca| sarve'pyete'parijñātāḥ parisaṃvatsarāstathā||235||</seg> upekṣaṇādasādhyāḥ syurathavā durupakramāḥ <note place="foot" type="variant" n="62">‘durupakramāt’ iti pā.</note>|236|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="231-235">miśramāvaraṇamiti miśritakaphapittāvaraṇam| yathānijāniti yathātmīyān| garīyastveneti adhikatvena| etadgarīyastve hetumāha- viśeṣādityādi| saṃśritamiti adhīnam| aparijñātā iti yāthātathyenājñātāḥ| samyagjñātā apyupekṣaṇād, yāthātathyena jñātā api parisaṃvatsarāstatheti yojanīyam||231-235||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="236">hṛdrogo vidradhiḥ plīhā gulmo'tīsāra eva ca||236||</seg> <seg type="unit" n="237">bhavantyupadravāsteṣāmāvṛtānāmupekṣaṇāt| tasmādāvaraṇaṃ vaidyaḥ pavanasyopalakṣayet||237||</seg> <seg type="unit" n="238">pañcātmakasya vātena pittena śleṣmaṇā'pi vā| bhiṣagjitamataḥ samyagupalakṣya samācaret||238||</seg> <seg type="unit" n="239">anabhiṣyandibhiḥ snigdhaiḥ srotasāṃ śuddhikārakaiḥ| kaphapittāviruddhaṃ yadyacca vātānulomanam||239||</seg> <seg type="unit" n="240">sarvasthānāvṛte'pyāśu tat kāryaṃ mārute hitam| yāpanā bastayaḥ prāyo madhurāḥ sānuvāsanāḥ||240||</seg> <seg type="unit" n="241">prasamīkṣya balādhikyaṃ mṛdu vā sraṃsanaṃ hitam| rasāyanānāṃ sarveṣāmupayogaḥ praśasyate||241||</seg> <seg type="unit" n="242">śailasya jatuno'tyarthaṃ payasā guggulostathā| lehaṃ vā bhārgavaproktamabhyaset kṣīrabhuṅnaraḥ||242||</seg> <seg type="unit" n="243">abhayāmalakīyoktamekādaśasitāśatam <note place="foot" type="variant" n="63">‘abhayāmalakīyoktānekādaśa mitāśanaḥ’ iti gaṅgādharaḥ paṭhati</note>| apānenāvṛte sarvaṃ dīpanaṃ grāhi bheṣajam||243||</seg> <seg type="unit" n="244">vātānulomanaṃ yacca pakvāśayaviśodhanam| iti saṅkṣepataḥ proktamāvṛtānāṃ cikitsitam||244||</seg> <seg type="unit" n="245">prāṇādīnāṃ bhiṣak kuryādvitarkya svayameva tat| pittāvṛte tu pittaghnairmārutasyāvirodhibhiḥ| kaphāvṛte kaphaghnaistu mārutasyānulomanaiḥ||245||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="236-245">hṛdrogetyādinā upadravānāha| pañcātmakasyeti prāṇādibhedena pañcasvarūpasya| prasamīkṣyetyādau balādhikye sati sraṃsanaṃ mṛdu kartavyamityabhiprāyaḥ| atyarthaṃ praśasyata iti sambandhaḥ| lehaṃ vā bhārgavaproktamiti cyavanaprāśaṃ, cyavano hi bhārgava ucyate| uktaṃ hi āyurvedasamutthāne “bhārgavaścyavanaḥ kāmī vṛddhaḥ san vikṛtiṃ gataḥ” (ci.a.1pā.4) iti| vātasyānulomanaṃ cikitsitaṃ kuryāditi niyojanīyam||236-245||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="246">loke vāyvarkasomānāṃ durvijñeyā yathā gatiḥ| tathā śarīre vātasya pittasya ca kaphasya ca||246||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="246">vātādīnāṃ durvijñeyatāṃ dṛṣṭāntena darśayati- loka ityādi|||246||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="247">kṣayaṃ vṛddhiṃ samatvaṃ ca tathaivāvaraṇaṃ bhiṣak| vijñāya pavanādīnāṃ na pramuhyati karmasu||247||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="247">kṣayamityādau āvaraṇamapi kṣayavṛddhisambandhāntarnirdiṣṭameva, tathā'pyāvaraṇasya viśeṣalakṣaṇacikitsārthaṃ pṛthagabhidhānam| karmasviti cikitsāsu||247||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="248">tatra ślokau- pañcātmanaḥ sthānavaśāccharīre sthānāni karmāṇi ca dehadhātoḥ| prakopahetuḥ kupitaśca rogān sthāneṣu cānyeṣu vṛto'vṛtaśca||248||</seg> <seg type="unit" n="249">prāṇeśvaraḥ prāṇabhṛtāṃ karoti kriyā ca teṣāmakhilā niruktā| tāṃ deśasātmyartubalānyavekṣya prayojayecchāstramatānusārī||249||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="248-249">pañcātmana ityādisaṅgrahe pañcātmanaḥ sthānavaśāditi cchedaḥ| dehadhātoriti dehadhārakarūpasya vāyoravikṛtasyetyarthaḥ| uktacikitsākaraṇāpekṣaṇīyaṃ saṅgraheṇāha- tāmityādi| deśādyapekṣā sūtrasthāne'smābhirvivṛtā deśādibhedena pratarkaṇīyā, vistarabhītyā tu na prapañcyate||248-249||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne vātavyādhicikitsitaṃ nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne vātavyādhicikitsitaṃ nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ||28||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="29" xml:id="ca.6.29">
          <head>vātaśoṇitacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vātaśoṇitacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">vātavyādhiprabhedādeva vātavyādhicikitsitānantaraṃ vātaraktacikitsitamucyate| vātaraktābhyāṃ janito vyādhiḥ vātaraktaṃ, kiṃvā vātarakte eva avasthāntaraprāpte vātaraktam||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">hutāgnihotramāsīnamṛṣimadhye punarvasum| pṛṣṭavān gurumekāgramagniveśo'gnivarcasam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">agnimārutatulyasya saṃsargasyānilāsṛjoḥ| hetulakṣaṇabhaiṣajyānyathāsmai gururabravīt||4||</seg> <seg type="unit" n="5">lavaṇāmlakaṭukṣārasnigdhoṣṇājīrṇabhojanaiḥ| klinnaśuṣkāmbujānūpamāṃsapiṇyākamūlakaiḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kulatthamāṣaniṣpāvaśākādipalalekṣubhiḥ| dadhyāranālasauvīraśuktatakrasurāsavaiḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">viruddhādhyaśanakrodhadivāsvapnaprajāgaraiḥ| prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ miṣṭānnasukhabhojinām <note place="foot" type="variant" n="1">‘miṣṭānnarasabhojinām’ iti, ‘mithyāhāravihāriṇām’ iti ca pā.</note>||7||</seg> <seg type="unit" n="8">acaṅkramaṇaśīlānāṃ kupyate vātaśoṇitam| abhighātādaśuddhyā ca praduṣṭe śoṇite nṛṇām||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kaṣāyakaṭutiktālparūkṣāhārādabhojanāt| hayoṣṭrayānayānāmbukrīḍāplavanalaṅghanaiḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘hayoṣṭrakharayānāmbu...’ iti pā.</note>||9||</seg> <seg type="unit" n="10">uṣṇe cātyadhvavaiṣamyādvyavāyādveganigrahāt <note place="foot" type="variant" n="3">‘cātyadhvagamanāt’ iti pā.</note>| vāyurvivṛddho vṛddhena raktenāvāritaḥ pathi||10||</seg> <seg type="unit" n="11">kṛtsnaṃ sandūṣayedraktaṃ tajjñeyaṃ vātaśoṇitam| khuḍaṃ vātabalāsākhyamāḍhyavātaṃ ca nāmabhiḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-11">agnimārutatulyasyetyanena vātaraktasya durnivāratvaṃ śīghrakāritvaṃ cāha| lavaṇetyādinā hetumāha| prāyaśaḥ sukumārāṇāmityanena sukumāraśarīre lavaṇādihetusevayā śīghraṃ duṣṭaṃ vātāsraṃ vātaśoṇitaṃ bhavatīti darśayati| miṣṭamannaṃ sukhena bhuñjate teṣāṃ miṣṭānnasukhabhojinām| atra lavaṇādi yadyapi vātaśoṇitahetutayoktaṃ tathā'pi śoṇitaduṣṭikāraṇametat prādhānyājjñeyaṃ, vātaduṣṭikāraṇaṃ tu kaṣāyetyādinoktaṃ, tataśca lavaṇādi kaṣāyādi ca militaṃ sad vātaśoṇitotpādakaṃ bhavati| yattu ‘jāyate vātaśoṇitam’ ityanena lavaṇādīnāṃ vātaśoṇitakāraṇatvamuktaṃ, tadvātaśoṇitajanakaśoṇitaduṣṭikāraṇadvārā jñeyam| aśuddhyeti śuddhikāle'saṃśodhanāt| kecit ‘abhighātādaśuddhyā ca’ ityasya sthāne ‘aśuddhyā vātavaiṣamyāt’ iti paṭhanti| aśuddhyā ceti cakāreṇa lavaṇādi prajāgarairityantaṃ śoṇitaduṣṭikāraṇaṃ samuccinoti| atra śoṇitavātasya vicchidya hetubahupāṭhena dvayorapyatra <note place="foot" type="variant" n="4">‘vāyorapyatra’ iti pā.</note> svatantraṃ prakopaṃ darśayati| hayoṣṭrarūpeṇa yānena yānaṃ hayoṣṭrayānayānam| uṣṇe cātyadhvavaiṣamyāditi uṣṇe kāle atyadhvajanitādvātadvaiṣamyāt| vāyurityādinā samprāptimāha| pathīti vāyuvahanasrotasi| kruddha iti vṛddho'pi svahetorvāyuḥ punaḥ śoṇitenāvaraṇādviśeṣeṇa kruddhaḥ| vyavahārārthaṃ tantrāntaraprasiddhasañjñābhedānapyāha- khuḍamityādi| khuḍadeśaprāptyā khuḍaḥ, khuḍaśabdena sandhirucyate; vātasyāvaraṇena balamastyasmiñ śoṇite iti vātabalāśaḥ; āḍhyānāṃ prāyo bhavatīti āḍhyarogaḥ||3-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tasya sthānaṃ karau pādāvaṅgulyaḥ sarvasandhayaḥ| kṛtvā''dau hastapāde tu mūlaṃ dehe vidhāvati||12||</seg> <seg type="unit" n="13">saukṣmyāt sarvasaratvācca pavanasyāsṛjastathā| taddravatvāt saratvācca dehaṃ gacchan sirāyanaiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">parvasvabhihataṃ kṣubdhaṃ vakratvādavatiṣṭhate| sthitaṃ pittādisaṃsṛṣṭaṃ tāstāḥ sṛjati vedanāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">karoti duḥkhaṃ teṣveva tasmāt prāyeṇa sandhiṣu| bhavanti vedanāstāstā atyarthaṃ duḥsahā nṛṇām||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-15">vātaśoṇitasya vaiśeṣikaṃ sthānamāha| tasya sthānamityādi| karapādagrahaṇenaiva aṅgulīnāṃ grahaṇe prāpte aṅgulīnāṃ bahuparvatayā viśeṣeṇādhiṣṭhānatvopadarśanārthaṃ punarabhidhānam| mūlamāsthāyeti āspadaṃ kṛtvā| dehadhāvane hetumāha- saukṣmyādityādi|- sūkṣmamārgānusāritvāt| vātaśoṇitasya dehaṃ sarpato viśeṣeṇa parvāvasthānaṃ sahetukamāha- taddravatvādityādi| sirāyanairiti sirārūpairmārgaiḥ| vakratvāditi parvaṇāṃ vakratvāt| pittādisaṃsṛṣṭamiti pittena kaphena ca hetvantarāgatena <note place="foot" type="variant" n="5">‘hetvantarayuktena’ iti pā.</note> vāyunā ca yuktam| tasmāditi sandhiṣvavasthānāt||12-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">svedo'tyarthaṃ na vā kārṣṇyaṃ sparśājñatvaṃ kṣate'tiruk| sandhiśaithilyamālasyaṃ sadanaṃ piḍakodgamaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu| nistodaḥ sphuraṇaṃ bhedo gurutvaṃ suptireva ca||17||</seg> <seg type="unit" n="18">kaṇḍūḥ sandhiṣu rugbhūtvā bhūtvā naśyati cāsakṛt| vaivarṇyaṃ maṇḍalotpattirvātāsṛkpūrvalakṣaṇam||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-18">svedo'tyarthamityādinā pūrvarūpamāha| svedo'tyarthaṃ naveti ca yadyapi kuṣṭhapūrvarūpe'pyuktaṃ, tathā'pyasamānabhūripūrvarūpasambandhādanyatarayogapūrvarūpatve niścayaḥ||16-18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">uttānamatha gambhīraṃ dvividhaṃ tat pracakṣate| tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ gambhīraṃ tvantarāśrayam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">kaṇḍūdāharugāyāmatodasphuraṇakuñcanaiḥ| anvitā śyāvaraktā tvagbāhye tāmrā tatheṣyate||20||</seg> <seg type="unit" n="21">gambhīre śvayathuḥ stabdhaḥ kaṭhino'ntarbhṛśārtimān| śyāvastāmro'thavā dāhatodasphuraṇapākavān||21||</seg> <seg type="unit" n="22">rugvidāhānvito'bhīkṣṇaṃ vāyuḥ sandhyasthimajjasu| chindanniva caratyantarvakrīkurvaṃśca vegavān||22||</seg> <seg type="unit" n="23">karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīre sarvataścaran| sarvairliṅgaiśca vijñeyaṃ vātāsṛgubhayāśrayam||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19-23">vātaśoṇitasya avagāḍhānavagāḍhabhedaṃ cikitsārthamāha- uttānamityādi| antarāśrayamiti tvaṅmāṃsavyatiriktagambhīradhātvāśrayam| sarvairliṅgairiti uttānagambhīravātaraktoktairmilitaiḥ| ayaṃ ca tṛtīyaḥ prakāro bāhyābhyantaraprakāroktaprakāragṛhīta eveti kṛtvā rogasaṅgrahe dvividhaṃ vātaśoṇitamuktam| “dvividhaṃ vātaśoṇitamuttānamavagāḍhaṃ cetyeke bhāṣante; tattu na samyak, kasmāt? kuṣṭhavaduttānaṃ bhūtvā kālāntareṇāvagāḍhībhavati” (su.ci.a.5) ityanena suśrutena yaddvaividhyaṃ khaṇḍitaṃ tadācāryayoḥ paramātmanoḥ suśrutāgniveśayorekasyāpyaprāmāṇyaṃ na saṅgatamiti kṛtvā avirodhamevātra vyākhyānayāmaḥ; tathāhi- suśrutena uttānaṃ vātaśoṇitaṃ kuṣṭhavadgambhīraṃ bhavatītyucyate, na tu sarvamevottānaṃ bhūtvā gambhīraṃ bhavatīti pratijñāyate; tena yo brūte- uttānamevāvatiṣṭhate, taṃ prati suśrutavacanaṃ bādhakaṃ; tanna, carake uttānamevāvatiṣṭhate iti nocyata eva, kintu prathamotpattau kiñciduttānamutpadyate, kiñcittu gambhīramiti, tena na virodhaścarakasuśrutayoḥ||19-23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatra vāte'dhike vā syādrakte pitte kaphe'pi vā| saṃsṛṣṭeṣu samasteṣu yacca tacchṛṇu lakṣaṇam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">viśeṣataḥ sirāyāmaśūlasphuraṇatodanam <note place="foot" type="variant" n="6">‘...todasphuraṇabhedanam’ iti pā.</note>| śothasya kārṣṇyaṃ raukṣyaṃ ca śyāvatāvṛddhihānayaḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṅkoco'ṅgagraho'tiruk| kuñcanastambhane śītapradveṣaścānile'dhike||26||</seg> <seg type="unit" n="27">śvayathurbhṛśaruk <note place="foot" type="variant" n="7">‘rakte śotho'tiruk’ iti pā.</note> todastāmraścimicimāyate| snigdharūkṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍūkledānvito'sṛji <note place="foot" type="variant" n="8">‘bhṛśam’ iti pā.</note>||27||</seg> <seg type="unit" n="28">vidāho vedanā mūrcchā svedastṛṣṇā mado bhramaḥ| rāgaḥ pākaśca bhedaśca śoṣaścoktāni paittike||28||</seg> <seg type="unit" n="29">staimityaṃ gauravaṃ snehaḥ suptirmandā ca ruk kaphe| hetulakṣaṇasaṃsargādvidyāddvandvatridoṣajam||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-29">tatra vāte'dhike ityādau rakte pitte kaphe vā ‘adhike’ ityanuvartanīyaṃ; tena pittavṛddhiḥ, śoṇitavṛddhiḥ, kaphavṛddhiśca jñeyā| saṃsṛṣṭeṣviti dvitriṣu militeṣu samasteṣviti catuḥṣvapi militeṣvadhikeṣu| sirāyāmetyādinā vātādyulbaṇānāṃ caturṇāṃ lakṣaṇamāha| āyāmaḥ vistaraṇam| śyāvatā śyāvavarṇatvam| śvayathurityādinā asṛjītyantena udriktaraktasya <note place="foot" type="variant" n="9">‘raktottarasya’ iti pā.</note> lakṣaṇam| dvandvatridoṣajamityatra adhikaśoṇitānubandho'pi gṛhītavyaḥ; tena vātādicatuṣṭayādhikamelakamapi vātaśoṇitaṃ jñeyam| ata eva ekadvitrisarvādhikabhedād dvividhasyāpi vātaśoṇitasya pūrvaṭīkākṛdbhiḥ pañcacatvāriṃśadbhedā uktāḥ| kharanādena tu prakaraṇāntareṇa ṣaṭtriṃśadvidhamuktam| uktaṃ hi- “vātottaraṃ pravṛddhāsṛk pañcatriṃśadvidhaṃ matam| pittāttriṃśadvidhaṃ yogāt kaphāddaśavidhaṃ matam” iti| ete bhedā anatiprayojanatvānna vivṛtāḥ||24-29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ, yāpyaṃ dvidoṣajam| tridoṣajamasādhyaṃ syādyasya ca syurupadravāḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">asvapnārocakaśvāsamāṃsakothaśirograhāḥ| mūrcchāyamadaruktṛṣṇājvaramohapravepakāḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">hikkāpāṅgulyavīsarpapākatodabhramaklamāḥ| aṅgulīvakratā sphoṭā dāhamarmagrahārbudāḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">etairupadravairvarjyaṃ mohenaikena vā'pi yat| samprasrāvi vivarṇaṃ ca stabdhamarbudakṛcca yat||33||</seg> <seg type="unit" n="34">varjayeccaiva saṅkocakaramindriyatāpanam| akṛtsnopadravaṃ yāpyaṃ sādhyaṃ syānnirupadravam||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30-34">sādhyādivibhāgamāha- ekadoṣānugamityādi| yasya ca syurupadravā iti sādhyatvenoktasyāpi vakṣyamāṇopadravayogādasādhyatā| tridoṣasyāsādhyatve'pi yadvakṣyati ‘khajena mathitā peyā vātarakte tridoṣaje’ iti, tadasampūrṇalakṣaṇābhinavatridoṣajābhiprāyeṇa| mūrcchāyaḥ mūrcchā| pāṅgulyaṃ paṅgutā| mohenaikeneti itaropadravāṇāṃ melakādasādhyatvaṃ, mohastu eka eva asādhyatākara ityarthaḥ; ye tu ‘mehenaikena’ iti paṭhanti, te mehavātaśoṇitayorviruddhopakramatayā mehayogenāsādhyatāmāhuḥ; vātaśoṇitasya hi prāyeṇa madhuraśītopakramaḥ, tadviparītastu mehasyeti viruddhopakramatā| vivarṇamiti viparītavarṇaṃ; vivarṇatvamātraṃ tu sarvavātānugatopadravaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘sarvavātānuṣaṅgopadravaḥ’ iti pā.</note>||30-34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">raktamārgaṃ nihantyāśu <note place="foot" type="variant" n="11">‘vihatyāśu’ iti pā.</note> śākhāsandhiṣu mārutaḥ| niviśyānyonyamāvārya <note place="foot" type="variant" n="12">‘ābādhya’ iti pā.</note> vedanābhirharedasūn||35||</seg> <seg type="unit" n="36">tatra muñcedasṛk śṛṅgajalaukaḥsūcyalābubhiḥ| pracchanairvā sirābhirvā yathādoṣaṃ yathābalam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">rugdāhaśūlatodārtādasṛk <note place="foot" type="variant" n="13">‘rugdāhatodarāgārtāda...’ iti pā.</note> srāvyaṃ jalaukasā| śṛṅgaistumbairharet suptikaṇḍūcimicimāyanāt||37||</seg> <seg type="unit" n="38">deśāddeśaṃ vrajat srāvyaṃ sirābhiḥ pracchanena vā| aṅgaglānau na tu srāvyaṃ rūkṣe vātottare ca yat <note place="foot" type="variant" n="14">‘rūkṣaṃ vātottaraṃ ca yat’ iti pā.</note>||38||</seg> <seg type="unit" n="39">gambhīraṃ śvayathuṃ stambhaṃ kampaṃ snāyusirāmayān| glāniṃ cāpi sasaṅkocāṃ kuryādvāyurasṛkkṣayāt||39||</seg> <seg type="unit" n="40">khāñjyādīn vātarogāṃśca mṛtyuṃ cātyavasecanāt| kuryāttasmāt pramāṇena snigdhādraktaṃ vinirharet||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35-40">vātaśoṇitasya raktaharaṇārthaṃ rūpamāha- raktamārgamityādi| raktasya mārgaṃ māruto nihanti śākhāsandhiṣu niviśyeti śākhāsandhiṣu sthitvā, tataśca vāyunā raktanirodhāt, anyonyamāvāryeti raktena vātaṃ vātena ca raktamāvārya, vātaraktaṃ vedanābhirharedasūmiti yojyam| ata evātra vātaśoṇite asṛgvimuñcediti bhāvaḥ| asṛṅmokṣaṇena āvaraṇavyapagamādvāyurapi prasanno bhavati, tataśca vyādhyuparama iti bhāvaḥ| deśāddeśaṃ vrajaditi sthānāntaraprasaraṇaśīlam| aṅgaglānāviti aṅgaśoṣe| srāvaṇāhe śoṇite'pyatisrāvaṇāddoṣamāha- gambhīramityādi| khāñjyādīniti khāñjyapāṅgulyakubjatvādīn vātarogān| kuryāditi cchedaḥ| pramāṇeneti avikārimātrayā||35-40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">virecyaḥ snehayitvā''dau snehayuktairvirecanaiḥ| rūkṣairvā mṛdubhiḥ śastamasakṛdvastikarma ca||41||</seg> sekābhyaṅgapradehānnasnehāḥ prāyo'vidāhinaḥ| vātarakte praśasyanta ...|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41">virecanavidhāne snehayuktai rūkṣaurveti vikalpadvaye snehayuktavirecanamīṣatsnigdhaviṣayaṃ, rūkṣaistu virecanamatisnigdhaviṣayam| mṛdubhirityanena vātakṣobhabhayādatra tīkṣṇavirecanaṃ niṣedhayati| bastikarmeti anuvāsananirūharūpam| prāyo'vidāhina iti nitarāmavidāhinaḥ||41||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">... viśeṣaṃ tu nibodha me||42||</seg> <seg type="unit" n="43">bāhyamālepanābhyaṅgapariṣekopanāhanaiḥ| virekāsthāpanasnehapānairgambhīramācaret||43||</seg> <seg type="unit" n="44">sarpistailavasāmajjāpānābhyañjanabastibhiḥ| sukhoṣṇairupanāhaiśca vātottaramupācaret||44||</seg> <seg type="unit" n="45">virecanairghṛtakṣīrapānaiḥ sekaiḥ sabastibhiḥ| śītairnirvāpaṇaiścāpi raktapittottaraṃ jayet||45||</seg> <seg type="unit" n="46">vamanaṃ mṛdu nātyarthaṃ snehasekau vilaṅghanam| koṣṇā lepāśca śasyante vātarakte kaphottare||46||</seg> <seg type="unit" n="47">kaphavātottare śītaiḥ pralipte vātaśoṇite| dāhaśotharujākaṇḍūvivṛddhiḥ stambhanādbhavet||47||</seg> <seg type="unit" n="48">raktapittottare coṣṇairdāhaḥ kledo'vadāraṇam| bhavettasmādbhiṣagdoṣabalaṃ buddhvā''caretkriyām||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42-48">viśeṣamiti viśiṣṭacikitsitam| bāhyamiti uttānam| mṛdviti vamanaviśeṣaṇam| kaphottare vātottare ca śītapralepadoṣamāha- kaphavātottare ityādi| śītalepena vidāho'tra ūṣmarodhādbhavatīti jñeyam| pittottare raktottare ca uṣṇapralepairdoṣamāha- raktapittottare ityādi| doṣabalaṃ buddhvā ācarediti doṣabalaṃ buddhvā anuguṇāmeva kriyāmācaret; vātakaphottare uṣṇāṃ, raktapittottare śītāṃ, miśre ca miśrāmiti bhāvaḥ||42-48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">divāsvapnaṃ sasantāpaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā| kaṭūṣṇaṃ gurvabhiṣyandi lavaṇāmlaṃ ca varjayet||49||</seg> <seg type="unit" n="50">purāṇā yavagodhūmanīvārāḥ śāliṣaṣṭikāḥ| bhojanārthaṃ rasārthaṃ vā viṣkirapratudā hitāḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">āḍhakyaścaṇakā mudgā masūrāḥ samakuṣṭhakāḥ| yūṣārthaṃ bahusarpiṣkāḥ praśastā vātaśoṇite||51||</seg> <seg type="unit" n="52">suniṣaṇṇakavetrāgrakākamācīśatāvarī| vāstukopodikāśākaṃ śākaṃ sauvarcalaṃ tathā||52||</seg> <seg type="unit" n="53">ghṛtamāṃsarasairbhṛṣṭaṃ śākasātmyāya dāpayet| vyañjanārthaṃ, tathā gavyaṃ māhiṣājaṃ payo hitam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">iti saṅkṣepataḥ proktaṃ vātaraktacikitsitam| etadeva punaḥ sarvaṃ vyāsataḥ sampravakṣyate||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49-54">nīvāraḥ uḍikā| sauvarcalamiti sūryāvartaśākam| vyañjanārthamiti bhojanasādhanatayā vyañjate iti vyañjanam| etadeveti saṅkṣiptaprayogakathanam| vyāsataḥ prapañcena||49-54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">śrāvaṇīkṣīrakākolījīvakarṣabhakaiḥ samaiḥ| siddhaṃ samadhukaiḥ sarpiḥ sakṣīraṃ vātaraktanut||55||</seg> <seg type="unit" n="56">balāmatibalāṃ medāmātmaguptāṃ śatāvarīm| kākolīṃ kṣīrakākolīṃ rāsnāmṛddhiṃ ca peṣayet||56||</seg> <seg type="unit" n="57">ghṛtaṃ caturguṇakṣīraṃ taiḥ siddhaṃ vātaraktanut| hṛtpāṇḍurogavīsarpakāmalājvaranāśanam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">trāyantikātāmalakīdvikākolīśatāvarī| kaśerukākaṣāyeṇa kalkairebhiḥ paceddhṛtam||58||</seg> <seg type="unit" n="59">dattvā parūṣakādrākṣākāśmaryekṣurasān samān| pṛthagvidāryāḥ svarasaṃ tathā kṣīraṃ caturguṇam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">etat prāyogikaṃ sarpiḥ pārūṣakamiti smṛtam| vātarakte kṣate kṣīṇe vīsarpe paittike jvare||60||</seg> iti pārūṣakaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="55-60">śrāvaṇī muṇḍitikā| sakṣīramityanena dravāntarābhāvāccaturguṇakṣīrameva ghṛtādbhavati| trāyantiketyādau kalkairebhirityanena śatāvaryantānāṃ kalkatvaṃ, kaśerukākaṣāyaḥ, parūṣakarasādīnāṃ pratyekaṃ ghṛtasamānatvaṃ, vidārīrasasyāpi tathāvacanāt samatvam| atra jatūkarṇaḥ- “tulyarasaiḥ parūṣakakāśmaryakakaśerukāvidarīdrākṣekṣūṇāṃ catuṣke payasi dvikākolītāmalakīśatāvaryaḥ piṣṭvā paced ghṛtaṃ, prayogeṇa tadvātāsravīsarpajvarajit sarpiḥ pārūṣakaṃ nāma” iti| prāyogikamiti abhyāsopayojyam||55-60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">dve pañcamūle varṣābhūmeraṇḍaṃ sapunarnavam| mudgaparṇīṃ mahāmedāṃ māṣaparṇīṃ śatāvarīm||61||</seg> <seg type="unit" n="62">śaṅkhapuṣpīmavākpuṣpīṃ rāsnāmatibalāṃ balām| pṛthagdvipalikaṃ kṛtvā jaladroṇe vipācayet||62||</seg> <seg type="unit" n="63">pādaśeṣe samān kṣīradhātrīkṣucchāgalān rasān| ghṛtāḍhakena saṃyojya śanairmṛdvagninā pacet||63||</seg> <seg type="unit" n="64">kalkānāvāpya mede dve kāśmaryaphalamutpalam| tvakkṣīrīṃ pippalīṃ drākṣāṃ padmabījaṃ punarnavām||64||</seg> <seg type="unit" n="65">nāgaraṃ kṣīrakākolīṃ padmakaṃ bṛhatīdvayam| vīrāṃ śṛṅgāṭakaṃ bhavyamurumāṇaṃ nikocakam||65||</seg> <seg type="unit" n="66">kharjūrākṣoṭavātāmamuñjātābhiṣukāṃstathā| etairghṛtāḍhake siddhe kṣaudraṃ śīte pradāpayet||66||</seg> <seg type="unit" n="67">samyak siddhaṃ ca vijñāya suguptaṃ sannidhāpayet| kṛtarakṣāvidhiṃ caukṣe prāśayedakṣasammitam||67||</seg> <seg type="unit" n="68">pāṇḍurogaṃ jvaraṃ hikkāṃ svarabhedaṃ bhagandaram| pārśvaśūlaṃ kṣayaṃ kāsaṃ plīhānaṃ vātaśoṇitam||68||</seg> <seg type="unit" n="69">kṣataśoṣamapasmāramaśmarīṃ śarkarāṃ tathā| sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca mūtrasaṅgaṃ ca nāśayet||69||</seg> <seg type="unit" n="70">balavarṇakaraṃ dhanyaṃ valīpalitanāśanam| jīvanīyamidaṃ sarpirvṛṣyaṃ vandhyāsutapradam||70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="61-70">dve pañcamūle ityādau varṣābhūḥ śvetapunarnavā| avākpuṣpī ‘adhaḥpuṣpī’ iti khyātā| kṣīrādīnāṃ snehasamatvam| vīrā vṛddhiḥ| bhavyādaya auttarāpathikāḥ| suguptamiti vātādyasparśanīyaṃ yathā bhavati| caukṣe iti śucau||61-70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">drākṣāmadhu(dhū)katoyābhyāṃ siddhaṃ vā sasitopalam| pibeddhṛtaṃ tathā kṣīraṃ guḍūcīsvarase śṛtam||71||</seg> <seg type="unit" n="72">jīvakarṣabhakau medāmṛṣyaproktāṃ śatāvarīm| madhukaṃ madhuparṇīṃ ca kākolīdvayameva ca||72||</seg> <seg type="unit" n="73">mudgamāṣākhyaparṇinyau daśamūlaṃ punarnavām| balāmṛtāvidārīśca sāśvagandhāśmabhedakāḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">eṣāṃ kaṣāyakalkābhyāṃ sarpistailaṃ ca sādhayet| lābhataśca vasāmajjadhānvaprātudavaiṣkiram||74||</seg> <seg type="unit" n="75">caturguṇena payasā tat siddhaṃ vātaśoṇitam| sarvadehāśritaṃ hanti vyādhīn ghorāṃśca vātajān||75||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="71-75">drākṣetyādau sasitopalamiti prakṣiptaśarkaram| ṛṣyaproktā atibalā| kālā mañjiṣṭhā| madhuparṇī vikaṅkataḥ| dhānvaprātudavaiṣkiramiti vasāmajjaviśeṣaṇam||71-75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">sthirā śvadaṃṣṭrā bṛhatī sārivā saśatāvarī| kāśmaryāṇyātmaguptā ca vṛścīro dve bale tathā||76||</seg> <seg type="unit" n="77">eṣāṃ kvāthe catuḥkṣīraṃ pṛthak tailaṃ pṛthagghṛtam| medāśatāvarīyaṣṭijīvantījīvakarṣabhaiḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">paktvā mātrā tataḥ kṣīratriguṇā'dhyardhaśarkarā| khajena mathitā peyā vātarakte tridoṣaje||78||</seg> <seg type="unit" n="79">tailaṃ payaḥ śarkarāṃ ca pāyayedvā sumūrcchitam| sarpistailasitākṣaudrairmiśraṃ vā'pi pibet payaḥ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">aṃśumatyā śṛtaḥ prasthaḥ payaso dvisitopalaḥ| pāne praśasyate tadvat pippalīnāgaraiḥ śṛtaḥ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">balāśatāvalīrāsnādaśamūlaiḥ sapīlubhiḥ| śyāmairaṇḍasthirābhiśca vātārtighnaṃ śṛtaṃ payaḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">dhāroṣṇaṃ mūtrayuktaṃ vā kṣīraṃ doṣānulomanam| pibedvā satrivṛccūrṇaṃ pittaraktāvṛtānilaḥ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">kṣīreṇairaṇḍatailaṃ vā prayogeṇa pibennaraḥ| bahudoṣo virekārthaṃ jīrṇe kṣīraudanāśanaḥ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">kaṣāyamabhayānāṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘kaṣāyamamṛtānāṃ’ iti pā.</note> vā ghṛtabhṛṣṭaṃ pibennaraḥ| kṣīrānupānaṃ trivṛtācūrṇaṃ drākṣārasena vā||84||</seg> <seg type="unit" n="85">kāśmaryaṃ trivṛtāṃ drākṣāṃ triphalāṃ saparūṣakām| śṛtaṃ pibedvirekāya lavaṇakṣaudrasaṃyutam||85||</seg> <seg type="unit" n="86">triphalāyāḥ kaṣāyaṃ vā pibet kṣaudreṇa saṃyutam| dhātrīharidrāmustānāṃ kaṣāyaṃ vā kaphādhikaḥ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">yogaiśca kalpavihitairasakṛttaṃ virecayet| mṛdubhiḥ snehasaṃyuktairjñātvā vātaṃ malāvṛtam||87||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="76-87">sthiretyādau catuḥkṣīramiti caturguṇaṃ kṣīram| pṛthak tailaṃ pṛthagghṛtamityanena sammiśrapākaṃ niṣedhayati| kṣīratriguṇa sārdhabhāgā śarkarā yasyāṃ mātrāyāṃ sā kṣīra triguṇā'dhyardhaśarkarā| khajaḥpañcāṅgulo hastaḥ, manthānaṃ vā| mātrā cātra militayostailasarpiṣorgrāhyā| aṃśumatī śālaparṇī| dvisitopala iti śarkarāpaladvayayuktaḥ| iyaṃ ca kṣīramātrā uttamāgnīn prati| dhāroṣṇamiti dohakāladhārāpatitamagniyogādvinā uṣṇībhūtam| mūtraṃ cātra kṣīrasamam| satrivṛccūrṇaṃ dhāroṣṇaṃ kṣīramiti sambandhaḥ| prayogeṇeti abhyāsena| kṣīrapradhāno bastiḥ kṣīrabastiḥ||76-87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">nirharedvā malaṃ tasya saghṛtaiḥ kṣīrabastibhiḥ| na hi bastisamaṃ kiñcidvātaraktacikitsitam||88||</seg> <seg type="unit" n="89">bastivaṅkṣaṇapārśvoruparvāsthijaṭharārtiṣu| udāvarte ca śasyante nirūhāḥ sānuvāsanāḥ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">dadyāttailāni cemāni bastikarmaṇi buddhimān| nasyābhyañjanasekeṣu dāhaśūlopaśāntaye||90||</seg> <seg type="unit" n="91">madhuyaṣṭyāstulāyāstu <note place="foot" type="variant" n="16">‘madhuparṇyāḥ’ iti pā.</note> kaṣāye pādaśeṣite| tailāḍhakaṃ samakṣīraṃ pacet kalkaiḥ palonmitaiḥ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">śatapuṣpāvarīmūrvāpayasyāgurucandanaiḥ| sthirāhaṃsapadīmāṃsīdvimedāmadhuparṇibhiḥ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">kākolīkṣīrakākolītāmalakyṛddhipadmakaiḥ| jīvakarṣabhajīvantītvakpatranakhavālakaiḥ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāsārivaindrīvitunnakaiḥ| catuṣprayogāttaddhanti tailaṃ mārutaśoṇitam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">sopadravaṃ sāṅgaśūlaṃ sarvagātrānugaṃ tathā| vātāsṛkpittadāhārtijvaraghnaṃ balavarṇakṛt||95||</seg> iti madhuparṇyāditailam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="88-95">madhuyaṣṭyā ityādau madhukatulāyāṃ jaladroṇaṃ dattvā tailāḍhakamānaḥ kvātho bhavati| varī śatāvarī| haṃsapadī svanāmakhyātā| payasyā arkapuṣpī| vitunnakaṃ dhānyakam| catuṣprayogāditi pānābhyaṅgabastinasyaprayogāt||88-95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">madhukasya śataṃ drākṣā kharjūrāṇi parūṣakam| madhūkaudanapākyau ca prasthaṃ muñjātakasya ca||96||</seg> <seg type="unit" n="97">kāśmaryāḍhakamityetaccaturdroṇe pacedapām| śeṣe'ṣṭabhāge pūte ca tasmiṃstailāḍhakaṃ pacet||97||</seg> <seg type="unit" n="98">tathā''malakakāśmaryavidārīkṣurasaiḥ samaiḥ| caturdroṇena payasā kalkaṃ dattvā palonmitam||98||</seg> <seg type="unit" n="99">kadambāmalakākṣoṭapadmabījakaśerukam| śṛṅgāṭakaṃ śṛṅgaveraṃ lavāṇaṃ pippalīṃ sitām||99||</seg> <seg type="unit" n="100">jīvanīyaiśca saṃsiddhaṃ kṣaudraprasthena saṃsṛjet| nasyābhyañjanapāneṣu bastau cāpi niyojayet||100||</seg> <seg type="unit" n="101">vātavyādhiṣu sarveṣu manyāstambhe hanugrahe| sarvāṅgaikāṅgavāte ca kṣatakṣīṇe kṣatajvare||101||</seg> <seg type="unit" n="102">sukumārakamityetadvātāsrāmayanāśanam| svaravarṇakaraṃ tailamārogyabalapuṣṭidam||102||</seg> <seg type="unit" n="103">iti sukumārakatailam| guḍūcīṃ madhukaṃ hrasvaṃ pañcamūlaṃ punarnavām| rāsnāmeraṇḍamūlaṃ ca jīvanīyāni lābhataḥ||103||</seg> <seg type="unit" n="104">palānāṃ śatakairbhāgairbalāpañcaśataṃ tathā| kolabilvayavānmāṣānkulatthāṃścāḍhakonmitān||104||</seg> <seg type="unit" n="105">kāśmaryāṇāṃ suśuṣkāṇāṃ droṇaṃ droṇaśate'mbhasi| sādhayejjarjaraṃ dhautaṃ caturdroṇaṃ ca śeṣayet||105||</seg> <seg type="unit" n="106">tailadroṇaṃ pacettena dattvā pañcaguṇaṃ payaḥ| piṣṭvā tripalikaṃ caiva candanośīrakeśaram||106||</seg> <seg type="unit" n="107">patrailāgurukuṣṭhāni tagaraṃ madhuyaṣṭikām| mañjiṣṭhāṣṭapalaṃ caiva tat siddhaṃ sārvayaugikam||107||</seg> <seg type="unit" n="108">vātarakte kṣatakṣīṇe bhārārte kṣīṇaretasi| vepanākṣepabhagnānāṃ sarvāṅgaikāṅgarogiṇām||108||</seg> <seg type="unit" n="109">yonidoṣamapasmāramunmādaṃ khañjapaṅgutām| hanyāt prasavanaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘puṃsavanaṃ’ iti pā.</note> caitattailāgryamamṛtāhvayam||109||</seg> ityamṛtādyaṃ tailam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="96-109">guḍūcītyādau guḍūcyādīnāṃ pratyekaṃ śatapalatvaṃ, kolādīnāṃ pratyekamāḍhakamānatvam| kāśmaryāṇāmiti gaṅgārīphalānām| sārvayaugikamiti pānādicatuṣprayoge yaugikam| prasavanamiti prasūtikārakam||96-109||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">padmavetasayaṣṭyāhvaphenilāpadmakotpalaiḥ| pṛthakpañcapalairdarbhabalācandanakiṃśukaiḥ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">jale śṛtaiḥ pacettailaprasthaṃ sauvīrasammitam| lodhrakālīyakośīrajīvakarṣabhakeśaraiḥ||111||</seg> <seg type="unit" n="112">madayantīlatāpatrapadmakeśarapadmakaiḥ| prapauṇḍarīkakāśmaryamāṃsīmedāpriyaṅgubhiḥ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">kuṅkumasya palārdhena mañjiṣṭhāyāḥ palena ca| mahāpadmamidaṃ tailaṃ vātāsṛgjvaranāśanam||113||</seg> iti mahāpadmaṃ tailam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="110-113">padmavetasetyādau phenilā upodikā| sauvīrasammitamiti snehasamaṃ sauvīrakam| lodhrādibhiḥ kārṣikaiḥ, kuṅkumaṃ ca dvikārṣikam||110-113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">padmakośīrayaṣṭyāhvarajanīkvāthasādhitam| syāt piṣṭaiḥ sarjamañjiṣṭhāvīrākākolicandanaiḥ||114||</seg> khuḍḍākapadmakamidaṃ tailaṃ vātāsradāhanut|115| iti khuḍḍākapadmakaṃ tailam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="114">khuḍḍākapadmakamiti alpapadmakasañjñaṃ; sañjñā caiṣā vaidyavyavahārārthā||114||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">śatena yaṣṭimadhukāt sādhyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">tasmiṃstaile caturdroṇe madhukasya palena tu| siddhaṃ madhukakāśmaryasairvā vātaraktanut||116||</seg> <seg type="unit" n="117">madhuparṇyāḥ palaṃ piṣṭvā tailaprasthaṃ caturguṇe| kṣīre sādhyaṃ śataṃ kṛtvā tadevaṃ madhukācchate||117||</seg> <seg type="unit" n="118">siddhaṃ deyaṃ tridoṣe <note place="foot" type="variant" n="18">‘viṣonmādavātāsraśvāsakāsanut’ iti pā.</note> syādvātāsre śvāsakāsanut| hṛtpāṇḍurogavīsarpakāmalādāhanāśanam||118||</seg> iti śatapākaṃ madhukatailam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="115-118">śatena yaṣṭimadhukādityādau yaṣṭīmadhupalaśataṃ daśaguṇena kṣīreṇa sādhyaṃ, tena caturbhāgasthitena kṣīreṇa tailaṃ paktavyam| tadevaṃ madhukācchate siddhamiti śatadhāpākena madhukapalaśatāt siddhamityarthaḥ| anena ca madhukapalaśatasādhanopadeśena śataṃ kṛtvetyatra śataśabdasya vipulavācitāṃ niṣeṇayati||115-118||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">balākaṣāyakalkābhyāṃ tailaṃ kṣīrasamaṃ pacet| sahasraṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘sahasraśatapākaṃ vā’ iti pā.</note> śatavāraṃ vā vātāsṛgvātaroganut||119||</seg> <seg type="unit" n="120">rasāyanamidaṃ śreṣṭhamindriyāṇāṃ prasādanam| jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ svaryaṃ śukrāsṛgdoṣanāśanam||120||</seg> iti sahasrapākaṃ śatapākaṃ vā balātailam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="119-120">balākaṣāyetyādinoktaśatasahasrapāke atyarthapākāt snehakṣayaṃ paśyantaḥ śataguṇena sahasraguṇena vā draveṇaikadaiva pākaṃ vyākhyānayanti; kintu tāvatī snehamātrā'tra paktavyā yā pākopakṣayeṇa niḥśeṣā na bhavati, kṣīraṃ cātra snehavardhakamasti, tena yathāśrutamevātrācāryavacanaṃ pramāṇamiti paśyāmaḥ| kiñca pratyāsanne eva pāke sadrave snehakalkoddharaṇamatra kartavyaṃ, tena snehāpepakṣayai'pi <note place="foot" type="variant" n="20">‘snehopakṣayā'pi’ iti pā.</note> mātrā'nena bhavati||119-120||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">guḍūcīrasadugdhābhyāṃ tailaṃ drākṣārasena vā| siddhaṃ madhukakāśmaryarasairvā vātaraktanut||121||</seg> <seg type="unit" n="122">āranālāḍhake tailaṃ pādasarjarasaṃ śṛtam| prabhūte khajitaṃ toye jvaradāhārtinut param||122||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="121-122">guḍūcītyādau dravāt pādikaḥ sneha iti nyāyāt prasthaṃ tailasya bhavati| khajitamiti mathitam||121-122||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">samadhūcchiṣṭamāñjiṣṭhaṃ sasarjarasasārivam| piṇḍatailaṃ tadabhyaṅgādbātaraktarujāpaham||123||</seg> iti piṇḍatailam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="123">samadhūcchiṣṭetyādau madhucchiṣṭādīni kalkaḥ, jalaṃ ca dravaṃ deyam| piṇḍatailabhāṣayā cātra vastrapūtamevaitattelaṃ kartavyamityāhuḥ| kintu, āranālāḍhakasādhyataile eva sarjarasasthāne madhūcchiṣṭādīnāṃ prakṣepāt piṇḍatailamanenocyata iti jatūkarṇavacanādunnīyate; uktaṃ hi tatra- “kāñjikasarjarasaśṛtaṃ khajitaṃ bahunā jalena sikthakasarjarasairyuktamabhyañjanam” iti||123||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">daśamūlaśṛtaṃ kṣīraṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam| pariṣeko'nilaprāye tadvat koṣṇena sarpiṣā||124||</seg> <seg type="unit" n="125">snehairmadhurasiddhairvā caturbhiḥ pariṣecayet| stambhākṣepakaśūlārtaṃ koṣṇairdāhe tu śītalaiḥ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">tadvadgavyāvikacchāgaiḥ kṣīraistailavimiśritaiḥ| kvāthairvā jīvanīyānāṃ pañcamūlasya vā bhiṣak||126||</seg> <seg type="unit" n="127">drākṣekṣurasamadyāni dadhimastvamlakāñjikam| sekārthe taṇḍulakṣaudraśarkarāmbu ca śasyate||127||</seg> <seg type="unit" n="128">kumudotpalapadmādyairmaṇihāraiḥ sacandanaiḥ| śītatoyānugairdāhe prokṣaṇaṃ sparśanaṃ hitam||128||</seg> <seg type="unit" n="129">candrapādāmbusaṃsikte kṣaumapadmadalacchade| śayane pulinasparśaśītamārutavījite||129||</seg> <seg type="unit" n="130">candanārdrastanakarāḥ priyā nāryaḥ priyaṃvadāḥ| sparśaśītāḥ sukhasparśā ghnanti dāhaṃ rujaṃ klamam||130||</seg> <seg type="unit" n="131">sarāge saruje dāhe raktaṃ visrāvya lepayet| madhukāśvatthatvaṅmāṃsīvīrodumbaraśādvalaiḥ||131||</seg> <seg type="unit" n="132">jalajairyavacūrṇairvā sayaṣṭyāhvapayoghṛtaiḥ| sarpiṣā jīvanīyairvā piṣṭairlepo'rtidāhanut||132||</seg> <seg type="unit" n="133">tilāḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘elāpriyālamadhukabisaṃ’ iti pā.</note> priyālo madhukaṃ bisaṃ mūlaṃ ca vetasāt| ājena payasā piṣṭaḥ pralepo dāharāganut||133||</seg> <seg type="unit" n="134">prapauṇḍarīkamañjiṣṭhādārvīmadhukacandanaiḥ| sitopalairakāsaktumasūrośīrapadmakaiḥ||134||</seg> <seg type="unit" n="135">lepo rugdāhavīsarparāgaśophanivāraṇaḥ| pittaraktottare tvete, lepān vātottare śṛṇu||135||</seg> <seg type="unit" n="136">vātaghnaiḥ sādhitaḥ snigdhaḥ sakṣīramudgapāyasaḥ <note place="foot" type="variant" n="22">‘kṛsaro mudgapāyasaḥ’ iti pā.</note>| tilasarṣapapiṇḍairvā'pyupanāho rujāpahaḥ||136||</seg> <seg type="unit" n="137">audakaprasahānūpaveśavārāḥ susaṃskṛtāḥ| jīvanīyauṣadhaiḥ snehayuktāḥ syurupanāhane||137||</seg> <seg type="unit" n="138">stambhatodarugāyāmaśothāṅgagrahanāśanāḥ| jīvanīyauṣadhaiḥ siddhā sapayaskā vasā'pi vā||138||</seg> <seg type="unit" n="139">ghṛtaṃ sahacarānmūlaṃ jīvantī cchāgalaṃ payaḥ| lepaḥ piṣṭāstilāstadvadbhṛṣṭāḥ payasi nirvṛtāḥ||139||</seg> <seg type="unit" n="140">kṣīrapiṣṭamumālepameraṇḍasya phalāni ca| kuryācchūlanivṛttyarthaṃ śatāhvāmanile'dhike||140||</seg> <seg type="unit" n="141">samūlāgracchadairaṇḍakvāthe dviprāsthikaṃ pṛthak| ghṛtaṃ tailaṃ vasā majjā cānūpamṛgapakṣiṇām||141||</seg> <seg type="unit" n="142">kalkārthe jīvanīyāni gavyaṃ kṣīramathājakam| haridrotpalakuṣṭhailāśatāhvāśvahanacchadān <note place="foot" type="variant" n="23">‘...varuṇacchadān’ iti pā.</note>||142||</seg> <seg type="unit" n="143">bilvamātrān pṛthak puṣpaṃ kākubhaṃ cāpi sādhayet| madhūcchiṣṭapalānyaṣṭau dadyācchīte'vatārite||143||</seg> <seg type="unit" n="144">śūlenaiṣo'rditāṅgānāṃ lepaḥ sandhigate'nile| vātarakte cyute bhagne khañje kubje ca śasyate||144||</seg> <seg type="unit" n="145">śophagauravakaṇḍvādyairyukte tvasmin kaphottare| mūtrakṣārasurāpakvaṃ ghṛtamabhyañjane hitam||145||</seg> <seg type="unit" n="146">padmakaṃ tvak samadhukaṃ sārivā ceti tairghṛtam| siddhaṃ samadhuśuktaṃ syāt sekābhyaṅge kaphottare||146||</seg> <seg type="unit" n="147">kṣārastailaṃ <note place="foot" type="variant" n="24">‘kṣīraṃ tailaṃ’ iti pā.</note> gavāṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘ghṛtaṃ’ iti pā.</note> mūtraṃ jalaṃ ca kaṭukaiḥ śṛtam| pariṣeke praśaṃsanti vātarakte kaphottare||147||</seg> <seg type="unit" n="148">lepaḥ sarṣapanimbārkahiṃsrākṣīratilairhitaḥ| śreṣṭhaḥ siddhaḥ <note place="foot" type="variant" n="26">‘saktughṛtakṣīrakapitthatvagbhireva ca’ iti pā.</note> kapitthatvagghṛtakṣīraiḥ sasaktubhiḥ||148||</seg> <seg type="unit" n="149">gṛhadhūmo vacā kuṣṭhaṃ śatāhvā rajanīdvayam| pralepaḥ śūlanudvātarakte vātakaphottare||149||</seg> <seg type="unit" n="150">tagaraṃ tvak śatāhvailā kuṣṭhaṃ mustaṃ hareṇukā| dāru vyāghranakhaṃ cāmlapiṣṭaṃ vātakaphāsranut||150||</seg> <seg type="unit" n="151">madhuśigrorhitaṃ tadvadbījaṃ dhānyāmlasaṃyutam| muhūrtaṃ liptamamlaiśca siñcedvātakaphottaram||151||</seg> <seg type="unit" n="152">triphalāvyoṣapatrailātvakkṣīrīcitrakaṃ vacām| viḍaṅgaṃ pippalīmūlaṃ romaśaṃ vṛṣakatvacam||152||</seg> <seg type="unit" n="153">ṛddhiṃ tāmalakīṃ cavyaṃ samabhāgāni peṣayet| kalyaṃ liptamayaspātre <note place="foot" type="variant" n="27">‘kalkairliptvā''yasīṃ pātrīṃ’ iti pā.</note> madhyāhne bhakṣayettataḥ||153||</seg> <seg type="unit" n="154">varjayeddadhiśuktāni kṣāraṃ vairodhikāni ca| vātāsre sarvadoṣe'pi hitaṃ śūlārdite param||154||</seg> <seg type="unit" n="155">buddhvā sthānaviśeṣāṃśca doṣāṇāṃ ca balābalam| cikitsitamidaṃ kuryādūhāpohavikalpavit||155||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="124-155">madhurasiddhairiti jīvanīyasiddhasnehaiḥ| taṇḍuletyādau pratyekaṃ tribhirambuśabdaḥ sambadhyate| śītatoyānugairiti śītatoyasiktaiḥ| candrapādāmbusaṃsikte iti tuṣārajalasiktai| pulinaṃ nadītaṭaḥ, pulinasparśena śīto mārutaḥ, tena vījite śayane, ‘śayanasya’ iti śeṣaḥ| erakā hoggalaḥ| payasi nirvṛtā iti kṣīre nirvāpitāḥ| umā atasī| agracchadāḥ taruṇapatrāṇi <note place="foot" type="variant" n="28">‘varuṇacchadā varuṇapatrāṇi’ iti pā.</note>| mūtrakṣāretyādau kṣāraḥ kṣārodakam| amlairiti kāñjikādibhiḥ| romaśaṃ kāsīsam| kalyamiti prātaḥ| avasthākartavyamāha- buddhvetyādi| ūhāpohavikalpaviditi pūrvoktacikitsitasya ūhāpohavikalpajñaḥ||124-155||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="156">kupite mārgasaṃrodhānmedaso vā kaphasya vā| ativṛddhyā'nile <note place="foot" type="variant" n="29">‘ativṛddhe’ iti pā.</note> nādau śastaṃ snehanabṛṃhaṇam||156||</seg> <seg type="unit" n="157">vyāyāmaśodhanāriṣṭamūtrapānairvirecanaiḥ| takrābhayāprayogaiśca kṣapayet kaphamedasī||157||</seg> <seg type="unit" n="158">bodhavṛkṣakaṣāyaṃ tu prapibenmadhunā saha| vātaraktaṃ jayatyāśu tridoṣamapi dāruṇam||158||</seg> <seg type="unit" n="159">purāṇayavagodhūmasīdhvariṣṭasurāsavaiḥ| śilājatuprayogaiśca guggulormākṣikasya ca||159||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="156-159">kupita ityādi| medasaḥ kaphasya vā ativṛddhyā kṛtāt mārgasaṃrodhādanile kupite sati ādau snehanaṃ tathā bṛṃhaṇaṃ ca na śastamiti ślokārthaḥ| atra snehanabṛṃhaṇaniṣedhe sati kartavyamāha- vyāyāmetyādinā mākṣikasya cetyantena||156-159||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="160">gambhīre raktamākrāntaṃ syāccettadvātavajjayet| paścādvāte kriyāṃ kuryādvātaraktaprasādanīm||160||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="160">gambhīre iti avagāḍhe anuttāne vātarakte| raktamākrāntamiti abhibhūtaṃ vāyunā vātavajjayediti| etatkriyottarakālīnaṃ kartavyamāha- paścādvātetyādi| kaphamedovṛte eva nirjitakaphamedasi vāte vātaraktaprasādinī kriyā atraivoktasnehaprayogādikā kāryā; vātavikāratvād vātavyādhicikitsitena jayet| etacca vātena raktābhibhavanaṃ gambhīra eva vātarakte prāyo bhavatīti darśayituṃ ‘gambhīre’ iti kṛtam| gambhīrānugate hi vātarakte raktaṃ bahu nāsti, yato raktasya dvitīyā raktadharā tvak sthānaṃ; tenottāne eva raktaṃ balavat, bāhyasthānatvādraktasya||160||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">raktapittātivṛddhyā tu pākamāśu niyacchati| bhinnaṃ sravati vā raktaṃ vidagdhaṃ pūyameva vā||161||</seg> <seg type="unit" n="162">tayoḥ kriyā vidhātavyā bhedaśodhanaropaṇaiḥ <note place="foot" type="variant" n="30">‘vyadhaśodharopaṇaiḥ’ iti, ‘bhedaśodhanadāraṇaiḥ’ iti ca pā.</note>| kuryādupadravāṇāṃ ca kriyāṃ svāṃ svāccikitsitāt||162||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="161-162">āvasthikaṃ vidhimāha- raktetyādi| raktavṛddhyā pittavṛddhyā ceti raktapittātivṛddhyā| pākaṃ niyacchati ‘vātaraktam’ iti śeṣaḥ| tayorityādi vṛddhapittavṛddharaktakṛtapākayorvātaraktayoḥ| upadravacikitsāmatidiśannāha- kuryādityādi||161-162||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">tatra ślokāḥ- hetuḥ sthānāni mūlaṃ ca yasmāt prāyeṇa sandhiṣu| kupyati prāk ca yadrūpaṃ dvividhasya ca lakṣaṇam||163||</seg> <seg type="unit" n="164">pṛthagbhinnasya liṅgaṃ ca doṣādhikyamupadravāḥ| sādhyaṃ yāpyamasādhyaṃ ca kriyā sādhyasya cākhilā||164||</seg> <seg type="unit" n="165">vātaraktasya nirdiṣṭā samāsavyāsatastathā| maharṣiṇā'gniveśāya tathaivāvasthikī kriyā||165||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="163-165">hetuḥ sthānānītyādisaṅgrahe doṣādhikyamupadravāḥ sādhyaṃ yāpyamasādhyaṃ ceti ananukrameṇa saṅgrahaṃ karoti, upadravāṇāmabhāvasadbhāvastokabhāvaiḥ sādhyatvāsādhyatvayāpyatvakhyāpanārtham||163-165||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsitasthāne vātaśoṇitacikitsitaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne vātaraktacikitsitaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ||29||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="30" xml:id="ca.6.30">
          <head>yonivyāpaccikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto yonivyāpaccikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">vātaraktacikitsānantaraṃ pāriśeṣyād vātakṛtatvācca yonivyāpaccikitsitamucyate| uktaṃ hi- “na hi vātādṛte yonirnārīṇāṃ sampraduṣyati” iti||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">divyatīrthauṣadhimataścitradhātuśilāvataḥ| puṇye himavataḥ pārśve surasiddharṣisevite||3||</seg> <seg type="unit" n="4">viharantaṃ tapoyogāttattvajñānārthadarśinam| punarvasuṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘kṛṣṇātreyaṃ’ iti pā.</note> jitātmānamagniveśo'nu pṛṣṭavān||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bhagavan! yadapatyānāṃ mūlaṃ nāryaḥ paraṃ nṛṇām| tadvighāto gadaiścāsāṃ kriyate yonimāśritaiḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">tasmātteṣāṃ samutpattimutpannānāṃ ca lakṣaṇam| sauṣadhaṃ śrotumicchāmi prajānugrahakāmyayā||6||</seg> <seg type="unit" n="7">iti śiṣyeṇa pṛṣṭastu provācarṣivaro'trijaḥ| viṃśatirvyāpado yonernirdiṣṭā rogasaṅgrahe||7||</seg> <seg type="unit" n="8">mithyācāreṇa tāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca| jāyante bījadoṣācca daivācca śṛṇu tāḥ pṛthak||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-8">divyāni tīrthāni gaṅgādīni, divyāścauṣadhyo brahmasuvarcalaindrīprabhṛtayo yasmin tasya divyatīrthauṣadhimataḥ| citradhātuḥ nānāvarṇadhātuḥ| tattvajñānena samyagjñānena arthān draṣṭuṃ śīlaṃ yasya taṃ tattvajñānārthadarśinam| mūlamiti kāraṇam| tadvighāta iti apatyakāraṇavighātaḥ| teṣāmiti yonigadānām| samutpattimiti utpattikāraṇaṃ, kārye kāraṇopacārāt| rogasaṅgrahe iti aṣṭodarīye (sū.a.19)| mithyācāreṇa asamyagāhārācāreṇa, praduṣṭenārtaveneti duṣṭārtavena <note place="foot" type="variant" n="2">‘praduṣṭenārtaveneti asṛjā| ārtavaduṣṭirapi kāraṇaṃ bhavati’ iti pā.</note>, yonivyāpadbhavati| bījadoṣāditi ārtavagatabījaduṣṭeḥ, sā paścādvaktavyā| daivāditi prāktanādharmavaśāt| eteṣāṃ ca yathāyogyatayā kāraṇatvamagre vakṣyamāṇakāraṇatvabhedena yonivyāpatsūnneyaṃ, daivaṃ tu sarvatraiva sādhāraṇakāraṇaṃ viśiṣṭadṛṣṭakāraṇādarśane sati kāryadarśanādunneyam||3-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">vātalāhāraceṣṭāyā vātalāyāḥ samīraṇaḥ| vivṛddho yonimāśritya yonestodaṃ savedanam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">stambhaṃ pipīlikāsṛptimiva karkaśatāṃ tathā| karoti suptimāyāsaṃ vātajāṃścāparān gadān||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sā syāt saśabdarukphenatanurūkṣārtavā'nilāt| vyāpatkaṭvamlalavaṇakṣārādyaiḥ pittajā bhavet||11||</seg> <seg type="unit" n="12">dāhapākajvaroṣṇārtā nīlapītāsitārtavā| bhṛśoṣṇakuṇapasrāvā yoniḥ syātpittadūṣitā||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kapho'bhiṣyandibhirvṛddho yoniṃ ceddūṣayet striyāḥ| sa kuryāt picchilāṃ śītāṃ kaṇḍugrastālpavedanām||13||</seg> <seg type="unit" n="14">pāṇḍuvarṇāṃ tathā pāṇḍupicchilārtavavāhinīm| samaśnantyā rasān sarvāndūṣayitvā trayo malāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">yonigarbhāśayasthāḥ svairyoniṃ yuñjanti lakṣaṇaiḥ| sā bhaveddāhaśūlārtā śvetapicchilavāhinī||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-15">vātaletyādau vātalāyā iti viśeṣeṇa vātikayonivyāpadutpādopadarśanārtham| pipīlikāsṛptimiti pipīlikāparisarpaṇākārāṃ vedanām| saśabdarukphenatanurūkṣārtaveti anṛtāvapyevambhūtārtavā bhavati, tena vātikapradararūpeyaṃ yonivyāpat; evameva paittika-ślaiṣmika-sānnipātika-yonivyāpadāmapi paittika-kaphaja-sānnipātikapradaratvaṃ varṇayanti| raktayoniriha asṛgdarasañjñayā cikitsāprastāve vaktavyā; tena saiva pradararūpā| the tu etadvyāpadāṃ pradaraṃ bhinnameva manyante, te pradaracikitsārthaṃ prakaraṇāntaramatrādhyāye paṭhiṣyanti| samaśnantyā iti pathyāpathyamelakenopayuñjantyāḥ||9-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">raktapittakarairnāryā raktaṃ pittena dūṣitam| atipravartate yonyāṃ labdhe garbhe'pi sāsṛjā <note place="foot" type="variant" n="3">‘sā'prajā’ iti pā.</note>||16||</seg> <seg type="unit" n="17">yonigarbhāśayasthaṃ cet pittaṃ sandūṣayedasṛk| sā'rajaskā matā kārśyavaivarṇyajananī bhṛśam||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-17">raktapittakarairityādau garbhe labdhe'pi raktamatipravartate, tenāsyā garbho na tiṣṭhati; sāsṛjā raktayonirityarthaḥ| ye tu ‘sā'prajā’ iti paṭhanti, te “yasyāṃ labdhe'pi garbhe asṛgatipravartate, sā tādṛśaraktasrutyā aprajā bhavati; iyaṃ ca raktayonirucyata iti raktātisrutyaiva labhyate” iti vyākhyānayanti| yonau garbhāśaye ca tiṣṭhatīti yonigarbhāśayasthaṃ pittam| arajasketi anārtavā||16-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">yonyāmadhāvanāt kaṇḍūṃ jātāḥ kurvanti jantavaḥ| sā syādacaraṇā kaṇḍvā tayā'tinarakāṅkṣiṇī||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">acaraṇeti dhāvanācaraṇādacaraṇā| kaṇḍvā tayeti kṛmijanitayonikaṇḍvā <note place="foot" type="variant" n="4">‘yonikṛmijakaṇḍvā’ iti pā.</note>||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pavano'tivyavāyena śophasuptirujaḥ striyāḥ| karoti kupito yonau sā cāticaraṇā matā||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">vyavāyasyāticaraṇenotpannā vyāpadaticaraṇā||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">maithunādatibālāyāḥ pṛṣṭhakaṭyūruvaṅkṣaṇam| rujan dūṣayate yoniṃ vāyuḥ prākcaraṇā hi sā||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">rujanniti duḥkhayan| ucitavyavāyakālāt prāk vyavāyācaraṇāt prākcaraṇā ucyate||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">garbhiṇyāḥ śleṣmalābhyāsācchardiniḥśvāsanigrahāt| vāyuḥ kruddhaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘vāyurvṛddhaḥ’ iti pā.</note> kaphaṃ yonimupanīya pradūṣayet||21||</seg> <seg type="unit" n="22">pāṇḍuṃ satodamāsrāvaṃ śvetaṃ sravati vā kapham| kaphavātāmayavyāptā sā syādyonirupaplutā||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-22">garbhiṇyā ityādau āsrāvamiti śleṣmavilakṣaṇamāsrāvam| kaphavātāmayairupaplutatvāt ‘upaplutā’ ityucyate||21-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">pittalāyā nṛsaṃvāse kṣavathūdgāradhāraṇāt| pittasammūrcchito vāyuryoniṃ dūṣayati striyāḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">śūnā sparśākṣamā sārtirnīlapītamasṛk sravet| śroṇivaṅkṣaṇapṛṣṭhārtijvarārtāyāḥ pariplutā||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-24">nṛsaṃvāse iti ramaṇasamaye| sarvato vātapittavikāropaplutatvāt pariplutā||23-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">vegodāvartanādyonimudāvartayate'nilaḥ| sā rugārtā rajaḥ kṛcchreṇodāvṛttaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘kṛcchreṇodāvṛttya’ iti pā.</note> vimuñcati||25||</seg> <seg type="unit" n="26">ārtave sā vimukte tu tatkṣaṇaṃ labhate sukham| rajaso gamanādūrdhvaṃ jñeyodāvartinī budhaiḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-26">yonimudāvartayate iti yonimudāvartavātāṃ karoti| udāvṛttamiti ūrdhvaṃ nītam| vikāreṇa rajasa ūrdhvagamanāt ‘udāvartinī’ ityucyate||25-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">akāle vāhamānāyā garbheṇa pihito'nilaḥ| karṇikāṃ janayedyonau śleṣmaraktena mūrcchitaḥ||27||</seg> raktamārgāvarodhinyā sā <note place="foot" type="variant" n="7">‘tayā karṇikayā'nvitā| sā yoniḥ sarvabhiṣajāṃ nāmataḥ karṇinī matā’ iti pā.</note> tayā karṇinī matā|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">akāle vāhamānāyā ityādi aprāpte garbhaniṣkramaṇakāle pravāhaṇaṃ kurvantyāḥ| karṇikāmiti karṇikākāraṃ granthim||27||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">raukṣyādvāyuryadā garbhaṃ jātaṃ jātaṃ vināśayet||28||</seg> duṣṭaśoṇitajaṃ nāryāḥ putraghnī nāma sā matā|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28">raukṣyāditi rūkṣaguṇotkarṣāt| duṣṭaśoṇitajamiti vacanādiha vāyunā''rtavaduṣṭirapi kriyate iti darśayati| atra ca yadyapi sāmānyenaiva garbhavināśa uktaḥ, tathā'pi putrasyaiva prādhānyāt ‘putraghnī’ iti vyapadeśo jñeyaḥ||28||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">vyavāyamatitṛptāyā bhajantyāstvannapīḍitaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">vāyurmithyāsthitāṅgāyā yonisrotasi saṃsthitaḥ| vakrayatyānanaṃ yonyāḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘yonermukhaṃ vakrayati’ iti pā.</note> sā'sthimāṃsānilārtibhiḥ||30||</seg> bhṛśārtirmaithunāśaktā yonirantarmukhī matā|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-30">vyavāyamatitṛptāyā ityādau atitṛptāyā vyavāyaṃ bhajantyāḥ vyavāyakāle mithyāsthitāṅgāyā annapīḍito vāyuryonerānanamantarmukhaṃ vakrayati; vakrayatītipadena vakratayā'ntarmukhanayanamabhipretam||29-30||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">garbhasthāyāḥ striyā raukṣyādvāyuryoniṃ pradūṣayan||31||</seg> mātṛdoṣādaṇudvārāṃ kuryāt sūcīmukhī tu sā|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31">garbhasthāyā ityādau raukṣyāditi rūkṣaguṇāt| mātṛdoṣāditi māturgarbhakāle vātaprakopahetusevārūpāpacārāt||31||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">vyavāyakāle rundhantyā vegān prakupito'nilaḥ||32||</seg> kuryādviṇmūtrasaṅgārtiṃ śoṣaṃ yonimukhasya ca|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32">śoṣaṃ yonimukhasyetyanena yonimukhaśoṣācchuṣkayonisañjñā vyākṛtā bhavati||32||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">ṣaḍahāt saptarātrādvā śukraṃ garbhāśayaṃ gatam||33||</seg> sarujaṃ nīrujaṃ vā'pi yā sravet sā tu vāminī|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33">ṣaḍahādityādinā śukravamanād ‘vāminī’ ityucyate||33||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">bījadoṣāttu garbhasthamārutopahatāśayā||34||</seg> nṛdveṣiṇyastanī caiva ṣaṇḍhī syādanupakramā|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34">bījadoṣāditi sāmānyavacanenāpi ārtavarūpabījadoṣa eva jñeyaḥ, taddoṣasyaiva garbhāśayopaghātakaratvāt| uktaṃ hi- “yadā hyasyāḥ śoṇite garbhāśayabījabhāgaḥ pradoṣamāpadyate tadā vandhyāṃ janayati” (śā.a.4) iti| mārutopahatāśayeti mārutopahatagarbhāśayā| astanī īṣatstanī||34||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">viṣamaṃ duḥkhaśayyāyāṃ maithunāt kupito'nilaḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">garbhāśayasya yonyāśca mukhaṃ viṣṭambhayet striyāḥ| asaṃvṛtamukhī sārtī <note place="foot" type="variant" n="9">‘sārtiḥ saphenārtavavāhinī’ iti pā.</note> rūkṣaphenāsravāhinī||36||</seg> māṃsotsannā mahāyoniḥ parvavaṅkṣaṇaśūlinī|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35-36">viṣamamiti kriyāviśeṣaṇaṃ, viṣamaṃ yathā bhavati tathā maithunādityarthaḥ| viṣṭambhayediti vistārayet| māṃsotsanneti utsannamāṃsā||35-36||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">ityetairlakṣaṇaiḥ proktā viṃśatiryonijā gadāḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">na śukraṃ dhārayatyebhirdoṣairyonirupadrutā| tasmādgarbhaṃ na gṛhṇāti strī gacchatyāmayān bahūn||38||</seg> gulmārśaḥpradarādīṃśca vātādyaiścātipīḍanam|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37-38">doṣairyonirupadrutetyanena doṣaśabdena yonidūṣakā yathoktā gadā ucyante; uktaṃ hi- “rogā hyapi doṣaśabdaṃ labhante” (vi.a.6) iti| tasmāditi yonyupadravāt| pradarādīṃścetyatra yonivyāpadviśeṣameva pradaramāhuḥ, tena yonivyāpatprakāraṃ pradararūpaṃ doṣotpādaṃ varṇayanti; ye tu yonivyāpadbhinnameva pradaramicchanti, teṣāmatra pradarapāṭhe virodho nāstyeva||37-38||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">āsāṃ ṣoḍaśa yāstvantyā ādye dve pittadoṣaje||39||</seg> <seg type="unit" n="40">pariplutā vāminī ca vātapittātmike mate| karṇinyupaplute vātakaphāccheṣāstu vātajāḥ||40||</seg> dehaṃ vātādayastāsāṃ svairliṅgaiḥ pīḍayanti hi|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="39-40">samprati ādyavyāpaccatuṣṭayaṃ tyaktvā śeṣaṣoḍaśavyāpatsu vātādiliṅgacikitsājñānārthaṃ doṣavibhāgaṃ darśayannāha- āsāmityādi| ādye dve iti raktayonyarajaske| dehaṃ vātādaya ityādi| tāsāṃ vātādivibhāgenoktayonivyāpadāṃ vātādayo dehaṃ svairliṅgaiḥ pīḍayanti, tena vātādyadhikatvaṃ tāsāmupapannamiti bhāvaḥ; anye tu dehaśabdenātra yonisthānamevocyata ityāhuḥ||39-40||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">snehanasvedabastyādi vātajāsvanilāpaham||41||</seg> <seg type="unit" n="42">kārayedraktapittaghnaṃ śītaṃ pittakṛtāsu ca| śleṣmajāsu ca rūkṣoṣṇaṃ karma kuryādvicakṣaṇaḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">sannipāte vimiśraṃ tu saṃsṛṣṭāsu ca kārayet| snigdhasvinnāṃ tathā yoniṃ duḥsthitāṃ sthāpayetpunaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">pāṇinā nāmayejjihmāṃ saṃvṛtāṃ vardhayet punaḥ| praveśayenniḥsṛtāṃ ca vivṛtāṃ parivartayet||44||</seg> <seg type="unit" n="45">yoniḥ sthānāpavṛttā hi śalyabhūtā matā striyāḥ| sarvāṃ vyāpannayoniṃ tu karmabhirvamanādibhiḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">mṛdubhiḥ pañcabhirnārīṃ snigdhasvinnāmupācaret| sarvataḥ suviśuddhāyāḥ śeṣaṃ karma vidhīyate||46||</seg> <seg type="unit" n="47">vātavyādhiharaṃ karma vātārtānāṃ sadā hitam| audakānūpajairmāṃsaiḥ kṣīraiḥ satilataṇḍulaiḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">savātaghnauṣadhairnāḍīkumbhīsvedairupācaret| aktāṃ lavaṇatailena sāśmaprastarasaṅkaraiḥ||48||</seg> svinnāṃ koṣṇāmbusiktāṅgīṃ vātaghnairbhojayedrasaiḥ|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41-48">liṅgānantaraṃ cikitsāmāha- snehanetyādi| snehanādīnāmanilāpahatve siddhe'pi anilāpahamiti viśeṣaṇaṃ viśeṣeṇānilāpahadravyakṛtasnehanādipratipādanārtham| saṃsṛṣṭāsviti dvandvajāsu| sthāpayediti susthitāṃ kṛtvā sthāpayet| duḥsthitāsthāpanaprakāramāha- pāṇinetyādi| snigdhasvinnāmiti sarvatrānuvartate| jihmāmiti vakrām| vivṛtāmiti vivṛtamukhīm| parivartayediti parito vartanena saṃvṛtāṃ kuryāt| pañcabhiritipadaṃ sakalakarmaṇāṃ mṛdutayā kartavyopadarśanārtham| atra ca vamanādīnāṃ sarvadehopakārakatayā yonigatarogaharaṇe'pi sāmarthyaṃ bhavatyeveti jñeyam| śeṣaṃ karmeti vakṣyamāṇam||41-48||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">balādroṇadvayakvāthe ghṛtatailāḍhakaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘ghṛtatailāḍhakadvayam’ iti pā.</note> pacet||49||</seg> <seg type="unit" n="50">sthirāpayasyājīvantīvīrarṣabhakajīvakaiḥ| śrāvaṇīpippalīmudgapīlumāṣākhyaparṇibhiḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">śarkarākṣīrakākolīkākanāsābhireva ca| piṣṭaiścaturguṇakṣīre siddhaṃ peyaṃ yathābalam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">vātapittakṛtān rogān hatvā garbhaṃ dadhāti tat| kāśmaryatriphalādrākṣākāsamardaparūṣakaiḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">punarnavādvirajanīkākanāsāsahacaraiḥ| śatāvaryā guḍūcyāśca prasthamakṣasamairghṛtāt||53||</seg> <seg type="unit" n="54">sādhitaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘siddhaṃ pibedvātayonidoṣaghnaṃ garbhadaṃ param’ iti pā.</note> yonivātaghnaṃ garbhadaṃ paramaṃ pibet| pippalīkuñcikājājīvṛṣakaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘kiṃśukājājī...’ iti pā.</note> saindhavaṃ vacām||54||</seg> <seg type="unit" n="55">yavakṣārājamode ca śarkarāṃ citrakaṃ tathā| piṣṭvā sarpiṣi <note place="foot" type="variant" n="13">‘prasannayā''loḍya ghṛtabhṛṣṭāni dāpayet’ iti pā.</note> bhṛṣṭāni pāyayet prasannayā||55||</seg> <seg type="unit" n="56">yonipārśvārtihṛdrogagulmārśovinivṛttaye| vṛṣakaṃ mātuluṅgasya mūlāni madayantikām||56||</seg> <seg type="unit" n="57">pibet salavaṇairmadyaiḥ pippalīkuñcike tathā| rāsnāśvadaṃṣṭrāvṛṣakaiḥ pibecchūle śṛtaṃ payaḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">guḍūcītriphalādantīkvāthaiśca pariṣecayet| saindhavaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bṛhatī devadāru ca||58||</seg> <seg type="unit" n="59">samāṃśaiḥ sādhitaṃ kalkaistailaṃ dhāryaṃ rujāpaham| guḍūcīmālatīrāsnābalāmadhukacitrakaiḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">nidigdhikādevadāruyūthikābhiśca kārṣikaiḥ| tailaprasthaṃ gavāṃ mūtre kṣīre ca dviguṇe pacet||60||</seg> <seg type="unit" n="61">vātārtāyāḥ picuṃ dadyādyonau ca praṇayettataḥ| vātārtānāṃ ca yonīnāṃ sekābhyaṅgapicukriyāḥ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">(uṣṇāḥ snigdhāḥ prakartavyāstailāni snehanāni ca <note place="foot" type="variant" n="14">ayamardhaḥ ślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> )| hiṃsrākalkaṃ tu vātārtā koṣṇamabhyajya dhārayet| pañcavalkasya pittārtā śyāmādīnāṃ kaphāturā||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49-62">balādroṇadvayetyādau balādroṇadvayasya kvāthe iti, balāyāḥ droṇadvayapramāṇakvāthe iti vā, ubhayathā'pi droṇadvayamāna eva kvātho bhavati| payasyā arkapuṣpī| mudgapīlumāṣākhyaiḥ parṇīśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate; tatra pīluparṇī moraṭā, kecinmūrvāmāhuḥ| prasannā madirāyā uparitano bhāgaḥ| śūle iti yoniśūle| tailaṃ dhāryamiti rujārtāyāṃ yonau dhāryam| yonau ca praṇayediti yonāvuttarabastinā praveśayet| śyāmādīnāmiti rogabhiṣagjitīye “śyāmātrivṛccaturaṅgula...” (vi.a.8) ityādinoktānām||49-62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">pittalānāṃ tu yonīnāṃ sekābhyaṅgapicukriyāḥ| śītāḥ pittaharāḥ kāryāḥ snehanārthaṃ ghṛtāni ca||63||</seg> <seg type="unit" n="64">(pittaghnauṣadhasiddhāni kāryāṇi bhiṣajā tathā <note place="foot" type="variant" n="15">ayamardhaḥ ślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> )| śatāvarīmūlatulāścatasraḥ samprapīḍayet||64||</seg> <seg type="unit" n="65">rasena kṣīratulyena pacettena ghṛtāḍhakam| jīvanīyaiḥ śatāvaryā mṛdvīkābhiḥ parūṣakaiḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">piṣṭaiḥ priyālaiścākṣāṃśairdviyaṣṭimadhukairbhiṣak| siddhe śīte ca madhunaḥ pippalyāśca palāṣṭakam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">sitādaśapalonmiśrāllihyāt pāṇitalaṃ tataḥ| yonyasṛkśukradoṣaghnaṃ vṛṣyaṃ puṃsavanaṃ ca tat||67||</seg> <seg type="unit" n="68">kṣataṃ kṣayaṃ raktapittaṃ kāsaṃ śvāsaṃ halīmakam| kāmalāṃ vātaraktaṃ ca vīsarpaṃ hṛcchirograham||68||</seg> <seg type="unit" n="69">unmādāratyapasmārān vātapittātmakāñjayet| iti bṛhacchatāvarīghṛtam| evameva kṣīrasarpirjīvanīyopasādhitam||69||</seg> garbhadaṃ pittalānāṃ ca yonīnāṃ syādbhiṣagjitam|70|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="63-69">hatāvarīmūlatulā ityādau ārdraśatāvarīmūlapīḍanena yāvadraso bhavati tena samaṃ kṣīraghṛtaṃ vakṣyamāṇakalkaiḥ pācanīyam| dviyaṣṭimadhukairiti dvibhāgamadhuyaṣṭikaiḥ, kiṃvā jalajasthalajayaṣṭimadhukadvayayuktaiḥ| evamevetyādau śatāvarīcatuḥśatarasasamenetyarthaḥ| kṣīrotthitaṃ sarpiḥ kṣīrasarpiḥ| jīvanīyānyatra kalkaḥ||63-69||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">yonyāṃ śleṣmapraduṣṭāyāṃ vartiḥ saṃśodhanī hitā||70||</seg> <seg type="unit" n="71">vārāhe bahuśaḥ pitte bhāvitairlaktakaiḥ kṛtā| bhāvitaṃ payasā'rkasya yavacūrṇaṃ sasaindhavam||71||</seg> <seg type="unit" n="72">vartiḥ kṛtā muhurdhāryā tataḥ secyā sukhāmbunā| pippalyā maricairmāṣaiḥ śatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ||72||</seg> vartistulyā pradeśinyā dhāryā yoniviśodhanī|73|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="70-72">payasā'rkasyeti arkakṣīreṇa| secyeti pariṣiñcanīyā| pradeśinītulyā pradeśinyaṅgulīsamānā pariṇāhena dairghyeṇa ca||70-72||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">udumbaraśalāṭūnāṃ droṇamabdroṇasaṃyutam||73||</seg> <seg type="unit" n="74">sapañcavalkakulakamālatīnimbapallavam <note place="foot" type="variant" n="16">‘...kaṭvaṅga...’ iti pā.</note>| niśāṃ sthāpya jale tasmiṃstailaprasthaṃ vipācayet||74||</seg> <seg type="unit" n="75">lākṣādhavapalāśatvaṅniryāsaiḥ śālmalena ca| piṣṭaiḥ siddhasya tailasya picuṃ yonau nidhāpayet||75||</seg> <seg type="unit" n="76">saśarkaraiḥ kaṣāyaiśca śītaiḥ kurvīta secanam| picchilā vivṛtā kāladuṣṭā yoniśca dāruṇā||76||</seg> <seg type="unit" n="77">saptāhācchudhyati <note place="foot" type="variant" n="17">‘saptāhāt sidhyati’ iti pā.</note> kṣipramapatyaṃ cāpi vindati| udumbarasya dugdhena ṣaṭkṛtvo bhāvitāttilāt||77||</seg> <seg type="unit" n="78">tailaṃ kvāthena tasyaiva siddhaṃ dhāryaṃ ca pūrvavat| dhātakyāmalakīpatrasrotojamadhukotpalaiḥ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">jambvāmramadhyakāsīsalodhrakaṭphalatindukaiḥ| saurāṣṭrikādāḍimatvagudumbaraśalāṭubhiḥ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">akṣamātrairajāmūtre kṣīre ca dviguṇe pacet| tailaprasthaṃ picuṃ dadyādyonau ca praṇayettataḥ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">kaṭīpṛṣṭhatrikābhyaṅgaṃ snehabastiṃ ca dāpayet| picchilā srāviṇī <note place="foot" type="variant" n="18">‘picchilasrāviṇī’ iti pā.</note> yonirviplutopaplutā tathā||81||</seg> <seg type="unit" n="82">uttānā connatā śūnā sidhyet sasphoṭaśūlinī| karīradhavanimbārkaveṇukośāmrajāmbavaiḥ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">jiṅginīvṛṣamūlānāṃ kvāthairmārdvīkasīdhubhiḥ| saśuktairdhāvanaṃ miśrairyonyāsrāvavināśanam||83||</seg> kuryāt satakragomūtraśuktairvā triphalārasaiḥ|84|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="73-83">udumbaraśalāṭūnāmityādau pañcavalkādisahitānāmudumbaraśalāṭūnāṃ droṇaṃ samabhāgajalaṃ gṛhītavyam| niryāsairiti palāśasyaiva niryāsaiḥ, lākṣā ca palāśavyatirekeṇa bhavatīti jñeyam| saśarkaraiḥ kaṣāyairiti udumbaraśalāṭvādikṛtakaṣāyairevetyarthaḥ| kāladuṣṭā cirakāladuṣṭā| udumbarasya dugdheneti udumbarakṣīreṇa| kvāthena tasyaiveti udumbarasya kvāthena| saurāṣṭrikā tuvarī mṛttikā| ajāmūtre kṣīre ceti ajāmūtrakṣīre pratyekaṃ dviguṇe| uttāneti unnatā| karīraḥ marujadrumaḥ| koṣāmraḥ svanāmakhyātaḥ| jiṅginī prasiddhā||73-83||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">pippalyayorajaḥpathyāprayogā madhunā hitāḥ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">śleṣmalāyāṃ kaṭuprāyāḥ samūtrā bastayo hitāḥ| pitte samadhurakṣīrā vāte tailāmlasaṃyutāḥ||85||</seg> sannipātasamutthāyāḥ karma sādhāraṇaṃ hitam|86|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="84-85">karmasādhāraṇaṃ vātādijayonidoṣoktaṃ militaṃ tridoṣajāyāṃ kartavyam||84-85||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">raktayonyāmasṛgvarṇairanubandhaṃ samīkṣya ca||86||</seg> <seg type="unit" n="87">tataḥ kuryādyathādoṣaṃ raktasthāpanamauṣadham| tilacūrṇaṃ dadhi ghṛtaṃ phāṇitaṃ śaukarī vasā||87||</seg> <seg type="unit" n="88">kṣaudreṇa saṃyutaṃ peyaṃ vātāsṛgdaranāśanam| varāhasya raso medyaḥ sakaulattho'nilādhike||88||</seg> <seg type="unit" n="89">śarkarākṣaudrayaṣṭyāhvanāgarairvā yutaṃ dadhi| payasyotpalaśālūkabisakālīyakāmbudam||89||</seg> sapayaḥśarkarākṣaudraṃ paittike'sṛgdare <note place="foot" type="variant" n="19">‘...kṣaudramekaśo'sṛgdare’ iti pā.</note> pibet|90|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="86-89">raktayonyāmityādi| asṛgvarṇairanubandhaṃ vīkṣyeti asṛgvarṇaviśeṣairdoṣānubandhaṃ parīkṣya||86-89||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">pāṭhā jambvāmrayormadhyaṃ śilodbhedaṃ rasāñjanam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">ambaṣṭhā śālmalīśleṣaṃ samaṅgāṃ vatsakatvacam| bāhlīkātiviṣe bilvaṃ mustaṃ lodhraṃ sagairikam||91||</seg> <seg type="unit" n="92">kaṭvaṅgaṃ maricaṃ śuṇṭhīṃ mṛdvīkāṃ raktacandanam| kaṭphalaṃ vatsakānantādhātakīmadhukārjunam||92||</seg> <seg type="unit" n="93">puṣyeṇoddhṛtya tulyāni sūkṣmacūrṇāni kārayet| tāni kṣaudreṇa saṃyojya pibettaṇḍulavāriṇā||93||</seg> <seg type="unit" n="94">arśaḥsu cātisāreṣu raktaṃ yaccopaveśyate| doṣāgantukṛtā ye ca bālānāṃ tāṃśca nāśayet||94||</seg> <seg type="unit" n="95">yonidoṣaṃ rajodoṣaṃ śvetaṃ nīlaṃ sapītakam| strīṇāṃ śyāvāruṇaṃ yacca prasahya vinivartayet||95||</seg> cūrṇaṃ puṣyānugaṃ nāma hitamātreyapūjitam|96| iti puṣyānugacūrṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="90-95">pāṭhetyādau ambaṣṭhā pāṭhābhedaḥ; anye tu pāṭhābhāgadvayagrahaṇārthaṃ punaḥ ‘ambaṣṭhā’ iti padaṃ varṇayanti| uktaṃ hi- “ghṛte taile ca yoge ca yaddravyaṃ punarucyate| bhāgato dviguṇaṃ taddhi grahaṇīyaṃ manīṣibhiḥ” iti| śālmalīśleṣamiti śālmalīveṣṭakam| bāhlīkamiti kuṅkumam| puṣyeṇeti puṣyanakṣatreṇoddhṛtya; puṣyanakṣatroddharaṇaṃ cātrādṛṣṭadvāropakārakaṃ jñeyam| nīlaṃ śvetaṃ sapītakamityādi rajodoṣaviśeṣaṇam||90-95||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">taṇḍulīyakamūlaṃ tu sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā||96||</seg> <seg type="unit" n="97">rasāñjanaṃ ca lākṣāṃ ca chāgena payasā pibet| patrakalkau ghṛte bhṛṣṭau rājādanakapitthayoḥ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">pittānilaharau, paitte sarvathaivāsrapittajit| madhukaṃ triphalāṃ lodhraṃ mustaṃ saurāṣṭrikāṃ madhu||98||</seg> <seg type="unit" n="99">madyairnimbaguḍūcyau vā kaphaje'sṛgdare pibet| virecanaṃ mahātiktaṃ paittike'sṛgdare pibet||99||</seg> hitaṃ garbhaparisrāve yaccoktaṃ tacca kārayet|100|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="96-99">virecanamityādau virecanameva trivṛtādi pibet, tathā mahātiktakaṃ ghṛtaṃ kuṣṭhoktaṃ pibediti yojyam| garbhaparisrāve yaccoktamiti jātisūtrīye (vi.a.8) garbhasrāvacikitsitaṃ yaduktaṃ tat kārayet||96-99||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">kāśmaryakuṭajakvāthasiddhamuttarabastinā||100||</seg> <seg type="unit" n="101">raktayonyarajaskānāṃ putraghnyāśca hitaṃ ghṛtam| mṛgājāvivarāhāsṛgdadhyamlaphalasarpiṣā <note place="foot" type="variant" n="20">‘...dadhyamlakṣaudrasarpiṣā’ iti pā.</note>||101||</seg> <seg type="unit" n="102">arajaskā pibet siddhaṃ jīvanīyaiḥ payo'pi vā| karṇinyacaraṇāśuṣkayoniprākcaraṇāsu ca||102||</seg> <seg type="unit" n="103">kaphavāte ca dātavyaṃ tailamuttarabastinā| gopitte matsyapitte vā kṣaumaṃ triḥsaptabhāvitam||103||</seg> <seg type="unit" n="104">madhunā kiṇvacūrṇaṃ vā dadyādacaraṇāpaham| srotasāṃ śodhanaṃ kaṇḍūkledaśophaharaṃ ca tat||104||</seg> <seg type="unit" n="105">vātaghnaiḥ śatapākaiśca tailaiḥ prāgaticāriṇī| āsthāpyā cānuvāsyā ca svedyā cānilasūdanaiḥ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">snehadravyaistathā''hārairupanāhaiśca yuktitaḥ| śatāhvāyavagodhūmakiṇvakuṣṭhapriyaṅgubhiḥ||106||</seg> <seg type="unit" n="107">balākhuparṇikāśryāhvaiḥ saṃyāvo dhāraṇaḥ smṛtaḥ| vāminyupaplutānāṃ ca snehasvedādikaḥ kramaḥ||107||</seg> <seg type="unit" n="108">kāryastataḥ snehapicustataḥ santarpaṇaṃ bhavet| śallakījiṅginījambūdhavatvakpañcavalkalaiḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">kaṣāyaiḥ sādhitaḥ snehapicuḥ syādviplutāpahaḥ| karṇinyāṃ vartikā kuṣṭhapippalyarkāgrasaindhavaiḥ||109||</seg> <seg type="unit" n="110">bastamūtrakṛtā dhāryā sarvaṃ ca śleṣmanuddhitam| traivṛtaṃ snehanaṃ svedo grāmyānūpaudakā rasāḥ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">daśamūlapayobastiścodāvartānilārtiṣu| traivṛtenānuvāsyā ca bastiścottarasañjñitaḥ||111||</seg> <seg type="unit" n="112">etadeva mahāyonyāṃ srastāyāṃ ca vidhīyate| vasā <note place="foot" type="variant" n="21">‘varāhakukkuṭavasā’ iti pā.</note> ṛkṣavarāhāṇāṃ ghṛtaṃ ca madhuraiḥ śṛtam||112||</seg> <seg type="unit" n="113">pūrayitvā <note place="foot" type="variant" n="22">‘sampraveśya’ iti pā.</note> mahāyoniṃ badhnīyāt kṣaumalaktakaiḥ| prasrastāṃ sarpiṣā'bhyajya kṣīrasvinnāṃ praveśya ca||113||</seg> <seg type="unit" n="114">badhnīyādveśavārasya piṇḍenāmūtrakālataḥ| yacca vātavikārāṇāṃ karmoktaṃ tacca kārayet||114||</seg> <seg type="unit" n="115">sarvavyāpatsu matimānmahāyonyāṃ viśeṣataḥ| nahi vātādṛte yonirnārīṇāṃ sampraduṣyati||115||</seg> śamayitvā tamanyasya kuryāddoṣasya bheṣajam|116|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="100-115">mṛgājāvītyādau mṛgādīnāmasṛk dadhyamlaphalasarpiṣā pibediti yojyam| ‘amlakṣaudrasarpiṣā’ iti vā pāṭhaḥ| tailamuttarabastinetyatra jīvanīyasiddhaṃ tailaṃ yojyam| gopitte ityādau dadyāditi yonau dadyādityarthaḥ| prāgaticāriṇīti prākcaraṇāticaraṇe| saṃyāva utkārikā| dhāraṇaḥ smṛta iti vāminyā bījadhāraṇakāraka ityarthaḥ| traivṛtaṃ snehanamiti sarpistailavasāsnehanam| etadeveti traivṛtameva anuvāsanabastyuttarabastiṣu| āmūtrakālata iti mūtrakālaparyantaṃ bandhanaṃ kuryāt| sarvayonivyāpatsu vātacikitsākaraṇe hetumāha- nahi vātādṛta ityādi||100-115||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">rohītakānmūlakalkaṃ pāṇḍure'sṛgdare pibet||116||</seg> <seg type="unit" n="117">jalenāmalakībījaṃ kalkaṃ vā sasitāmadhum| madhunā''malakāccūrṇaṃ rasaṃ vā lehayecca <note place="foot" type="variant" n="23">‘lehayet site’ iti pā.</note> tām||117||</seg> <seg type="unit" n="118">nyagrodhatvakkaṣāyeṇa lodhrakalkaṃ tathā pibet| āsrāve kṣaumapaṭṭaṃ vā bhāvitaṃ tena dhārayet||118||</seg> <seg type="unit" n="119">plakṣatvakcūrṇapiṇḍaṃ vā dhārayenmadhunā kṛtam| yonyā snehāktayā lodhrapriyaṅgumadhukasya vā||119||</seg> <seg type="unit" n="120">dhāryā madhuyutā vartiḥ kaṣāyāṇāṃ ca sarvaśaḥ| srāvacchedārthamabhyaktāṃ dhūpayedvā ghṛtāplutaiḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">saralāgugguluyavaiḥ satailakaṭumatsyakaiḥ| kāsīsaṃ triphalā kāṅkṣī samaṅgā''mrāsthi dhātakī||121||</seg> <seg type="unit" n="122">paicchilye kṣaudrasaṃyuktaścūrṇo vaiśadyakārakaḥ| palāśasarjajambūtvaksamaṅgāmocadhātakīḥ||122||</seg> <seg type="unit" n="123">sapicchilāpariklinnāstambhanaḥ kalka iṣyate| stabdhānāṃ karkaśānāṃ ca kāryaṃ mārdavakārakam||123||</seg> <seg type="unit" n="124">dhārayedveśavāraṃ vā pāyasaṃ kṛśarāṃ tathā| durgandhānāṃ kaṣāyaḥ syāttauvaraḥ kalka eva vā||124||</seg> <seg type="unit" n="125">cūrṇaṃ vā sarvagandhānāṃ pūtigandhāpakarṣaṇam| evaṃ yoniṣu śuddhāsu garbhaṃ vindanti yoṣitaḥ||125||</seg> aduṣṭe prākṛte bīje jīvopakramaṇe sati|126|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="116-125">pāṇḍure pradare iti śvetapradare| bhāvitaṃ teneti nyagrodhatvakkaṣāyeṇa bhāvitam| kaṭumatsyakaḥ śapharī, śuṣkamatsyo vā| kāṅkṣī saurāṣṭrī mṛt| aduṣṭe ityādau prākṛte bīje iti sahajaguṇasampanne śukraśoṇitabīje aduṣṭe sati; evambhūtasaṃsarge jīvopakramaṇe satyeva garbhaṃ yoṣitaḥ vindanti; jīvopakramaṇaṃ pūrvakarmapreritāt <note place="foot" type="variant" n="24">‘pūrvakarmapreritamityaviśeṣādhiṣṭhānam’ iti pā.</note> suyogādbhavati||116-125||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">pañcakarmaviśuddhasya puruṣasyāpi cendriyam||126||</seg> parīkṣya varṇairdoṣāṇāṃ duṣṭaṃ tadghnairupācaret|127|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="126">yasmāt puruṣasya śukramapyatra kāraṇaṃ garbhe, garbhaścāpekṣitaḥ, tasmācchukrasyāpi parīkṣāpūrvikāṃ cikitsāmāha- pañcakarmetyādi| indriyamiti śukram| parīkṣaṇāddoṣāṇāṃ vātādīnāṃ varṇairyadi duṣṭaṃ bhavati tadā vātādivarṇayogādvātādiharairbheṣajairupācaredityarthaḥ||126||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">bhavanti cātra- saliṅgā vyāpado yoneḥ sanidānacikitsitāḥ||127||</seg> <seg type="unit" n="128">uktā vistarataḥ samyaṅmuninā tattvadarśinā| punarevāgniveśastu papraccha bhiṣajāṃ varam||128||</seg> <seg type="unit" n="129">ātreyamupasaṅgamya śukradoṣāstvayā'nagha!| rogādhyāye samuddiṣṭā hyaṣṭau puṃsāmaśeṣataḥ||129||</seg> <seg type="unit" n="130">teṣāṃ hetuṃ bhiṣakśreṣṭha! duṣṭāduṣṭasya cākṛtim| cikitsitaṃ ca kārtsnyena klaibyaṃ yacca caturvidham||130||</seg> <seg type="unit" n="131">upadraveṣu yonīnāṃ pradaro yaśca kīrtitaḥ| teṣāṃ nidānaṃ liṅgaṃ ca cikitsāṃ caiva tattvataḥ||131||</seg> <seg type="unit" n="132">samāsavyāsabhedena prabrūhi <note place="foot" type="variant" n="25">‘brūhi no’ iti pā.</note> bhiṣajāṃvara!| tasmai śuśrūṣamāṇāya provāca munipuṅgavaḥ||132||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="127-132">atrāntare ‘punareva’ ityādigranthaṃ śukradoṣādilakṣaṇacikitsābhidhāyakaṃ kecit paṭhanti; taccānye anārṣaṃ vadanti, upapattiṃ ca varṇayanti yat- śukradoṣā vājīkaraṇenaiva cikitsitāḥ, klaibyaṃ ca śārīre eva pratipāditam, ataḥ punarnābhidhānamarhati, pradaraścaiveha yonivyāpattau cikitsita iti; ye tu paṭhanti te pūrvoktasaṅkṣepasya vistarābhidhānametaditi varṇayanti| evamasyārṣatvavivāde'pi kāśmīrādideśānumatatvāt kiñcid vyākaraṇaṃ kurma eva||127-132||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">bījaṃ yasmādvyavāye <note place="foot" type="variant" n="26">‘vyavāyeṣu’ iti pā.</note> tu harṣayonisamutthitam| śukraṃ pauruṣamityuktaṃ tasmādvakṣyāmi tacchṛṇu||133||</seg> <seg type="unit" n="134">yathā bījamakālāmbukṛmikīṭāgnidūṣitam| na virohati sanduṣṭaṃ tathā śukraṃ śarīriṇām||134||</seg> <seg type="unit" n="135">ativyavāyādvyāyāmādasātmyānāṃ ca sevanāt| akāle vā'pyayonau vā maithunaṃ na ca gacchataḥ||135||</seg> <seg type="unit" n="136">rūkṣatiktakaṣāyātilavaṇāmloṣṇasevanāt| nārīṇāmarasajñānāṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘arasajñatvāt sravaṇāñja... (saraṇāñja...)’ iti pā.</note> gamanājjarayā tathā||136||</seg> <seg type="unit" n="137">cintāśokādavisrambhācchastrakṣārāgnivibhramāt| bhayātkrodhādabhīcārādvyādhibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="28">‘...datīsārā...’ iti pā.</note> karśitasya ca||137||</seg> <seg type="unit" n="138">vegāghātāt kṣatāccāpi dhātūnāṃ sampradūṣaṇāt| doṣāḥ pṛthak samastā vā prāpya retovahāḥ sirāḥ||138||</seg> śukraṃ sandūṣayantyāśu ...|139|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="133-138">śukraguṇopavarṇane hetumāha- bījaṃ yasmādityādi| yasmādbījabhūtaṃ garbhasya śukraṃ tasmādvakṣyāmi| vyavāyeṣu harṣa eva yoniḥ kāraṇaṃ tasmādutthitam| pauruṣamiti puruṣacihnaṃ, śukreṇaiva hi puruṣo vyajyate| maithunaṃ na ca gacchata iti ucitamaithunakāle maithunāgamanaṃ śukravegapratīghātādeva darśayati| avisrambhāditi aviśvāsāt||133-138||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="139">... tadvakṣyāmi vibhāgaśaḥ| phenilaṃ tanu rūkṣaṃ ca vivarṇaṃ pūti picchilam||139||</seg> <seg type="unit" n="140">anyadhātūpasaṃsṛṣṭamavasādi tathā'ṣṭamam| phenilaṃ tanu rūkṣaṃ ca kṛcchreṇālpaṃ ca mārutāt||140||</seg> <seg type="unit" n="141">bhavatyupahataṃ śukraṃ na tadgarbhāya kalpate| sanīlamathavā pītamatyuṣṇaṃ pūtigandhi ca||141||</seg> <seg type="unit" n="142">dahalliṅgaṃ viniryāti śukraṃ pittena dūṣitam| śleṣmaṇā baddhamārgaṃ tu bhavatyatyarthapicchilam||142||</seg> <seg type="unit" n="143">strīṇāmatyarthagamanādabhighātāt kṣatādapi| śukraṃ pravartate jantoḥ prāyeṇa rudhirānvayam||143||</seg> <seg type="unit" n="144">vegasandhāraṇācchukraṃ vāyunā vihataṃ pathi| kṛcchreṇa yāti grathitamavasādi tathā''ṣṭamam||144||</seg> <seg type="unit" n="145">iti doṣāḥ samākhyātāḥ śukrasyāṣṭau salakṣaṇāḥ| snigdhaṃ ghanaṃ picchilaṃ ca madhuraṃ cāvidāhi ca||145||</seg> retaḥ śuddhaṃ vijānīyācchvetaṃ <note place="foot" type="variant" n="29">‘...cchuddhasphaṭikasannibham’ iti pā.</note> sphaṭikasannibham|146|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="139-145">vakṣyāmīti duṣṭaṃ śukraṃ vakṣyāmi rudhirānvayamiti rudhirayuktam| śukrābhidhānaprasaṅgādviśuddhaśukralakṣaṇamāha- snigdhamityādi||139-145||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">vājīkaraṇayogaistairupayogasukhairhitaiḥ||146||</seg> <seg type="unit" n="147">raktapittaharairyogairyonivyāpadikaistathā| duṣṭaṃ yadā bhavecchukraṃ tadā tat samupācaret||147||</seg> <seg type="unit" n="148">ghṛtaṃ ca jīvanīyaṃ yaccyavanaprāśa eva ca| girijasya prayogaśca retodoṣānapohati||148||</seg> <seg type="unit" n="149">vātānvite hitāḥ śukre nirūhāḥ sānuvāsanāḥ| abhayāmalakīyaṃ ca paitte śastaṃ rasāyanam <note place="foot" type="variant" n="30">‘brāhmamāmalakīyaṃ ca paitte śastaṃ virecanam’ iti pā.</note>||149||</seg> <seg type="unit" n="150">māgadhyamṛtalohānāṃ triphalāyā rasāyanam| kaphotthitaṃ śukradoṣaṃ hanyādbhallātakasya ca||150||</seg> <seg type="unit" n="151">yadanyadhātusaṃsṛṣṭaṃ śukraṃ tadvīkṣya yuktitaḥ| yathādoṣaṃ prayuñjīta doṣadhātubhiṣagjitam||151||</seg> <seg type="unit" n="152">sarpiḥ payo rasāḥ śāliryavagodhūmaṣaṣṭikāḥ| praśastāḥ śukradoṣeṣu bastikarma viśeṣataḥ||152||</seg> ityaṣṭaśukradoṣāṇāṃ muninoktaṃ cikitsitam|153|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="146-152">māgadhyamṛtetyādau amṛtā āmalakī| bhallātakasyetyatra rasāyanamiti anuvartate||146-152||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="153">retodoṣodbhavaṃ klaibyaṃ yasmācchuddhyaiva sidhyati||153||</seg> tato vakṣyāmi te samyagagniveśa! yathātatham|154|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="153">śuddhyaiveti retaḥśuddhyaiva; siddhyati praśāmyati||153||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="154">bījadhvajopaghātābhyāṃ jarayā śukrasaṅkṣayāt||154||</seg> <seg type="unit" n="155">klaibyaṃ sampadyate tasya śṛṇu sāmānyalakṣaṇam| saṅkalpapravaṇo nityaṃ priyāṃ vaśyāmapi striyam||155||</seg> <seg type="unit" n="156">na yāti liṅgaśaithilyāt kadācidyāti vā yadi| śvāsārtaḥ svinnagātraśca moghasaṅkalpaceṣṭitaḥ||156||</seg> <seg type="unit" n="157">mlānaśiśnaśca nirbījaḥ <note place="foot" type="variant" n="31">‘nirvīryaḥ’ iti pā.</note> syādetat klaibyalakṣaṇam| sāmānyalakṣaṇaṃ hyetadvistareṇa pravakṣyate||157||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="154-157">saṅkalpetyādau liṅgaśaithilyāditi liṅgānutthānāt| moghe niṣphale saṅkalpaceṣṭite yasya saḥ||154-157||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="158">śītarūkṣālpasaṅkliṣṭaviruddhājīrṇabhojanāt <note place="foot" type="variant" n="32">‘viruddhātyalpasaṅkliṣṭaviṣamāsātmyabhojanāt’ iti pā.</note>| śokacintābhayatrāsāt strīṇāṃ cātyarthasevanāt||158||</seg> <seg type="unit" n="159">abhicārādavisrambhādrasādīnāṃ ca saṅkṣayāt| vātādīnāṃ ca vaiṣamyāttathaivānaśanācchramāt||159||</seg> <seg type="unit" n="160">nārīṇāmarasajñatvāt pañcakarmāpacārataḥ| bījopaghātādbhavati pāṇḍuvarṇaḥ sudurbalaḥ||160||</seg> <seg type="unit" n="161">alpaprāṇo'lpaharṣaśca pramadāsu bhavennaraḥ| hṛtpāṇḍurogatamakakāmalāśramapīḍitaḥ||161||</seg> chardyatīsāraśūlārtaḥ kāsajvaranipīḍitaḥ| bījopaghātajaṃ klaibyaṃ ...|163|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="158-161">vāyoḥ kṣayād bījakṣayānupapatteḥ <note place="foot" type="variant" n="33">etad vyākhyānaṃ ‘rasādīnāṃ ca saṅkṣayāt’ ityatra ‘vātādīnāṃ ca saṅkṣayāt’ iti pāṭhaṃ matvā cakrapāṇidattena kṛtamiti pratīyate</note> vātādīnāṃ ca saṅkṣayādityatra prākṛtavātādikṣaye śarīravaiguṇyādeva śukrānutpādo jñeyaḥ||158-161||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="162">... dhvajabhaṅgakṛtaṃ śṛṇu||162||</seg> <seg type="unit" n="163">atyamlalavaṇakṣāraviruddhāsātmyabhojanāt| atyambupānādviṣamāt piṣṭānnagurubhojanāt||163||</seg> <seg type="unit" n="164">dadhikṣīrānūpamāṃsasevanādvyādhikarṣaṇāt| kanyānāṃ caiva gamanādayonigamanādapi||164||</seg> <seg type="unit" n="165">dīrgharogāṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘dīrgharomṇī’ iti pā.</note> cirotsṛṣṭāṃ tathaiva ca rajasvalām| durgandhāṃ duṣṭayoniṃ ca tathaiva ca parisrutām <note place="foot" type="variant" n="35">‘pariplutām’ iti pā.</note>||165||</seg> <seg type="unit" n="166">īdṛśīṃ pramadāṃ mohādyo gacchet kāmaharṣitaḥ| catuṣpadābhigamanācchephasaścābhighātataḥ||166||</seg> <seg type="unit" n="167">adhāvanādvā meḍhrasya śastradantanakhakṣatāt| kāṣṭhaprahāraniṣpeṣācchūkānāṃ cātisevanāt||167||</seg> <seg type="unit" n="168">retasaśca pratīghātāddhvajabhaṅgaḥ pravartate| (bhavanti <note place="foot" type="variant" n="36">ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> yāni rūpāṇi tasya vakṣyāmyataḥ param)| śvayathurvedanā meḍhre rāgaścaivopalakṣyate||168||</seg> <seg type="unit" n="169">sphoṭāśca tīvrā jāyante liṅgapāko bhavatyapi| māṃsavṛddhirbhaveccāsya vraṇāḥ kṣipraṃ bhavantyapi||169||</seg> <seg type="unit" n="170">pulākodakasaṅkāśaḥ srāvaḥ śyāvāruṇaprabhaḥ| valayīkurute <note place="foot" type="variant" n="37">‘parigrahaḥ sphītadeśaḥ śiśne valayīkurute kaṭhinaśca bhavati’ iti gaṅgādharaḥ| ‘valayaṃ kurute cāpi kaṭhinaṃ ca parigraham’ iti pā.</note> cāpi kaṭhinaśca parigrahaḥ||170||</seg> <seg type="unit" n="171">jvarastṛṣṇā bhramo mūrcchā cchardiścāsyopajāyate| raktaṃ kṛṣṇaṃ sraveccāpi nīlamāvilalohitam||171||</seg> <seg type="unit" n="172">agnineva ca dagdhasya tīvro dāhaḥ savedanaḥ| bastau vṛṣaṇayorvā'pi sīvanyāṃ vaṅkṣaṇeṣu ca||172||</seg> <seg type="unit" n="173">kadācitpicchilo vā'pi pāṇḍuḥ srāvaśca jāyate| śvayathurjāyate mandaḥ stimito'lpaparisravaḥ||173||</seg> <seg type="unit" n="174">cirācca pākaṃ vrajati śīghraṃ vā'tha pramucyate| jāyante krimayaścāpi klidyate pūtigandhi ca||174||</seg> <seg type="unit" n="175">viśīryate maṇiścāsya meḍhraṃ muṣkāvathāpi ca| dhvajabhaṅgakṛtaṃ klaibyamityetat samudāhṛtam||175||</seg> etaṃ <note place="foot" type="variant" n="38">‘evaṃ’ iti pā.| ‘etaṃ dhvajabhaṅgamupadaṃśaṃ kecit pañcavidhaṃ pracakṣate’ iti gaṅgādharaḥ</note> pañcavidhaṃ keciddhvajabhaṅgaṃ pracakṣate|176|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="162-175">śūkānāṃ cātisevanāditi liṅgātivṛddhyarthaṃ kṛtaśūkātiyogāt| etaṃ pañcavidhaṃ kecid dhvajabhaṅgaṃ vadanti; tathoktena vātapittakapharaktasannipātabhedena pañcavidhatvamityarthaḥ| tatra śvayathurvedanā meḍhre ityādi vātena, sphoṭāścetyādi pittena, māṃsavṛddhirityādi kaphena, jvarastṛṣṇetyādi raktena, agninevetyādi sannipātena||162-175||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="176">klaibyaṃ jarāsambhavaṃ hi pravakṣyāmyatha tacchṛṇu||176||</seg> <seg type="unit" n="177">jaghanyamadhyapravaraṃ vayastrividhamucyate| atipravayasāṃ śukraṃ prāyaśaḥ kṣīyate nṛṇām||177||</seg> <seg type="unit" n="178">rasādīnāṃ saṅkṣayācca tathaivāvṛṣyasevanāt| balavīryendriyāṇāṃ ca krameṇaiva parikṣayāt||178||</seg> <seg type="unit" n="179">parikṣayādāyuṣaścāpyanāhārācchramāt klamāt| jarāsambhavajaṃ klaibyamityetairhetubhirnṛṇām||179||</seg> <seg type="unit" n="180">jāyate tena so'tyarthaṃ kṣīṇadhātuḥ sudurbalaḥ| vivarṇo durbalo dīnaḥ kṣipraṃ vyādhimathāśnute||180||</seg> etajjarāsambhavaṃ hi ...|181|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="176-180">jaghanyetyādau pravaraṃ vaya iti vārdhakyam| prāyaśaḥ kṣīyata iti vacanāt kadācit pravayasāmapi śukrasārāṇāṃ vṛṣyasevināṃ ca na kṣīyate śukramiti darśayati| pravayasāṃ śukrakṣaye hetumāha- rasādīnāmityādi| ete ca rasakṣayādayo hetavo vārdhakyasvabhāvādeva bhavanti||176-180||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="181">... caturthaṃ kṣayajaṃ śṛṇu| atīva cintanāccaiva śokātkrodhādbhayāttathā||181||</seg> <seg type="unit" n="182">īrṣyotkaṇṭhāmadodvegān <note place="foot" type="variant" n="39">‘īrṣyotkaṇṭhāmanaḥkṣobhān samāviśati’ iti pā.</note> sadā viśati yo naraḥ| kṛśo vā sevate rūkṣamannapānaṃ tathauṣadham||182||</seg> <seg type="unit" n="183">durbalaprakṛtiścaiva nirāhāro bhavedyadi| asātmyabhojanāccāpi <note place="foot" type="variant" n="40">‘athālpabhojanāccāpi iti pā.</note> hṛdaye yo vyavasthitaḥ||183||</seg> <seg type="unit" n="184">rasaḥ pradhānadhāturhi kṣīyetāśu tato nṛṇām| raktādayaśca kṣīyante dhātavastasya dehinaḥ||184||</seg> <seg type="unit" n="185">śukrāvasānāstebhyo'pi śukraṃ dhāma paraṃ matam| cetaso vā'tiharṣeṇa vyavāyaṃ sevate'ti yaḥ||185||</seg> <seg type="unit" n="186">tasyāśu kṣīyate śukraṃ tataḥ prāpnoti saṅkṣayam| ghoraṃ vyādhimavāpnoti maraṇaṃ vā sa gacchati||186||</seg> <seg type="unit" n="187">śukraṃ tasmādviśeṣeṇa rakṣyamārogyamicchatā| evaṃ nidānaliṅgābhyāmuktaṃ klaibyaṃ caturvidham||187||</seg> <seg type="unit" n="188">kecit klaibye tvasādhye dve dhvajabhaṅgakṣayodbhave| vadanti śephasaśchedādvṛṣaṇotpāṭanena ca||188||</seg> <seg type="unit" n="189">mātāpitrorbījadoṣādaśubhaiścākṛtātmanaḥ| garbhasthasya yadā doṣāḥ prāpya retovahāḥsirāḥ||189||</seg> <seg type="unit" n="190">śoṣayantyāśu tannāśādretaścāpyupahanyate| tatra sampūrṇasarvāṅgaḥ sa bhavatyapumān pumān||190||</seg> ete tvasādhyā vyākhyātāḥ sannipātasamucchrayāt|191|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="181-190">kecidityādau dhvajabhaṅgakṣayodbhave vakṣyamāṇaviśiṣṭadhvajabhaṅgakṣayodbhave, te cāsādhye| vṛṣaṇotpāṭanena cetyantena dhvajabhaṅga uktaḥ, kṣayajaṃ tu mātāpitrorityādinocyate| sa pumān strīṣu puruṣavyāpārakaraṇāsamarthatvādapumān bhavati||181-190||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="191">cikitsitamatastūrdhvaṃ samāsavyāsataḥ śṛṇu||191||</seg> <seg type="unit" n="192">śukradoṣeṣu nirdiṣṭaṃ bheṣajaṃ yanmayā'nagha!| klaibyopaśāntaye kuryāt kṣīṇakṣatahitaṃ ca yat||192||</seg> <seg type="unit" n="193">bastayaḥ kṣīrasarpīṃṣi vṛṣyayogāśca ye matāḥ| rasāyanaprayogāśca sarvānetān prayojayet||193||</seg> <seg type="unit" n="194">samīkṣya dehadoṣāgnibalaṃ bheṣajakālavit| vyavāyahetuje klaibye tathā dhātuviparyayāt <note place="foot" type="variant" n="41">‘bheṣajaṃ dhātuvardhanam’ iti pā.</note>||194||</seg> <seg type="unit" n="195">daivavyapāśrayaṃ caiva bheṣajaṃ cābhicāraje <note place="foot" type="variant" n="42">‘daivavyapāśrayaṃ tatra bheṣajaṃ samprayojayet’ iti pā.</note>| samāsenaitaduddiṣṭaṃ bheṣajaṃ klaibyaśāntaye||195||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="191-195">vyavāyahetuje itipadaṃ bījadoṣotpannasahajavyudāsārtham| dhātuviparyayāditi doṣavaiṣamyāt| daivavyapāśrayamityādinā abhicārādijaklaibyacikitsāṃ brūte| abhicārādijaṃ ca klaibyaṃ daivavyapāśrayacikitsābhidhānādeva svīkartavyam||191-195||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="196">vistareṇa pravakṣyāmi klaibyānāṃ bheṣajaṃ punaḥ| susvinnasnigdhagātrasya snehayuktaṃ virecanam||196||</seg> <seg type="unit" n="197">annāśanaṃ tataḥ kuryādathavā''sthāpanaṃ punaḥ| pradadyānmatimān vaidyastatastamanuvāsayet||197||</seg> <seg type="unit" n="198">palāśairaṇḍamustādyaiḥ paścādāsthāpayettataḥ| vājīkaraṇayogāśca pūrvaṃ ye samudāhṛtāḥ||198||</seg> <seg type="unit" n="199">bhiṣajā te prayojyāḥ syuḥ klaibye bījopaghātaje| dhvajabhaṅgakṛtaṃ klaibyaṃ jñātvā tasyācaret kriyām||199||</seg> <seg type="unit" n="200">pradehān pariṣekāṃśca kuryādvā raktamokṣaṇam| snehapānaṃ ca kurvīta sasnehaṃ ca virecanam||200||</seg> <seg type="unit" n="201">anuvāsaṃ <note place="foot" type="variant" n="43">‘anvāsanaṃ’ iti pā.</note> tataḥ kuryādathavā''sthāpanaṃ punaḥ| vraṇavacca kriyāḥ sarvāstatra kuryādvicakṣaṇaḥ||201||</seg> <seg type="unit" n="202">jarāsambhavaje klaibye kṣayaje caiva kārayet| snehasvedopapannasya sasnehaṃ śodhanaṃ hitam||202||</seg> <seg type="unit" n="203">kṣīrasarpirvṛṣyayogā bastayaścaiva yāpanāḥ| rasāyanaprayogāśca tayorbheṣajamucyate||203||</seg> vistareṇaitaduddiṣṭaṃ klaibyānāṃ bheṣajaṃ mayā|204|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="196-203">palāśairaṇḍamustādyairiti eraṇḍapalāśādyairmustādyaiśca vyavasthitairityarthaḥ| tatrairaṇḍapatrādiḥ “eraṇḍamūlapalāśāt” (si.a.12) ityādinā granthe vakṣyamāṇaḥ siddhau, mustādiśca yāpanābastiḥ| bastidvaye'pyatra bahuvacanaṃ vyaktisadbhāvāpekṣayā jñeyam||196-203||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="204">yaḥ pūrvamuktaḥ pradaraḥ śṛṇu hetvādibhistu tam||204||</seg> <seg type="unit" n="205">yā'tyarthaṃ sevate nārī lavaṇāmlagurūṇi ca| kaṭūnyatha vidāhīni snigdhāni piśitāni ca||205||</seg> <seg type="unit" n="206">grāmyaudakāni medyāni kṛśarāṃ pāyasaṃ dadhi <note place="foot" type="variant" n="44">‘guḍam’ iti pā.</note>| śuktamastusurādīni bhajantyāḥ kupito'nilaḥ||206||</seg> <seg type="unit" n="207">raktaṃ <note place="foot" type="variant" n="45">‘raktaṃ pramāṇādadhikaṃ pūrvaṃ ca kupito'nilaḥ| rajovahāḥ samāśritya vardhayatyāśu tadrajaḥ|| tasmādasṛgdaraṃ’ iti pā.</note> pramāṇamutkramya garbhāśayagatāḥ sirāḥ| rajovahāḥ samāśritya raktamādāya tadrajaḥ||207||</seg> <seg type="unit" n="208">yasmādvivardhayatyāśu rasabhāvādvimānatā <note place="foot" type="variant" n="46">‘rasabhāvādvimārgataḥ’ iti, ‘raktapittaṃ samārutam’ iti ca pā.</note>| tasmādasṛgdaraṃ prāhuretattantraviśāradāḥ||208||</seg> <seg type="unit" n="209">rajaḥ pradīryate yasmāt pradarastena sa smṛtaḥ| sāmānyataḥ samuddiṣṭaṃ kāraṇaṃ liṅgameva ca||209||</seg> <seg type="unit" n="210">caturvidhaṃ vyāsatastu vātādyaiḥ sannipātataḥ| ataḥparaṃ pravakṣyāmi hetvākṛtibhiṣagjitam||210||</seg> <seg type="unit" n="211">rūkṣādibhirmārutastu raktamādāya pūrvavat| kupitaḥ pradaraṃ kuryāllakṣaṇaṃ tasya me śṛṇu||211||</seg> <seg type="unit" n="212">phenilaṃ tanu rūkṣaṃ ca śyāvaṃ cāruṇameva ca| kiṃśukodakasaṅkāśaṃ sarujaṃ vā'tha nīrujam||212||</seg> <seg type="unit" n="213">kaṭivaṅkṣaṇahṛtpārśvapṛṣṭhaśroṇiṣu mārutaḥ| kurute vedanāṃ tīvrāmetadvātātmakaṃ viduḥ||213||</seg> <seg type="unit" n="214">amloṣṇalavaṇakṣāraiḥ pittaṃ prakupitaṃ yadā| pūrvavat pradaraṃ kuryāt paittikaṃ liṅgataḥ śṛṇu||214||</seg> <seg type="unit" n="215">sanīlamathavā pītamatyuṣṇamasitaṃ tathā| nitāntaraktaṃ sravati muhurmuhurathārtimat||215||</seg> <seg type="unit" n="216">dāharāgatṛṣāmohajvarabhramasamāyutam| asṛgdaraṃ paittikaṃ syācchlaiṣmikaṃ tu pravakṣyate||216||</seg> <seg type="unit" n="217">gurvādibhirhetubhiśca pūrvavat kupitaḥ kaphaḥ| pradaraṃ kurute tasya lakṣaṇaṃ tattvataḥ śṛṇu||217||</seg> <seg type="unit" n="218">picchilaṃ pāṇḍuvarṇaṃ ca guru snigdhaṃ ca śītalam| sravatyasṛk śleṣmalaṃ ca ghanaṃ mandarujākaram||218||</seg> <seg type="unit" n="219">chardyarocakahṛllāsaśvāsakāsasamanvitam| (vakṣyate <note place="foot" type="variant" n="47">ayaṃ śloko hastalikhitapustake nopalabhyate</note> kṣīradoṣāṇāṃ sāmānyamiha kāraṇam||219||</seg> <seg type="unit" n="220">yattadeva tridoṣasya kāraṇaṃ pradarasya tu)| triliṅgasaṃyutaṃ vidyānnaikāvasthamasṛgdaram||220||</seg> <seg type="unit" n="221">nārī tvatiparikliṣṭā yadā prakṣīṇaśoṇitā| sarvahetusamācārādativṛddhastadā'nilaḥ||221||</seg> <seg type="unit" n="222">raktamārgeṇa sṛjati pratyanīkabalaṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘pratyanīkaguṇaṃ’ iti pā.</note> kapham| durgandhaṃ picchilaṃ pītaṃ vidagdhaṃ pittatejasā||222||</seg> <seg type="unit" n="223">vasāṃ medaśca yāvaddhi samupādāya vegavān| sṛjatyapatyamārgeṇa sarpirmajjavasopamam||223||</seg> <seg type="unit" n="224">śaśvat sravatyathāsrāvaṃ tṛṣṇādāhajvarānvitām| kṣīṇaraktāṃ durbalāṃ sa tāmasādhyāṃ vivarjayet||224||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="204-224">yaḥ pūrvamuktaḥ pradara ityādau upadravarūpatayā pūrvamuktaḥ pradara iti vadanti; kintu raktayonicikitsite asṛgdarasañjñayaiva raktayonikathanena nirdiṣṭadoṣabhedena ca tatraiva raktayonirasṛgdararūpā vyākṛ(hṛ)tā, teneha punarasṛgdaralakṣaṇābhidhānaṃ pūrvaṭīkākṛtāmasammatam| iha ye'pyamuṃ granthaṃ paṭhanti, te tasyaivāyaṃ prabhedaḥ prapañco vā'bhidhīyata iti varṇayanti| vayaṃ tu bhūripustakeṣvevaṃ pāṭhadarśanādasya <note place="foot" type="variant" n="49">‘pāṭhadarśanālleśataḥ’ iti pā.</note> vyākhyānaṃ kurmaḥ| garbhāśayagatā iti garbhāśayasambaddhāḥ| asṛgdaraśabdavyutpattimāha- kupito'nila ityādi| raktaṃ pramāṇamutkramya iti raktaṃ pramāṇādhikaṃ kṛtvā raktamādāya tadrajo yasmādvivardhayati (vṛddhena raktena yojayitvā rajo vivardhayati yasmāt <note place="foot" type="variant" n="50">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate</note> ) pavanastasmādasṛgrajomelakarūpatvādayaṃ vyādhirasṛgdara ityucyate| ‘pradīryate iti vistārito bhavati’ iti pradaraḥ, ‘asṛg dīryate yasminniti asṛgdara’ ityeṣā'pi niruktiratra boddhavyā| naikāvasthamiti vātakṛtanānāvasthāyuktam| nārī tvityādinā etadanubandhakṛtāmavasthāmāha||204-224||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="225">māsānniṣpicchadāhārti pañcarātrānubandhi ca| naivātibahu nātyalpamārtavaṃ śuddhamādiśet||225||</seg> <seg type="unit" n="226">guñjāphalasavarṇaṃ ca padmālaktakasannibham <note place="foot" type="variant" n="51">‘yadvā'laktaka ...’ iti pā.</note>| indragopakasaṅkāśamārtavaṃ śuddhamādiśet||226||</seg> <seg type="unit" n="227">yonīnāṃ vātalādyānāṃ yaduktamiha bheṣajam| caturṇāṃ pradarāṇāṃ ca tat sarvaṃ kārayedbhiṣak||227||</seg> <seg type="unit" n="228">raktātisāriṇāṃ yacca tathā śoṇitapittinām| raktārśasāṃ ca yat proktaṃ bheṣajaṃ tacca kārayet||228||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="225-228">viśuddhārtavasya viśuddhārtavakathanaprasaṅgāllakṣaṇamāha- māsādityādi| pañcarātrānubandhīti udbhūtatayā pañcarātramanubadhnātīti pañcarātrānubandhi, dvādaśarātrānubandhitvādārtavakālasya; kiṃvā dvādaśarātraparyantaṃ garbhārambhakatvamārtavasya natu pravṛttiriti jñeyam| guñjāphalasavarṇamityādinā varṇabhedaścārtave prakṛtibhedādeva bhavati||225-228||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="229">dhātrīstanastanyasampaduktā vistarataḥ purā| stanyasañjananaṃ caiva stanyasya ca viśodhanam||229||</seg> <seg type="unit" n="230">vātādiduṣṭe liṅgaṃ ca kṣīṇasya ca cikitsitam| tatsarvamuktaṃ ye tvaṣṭau kṣīradoṣāḥ prakīrtitāḥ||230||</seg> <seg type="unit" n="231">vātādiṣveva tān vidyācchāstracakṣurbhiṣaktamaḥ| trividhāstu yataḥ śiṣyāstato vakṣyāmi vistaram||231||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="229-231">samprati pradaraṃ sacikitsitamabhidhāya strīrogābhidhānaprasaṅgādaparamapi strīrogaṃ stanyadoṣamabhidhitsurāha- dhātrīstanastanyetyādi| vātādiduṣṭe ityādi vātādivikāreṣvevāntarniviṣṭamityarthaḥ| trividhāstu yato śiṣyāstato vakṣyāmīti trividhaprabhedeṣu śiṣyeṣu mandabuddhiśiṣyāṇāṃ sukhapratipattyartham||229-231||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="232">ajīrṇāsātmyaviṣamaviruddhātyarthabhojanāt| lavaṇāmlakaṭukṣārapraklinnānāṃ ca sevanāt||232||</seg> <seg type="unit" n="233">manaḥśarīrasantāpādasvapnānniśi cintanāt| prāptavegapratīghātādaprāptodīraṇena ca||233||</seg> <seg type="unit" n="234">paramānnaṃ guḍakṛtaṃ kṛśarāṃ dadhi mandakam <note place="foot" type="variant" n="52">‘matsyakam’ iti pā.</note>| abhiṣyandīni māṃsāni grāmyānūpaudakāni ca||234||</seg> <seg type="unit" n="235">bhuktvā bhuktvā divāsvapnānmadyasyātiniṣevaṇāt| anāyāsādabhīghātāt <note place="foot" type="variant" n="53">‘abhicārādanāyāsād vyādhibhiḥ karśanena ca’ iti pā.</note> krodhāccātaṅkakarśanaiḥ||235||</seg> <seg type="unit" n="236">doṣāḥ kṣīravahāḥ prāpya sirāḥ stanyaṃ pradūṣya ca| kuryuraṣṭavidhaṃ bhūyo doṣatastannibodha me||236||</seg> <seg type="unit" n="237">vairasyaṃ phenasaṅghāto raukṣyaṃ cetyanilātmake| pittādvaivarṇyadaurgandhye snehapaicchilyagauravam||237||</seg> <seg type="unit" n="238">kaphādbhavati rūkṣādyairanilaḥ svaiḥ prakopaṇaiḥ| kruddhaḥ kṣīrāśayaṃ prāpya rasaṃ stanyasya <note place="foot" type="variant" n="54">‘stanyaṃ pradūṣayet’ iti pā.</note> dūṣayet||238||</seg> <seg type="unit" n="239">virasaṃ vātasaṃsṛṣṭaṃ kṛśībhavati tat piban| na cāsya <note place="foot" type="variant" n="55">‘na cāsmai’ iti pā.</note> svadate kṣīraṃ kṛcchreṇa ca vivardhate||239||</seg> <seg type="unit" n="240">tathaiva vāyuḥ kupitaḥ stanyamantarviloḍayan| karoti phenasaṅghātaṃ tattu <note place="foot" type="variant" n="56">‘tataḥ’ iti pā.</note> kṛcchrāt pravartate||240||</seg> <seg type="unit" n="241">tena kṣāmasvaro bālo baddhaviṇmūtramārutaḥ| vātikaṃ śīrṣarogaṃ vā pīnasaṃ vā'dhigacchati||241||</seg> <seg type="unit" n="242">pūrvavat kupitaḥ stanye snehaṃ śoṣayate'nilaḥ| rūkṣaṃ tat pibato raukṣyādbalahrāsaḥ prajāyate||242||</seg> <seg type="unit" n="243">pittamuṣṇādibhiḥ kruddhaṃ stanyāśayamabhiplutam| karoti stanyavaivarṇyaṃ nīlapītāsitādikam||243||</seg> <seg type="unit" n="244">vivarṇagātraḥ svinnaḥ syāttṛṣṇālurbhinnaviṭ śiśuḥ| nityamuṣṇaśarīraśca nābhinandati taṃ stanam||244||</seg> <seg type="unit" n="245">pūrvavat kupite pitte daurgandhyaṃ kṣīramṛcchati| pāṇḍvāmayastatpibataḥ kāmalā ca bhavecchiśoḥ||245||</seg> <seg type="unit" n="246">kruddho gurvādibhiḥ śleṣmā kṣīrāśayagataḥ striyāḥ| snehānvitatvāttatkṣīramatisnigdhaṃ karoti tu||246||</seg> <seg type="unit" n="247">chardanaḥ kunthanastena lālālurjāyate śiśuḥ| nityopadigdhaiḥ srotobhirnidrāklamasamanvitaḥ <note place="foot" type="variant" n="57">‘...rnidrālasyasamanvitaḥ’ iti pā.</note>||247||</seg> <seg type="unit" n="248">śvāsakāsaparītastu prasekatamakānvitaḥ| abhibhūya kaphaḥ stanyaṃ picchilaṃ kurute yadā||248||</seg> <seg type="unit" n="249">lālāluḥ śūnavaktrākṣirjaḍaḥ syāttat pibañchiśuḥ| kaphaḥ kṣīrāśayagato gurutvāt kṣīragauravam||249||</seg> <seg type="unit" n="250">karoti <note place="foot" type="variant" n="58">‘atisnehānvitaṃ’ iti pā.</note> guru tat pītvā bālo hṛdrogamṛcchati| anyāṃśca vividhātrogānkuryātkṣīrasamāśritān||250||</seg> <seg type="unit" n="251">kṣīre vātādibhirduṣṭe sambhavanti tadātmakāḥ| tatrādau stanyaśuddhyarthaṃ dhātrīṃ snehopapāditām||251||</seg> <seg type="unit" n="252">saṃsvedya vidhivadvaidyo vamanenopapādayet| vacāpriyaṅguyaṣṭyāhvaphalavatsakasarṣapaiḥ||252||</seg> <seg type="unit" n="253">kalkairnimbapaṭolānāṃ kvāthaiḥ salavaṇairvamet| samyagvāntāṃ yathānyāyaṃ kṛtasaṃsarjanāṃ tataḥ||253||</seg> <seg type="unit" n="254">doṣakālabalāpekṣī snehayitvā virecayet| trivṛtāmabhayāṃ vā'pi triphalārasasaṃyutām||254||</seg> <seg type="unit" n="255">pāyayenmadhusaṃyuktāmabhayāṃ vā'pi kevalām| (pāyayenmūtrasaṃyuktāṃ virekārthaṃ ca śāstravit <note place="foot" type="variant" n="59">ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> )||255||</seg> <seg type="unit" n="256">samyagviriktāṃ matimān kṛtasaṃsarjanāṃ punaḥ| tato doṣāvaśeṣaghnairannapānairupācaret <note place="foot" type="variant" n="60">‘doṣaviśeṣaghnai...’ iti pā.</note>||256||</seg> <seg type="unit" n="257">śālayaḥ ṣaṣṭikā vā syuḥ śyāmākā bhojane hitāḥ| priyaṅgavaḥ koradūṣā yavā veṇuyavāstathā||257||</seg> <seg type="unit" n="258">vaṃśavetrakalāyāśca śākārthe <note place="foot" type="variant" n="61">‘sasnehā yūṣasaṃskṛtāḥ’ iti pā.</note> snehasaṃskṛtāḥ| mudgān masūrān yūṣārthe kulatthāṃśca prakalpayet||258||</seg> <seg type="unit" n="259">nimbavetrāgrakulakavārtākāmalakaiḥ śṛtān| savyoṣasaindhavān yūṣāndāpayetstanyaśodhanān||259||</seg> <seg type="unit" n="260">śaśān kapiñjalāneṇān saṃskṛtāṃśca pradāpayet| śārṅgeṣṭāsaptaparṇatvagaśvagandhāśṛtaṃ jalam||260||</seg> <seg type="unit" n="261">pāyayetāthavā stanyaśuddhaye rohiṇīśṛtam| amṛtāsaptaparṇatvakkvāthaṃ caiva sanāgaram||261||</seg> <seg type="unit" n="262">kirātatiktakakvāthaṃ ślokapāderitān pibet| trīnetānstanyaśuddhyarthamiti sāmānyabheṣajam||262||</seg> <seg type="unit" n="263">kīrtitaṃ stanyadoṣāṇāṃ pṛthaganyaṃ nibodhata| pāyayedvirasakṣīrāṃ drākṣāmadhukasārivāḥ||263||</seg> <seg type="unit" n="264">ślakṣṇapiṣṭāṃ payasyāṃ ca samāloḍya sukhāmbunā| pañcakolakulatthaiśca piṣṭairālepayet stanau||264||</seg> <seg type="unit" n="265">śuṣkau prakṣālya nirduhyāttathā stanyaṃ viśudhyati| phenasaṅghātavatkṣīraṃ yasyāstāṃ pāyayet striyam||265||</seg> <seg type="unit" n="266">pāṭhānāgaraśārṅgeṣṭāmūrvāḥ <note place="foot" type="variant" n="62">‘dhānyanāgara...’ iti pā.</note> piṣṭvā sukhāmbunā| añjanaṃ nāgaraṃ <note place="foot" type="variant" n="63">‘tagaraṃ’ iti pā.</note> dāru bilvamūlaṃ priyaṅgavaḥ||266||</seg> <seg type="unit" n="267">stanayoḥ pūrvavat kāryaṃ lepanaṃ kṣīraśodhanam| kirātatiktakaṃ śuṇṭhīṃ sāmṛtāṃ kvāthayedbhiṣak||267||</seg> <seg type="unit" n="268">taṃ kvāthaṃ pāyayeddhātrīṃ stanyadoṣanibarhaṇam| stanau cālepayet piṣṭairyavagodhūmasarṣapaiḥ||268||</seg> <seg type="unit" n="269">ṣaḍvirekāśritīyoktairauṣadhaiḥ stanyaśodhanaiḥ| rūkṣakṣīrā <note place="foot" type="variant" n="64">‘gurukṣīrā’ iti pā.</note> pibet kṣīraṃ tairvā siddhaṃ ghṛtaṃ pibet||269||</seg> <seg type="unit" n="270">pūrvavajjīvakādyaṃ ca pañcamūlaṃ pralepanam| stanayoḥ saṃvidhātavyaṃ sukhoṣṇaṃ stanyaśodhanam||270||</seg> <seg type="unit" n="271">yaṣṭīmadhukamṛdvīkāpayasyāsindhuvārikāḥ| śītāmbunā pibetkalkaṃ kṣīravaivarṇyanāśanam||271||</seg> <seg type="unit" n="272">drākṣāmadhukakalkena stanau cāsyāḥ pralepayet| prakṣālya vāriṇā caiva nirduhyāttau <note place="foot" type="variant" n="65">‘nidogdhavyau’ iti pā.</note> punaḥ punaḥ||272||</seg> <seg type="unit" n="273">viṣāṇikājaśṛṅgyau ca triphalāṃ rajanīṃ vacām| pibecchītāmbunā piṣṭvā kṣīradaurgandhyanāśinīm||273||</seg> <seg type="unit" n="274">lihyādvā'pyabhayācūrṇaṃ savyoṣaṃ mākṣikaplutam| kṣīradaurgandhyanāśārthaṃ dhātrī pathyāśinī tathā||274||</seg> <seg type="unit" n="275">sārivośīramañjiṣṭhāśleṣmātakakucandanaiḥ| patrāmbucandanośīraiḥ <note place="foot" type="variant" n="66">‘yavāmbu...’ iti pā.</note> stanau cāsyāḥ pralepayet||275||</seg> <seg type="unit" n="276">snigdhakṣīrā <note place="foot" type="variant" n="67">‘gurukṣīrā’ iti pā.</note> dārumustapāṭhāḥ piṣṭvā sukhāmbunā| pītvā sasaindhavāḥ kṣipraṃ kṣīraśuddhimavāpnuyāt||276||</seg> <seg type="unit" n="277">pāyayet picchilakṣīrāṃ śārṅgeṣṭāmabhayāṃ vacām| mustanāgarapāṭhāśca pītāḥ stanyaviśodhanāḥ||277||</seg> <seg type="unit" n="278">takrāriṣṭaṃ pibeccāpi yaduktaṃ gudajāpaham| vidārībilvamadhukaiḥ stanau cāsyāḥ pralepayet||278||</seg> <seg type="unit" n="279">trāyamāṇāmṛtānimbapaṭolatriphalāśṛtam| gurukṣīrā pibedāśu stanyadoṣaviśuddhaye||279||</seg> <seg type="unit" n="280">pibedvā pippalīmūlacavyacitrakanāgaram| balānāgaraśārṅgeṣṭāmūrvābhirlepayet stanau||280||</seg> <seg type="unit" n="281">pṛśniparṇīpayasyābhyāṃ stanau cāsyāḥ pralepayet| aṣṭāvete kṣīradoṣā hetulakṣaṇabheṣajaiḥ||281||</seg> nirdiṣṭāḥ kṣīradoṣotthāstathoktāḥ kecidāmayāḥ|282|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="232-281">kvāthaṃ caiva sanāgaramityatra nāgarakṛta eva kvātho jñeyaḥ| pūrvavajjīvakādyamityatra jīvakādyaṃ jīvanīyam||232-281||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="282">doṣadūṣyamalāścaiva mahatāṃ vyādhayaśca ye||282||</seg> <seg type="unit" n="283">ta eva sarve <note place="foot" type="variant" n="68">‘jñeya bālānāṃ vinā bālagrahān budhaiḥ’ iti pā.</note> bālānāṃ mātrā tvalpatarā matā| nivṛttirvamanādīnāṃ mṛdutvaṃ paratantratām||283||</seg> <seg type="unit" n="284">vākceṣṭayorasāmarthyaṃ vīkṣya bāleṣu śāstravit| bheṣajaṃ svalpamātraṃ tu yathāvyādhi prayojayet||284||</seg> <seg type="unit" n="285">madhurāṇi kaṣāyāṇi kṣīravanti mṛdūni ca| prayojayedbhiṣagbāle matimānapramādataḥ||285||</seg> <seg type="unit" n="286">atyarthasnigdharūkṣoṣṇamamlaṃ kaṭuvipāki ca| guru cauṣadhapānānnametadbāleṣu garhitam||286||</seg> <seg type="unit" n="287">samāsāt sarvarogāṇāmetadbāleṣu bheṣajam| nirdiṣṭaṃ śāstravidvaidyaḥ pravivicya <note place="foot" type="variant" n="69">‘pravibhajya’ iti pā.</note> prayojayet||287||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="282-287">duṣṭakṣīrasevanādutpannabālavikārāṇāṃ svarūpaṃ darśayitvā yathākartavyaṃ bheṣajamāha- doṣetyādi| doṣā vātādayaḥ, dūṣyāṇi raktādīni, malāḥ śakṛnmūtrasvedādayaḥ| ete doṣādayo ya eva mahatāṃ ta eva bālānāmapi bhavanti, kintu bālān prāpya teṣāṃ doṣādīnāṃ mātrā tvalpatareti viśeṣaḥ; tena doṣādimātrāpekṣā bheṣajamātrā'pyalpā bhavatīti bhāvaḥ| nivṛttirvamanādīnāmityādi| dvividhā bālā bhavanti- svatantravṛttayaḥ, paratantravṛttayaśca; tatra paratantratvaṃ bāleṣu vīkṣya vamanādīnāṃ nivṛttiḥ kartavyā, vākceṣṭayośca bālasya sāmarthyaṃ vīkṣya svatantratāyāṃ jātāyāṃ vamanādīnāṃ mṛdutvaṃ śāstravidvaidyaḥ prayojayet, tathā saṃśamanamapi bheṣajamalpamātraṃ yathāvyādhi bāleṣu prayojayediti vākyārthaḥ; kiṃvā bāleṣu mṛdutvaṃ paratantratāṃ ca vīkṣya vamanādīnāṃ nivṛttirvidhātavyā, vākceṣṭayośca bāleṣu sāmarthyaṃ vīkṣya saṃśamanaṃ bheṣajamalpamātraṃ yathāvyādhi prayojayediti yojanīyam| madhurāṇītyādinā bāleṣu kartavyaṃ bheṣajamāha| atyarthamityādi prayojayedityanto grantha ārṣatve savivādaḥ||282-287||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="288">bhavanti cātra- iti sarvavikārāṇāmuktametaccikitsitam| sthānametaddhi tantrasya rahasyaṃ paramuttamam <note place="foot" type="variant" n="70">‘paramucyate’ iti pā.</note>||288||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="288">iti sarvavikārāṇāmityādinā cikitsāsthānoktamarthamupasaṅgṛhṇāti| sarvavikārāṇāmiti vacanena anuktānāmapi vikārāṇāmetaccikitsābījasūtramiti darśayati| rahasyamiti atyantopayuktacikitsābhidhāyakatayā gopyaṃ, na kasmaicit pāpiṣṭhāya prakāśanīyamiti||288||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="289">asmin saptadaśādhyāyāḥ kalpāḥ siddhaya eva ca| nāsādyante'gniveśasya tantre carakasaṃskṛte||289||</seg> <seg type="unit" n="290">tānetān kāpilabaliḥ śeṣān dṛḍhabalo'karot| tantrasyāsya mahārthasya pūraṇārthaṃ yathātatham||290||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="289-290">samprati dṛḍhabalaḥ svakīyasaṃskāraviṣayaṃ darśayannāha- asminnityādi| saptadaśādhyāyā iti cikitsāsthāne saptadaśādhyāyāḥ; te ca carakasaṃskṛtān yakṣmacikitsitāntānaṣṭāvadhyāyān, tathā'rśo'tīsāravisarpadvivraṇīyamadātyayoktān vihāya jñeyāḥ| (pariśiṣṭasaṃskārasyādṛṣṭātiśayasampādyatvādātmano'dṛṣṭātiśayameva darśayannāha- tacchaṅkaramityādi <note place="foot" type="variant" n="71">etadadvyākhyānusārī pāṭhastvanupalabdhatvānna mūle sanniveśitaḥ</note> )||289-290||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="291">rogā ye'pyatra noddiṣṭā bahutvānnāmarūpataḥ| teṣāmapyetadeva syāddoṣādīn vīkṣya bheṣajam||291||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="291">samprati uktānuktarogacikitsātideśārthamāha- rogā ye'pyatretyādi| etadevetyādi etaccikitsāsthānādyuktaṃ bheṣajam; etadeva hi bheṣajaṃ nāmarūpādinā viśeṣeṇānuktānāṃ sāmānyataśca vātādijanyatayoktān rogānapekṣya tathāyuktaṃ sad bheṣajaṃ bhavatītyarthaḥ| doṣādīniti doṣadūṣyanidānānyagre vakṣyamāṇāni; kiṃvā doṣa-bheṣaja-deśa-kāla-bala-śarīrāhāra-sātmya-sattva-prakṛti-vayāṃsi sūtrasthānoktāni||291||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="292">doṣadūṣyanidānānāṃ viparītaṃ hitaṃ dhruvam| uktānuktān gadān sarvān samyagyuktaṃ niyacchati||292||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="292">atha kathametadbheṣajamanuktānāṃ gadānāṃ bheṣajaṃ bhavatītyāha- doṣadūṣyetyādi| doṣā vātādayaḥ, dūṣyāṇi raktādīni, nidānāni rūkṣādīni, eṣāṃ vyastānāṃ samastānāṃ vā yad viparītaṃ, hitamiti bheṣajaṃ, tat samyagyuktaṃ saduktānuktān gadān dhruvaṃ niyacchati; uktāniti nāmarūpādibhiḥ, anuktāniti nāmarūpādiviśeṣeṇānuktān| etena yadevaitad doṣādiviparītatayā pratipāditaṃ bhavati tadaivānuktānāmapi gadānāṃ doṣādīn buddhvā samyagyuktaṃ bheṣajaṃ bhavatīti darśayati| yadyapi ca yannidānaviparītaṃ bheṣajaṃ taddoṣaviparītenaiva grahītuṃ pāryate, yato nidānena doṣaprakopaḥ kriyate, tasya ca doṣasya viparītaṃ yathā rūkṣanidānavṛddhe vāyau rūkṣe yo viparītaḥ snehaḥ sa nidāne'pi viparīta eva; tathā'pi doṣasyaivāṃśavaiparītyena bheṣajaprayogopadarśanārthaṃ nidānaviparītopādānamiha| yathā- yadi vāyuḥ sarvātmanā prakupitastadā tasya vāyoryadviparītaṃ tailaṃ tat kartavyaṃ, yadā tu śītena vāyurvṛddhastadā sarvātmanā viruddhaṃ tailamutsṛjya yadeva śītatve hitaṃ tasyaiva <note place="foot" type="variant" n="72">‘vātasya śaityaṃ tasyaiva guṇasya’ iti pā.</note> śītaguṇasya praśamārthaṃ hetuviparītamuṣṇaṃ bheṣajaṃ prayujyate| ata evoktaṃ- “śītenoṣṇakṛtān rogāñ śamayanti bhiṣagvidaḥ” (vi.a.3) ityādi| iha tu doṣādīnāṃ grahaṇād doṣadūṣyasamudāyātmā vyādhirapi labhyate, tena vyādhiviparītamapi bheṣajamavaruddham| viparītaśabdena ceha pratikūlamucyate, na viparītaguṇamātraṃ; tena viparyastārthakāriṇāmapi bheṣajānāṃ grahaṇaṃ bhavati| yattu samānameva kṣīṇānāṃ doṣāṇāṃ dhātūnāṃ vā bheṣajaṃ bhavati tad doṣādikṣayavyādhivṛddhijanakatayā viparītameva, yena tatra na doṣādayaḥ pratikartavyāḥ kintu tatkṣayāḥ, tena kṣaye doṣādiviparītaṃ samyagyuktaṃ saddoṣādīn niyacchatītyuktaṃ, tato doṣādisamānameva viparītamiti na kaściddoṣaḥ||292||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="293">deśakālapramāṇānāṃ sātmyāsātmyasya caiva hi| samyagyogo'nyathā hyeṣāṃ pathyamapyanyathā bhavet||293||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="293">atha yena samyagyogena yuktaṃ bheṣajaṃ kāryakaraṃ bhavati tameva samyagyogamāha- deśakāletyādi| eṣāṃ tu deśādiyogānāmudāharaṇānyācāryeṇaiva kṛtāni ‘āsyādāmāśayasthān’ ityādinā ‘nātidoṣaṃ ca bahvapi’ ityantena| tatra deśa āturarūpa evoktaḥ, bhūmirūpadeśāpekṣā tu yojanā sātmyāpekṣayojanābhidhānenaiva gṛhītā| kālaḥ ṣaḍvidho dināturauṣadhādibhiḥ| tatrauṣadhakālo daśavidhaḥ| pramāṇamauṣadhasya trividham- alpaṃ, bahu, samaṃ ca| sātmyaṃ dvividhaṃ deśaśarīrayoḥ; vyādhisātmyaṃ tvauṣadhāntarniviṣṭameva; ṛtusātmyaṃ ca kālagṛhītaṃ; pramāṇasātmyagrahaṇaṃ samyagyogenaiva kṛtam| asātmyaṃ yat sātmyaviparītam| samyagyogaḥ yathāvatprayogaḥ| viparyaye doṣamāha- anyathā hyeṣāṃ pathyamapyanyathā bhavet; eṣāṃ deśādīnām, anyatheti asamyagyoge, pathyamapīti bheṣajaṃ doṣādiparītamapi, anyatheti apathyaṃ bhavati| yāni cāparāṇi balasattvādīni daśavidhadoṣādyantargatāni parīkṣyāṇi nehoktāni tāni doṣādiṣvantarbhāvanīyāni||293||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="294">āsyādāmāśayasthān hi rogān nastaḥśirogatān| gudāt pakvāśayasthāṃśca hantyāśu <note place="foot" type="variant" n="73">‘adhastādgudato dattaṃ hantyāśutaramauṣadham’ iti pā.</note> dattamauṣadham||294||</seg> <seg type="unit" n="295">śarīrāvayavottheṣu visarpapiḍakādiṣu| yathādeśaṃ <note place="foot" type="variant" n="74">‘yathādoṣaṃ’ ‘yathāvasthaṃ’, ‘yathādehaṃ’ iti ca pā.</note> pradehādi śamanaṃ syādviśeṣataḥ||295||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="294-295">śarīrāpekṣasamyagyogodāharaṇamāha- āsyādityādi| āsyādityādau tṛtīyāsthāne pañcamī; tenāsyena dattamauṣadhaṃ vamanādyāmāśayasthān gadānāśutaraṃ nihanti| evaṃ nāsayā dattamauṣadhaṃ śirogatān hanti| gudena dattaṃ pakvāśayasthān hanti| bahiḥ parisārjanabheṣajaprayogaṃ śarīradeśāpekṣamāha- śarīrāvayavottheṣvityādi| yathādeśamiti vyādhideśe| pradehādīni pradehapariṣekopanāhādīni||294-295||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="296">dināturauṣadhavyādhijīrṇaliṅgartvavekṣaṇam <note place="foot" type="variant" n="75">bahuṣvādarśapustakeṣu ‘avekṣaṇam’ ityasya sthāne ‘apekṣaṇam’ iti paṭhyate, evamagre'pyasmin prakaraṇe ‘rogyavekṣaḥ’ ityādi sthāne ‘rogyapekṣaḥ’ ityādi paṭhyate</note>| kālaṃ vidyāddināvekṣaḥ pūrvāhṇe vamanaṃ yathā||296||</seg> <seg type="unit" n="297">rogyavekṣo yathā prātarniranno balavān pibet| bheṣajaṃ laghupathyānnairyuktamadyāttu durbalaḥ||297||</seg> <seg type="unit" n="298">bhaiṣajyakālo bhuktādau madhye paścānmuhurmuhuḥ| sāmudgaṃ bhaktasaṃyuktaṃ grāsagrāsāntare daśa||298||</seg> <seg type="unit" n="299">apāne viguṇe pūrvaṃ, samāne madhyabhojanam| vyāne <note place="foot" type="variant" n="76">‘vyāne'nte prātarāśasya’ iti pā.</note> tu prātaraśitamudāne bhojanottaram||299||</seg> <seg type="unit" n="300">vāyau prāṇe praduṣṭe tu grāsagrāsāntariṣyate| śvāsakāsapipāsāsu tvavacāryaṃ muhurmuhuḥ||300||</seg> <seg type="unit" n="301">sāmudgaṃ hikkine deyaṃ laghunā'nnena saṃyutam| sambhojyaṃ tvauṣadhaṃ bhojyairvicitrairarucau hitam||301||</seg> <seg type="unit" n="302">jvare peyāḥ kaṣāyāśca kṣīraṃ sarpirvirecanam| ṣaḍahe ṣaḍahe deyaṃ kālaṃ vīkṣyāmayasya ca||302||</seg> <seg type="unit" n="303">kṣudvegamokṣau laghutā viśuddhirjīrṇalakṣaṇam| tadā bheṣajamādeyaṃ syāddhi doṣavadanyathā||303||</seg> <seg type="unit" n="304">cayādayaśca doṣāṇāṃ varjyaṃ sevyaṃ ca yatra yat| ṛtāvavekṣyaṃ yat karma pūrvaṃ sarvamudāhṛtam||304||</seg> <seg type="unit" n="305">(upakramāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="77">etacchlokadvayaṃ hastalikhitapustake na paṭhyate</note> karaṇaṃ pratiṣedhe ca kāraṇam| vyākhyātamabalānāṃ savikalpānāmavekṣaṇe||305||</seg> <seg type="unit" n="306">muhurmuhuśca rogāṇāmavasthāmāturasya ca| avekṣamāṇastu bhiṣak cikitsāyāṃ na muhyati)||306||</seg> <seg type="unit" n="307">ityevaṃ ṣaḍvidhaṃ kālamanavekṣya bhiṣagjitam| prayuktamahitāya syāt sasyasyākālavarṣavat||307||</seg> <seg type="unit" n="308">vyādhīnāmṛtvahorātravayasāṃ bhojanasya ca| viśeṣo bhidyate yastu kālāvekṣaḥ sa ucyate||308||</seg> <seg type="unit" n="309">vasante śleṣmajā rogāḥ śaratkāle tu pittajāḥ| varṣāsu vātikāścaiva prāyaḥ prādurbhavanti hi||309||</seg> <seg type="unit" n="310">niśānte divasānte ca varṣānte vātajā gadāḥ| prātaḥ kṣapādau kaphajāstayormadhye tu pittajāḥ||310||</seg> <seg type="unit" n="311">vayontamadhyaprathame vātapittakaphāmayāḥ| balavanto bhavantyeva svabhāvādvayaso nṛṇām||311||</seg> <seg type="unit" n="312">jīrṇānte vātajā rogā jīryamāṇe tu pittajāḥ| śleṣmajā bhuktamātre tu labhante prāyaśo balam||312||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="296-312">deśamanu kālāpekṣasamyagyogodāharaṇāni kālavibhāgapūrvakamāha- dināturauṣadhetyādi| dinādibhiravekṣaṇaśabdaḥ sambadhyate; avekṣaṇam avekṣā| atra dināvekṣādikālān kramādudāharati- dināvekṣa ityādi| rogyavekṣa iti rogiṇo viśeṣaṃ balavattvamabalavattvaṃ cāvekṣya bhavatītyarthaḥ| niranna iti auṣadhamupayujyāpi upakṣaṇamabhuñjānaḥ| auṣadhāvekṣānagadakālānāha- bhaiṣajyakālā ityādi| atra bhuktādāvityanena kāladvayamucyate; yathā prātareva nirannaṃ, tathā prāgbhojanaṃ ca| tathā paścādityanena ca kāladvayameva prātarbhojanottarakālaṃ, aparaṃ tu sāyaṃ bhojanottarakālam| madhyebhuktaṃ tu yadardhaṃ bhuktvopayujyate, paścāt punarardhaṃ bhujyate| muhurmuhurbhuktaṃ nāma yadbhojanasamaye pratikṣaṇaṃ bhujyate| sāmudgaṃ nāma yadbhaktasyādāvante ca bhujyate, tatsamudgavadāhārāvaraṇāt ‘sāmudgaṃ’ ityabhidhīyate| bhuktamiti padaṃ bhuktādāvityādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| antarābhaktaṃ nāma yadannena saṃyogāt saṃskārādvā tadvimiśritaṃ bhujyate| grāsagrāsāntaraṃ tu bhuktaṃ nāma yad grāsānāṃ madhyeṣu bhujyate| anye tu ‘grāsagrāsāntare’ iti paṭhanti, ekaṃ ca bheṣajakālaṃ vadanti; bhuktamitipadena ca bheṣajakālāntaramabhidhāya daśauṣadhakālapūraṇaṃ kurvanti| ata eva ‘vāyau prāṇe praduṣṭe tu grāsagrāsāntariṣyate’ iti vacanena cācāryeṇaika eva kāla uktaḥ| tatra grāsasya grāsāntaramadhye yadauṣadhaṃ tad grāsagrāsāntaramucyate| bhuktamityasya lakṣaṇaṃ- bhuktaṃ laghunā'nnena saṃyutamiti; laghunā peyādinā annena saṃyutaṃ yadbhujyate tadbhuktamucyate| sambhojyaṃ tvauṣadhairityādinā tu yadauṣadhasaṃskṛtamannamupayujyate alaghu laghu vā tat sambhuktaśabdenocyate| ye tu ‘grāse grāsāntare’ iti paṭhanti, te prāṇe praduṣṭe grāse grāsāntare vā bheṣajopayogena kāladvayaṃ varṇayanti, laghunā'nnena saṃyutamitipadaṃ sambhojyamityasyaiva viśeṣaṇaṃ varṇayanti; bhuktamiti tu padaṃ vivaraṇagranthe'pi sarvātmakālopayojanīyabheṣajaviśeṣaṇamiti vyākhyānayanti| evaṃ vyavasthite ‘apāne viguṇe’ ityādibheṣajakālavivaraṇaṃ vyaktameveti na punarvyāhriyate| ete ca kālā yadyapi rogaviśeṣaviṣayatayā vihitāḥ, tathā'pi bheṣajasyaivāmī viguṇāpānādividheyasya kālā bhavanti| apānavaiguṇyādayastu gadā iha bheṣajaviṣayatayopāttāḥ| tenāpāne viguṇe yadauṣadhaṃ tasyāpyete kālā ityādinibandho boddhavyaḥ| yastu vyādhyavekṣaḥ kālaḥ sa vyādhyavasthārūpa iha vaktavya iti viśeṣaḥ| auṣadhāvekṣaṃ kālamabhidhāya vyādhyavekṣaṃ kālamāha- jvare peyā ityādi| atra ca peyākaṣāyasarpiḥkṣīravirecanānāmutsargavidhayā jvarāhādārabhya ṣaḍahe yathākramaṃ deyatvamucyate| ṣaḍahātikrame peyādānaṃ na virodhamāvahati, sāmānyavidhervirodhavidhinā bādhanasya sarvatraivānumatatvāt| tena laṅghitasya kaṣāyaṣaḍahe peyādānaṃ yat prasajyate “laṅghitaṃ vamitaṃ kāle yavāgūbhirupācaret” (ci.a.3) iti vacanena, tadapi na virodhi; tasya ca ślokasya prapañco jvaracikitsita eva kṛta iti neha kriyate| kālaṃ vīkṣyāmayasya tviti avasthārūpaṃ kālaṃ jvaralakṣaṇasyāmayasya vīkṣya ṣaḍahe peyā <note place="foot" type="variant" n="78">‘peyādi deyamityarthaḥ’ iti pā.</note> deyetyarthaḥ| jīrṇaliṅgāpekṣaṃ kālamāha- kṣudvegetyādi| kṣuditi bubhukṣā bhavati, vegamokṣa iti purīṣādinirgamaḥ| laghutā viśuddhiriti hṛdayodgāraviśuddhiḥ| jīrṇalakṣaṇamiti jīrṇānnalakṣaṇam| etacca jīrṇalakṣaṇaṃ yadyapi rasavimāne'pyabhihitaṃ, tathā'pīha kālāvekṣayā prakaraṇāgatatvādabhidhānaṃ na punaruktadoṣakaram| tadā bheṣajamādeyamiti vacanena prātaryadauṣadhamanannaṃ dīyate tadbheṣajaṃ pratyavamṛśati, yadannottarakālaṃ tadajīrṇa eva prātarāśe dīyate; kiṃvā bhojanottarakālamapi yadauṣadhaṃ dīyate tadapi dināntarabhukte'nne jīrṇa eva dīyate| anyathā syāddhi doṣavadityatra kecid ‘dvidoṣavat’ iti paṭhanti, tena jīryati jīryamāṇe ca doṣadvayayuktaṃ syādityarthaḥ| ‘syāttu doṣavadanyathā’ iti pāṭha ākaraḥ| ṛturūpakālāvekṣaṃ samyagyogaṃ vibhajate- cayādayaścetyādi| cayādaya iti cayaprakopapraśamāḥ| te ca cayādayo yathā- kaphasya hemante cayaḥ, prakopo vasante, grīṣme praśama ityādisvabhāvaḥ| varjyaṃ sevyaṃ ca ṛtāvuktaṃ, tatraiva ca gurvannādi varjyamuktaṃ, tena tatraiva tajjñeyam| upakramāṇāmityādikaṃ sārdhaṃ ślokaṃ kecit paṭhanti; tamanārṣaṃ vadanti| uktaṣaṅvidhakālānavekṣaprayoge'niṣṭaphalaṃ sadṛṣṭāntamāha- ityevamityādi| yathā sasyasyākālavarṣeṇa pīḍā maraṇaṃ vā bhavati, tadvadauṣadhamapi ṣaḍvidhamakālānavekṣamupayuktaṃ kleśāya vināśāya vā bhavati| punaranyathā kālāvekṣaṃ yogaṃ darśayantaḥ kecit paṭhanti- vyādhīnāmṛtvahorātraniyamādiślokacatuṣṭayam, etadapi nātiprasiddham||296-312||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="313">nālpaṃ hantyauṣadhaṃ vyādhiṃ yathā''po'lpā mahānalam| doṣavaccātimātraṃ syātsasyasyātyudakaṃ yathā||313||</seg> <seg type="unit" n="314">sampradhārya balaṃ tasmādāmayasyauṣadhasya ca| naivātibahu nātyalpaṃ bhaiṣajyamavacārayet||314||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="313-314">pramāṇaviśeṣāvekṣaṃ yogaṃ darśayannāha- nālpamityādi| yadyapi ceha bheṣajasya pramāṇaṃ śṛṅgagrāhikayā noktaṃ, tathā'pīha “doṣapramāṇānurūpo hi bhaiṣajyapramāṇavikalpo balapramāṇaviśeṣāpekṣo bhavati” (vi.a.8) ityādinoktaṃ madhyabheṣajapramāṇaṃ jñeyam||313-314||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="315">aucityādyasya yat sātmyaṃ deśasya puruṣasya ca| apathyamapi naikāntāttattyajaṃllabhate sukham||315||</seg> <seg type="unit" n="316">bāhlīkāḥ pahlavāścīnāḥ śūlīkā yavanāḥ śakāḥ| māṃsagodhūmamādhvīkaśastravaiśvānarocitāḥ||316||</seg> <seg type="unit" n="317">matsyasātmyāstathā <note place="foot" type="variant" n="79">‘kṣārasātmyāstathā prācyā matsyasātmyāśca saindhavāḥ’ iti pā.</note> prācyāḥ kṣīrasātmyāśca saindhavāḥ| aśmakāvantikānāṃ <note place="foot" type="variant" n="80">‘aśmakānartakānāṃ’ iti pā.</note> tu tailāmlaṃ sātmyamucyate||317||</seg> <seg type="unit" n="318">kandamūlaphalaṃ <note place="foot" type="variant" n="81">‘śākamūlaphalaṃ’ iti pā.</note> sātmyaṃ vidyānmalayavāsinām| sātmyaṃ dakṣiṇataḥ peyā manthaścottarapaścime <note place="foot" type="variant" n="82">‘maṇḍa...’ iti pā.</note>||318||</seg> <seg type="unit" n="319">madhyadeśe bhavet sātmyaṃ yavagodhūmagorasāḥ| teṣāṃ tatsātmyayuktāni bhaiṣajānyavacārayet||319||</seg> sātmyaṃ hyāśu balaṃ dhatte nātidoṣaṃ ca bahvapi|320|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="315-319">atha sātmyāvekṣaṃ samyagyogaṃ vibhajannāha- aucityādyasyetyādi| aucityāditi abhyāsāt, apathyamapi yadyasya puruṣasya sātmyaṃ tadekāntāt tyajan na sukhaṃ labhate iti yojanā| ekāntāt jhaṭiti sarvathā ca tyajan| etenāpathyamapi sātmyamekāntāt tyajataḥ sukhaṃ na bhavatīti darśayati; pathyasya sātmyasya parityāge tu nitarāmeva duḥkhaṃ bhavatīti darśayati| deśaśabdena ceha deśavācino <note place="foot" type="variant" n="83">‘deśavāsino janā abhipretāḥ’ iti pā.</note> janapadā abhipretāḥ| tena deśasātmyaśabdena taddeśajātatvenaiva puruṣairyat sevyate tat sādhāraṇaṃ sātmyaṃ gṛhyate| puruṣasātmyagrahaṇena tu yat pratiniyatapuruṣasyaivābhyāsāt sātmyatāṃ yāti tat puruṣapratiniyataṃ sātmyaṃ gṛhyate| yattu pūrvaṃ “deśānāmāmayānāṃ ca viparītaguṇaṃ guṇaiḥ| sātmyamicchanti” (sū.a.6) ityanena deśasātmyamuktaṃ, taddeśaviparītaguṇatvena taddeśanivāsināṃ puruṣāṇāṃ sātmyamuktam; idaṃ tu deśaviparītaguṇaṃ bhavatu mā bhavatu vā, tathā'pi taddeśanivāsināmabhyāsena sātmyaṃ tadiha sātmyamucyata iti viśeṣaḥ| puruṣasātmyasya prāyaḥ pratipuruṣaṃ bhinnatvenāniyatatvācchṛṅgagrāhikayā udāharaṇaṃ na kṛtam| tena deśābhyāsasātmyāni prasiddhānyudāharati- bāhlīkā ityādi| vaiśvānarocitā iti atrocitaśabdenābhyāsa ucyate| tailaṃ cāmlaṃ ceti tailāmlam| dakṣiṇata iti dakṣiṇāpathe| uttare ca paścime ceti uttarapaścime| teṣāmityatra tacchabdena janapadāḥ puruṣāśca gṛhyante| tena tatsātmyayuktānīti uktadeśasātmyayuktapuruṣasātmyayuktāni| sātmyopayogaphalamāha- sātmyaṃ hyāśu balamityādi| bahvapīti atimātramapi||315-319||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="320">yogaireva cikitsan hi deśādyajño'parādhyati||320||</seg> vayobalaśarīrādibhedā hi bahavo matāḥ <note place="foot" type="variant" n="84">‘teṣāṃ tatsātmyayuktāśca vayovasthāyutāstathā| āyurbalaśarīrādibhedā hi bahavo matāḥ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note>|321|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="320">uktadeśādiparīkṣāvyatirekeṇa kevalaṃ yathoktayogaireva cikitsāṃ kurvato doṣamāha- yogairevetyādi| deśādyajña ityanena deśādyajñānād deśādiviguṇacikitsākārakaṃ puruṣaṃ lakṣayati| aparādhyati na īpsitaṃ sādhayati| deśādyajña ityatrādiśabdena kālādīnāmuktānāṃ tathā pradeśāntaroktavayo-bala-śarīra-prakṛti-sattvānāṃ grahaṇam| deśādyajñaḥ kuto'parādhyatītyāha- vayobaletyādi| ādiśabdena prakṛtisattvādīnāṃ grahaṇam| yasmādvayobalādibhedā bahavaścikitsāvekṣaṇīyāścikitsakānāṃ matāḥ santi, tasmād deśādinirapekṣā cikitsā kriyamāṇā na īpsitaṃ sādhayatīti bhāvaḥ||320||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="321">tathā'ntaḥsandhimārgāṇāṃ doṣāṇāṃ gūḍhacāriṇām||321||</seg> <seg type="unit" n="322">bhavet kadācit kāryā'pi viruddhābhimatā kriyā| pittamantargataṃ gūḍhaṃ <note place="foot" type="variant" n="85">‘antargataṃ pittadhātuṃ’ iti pā.</note> svedasekopanāhanaiḥ||322||</seg> <seg type="unit" n="323">nīyate bahiruṣṇairhi tathoṣṇaṃ śamayanti te| bāhyaiśca śītaiḥ sekādyairūṣmā'ntaryāti pīḍitaḥ||323||</seg> <seg type="unit" n="324">so'ntargūḍhaṃ kaphaṃ hanti śītaṃ śītaistathā jayet| ślakṣṇapiṣṭo ghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt||324||</seg> <seg type="unit" n="325">tvaggatasyoṣmaṇo rodhācchītakṛccānyathā'guroḥ| chardighnī makṣikāviṣṭhā makṣikaiva tu vāmayet||325||</seg> dravyeṣu svinnajagdheṣu caiva teṣveva vikriyā|326|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="321-325">sāmānyoktacikitsāyāḥ prakārāntareṇāpi viśiṣṭārthakartṛtvamāha- tathā'ntarityādi| antarmārgāḥ koṣṭhāśrayiṇaḥ, sandhimārgā madhyamārgāśrayiṇaḥ| gūḍhacāriṇāmiti antaḥsandhigatatvenāvyaktagatīnāṃ doṣāṇāṃ viruddhābhimatā'pi kriyā kadācidbhavati, viruddhābhimatā viparītatvena khyātā| kiṃvā na kevalaṃ vayobalādibhedā bahavo matāḥ kintu antaḥsandhimārgāṇāṃ doṣāṇāṃ gūḍhacāriṇāṃ bhedā bahavaścikitsāvekṣaṇīyā matā iti; tato gūḍhacāriṇo doṣabhedena cikitsābhedo bhavet kadācidityādi yojanīyam| viruddhābhimatakriyākaraṇodāharaṇamāha- pittamantargatamityādinā| nīyate bahiriti bāhyaromakūpaniḥsāraṇena nīyate bahiruṣṇaiḥ| tatheti tathā uktena prakāreṇa uṣṇaṃ pittamuṣṇaiḥ svedādibhiḥ śamayanti| samprati śītena cikitsitena śītaśleṣmaśamanodāharaṇamāha- bāhyaiścetyādi| pīḍita iti bahirgacchan niruddhaḥ| atha pratyanīkasyāpi kalpanāviśeṣādanyathākartṛtvamāha- ślakṣṇapiṣṭa ityādi| tvaggatasyoṣmaṇo rodhāditi tvaṅmārgeṇa nirgacchata ūṣmaṇo rodhāt| śītakṛccānyathā'guroriti aguroruṣṇasyāpi piṣṭo'ghanaśca lepaḥ śītakṛt syādityarthaḥ| viruddhakriyābhidhānaprasaṅgena samudāyāpekṣayaikadeśasya viruddhakāryakaraṇodāharaṇamāha- chardighnītyādi| dravyeṣu svinnajagdheṣvevaṃ teṣveva vikriyeti anena makṣikāviṣṭhārambhakeṣu dravyeṣu makṣikājaṭharāgnisvinneṣu evaṃ vikriyā makṣikāśarīragatatayā viṣṭhāgatatayā ca viruddhā kriyā yathoktā bhavatīti vākyārthaḥ; svinnajagdheṣviti khāditānantaramagnipakveṣu, vikriyeti viruddhakriyā| kiṃvā saṃskāreṇa pūrvadravyakāryaviruddhodāharaṇārthamāha- dravyeṣvityādi| asmin pakṣe ‘jagdheṣu’ ityasya sthāne ‘dagdheṣu’ iti paṭhanti| tatra lājasaktūnāṃ siddhapiṇḍeṣu svinnatayā lājaviparītā gurutvenāgnivadhādikārikā kriyā; tathā utpalanāleṣu dagdheṣu kṣāratayā śītaviruddhā kriyā chedanādikriyā ityādyudāhāryam| yadā ‘yasmin jagdheṣu’ iti pāṭhaḥ, tadā'pi svinnānantaraṃ jagdheṣviti kṛtvā saktusiddhapiṇḍaka evodāharaṇaṃ jñeyam||321-325||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="326">tasmāddoṣauṣadhādīni parīkṣya daśa tattvataḥ||326||</seg> kuryāccikitsitaṃ prājño na yogaireva kevalam|327|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="326">parīkṣāphalamupasaṃharati- tasmādityādi| doṣauṣadhādīni upakalpanīye (sū.a.15) ekādaśa paṭhitāni, vimāne ca dvādaśa paṭhitāni, tena tadgrahaṇenehoktaṃ daśasaṅkhyatvaṃ vyāhanyate; tena dṛḍhabalenaiva nirūhaprastāve yāni doṣauṣadhādīni daśa nirdiṣṭāni “samīkṣya doṣauṣadhadeśakālasātmyāgnisattvaukavayobalāni” (si.a.3) ityanena, tānyevātra daśa gṛhyante| etaddaśaka evopakalpanīyoktaikādaśakasya parīkṣyasya tathā vimānoktadvādaśakasya cāvarodhaḥ| tathāhi- upakalpanīye etaddaśata anye prakṛtiśarīrāhārā uktāḥ; tatra śarīrasya prakṛteśca deśaśabdena bhūmyāturagrāhiṇā grahaṇam, uktaṃ hi- “deśo bhūmirāturaśca” (vi.a.8) iti; āhārasya tu sātmyagrahaṇenaiva grahaṇam| vimāne ca yo dvādaśo vikāraḥ paṭhitaḥ, sa doṣagrahaṇagṛhītaḥ| evaṃ sarvopakalpanīyādyuktārthopagraho vyākhyeyaḥ| yattu āṣāḍhavarmaprabhṛtibhiratadguṇabahuvrīhipakṣāśrayeṇopakalpanīyoktānāmeva daśatvaṃ vyākhyātamiha, tad hyaśābdamasaṅgataṃ ca| na yogaireveti na prayogamātreṇa||326||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="327">nivṛtto'pi punarvyādhiḥ svalpenāyāti hetunā||327||</seg> <seg type="unit" n="328">kṣīṇe mārgīkṛte dehe śeṣaḥ sūkṣma ivānalaḥ| tasmāttamanubadhnīyāt prayogeṇānapāyinā||328||</seg> siddhyarthaṃ prākprayuktasya siddhasyāpyauṣadhasya tu|329|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="327-328">samprati cikitsayā nivṛtte vyādhau kartavyaṃ darśayannāha- nivṛtto'pi punarityādi| nivṛtta iva nivṛttaḥ, kiñcidavaśiṣṭadoṣarūpamūlaḥ; na tu sarvathā nivṛttaḥ, tasya tulyahetunā pratyāgamanavirodhāt, tathā sūkṣmānaladṛṣṭāntavisadṛśatvācca| kṣīṇe apacitamāṃsādike| mārgīkṛte iti vyādhyapratibandhakatayā mārgasadṛśīkṛte| śeṣa iti analaviśeṣaṇam| apiśabdena nivṛtto'pi yadā svalpena hetunā āyāti tadā praśamābhimukho nitarāmevāyātīti darśayati| evaṃ vyavasthite kartavyamāha- tasmādityādi| anubadhnīyāt prayogeṇeti punarapyanubandhabheṣajaprayogaṃ kuryāt| anapāyineti rogāntarākārakeṇa| kimarthamanubadhnīyādityāha- dārḍhyārthamiti| prayuktasiddhauṣadhakṛtavyādhinivṛttilakṣaṇasyārthasya dārḍhyārthaṃ, sthairyārthamiti yāvat||327-328||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="329">kāṭhinyādūnabhāvādvā doṣo'ntaḥ kupito mahān||329||</seg> <seg type="unit" n="330">pathyairmṛdvalpatāṃ nīto mṛdudoṣakaro bhavet| pathyamapyaśnatastasmādyo vyādhirupajāyate||330||</seg> jñātvaivaṃ vṛddhimabhyāsamathavā tasya kārayet|331|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="329-330">aparamapi prayogānubandhaviṣayamāha- kāṭhinyādityādi| kāṭhinyāditi doṣacayarūpasaṃhatatvāt| ūnabhāvāt acayaprakopāt; acaye'pi ca doṣāṇāṃ prakopo bhavatyeva; yathā- balavadvigrahādibhirvāyoḥ, pitasya krodhādibhiḥ, śleṣmaṇaśca divāsvapnādibhiḥ; ayaṃ cācayaprakopo ghanāvayavopacayākartṛtvāt ‘ūnabhāvāt prakopa’ ityucyate| doṣo'ntaḥkupito mahānityatra kāṭhinyāt kupita ūnabhāvācca kupito mahān bhavatīti vyavasthā| kāṭhinyāddhi acayakopo'ntareva prāyo bhavati, ūnabhāvāttu acayaprakopaḥ prasaraṇasvabhāvatvāttu laghucayabandhasāro(?)'pi mahān bhavati| mṛdvalpatāṃ nīta iti yathākramaṃ, tena yaḥ kāṭhinyādantaḥkupitaḥ sa mṛdutāṃ nītaḥ, sthūlabhāvānmāhān kupito'lpatāṃ nītaḥ; mṛdudoṣakara iti alpavikārakaraḥ| kiṃvā kāṭhinyāditi doṣadūṣyasambandhakṛtasthairyāt, ūnabhāvāditi yathoktakāṭhinyaṃ vinā| antariti śarīrānuttānadeśe| mahāniti ca padaṃ dvābhyāmapi sambadhyate| ekasya kāraṇapracayena mahattvam| pathyamapyaśnata iti hitamapi bheṣajamupayuñjānasya| upajāyata iti mṛdutayā alpatayā vā anuvartate| jñātvaivamiti pathyamidamasya bheṣajam, ayaṃ tu vyādhiriti, mahattvādgambhīratvādvā sarvathā na nivartate magnaḥ, evaṃ jñātvā tathaiva pūrvaprayuktaprayogasya vṛddhiṃ vā abhyāsaṃ vā kārayet, na tatprayogāśrayaprayogāntaraṃ kuryāt; vṛddhirmātrādhikyam, abhyāsaḥ satatopayogaḥ| ayamartho'nyatrāpyuktaḥ- “abhyasyamānāḥ kramaśastu yogā jayanti rogān balinaḥ sthirāṃśca| tasmādakhinnaḥ puruṣo'bhyupeyādyogaprayogān samudīrṇaroge” iti||329-330||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="331">sātatyātsvādvabhāvādvā pathyaṃ dveṣyatvamāgatam||331||</seg> <seg type="unit" n="332">kalpanāvidhibhistaistaiḥ priyatvaṃ gamayet punaḥ| manaso'rthānukūlyāddhi tuṣṭirūrjā rucirbalam||332||</seg> <seg type="unit" n="333">sukhopabhogatā ca syādvyādheścāto balakṣayaḥ| laulyāddoṣakṣayādvyādhervaidharmyāccāpi yā ruciḥ||333||</seg> tāsu pathyopacāraḥ syādyogenādyaṃ vikalpayet|334|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="331-333">uktasatatopayoge yadi pathyaṃ sātatyāt satatopayogāddhetordveṣyatvamāgataṃ bhavati, tathā svādvabhāvādvā aniṣṭatvāddveṣyatvamāgataṃ bhavati, tadā'pi tadeva pathyaṃ taistaiḥ kalpanāvidhibhiḥ svarasaśṛtakalkādibhiḥ sūdaśāstroktaiśca vidhānaiḥ punarāturasya priyatvamāpādayet| svādvapi satatopayogādapriyaṃ bhavatīti dṛṣṭam, asvādu tu svabhāvādevāpriyam| svāduśabdenātra priyo raso'bhidhīyate| priyatvāpādanaprayojanamāha- manaso'rthānukūlyādityādi|- manaso'nukūlabheṣajādirūpānukalpanāt| ūrjā manobalam| sukhopabhogatā bheṣajasyāprātikūlyenopayogaḥ| atra cātitṛṣṇādibhyaḥ sukhopabhogānte virecane arucau kartavyamabhidhāya ruciviśeṣe kartavyatāmāha- laulyāditi| atra laulyādeva hi kasyacitpuruṣasya kasmiṃścidviśeṣe rucirbhavati; doṣakṣayādapi kvacidrucirbhavati; tathā vyādhiyuktasya ca peye rucirbhavati; vyādhimahimnā kvacidrucirbhavati, yathā- pāṇḍuroge mṛttikāyāṃ; vaidharmyācca rucirbhavati, yathā- snigdhasya rūkṣe, madhurasya cāmle; yaduktam- “amlena kecidvihatā manuṣyā mādhuryayoge praṇayībhavanti” (su.sū.a.46) iti; kiṃvā vyādhivaidharmyādityeka eva hetuḥ; atrodāharaṇaṃ yathā- śleṣmajvare'mlakaṭukecchutā| etairlaulyādibhiḥ pratyekaṃ janitā ruciḥ, āsu ruciṣu laulyādijanitāsu pathyopacāraḥ syāt, pathyameva deyaṃ nāpathyamityarthaḥ| atra yadi pathyaṃ ca bhavati ruciviṣayaṃ ca bhavati tadā sādhveva, yadā tu ruciviṣayamapathyaṃ syāt tadā kartavyamāha- yogenādyaṃ vikalpayediti|- bheṣajayogenādyam icchāviṣayaṃ bhojyaṃ saṃskṛtya dadyādityarthaḥ| anyaistu laulyādidoṣajā trividhā'trārucirucyate; tatra laulyajāyāmarucau pathyopacāraḥ, doṣakṣayajāyāmarucau yogeneti samyagyogenopacāraḥ, vyādhivaidharmyajāyāṃ cādyamadanīyaṃ vyādhipratyanīkaprayogairupakalpayediti vyākhyātam| pūrvameva tu vyākhyānamādriyāmahe||331-333||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="334">tatra ślokāḥ- viṃśatirvyāpado yonernidānaṃ liṅgameva ca||334||</seg> <seg type="unit" n="335">cikitsā cāpi nirdiṣṭā śiṣyāṇāṃ hitakāmyayā| śukradoṣāstathā cāṣṭau nidānākṛtibheṣajaiḥ||335||</seg> <seg type="unit" n="336">klaibyānyuktāni catvāri catvāraḥ pradarāstathā| teṣāṃ nidānaṃ liṅgaṃ ca bhaiṣajyaṃ caiva kīrtitam||336||</seg> <seg type="unit" n="337">kṣīradoṣāstathā cāṣṭau hetuliṅgabhiṣagjitaiḥ| retaso rajasaścaiva kīrtitaṃ śuddhilakṣaṇam||337||</seg> <seg type="unit" n="338">uktānuktacikitsā ca samyagyogastathaiva ca| deśādiguṇaśaṃsā <note place="foot" type="variant" n="86">‘deśādiguṇayogāśca’ iti pā.</note> ca kālaḥ ṣaṅvidha eva ca||338||</seg> <seg type="unit" n="339">deśe deśe ca yat sātmyaṃ yathā vaidyo'parādhyati| cikitsā cāpi nirdiṣṭā doṣāṇāṃ gūḍhacāriṇām||339||</seg> <seg type="unit" n="340">yo hi samyaṅna jānāti śāstraṃ śāstrārthameva ca| na kuryāt sa kriyāṃ citramacakṣuriva citrakṛt||340||</seg> <seg type="unit" n="341">agniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte| cikitsitamidaṃ sthānaṃ ṣaṣṭhaṃ parisamāpitam||341||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="334-341">viṃśatirityādisaṅgrahaḥ subodha eva||334-341||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne yonivyāpaccikitsitaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ||30||</seg> iti carakasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaṃ cikitsitasthānaṃ sampūrṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30">iti śrīnārāyaṇadattātmajaśrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne yonivyāpaccikitsitaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ||30||</seg></ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="7" xml:id="ca.7">
        <head>kalpasthānam</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ca.7.1">
          <head>madanakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto madanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">cikitsitasthāne tu tatra tatra vihitavamanavirecanayoḥ prayogān vistareṇābhidhātuṃ cikitsādhikṛtayogasthānarūpakalpasthānamucyate| yadyapi cikitsāyāṃ basterapi pratipāditatvādbastyabhidhāyakaṃ siddhisthānamapi cikitsāṅgatayā'bhidhātavyaṃ, tathā'pi pañcakarmaṇāmautsargikapravṛttau vamanavirecanapūrvikaiva bastikarmapravṛttirbhavatīti kṛtvā vamanavirecanābhidhāyakaṃ kalpasthānameva bastyabhidhāyakasiddhisthānādagre'bhidhīyate| vamanavirecanānāṃ kalpāstiṣṭhantyasminniti kalpasthānam| kalpābhidhāne'pi virecanasyautsargikapravṛttau vamanapūrvikaiva pravṛttirbhavatīti vamanapūrvakatvādvirecanasya <note place="foot" type="variant" n="1">‘virecanādvamanasya pūrvatvāt’ iti pā.</note> vamanakalpā evāgre'bhidhātavyāḥ| vamanakalpeṣvapi vamanadravyaśreṣṭhatvānmadanaphalasyaivādau kalpo'bhidhīyate; śreṣṭhatvaṃ ca madanaphalasya ‘vamanadravyāṇāṃ madanaphalāni śreṣṭhatamānyācakṣate'napāyitvāt’ ityanenātraiva vakṣyati||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atha khalu vamanavirecanārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> vamanavirecanadravyāṇāṃ sukhopabhogatamaiḥ sahānyairdravyairvividhaiḥ kalpanārthaṃ bhedārthaṃ vibhāgārthaṃ cetyarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘bhedārthaṃ vibhāgārthaṃ cetyarthaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note>, tadyogānāṃ ca kriyāvidheḥ sukhopāyasya samyagupakalpanārthaṃ kalpasthānamupadekṣyāmo'gniveśa!||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">kalpārthaṃ darśayannāha- atha khalvityādi| athaśabdaḥ prākprastute| khaluśabdaḥ prakāśane| vamanavirecanārthamiti vamananimittaṃ virecananimittaṃ ca| vamanavirecanadravyāṇāmiti madanaphalāditrivṛdādīnām| anyairiti surāsauvīrakādyaiḥ kovidārādiprakāraiśca| anyairityasya viśeṣaṇaṃ- sukhopabhogatamairiti| atra sukhāyopabhogo yeṣāṃ te sukhopabhogāḥ, na <note place="foot" type="variant" n="4">‘tena’ iti pā.</note> tadātvasukha upabhogo yeṣāṃ te sukhopabhogāḥ, tathāhi tadātve'sukhopabhogānāṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘tadātvasukhopabhogānāṃ kovidārādīnāṃ grahaṇaṃ syāt’ iti pā.</note> kovidārādīnāmagrahaṇaṃ syāt| kalpanārthamiti padasya kriyayā sambandhamadarśayitvaiva tadvyākhyānapratyayanārthaṃ vyākaroti bhedārthaṃ vibhāgārthaṃ cetyartha iti; tatra bhedārthamiti vamanavirecanadravyaprayogabhedārthaṃ, te ca prayogabhedāḥ “trayastriṃśadyogaśataṃ praṇītaṃ phaleṣu” (sū.a.4) ityādikāḥ; vibhāgārthamiti atra ‘phalapippalīnāṃ dvau bhāgau kovidārādikaṣāyeṇa’, ityādivakṣyamāṇadravyavibhāgārtham| upodghātaṃ samāpya prakṛtamāha- tadyogānāmiti; vamanavirecanadravyaprayogāṇam| kriyāyā itikartavyatāyā vidhiḥ kriyāvidhiḥ, svarasādirūpatayā karaṇānīti yāvat; tasya kriyāvidherviśeṣaṇaṃ- sukhopāyasyeti; sukhārthaḥ sukho vā upāyo yasya sa sukhopāyaḥ, tasya samyagupakalpanārthamiti samyagupadeśārtham||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra doṣaharaṇamūrdhvabhāgaṃ vamanasañjñakam, adhobhāgaṃ virecanasañjñakam; ubhayaṃ vā śarīramalavirecanādvirecanasañjñāṃ labhate||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">vamanavirecanaśabdārthaṃ vibhajate- tatretyādi| ūrdhvaṃ mukhena doṣanirharaṇaṃ bhajata iti ūrdhvabhāgam| adho gudena doṣanirharaṇaṃ bhajata iti adhobhāgam| vamanavirecanayorapi kadācidvirecanasañjñāṃ ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktāṃ darśayannāha- ubhayamapītyādi| na caivaṃ sati vamanavirecanavannirūhe'pi virecanasañjñāprasaktirudbhāvanīyā <note place="foot" type="variant" n="6">‘sambhāvanīyā’ iti pā.</note>, yataḥ paṅkajaśabdavadiyaṃ virecanasañjñā vamanavirecanayoreva yogarūḍhyā vartate||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatroṣṇa-tīkṣṇa-sūkṣma-vyavāyi-vikāśīnyauṣadhāni svavīryeṇa hṛdayamupetya dhamanīranusṛtya sthūlāṇusrotobhyaḥ kevalaṃ śarīragataṃ doṣasaṅghātamāgneyatvād viṣyandayanti, taikṣṇyād vicchindanti, sa vicchinnaḥ pariplavan <note place="foot" type="variant" n="7">‘pariplavaḥ’ iti pā.</note> snehabhāvite kāye snehāktabhājanasthamiva kṣaudramasajjannaṇupravaṇabhāvādāmāśayamāgamyodānapraṇunno'gnivāyvātmakatvādūrdhvabhāgaprabhāvādauṣadhasyordhvamutkṣipyate, salilapṛthivyātmakatvādadhobhāgaprabhāvāccauṣadhasyādhaḥ pravartate, ubhayataścobhayaguṇatvāt| iti lakṣaṇoddeśaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">samprati dvayorapi vamanavirecanadravyayoḥ sādhāraṇoṣṇatīkṣṇatvādiguṇayogakṛtadoṣaviṣyandanādisādhāraṇakāryadarśanapūrvakamagnivāyvātmakatvādiviśiṣṭadharmayogakṛtaṃ viśiṣṭaṃ ca kāryaṃ vamanavirecanarūpaṃ darśayannāha- tatroṣṇetyādi| uṣṇamiti uṣṇavīryam| svavīryeṇeti svaprabhāveṇa| dhamanīranusṛtyeti sakaladehagatā dhamanīranusṛtya; sakaladehagatadhamanyanusaraṇaṃ ca vīryeṇa jñeyaṃ, na sākṣāt| āgneyatvādviṣyandayantīti vilīnaṃ kurvanti| vicchindanti chinnaṃ kurvanti| pariplavan itastato gacchan| asajjanniti na kvacidapi saṅgaṃ gacchan| aṇupravaṇabhāvāditi aṇutvāt pravaṇabhāvācca; pravaṇatvamiha koṣṭhagamanonmukhatvam, aṇutvaṃ ca aṇumārgasañcāritvam| udānapraṇunna iti udānavāyupreritaḥ| agnivāyvātmakatvāditi agnivāyūtkarṣavattvāt| ūrdhvabhāgaprabhāvāditi ūrdhvabhāgadoṣaharatvarūpaprabhāvāt| evaṃ salilapṛthivyātmakatvamapi vyākhyeyam| ubhayataśceti ūrdhvamadhaśca kṣipyata ityarthaḥ| ubhayaguṇatvāditi agnivāyvātmakatvāt salilapṛthivyātmakatvādūrdhvādhobhāgaprabhāvāccetyarthaḥ| iti lakṣaṇoddeśa iti anantaragranthena vamanavirecanadravyasvarūpābhidhānaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘vamanavirecanataddravyasvarūpābhidhānaṃ’ iti pā.</note> kṛtamityarthaḥ| atra ca prakaraṇe sāmānyenaiva vamanavirecanadravyāṇām ‘āgneyatvādviṣyandayanti’ ityanenāgneyatvaṃ pratipāditaṃ; punaśca viśeṣeṇa ‘agnivāyvātmakatvāt’ iti padena vamanadravyasyāgnyātmakatvaṃ pratipādyate; tena, sāmānye viśeṣe ca vamanadravyāṇāmāgneyatvapratipādanāt prakṛṣṭamāgneyatvaṃ bhavati; virecanadravyāṇāṃ tu sāmānyoktāgneyatvasambandhād viśeṣaguṇakathanaprastāve ca salilapṛthivyātmakatvābhidhānādvamanadravyāpekṣayā'pakṛṣṭamāgneyatvaṃ bhavati| tathāhi suśrute'pi vamanavirecanayorapyāgneyatvamuktaṃ- “saratva-saukṣmya-taikṣṇyauṣṇya-vikāśitvairvirecanam| vamanaṃ ca hareddoṣān prakṛtyā gatamanyathā” (su.ci.a.33) ityanena| yaccātrocyate-vamanaṃ yadyūrdhvabhāgaharatvaprabhāvādūrdhvayati, tadā'gnivāyvātmakatvāditi hetuvarṇanaṃ na yujyate; yataḥ, yat sopapattikaṃ kāryaṃ na bhavati tat prabhāvakṛtamiti vyapadiśyate; uktaṃ hi- “prabhāvo'cintya ucyate” (sū.a.26) iti| tanna, yataḥ prabhāvasyaiveha vamanakārye vāyvagnyātmakaguṇatayā vāyvagnyātmakatvaṃ heturupadṛ(di)śyate, na tu vāyvagnyātmakatvaṃ svatantro vamanahetuḥ; tathāhi sati yadanyadapi vāyvagnyātmakamūrdhvabhāgadoṣaharatvaprabhāvarahitaṃ, tadapi vamanakaraṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘vamanaṃ’ iti pā.</note> syāt; yathā- kaṭukarase dravye tat syāt; tasmāt prabhāvaguṇatayaiva hetuvarṇanam| evaṃ virecanadravye'pi pūrvapakṣasiddhāntāvanusartavyau||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra phala-jīmūtakekṣvāku-dhāmārgava-kuṭaja-kṛtavedhanānāṃ, śyāmā-trivṛccaturaṅgula-tilvaka-mahāvṛkṣa-saptalā-śaṅkhinī-dantī-dravantīnāṃ ca, nānāvidhadeśakālasambhavāsvāda-rasa-vīrya-vipāka-prabhāvagrahaṇād <note place="foot" type="variant" n="10">‘…prabhāvagrahaṇānāṃ’ iti pā.</note> deha-doṣa-prakṛti-vayo-balāgni-bhakti-sātmya-rogāvasthādīnāṃ nānāprabhāvavattvācca <note place="foot" type="variant" n="11">‘…rogāvasthādinānātmakatvācca’ iti pā.</note>, vicitragandha-varṇa-rasa-sparśānāmupayogasukhārthamasaṅkhyeyasaṃyogānāmapi <note place="foot" type="variant" n="12">‘…mupabhogasukhārtha...’ iti pā.</note> ca satāṃ dravyāṇāṃ vikalpamārgopadarśanārthaṃ ṣaḍvirecanayogaśatāni vyākhyāsyāmaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">samprati kalpasthānavaktavyatayā ṣaḍvirecanaprayogaśatānyanatisaṅkṣepavistaraprayogopadarśanapūrvakaṃ pratijānīte- tatra phaletyādinā ṣaḍvirecanayogaśatāni vyākhyāsyāma ityantena| tatra kṛtavedhanāntānāṃ vicchedapāṭhena vamanaprayogaprayojyatvaṃ, śyāmādīnāṃ virecanaprayogaprayojyatvaṃ ca darśayati| atraiva vamane virecane caikaikeṣāṃ punarvastūnāṃ madanaphalādīnāṃ śyāmādīnāṃ ca bahavaḥ prayogā abhidhīyante, na punarekaikameva dravyaṃ vamanakārakaṃ virecanakārakaṃ vā; svalpasaṅkhyāprayogeṇa grahaṇasukhatā vamanavirecanayogasya bhavati, kāryaṃ ca sidhyatītyāśaṅkyāha- nānāvidhetyādi yāvadrogāvasthādīnāṃ nānāprabhāvavattvācceti| asyārthaḥ- yasmānnānāvidhadeśakālasambhavāḥ, nānāvidhāsvādāḥ, nānāvidhavīryāḥ, nānāvidhavipākāḥ, nānāvidhaprabhāvāśca madanaphalādikā oṣadhyaḥ, tathā tatsaṃskārakāḥ kovidārādikā oṣadhya upalabhyante; puruṣāśca deha-doṣa-prakṛti-vayo-balāgni-bhakti-sātmya-rogāvasthābhinnā nānāvidhā dṛśyante; tena naikaṃ dravyaṃ sarvasmin dehadoṣādau yaugikaṃ, sarvatra kāle vā prāpyate sarvatra deśe vā; tasmāddehadoṣādinā bhedavati puruṣe bahūnyeva dravyāṇi bahubhiśca prayogairupakalpitāni yathāyogyatayā yathāprāpti ca prayoktuṃ śakyante; ato bahunāmeva madanādidravyāṇāṃ bahuprakāraprayogāṇāmupanyāso yukta iti bhāvaḥ| grahaṇāt upalambhāt| deho nānā sthūlakṛśādibhedena, bhaktiḥ icchā, avasthāśabdeneha rogāvasthaiva grāhyā, ādiśabdeneha sattvāhārayorgrahaṇam| bhūrivirecanaprayogopadarśanaprayojanāntaramapyāha- vicitretyādi| nānāvidhagandha-varṇa-rasatayā prayoge tatkālamuttarakālaṃ ca sukhārthamityarthaḥ| atha kiṃ prabhedānmadanaphalādīnāṃ ṣaṭprayogaśatāni bhavanti, yenādhikāḥ prayogā nābhidhīyanta <note place="foot" type="variant" n="13">‘yena nādhikyaṃ prayogāṇāmabhidhīyate’ iti pā.</note> ityāśaṅkyāha- asaṅkhyeyetyādi| vikalpamārgopadarśanārthamiti adhikaprayogakalpanāsamarthān bhiṣajaḥ prati etat ṣaṭprayogaśatopadarśanaṃ kartavyādhikaprayogakalpanāmārgopadarśakaṃ, tenāpare'pyatra prayogāḥ kalpanīyāḥ; granthe niḥśeṣaprayogānabhidhānaṃ prayogāṇāmasaṅkhyeyatvenāśakyatvādeva| anativistareṇa ṣaṭprayogaśatābhidhānaṃ mandabuddhisaṃvyavahārārthamiti bhāvaḥ| uktaṃ hyanyatra- “etāvanto hyalamalpabuddhīnāṃ vyavahārāya, buddhimatāṃ ca svālakṣaṇyānumānayuktikuśalānāmanuktārthajñānāya” (sū.a.4) iti||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tāni tu dravyāṇi deśa-kāla-guṇa-bhājana-sampadvīryabalādhānāt kriyāsamarthatamāni bhavanti||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">samprati vamanavirecanadravyāṇāṃ deśādisampattyā guṇotkarṣaṃ darśayannāha- tānītyādi| deśādibhiścaturbhiḥ sampacchabdaḥ pratyekamabhisambadhyate| bhājanaṃ bheṣajasthāpanasthānam| vīryasya balaṃ vīryādhikatvameva||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">trividhaḥ khalu deśaḥ- jāṅgalaḥ, ānūpaḥ, sādhāraṇaśceti| tatra jāṅgalaḥ paryākāśabhūyiṣṭhaḥ, tarubhirapi ca kadara-khadirāsanāśvakarṇa-dhava-tiniśa-śallakī-sāla-somavalka-badarī-tindukāśvattha-vaṭāmalakīvanagahanaḥ, anekaśamī-kakubha-śiṃśapāprāyaḥ, sthiraśuṣkapavanabalavidhūyamānapranṛtyattaruṇaviṭapaḥ, pratatamṛgatṛṣṇikopagūḍhatanukharaparuṣasikatāśarkarābahulaḥ, lāvatittiricakorānucaritabhūmibhāgaḥ, vātapittabahulaḥ, sthirakaṭhinamanuṣyaprāyo jñeyaḥ, athānūpo hintālatamālanārikelakadalīvanagahanaḥ, saritsamudraparyantaprāyaḥ, śiśirapavanabahulaḥ, vañjulavānīropaśobhitatīrābhiḥ saridbhirupagatabhūmibhāgaḥ, kṣitidharanikuñjopaśobhitaḥ, mandapavanānuvījitakṣitiruhagahanaḥ, anekavanarājīpuṣpitavanagahanabhūmibhāgaḥ, snigdhatarupratānopagūḍhaḥ, haṃsa-cakravāka-balākā-nandīmukha-puṇḍarīka-kādamba-madgu <note place="foot" type="variant" n="14">‘... madgukoyaṣṭībhṛṅgarājapuṃskokilānunāditaḥ’ iti pā.</note> -bhṛṅgarāja-śatapatra-mattakokilānunāditataruviṭapaḥ, sukumārapuruṣaḥ, pavanakaphaprāyo jñeyaḥ; anayoreva dvayordeśayorvīrudvanaspativānaspatyaśakunimṛgagaṇayutaḥ sthirasukumārabalavarṇasaṃhananopapannasādhāraṇaguṇayuktapuruṣaḥ sādhāraṇo jñeyaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">deśādi samyag vyākurvannāha- tatra trividha ityādi| atra kecijjāṅgalādideśalakṣaṇagranthaṃ na paṭhanti, tattu janapadoddhvaṃsanīye paṭhitamiti kṛtvehānārṣaṃ vadanti| yaistu janapadoddhvaṃsanīye jāṅgalādilakṣaṇaṃ na paṭhyate, tairatra paṭhanīya evāyaṃ granthaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tatra deśe sādhāraṇe jāṅgale vā yathākālaṃ śiśirātapapavanasalilasevite same śucau pradakṣiṇodake śmaśāna-caitya-devayajanāgāra-sabhā-śvabhrārāma-valmīkoṣaravirahite kuśarohiṣāstīrṇe snigdhakṛṣṇamadhuramṛttike suvarṇavarṇamadhuramṛttike vā mṛdāvaphālakṛṣṭe'nupahate'nyairbalavattarairdrumairauṣadhāni jātāni praśasyante||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">yathākālamiti yathākālaṃ śiśirādibhiḥ sevite deśe| śmaśānādibhiḥ pratyekaṃ virahitaśabdaḥ sambadhyate| devayajanenāgāraśabdaḥ sambadhyate| sabhā janamelakasthānam| na phālena kṛṣṭa iti aphālakṛṣṭe||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tatra yāni kālajātānyupāgatasampūrṇapramāṇa-rasavīrya-gandhāni <note place="foot" type="variant" n="15">‘... nyāgatasampurṇapramāṇarasavīryagandhāni’ iti pā.</note> kālātapāgnisalilapavanajantubhiranupahatagandha-varṇa-rasa-sparśa-prabhāvāṇi pratyagrāṇyudīcyāṃ diśi sthitāni; teṣāṃ śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṃ varṣāvasantayorgrāhyaṃ, grīṣme mūlāni śiśire vā śīrṇaprarūḍhaparṇānāṃ, śaradi tvakkandakṣīrāṇi, hemante sārāṇi, yathartu puṣpaphalamiti; maṅgalācāraḥ kalyāṇavṛttaḥ śuciḥ śuklavāsāḥ sampūjya devatā aśvinau gobrāhmaṇāṃśca kṛtopavāsaḥ prāṅmukha udaṅmukho vā gṛhṇīyāt||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">tatra yāni kālajātānītyanenaiva kālasampaducyate; kālajātānīti svakālabhūtāni| upāgatasampūrṇetyādinā pratyagrāṇītyantena guṇasampaducyate| pratyagrāṇīti sampūrṇaguṇatayā niṣpannāni| teṣāṃ śākhāpalāśamityādinā kālasampadamuktāṃ prapañcayati| śākhāgrahaṇenaiva tvagādīnāmapi grahaṇam| śīrṇaprarūḍhaparṇānāmiti cchedaḥ| grīṣme mūlāni śiśire veti kathanena yānyāgneyāni teṣāṃ mūlāni grīṣme, yāni saumyāni teṣāṃ mūlāni śiśire, grāhyāṇīti vyavasthāṃ sūcayati; uktaṃ hyanyatra- “saumyānyauṣadhāni saumyeṣvṛtuṣvādadīta, āgneyānyāgneyeṣu” (su.sū.a.36) iti| bheṣajagrahaṇavidhānamāha- maṅgaletyādi||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">gṛhītvā cānurūpaguṇavadbhājanasthānyāgāreṣū <note place="foot" type="variant" n="16">‘cānurūpaguṇavadbhājane saṃsthāpyāgāreṣu’ iti pā.</note> prāgudagdvāreṣu nivātapravātaikadeśeṣu nityapuṣpopahārabalikarmavatsu, agni-salilopasveda-dhūma-rajo-mūṣaka-catuṣpadāmanabhigamanīyāni svavacchannāni śikyeṣvāsajya sthāpayet||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">bhājanasampadamāha- gṛhītvetyādi| anurūpaguṇavadbhājanasthānīti anurūpaguṇavattā ca bhājanasya bheṣajasamānaguṇatayaiva| svavacchannānīti samyakpihitāni||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tāni ca yathādoṣaṃ prayuñjīta surā-sauvīraka-tuṣodaka-maireya-medaka-dhānyāmla <note place="foot" type="variant" n="17">‘...dhānyaphaladadhyamlādibhirvāte’ iti pā.</note> -phalāmla-dadhyamlādibhirvāte, mṛdvīkāmalaka <note place="foot" type="variant" n="18">‘mṛdvīkāmadhumadhukaphāṇitakṣīrādibhiḥ’ iti pā.</note> -madhu-madhuka-parūṣaka-phāṇitakṣīrādibhiḥ pitte, śleṣmaṇi tu madhu-mūtra-kaṣāyādibhirbhāvitānyāloḍitāni ca; ityuddeśaḥ| taṃ vistareṇa dravya-deha-doṣa-sātmyādīni <note place="foot" type="variant" n="19">‘dravyadehadoṣasātmyādīn vasantādīṃśca’ iti pā.</note> pravibhajya vyākhyāsyāmaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">saṅkṣepeṇa madanaphalādīnāṃ vātādibhedena bhāvanāloḍanadravyāṇyāha- tāni ca yathādoṣaṃ prayuñjītetyādi| dhānyāmlaṃ kāñjikaṃ, phalāmlaṃ dāḍimarasādi| śleṣmaṇītyādau kaṣāyaśabdena śleṣmaharadravyakvātho'bhipretaḥ| uddeśa iti saṅkṣepābhidhānamityarthaḥ| dravya-deha-doṣa-sātmyādīnītyatra ādiśabdena prakṛtibalādīnāṃ grahaṇam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">vamanadravyāṇāṃ madanaphalāni śreṣṭhatamānyācakṣate, anapāyitvāt| tāni vasantagrīṣmayorantare <note place="foot" type="variant" n="20">‘...rantarā puṣye'śvayuji mṛgaśirasi vā’ iti pā.</note> puṣyāśvayugbhyāṃ mṛgaśirasā vā gṛhṇīyānmaitre muhūrte| yāni pakvānyakāṇānyaharitāni pāṇḍūnyakrimīṇyapūtīnyajantujagdhānyahrasvāni; tāni pramṛjya <note place="foot" type="variant" n="21">‘pragṛhya kuśamūlairbaddhvā’ iti pā.</note>, kuśapuṭe baddhvā, gomayenālipya, yavatu(bu)ṣamāṣaśālikulatthamudgapalānāmanyatame <note place="foot" type="variant" n="22">‘... mudgaparṇānā...’ iti pā.</note> nidadhyādaṣṭarātram| ata ūrdhvaṃ mṛdūbhūtāni madhviṣṭagandhānyuddhṛtya śoṣayet| suśuṣkāṇāṃ phalapippalīruddharet <note place="foot" type="variant" n="23">‘phalānāṃ pippalīruddharet’ iti pā.</note>| tāsāṃ ghṛtadadhimadhupalalavimṛditānāṃ punaḥ śuṣkāṇāṃ navaṃ kalaśaṃ supramṛṣṭavālukamarajaskamākaṇṭhaṃ pūrayitvā svavacchannaṃ svanuguptaṃ śikyeṣvāsajya <note place="foot" type="variant" n="24">‘...ṣvavasṛjya’ iti pā.</note> samyak sthāpayet||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">vamanadravyāṇāmityādinā madanaphalasya prādhānyopadarśanapūrvakaṃ prayogavidhimāha| anapāyitvāditi vamanadravyāntarāpekṣayā'lpavyāpattikatvāt| antare iti madhye, sa ca grīṣmavasantayorantarvartikatipayadinānyeva madhyo jñeyaḥ| aśvayuk aśvinī| maitre muhūrta iti śivabhujagamitrādīnāṃ madhye mitradevatāke, evaṃ maitre muhūrte| palānāmiti rāśīnām| madhuvadiṣṭagandho yeṣāṃ tāni, yāni madhviṣṭagandhāni bhavanti tāni grāhyāṇīti darśayati| phalapippalīriti madanaphalamadhyagatāni pippalīsaṃsthānāni bījāni| tāsāmityādi pūraṇavācakaśabdayogāt karaṇe ṣaṣṭhī| svanuguptamiti kṛtarakṣāvidhānam||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">atha cchardanīyamāturaṃ dvyahaṃ tryahaṃ vā snehasvedopapannaṃ śvaśchardayitavyamiti grāmyānūpaudakamāṃsarasa-kṣīra-dadhi-māṣa-tila-śākādibhiḥ samutkleśitaśleṣmāṇaṃ vyuṣitaṃ jīrṇāhāraṃ pūrvāhṇe kṛtabalihomamaṅgalaprāyaścittaṃ nirannamanatisnigdhaṃ yavāgvā ghṛtamātrāṃ pītavantaṃ, tāsāṃ phalapippalīnāmantarnakhamuṣṭiṃ yāvadvā sādhu manyeta jarjarīkṛtya yaṣṭimadhukaṣāyeṇa kovidāra-karbudāra-nīpa-vidula-bimbī-śaṇapuṣpī-sadāpuṣpī-pratyakpuṣpī-kaṣāyāṇāmanyatamena vā rātrimuṣitaṃ vimṛdya pūtaṃ madhusaindhavayuktaṃ sukhoṣṇaṃ kṛtvā pūrṇaṃ śarāvaṃ mantreṇānenābhimantrayet- ‘oṃ brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānilānalāḥ| ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṅghāśca pāntu te| rasāyanamivarṣīṇāṃ devānāmamṛtaṃ yathā| sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te’| ityevamabhimantryodaṅmukhaṃ prāṅmukhaṃ vā''turaṃ pāyayecchleṣmajvaragulmapratiśyāyārtaṃ viśeṣeṇa punaḥ punarāpittāgamanāt, tena sādhu vamati; hīnavegaṃ tu pippalyāmalaka-sarṣapa-vacākalkalavaṇoṣṇodakaiḥ punaḥ punaḥ pravartayedāpittadarśanāt| ityeṣa sarvaśchardanayogavidhiḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">dvyahaṃ tryahaṃ vā snehasvedopapannamityanena abhyaṅge kriyamāṇe snehasahacaritasvedopapādanaṃ dvyahaṃ tryahaṃ vā vidhīyate, “tryahāvaraṃ saptadinaṃ paraṃ tu snigdho naraḥ svedayitavya iṣṭaḥ” (si.a.1) ityanena pānaprayujyamānasnehasya saptarātraṃ trirātraṃ vā prakarṣa ucyate iti na virodhaḥ| etaccābhyaṅgasvedasahitasnehasvedakaraṇaṃ pānasnehāntadivasamārabhya kriyate, tena snehapānaviśrāmadinena samaṃ dvyahatryahapūraṇamabhyaṅgasnehasahitasvedaprayogasya bhavati| snehapānācca yadviśrāmadinam, “ekāhoparatastadvadbhuktvā pracchardanaṃ pibet” (sū.a.13) ityanenoktaṃ, tathaivehāpi| kaphotkleśakāribhojanamāha- śvaśchardayitavyamityādinā| śva iti parasminnahni| vyuṣitamiti rātrimatikrāntam| nirannamiti padacchedaḥ| anatisnigdhamityādinā vamanadina eva ghṛtamātrāyuktayavāgūpānapūrvakaṃ vamanamanatisnigdhapuruṣaviṣayaṃ brūte| anye tu pūrvadina evānatisnigdhasya ghṛtamātrāṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘ghṛtamātrāyuktayavāgūpānamāhuḥ’ iti pā.</note> pītavata eva yavāgvāḥ pānamāhuḥ, “peśalairvividhairannairdoṣānutkleśya dehinaḥ| snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravartate|| athāparedyuḥ pūrvāhṇe sādhāraṇe kāle vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇasnehānāmanyatamasya” (su.ci.a.33) ityādi suśrutokteḥ| antarnakhamuṣṭimiti antarīkṛtanakhamuṣṭiparimāṇam| yāvadvā sādhu manyetetyanena mātrāyā baladoṣādibhedenāsthiratvamityāha| yaṣṭīmadhukasya kovidārādiṣu vicchedapāṭha uttaraprayogeṣu kovidārāderyaṣṭīmadhuvirahitasya grahaṇārthaḥ| kovidāraḥ svanāmakhyātaḥ, sa śaradi puṣpati; karbudārastu kāñcanāraḥ, sa vasante puṣpati; nīpaḥ kadambaḥ, vidulaḥ vetasaḥ, śaṇapuṣpī ghaṇṭāravā, sadāpuṣpī arkapuṣpikā, pratyakpuṣpī apāmārgaḥ| rātrimuṣitaṃ vimṛdya pūtamiti śṛtakaṣāyāt kaṣāyāntaropadarśakaṃ pakṣāntaraṃ; kiṃvā, kaṣāyapāna eva śītakaṣāyavidhānamihocyate| pūrṇaṃ śarāvamiti maṅgalārthaṃ pūrṇakumbhavat| punaḥ punariti yāvat pittāgamanaṃ na bhavati tāvat punaḥ punaḥ kaṣāyaṃ pibedityarthaḥ| anyatrāpyuktaṃ- “pittāntamiṣṭaṃ vamanaṃ virekādardhaṃ” (si.a.1) ityādi| vamanāyogakārakahīnavegapravṛttipratikārārthamāha- hīnavegamityādi||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">sarveṣu tu madhusaindhavaṃ kaphavilayanacchedārthaṃ vamaneṣu vidadhyāt| na coṣṇavirodho madhunaśchardanayogayuktasya, avipakvapratyāgamanāddoṣanirharaṇācca||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">yadyapi ca ghreyādivamanayogeṣu madhusaindhavayogo na bhavati, tathā'pi ‘sarveṣu’ iti padaṃ bāhulyārtham| vamanārthakaṣāye uṣṇe madhuprakṣepo virodhitvānna yujyate, uktaṃ hi- “madhūṣṇamuṣṇārtamathavā” (sū.a.27) ityādi, evamāśaṅkya samādhānamāha na coṣṇavirodho madhuna ityādi| avipakvapratyāgamanādityanena pacyamānaṃ madhūṣṇayuktaṃ virudhyeteti darśayati| doṣanirharaṇācceti madhūṣṇaviruddhamapi vamanayoge uṣṇe iṣyate, tasya doṣanirharaṇādeva na virodho bhavatīti darśayati| evaṃ bastiprayoge'pi madhuna uṣṇāvirodho varṇanīyaḥ| etena yaṣṭīmadhvādinavadravyakṛtairnavabhiḥ kaṣāyairnavayogāḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">phalapippalīnāṃ dvau dvau bhāgau kovidārādikaṣāyeṇa triḥsaptakṛtvaḥ srāvayet, tena rasena tṛtīyaṃ bhāgaṃ piṣṭvā mātrāṃ harītakībhirbibhītakairāmalairvā tulyāṃ vartayet, tāsāmekāṃ dve vā pūrvoktānāṃ kaṣāyāṇāmanyatamasyāñjalimātreṇa vimṛdya balavacchleṣmaprasekagranthijvarodarāruciṣu pāyayediti samānaṃ pūrveṇa||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">phalapippalīnāṃ dvau bhāgāvityādau phalapippalīnāṃ bhāgatrayaṃ kartavyaṃ; tatra bhāgadvayaṃ ṣaḍguṇena kovidārādikaṣāyeṇa kṣāraparisrāvaṇavidhivadekaviṃśativārān parisrāvaṇīyam| kovidārādīnāṃ cāṣṭānāmaṣṭau kaṣāyāḥ pṛthak parisrāvaṇe prayoktavyāḥ| yena ca kaṣāyeṇa <note place="foot" type="variant" n="26">‘taiśca kaṣāyaiḥ’ iti pā.</note> phalapippalībhāgadvayaṃ parisrāvya haritakyādiparimāṇā mātrā tṛtīyabhāgaphalapippalīkalkasya kriyate tenaiva kaṣāyeṇa mātrāyogāḥ <note place="foot" type="variant" n="27">‘tenaiva kaṣāyeṇa mātrāyogāḥ’ ityayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate</note>; evamaṣṭau harītakyādimātrayā nirdiṣṭāḥ phalapippalīyogā bhavanti| mātrāvikalpaśca doṣabalādivikalpakṛto jñeyaḥ| samānaṃ pūrveṇeti pūrvayogavadiha snehasvedābhimantraṇādividhānaṃ kartavyamityarthaḥ| evamanyatrāpi pūrvavacchabdārtho jñeyaḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">phalapippalīkṣīraṃ, tena vā kṣīrayavāgūmadhobhāge raktapitte hṛddāhe ca; tajjasya vā dadhna uttarakaṃ kaphaccharditamakaprasekeṣu <note place="foot" type="variant" n="28">‘...prasekeṣu pūrṇaṃ śarāvaṃ’ iti pā.</note>; tasya vā payasaḥ śītasya santānikāñjaliṃ pitte prakupite uraḥkaṇṭhahṛdaye ca tanukaphopadigdhe, iti samānaṃ pūrveṇa||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">phalapippalyā kṣīrapākavidhinā sādhitaṃ kṣīraṃ phalapippalīkṣīram; ayameko yogaḥ| teneti phalapippalīsādhitakṣīreṇa| tajjasyeti phalapippalīkṣīrajātasya dadhnaḥ| uttarakamiti saram| santānikā kṣīroparisthaḥ styāno bhāgaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">phalapippalīśṛtakṣīrānnavanītamutpannaṃ phalādikalkakaṣāyasiddhaṃ kaphābhibhūtāgniṃ viśuṣyaddehaṃ <note place="foot" type="variant" n="29">‘viśuṣkadehaṃ viśuṣyamāṇaṃ ca’ iti pā.</note> ca mātrayā pāyayediti samānaṃ pūrveṇa||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">phalādīni phala-jīmūtakekṣvāku-dhāmārgava-kuṭaja-kṛtavedhanāni ṣaṭ| ete kṣīrayogacatuṣṭayena ghṛtayogena ca samaṃ pañca yogā adhyāyasaṅgrahe vaktavyā||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">phalapippalīnāṃ phalādikaṣāyeṇa triḥsaptakṛtvaḥ suparibhāvitena puṣparajaḥprakāśena cūrṇena sarasi sañjātaṃ <note place="foot" type="variant" n="30">‘sañjātaṃ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> bṛhatsaroruhaṃ sāyāhne'vacūrṇayet, tadrātrivyuṣitaṃ prabhāte punaravacūrṇitamuddhṛtya haridrākṛsarakṣīrayavāgūnāmanyatamaṃ saindhavaguḍaphāṇitayuktamākaṇṭhaṃ pītavantamāghrāpayet sukumāramutkliṣṭapittakaphamauṣadhadveṣiṇamiti samānaṃ pūrveṇa||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">phalapippalīnāṃ phalādikaṣāyeṇetyādinā ekaṃ ghreyayogamāha| puṣparajaḥprakāśeneti puṣpadhūlisadṛśena| haridrābhidhānaḥ kṛśaro haridrākṛśaraḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">phalapippalīnāṃ bhallātakavidhiparisrutaṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘bhallātakavidhisrutaṃ’ iti pā.</note> svarasaṃ paktvā phāṇitībhūtamātantulībhāvāllehayet; ātapaśuṣkaṃ vā cūrṇīkṛtaṃ jīmūtakādikaṣāyeṇa pitte kaphasthānagate pāyayediti samānaṃ pūrveṇa||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">bhallātakavidhiparisrutamiti rasāyanoktabhallātakasnehagrahaṇavidhānena parisrutaḥ svaraso grāhyaḥ| phāṇitayogo'yamekaḥ| ātapaśuṣkaṃ vetyādinā cūrṇayogo'pyekaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">phalapippalīcūrṇāni pūrvavat phalādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="32">‘kovidārādīnāṃ’ iti pā.</note> ṣaṇṇāmanyatamakaṣāyasrutāni vartikriyāḥ phalādikaṣāyopasarjanāḥ <note place="foot" type="variant" n="33">‘kovidārādikaṣāyopasarjanāḥ’ iti pā.</note> peyā iti samānaṃ pūrveṇa||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">phalapippalīcūrṇānītyādau phalādiṣaṭkaṣāyabhedena kṛtatvāt ṣaḍ vartiprayogā jñeyāḥ| vartikriyāyāṃ caturguṇena kvāthena pākādvartyākāratā <note place="foot" type="variant" n="34">‘śalākākāravartiḥ’ iti pā.</note> kartavyā| atrāpi ca tathā lehādau ca sāmānyoktena madhuprakṣepo yuktaḥ; taṃ caike madhunaḥ pākavirodhānnānumanyante||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">phalapippalīnāmāragvadha <note place="foot" type="variant" n="35">‘phalapippalīṣvā...’ iti pā.</note> -vṛkṣaka-svādukaṇṭaka-pāṭhā-pāṭalā-śārṅgeṣṭā-mūrvā-saptaparṇa-naktamāla-picumarda-paṭola-suṣavī-guḍūcī-somavalka-dvīpikānāṃ pippalī-pippalīmūla-hastipippalī-citraka-śṛṅgaverāṇāṃ cānyatamakaṣāyeṇa siddho leha iti samānaṃ pūrveṇa||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">phalapippalīnāmāragvadhetyādinā āragvadhādiviṃśatidravyakvāthabhedena kṛtatvādviṃśatirlehā jñeyāḥ| vṛkṣakaḥ kuṭajaḥ, svādukaṇṭakaḥ vikaṅkataḥ, śārṅgeṣṭā guñjā, suṣavī kāravellakaṃ, dvīpikā hiṃsrā, ‘kaṇṭakārī’ ityanye||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">phalapippalīṣvelā-hareṇukā-śatapuṣpā-kustumburu-tagara-kuṣṭha-tvak-coraka-marubakāguru-guggulvelavāluka-śrīveṣṭaka-paripelava-māṃsī-śaileyaka-sthauṇeyaka-sarala-pārāvatapadyaśokarohiṇīnāṃ viṃśateranyatamasya kaṣāyeṇa sādhitotkārikā utkārikākalpena, modakā vā modakakalpena, yathādoṣarogabhakti prayojyā iti samānaṃ pūrveṇa||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">phalapippalīṣvityādinotkārikā modakāśca pratyekaṃ viṃśatiḥ| corakaḥ gandhadravyaṃ svanāmakhyātaṃ, paripelavaṃ kaivartamustakaṃ, sthauṇeyakaḥ granthiparṇakaṃ, pārāvatapadī jyotiṣmatī, aśokarohiṇī aśokasadṛśapatrā latā, ‘kaṭurohiṇī’ ityanye| kecidatra sthauṇeyakaṃ parityajyāpākīpādyā viṃśatiṃ pūrayanti, apākīpādī svanāmakhyātā| utkārikākalpeneti sūdaśāstroktotkārikāvidhānena||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">phalapippalīsvarasakaṣāyaparibhāvitāni tilaśālitaṇḍulapiṣṭāni tatkaṣāyopasarjanāni śaṣkulīkalpena vā śaṣkulyaḥ, pūpakalpena vā pūpāḥ iti samānaṃ pūrveṇa||24||</seg> <seg type="unit" n="25">etenaiva ca kalpena sumukha-surasa-kuṭheraka-kāṇḍīra-kālamālaka-parṇāsaka-kṣavaka-phaṇijjhaka-gṛñjana-kāsamarda-bhṛṅgarājānāṃ poṭekṣuvālikā-kālaṅkataka-daṇḍairakāṇāṃ cānyatamasya kaṣāyeṇa kārayet||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-25">phalapippalīsvarasenetyādinā śaṣkulyapūpayoḥ pṛthageko yogaḥ| etenaiva ca kalpenetyādinā sumukhādipañcadaśadravyakaṣāyeṇa pṛthak śaṣkulyapūpayoḥ karaṇāt pañcadaśa yogā bhavanti| evaṃ militvā śaṣkulīpūpayoḥ pṛthak ṣoḍaśayogā bhavanti| poṭā ikṣugandhā; daṇḍairakā gundrākhyagulmaḥ, nalo vā||24-25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tathā badaraṣāḍava-rāga-leha-modakotkārikā-tarpaṇa-pānaka-māṃsarasa-yūṣa-madyānāṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘...yūṣamadyāni madanaphalaphāṇitenopasaṃsṛjya’ iti pā.</note> madanaphalānyanyatamenopasṛjya yathādoṣarogabhakti dadyāt; taiḥ sādhu vamatīti||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26">tathā badaraṣāḍavetyādinā daśa yogāḥ| badarakṛtaḥ ṣāḍavo badaraṣāḍavaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">madanaḥ karahāṭaśca rāṭhaḥ piṇḍītakaḥ phalam| śvasanaśceti paryāyairucyate tasya kalpanā||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">madanasya vyavahārārthaṃ paryāyānāha- madanaḥ karahāṭaścetyādi| tasya kalpaneti ya evambhūtaiḥ paryāyairvyākhyātastasyeyaṃ kalpanā| asya ca paryāyābhidhānaṃ bhūriprayogeṣu vihitatvenābhyarhitatvājjñeyam| evamanyatrāpi paryāyābhidhāne prayojanaṃ varṇanīyam||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tatra ślokāḥ- nava yogāḥ kaṣāyeṣu, mātrāsvaṣṭau <note place="foot" type="variant" n="37">‘vartiṣvaṣṭau’ iti pā.</note>, payoghṛte| pañca, phāṇitacūrṇe dvau ghreye, vartikriyāsu ṣaṭ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">viṃśatirviṃśatirlehamodakotkārikāsu ca| śaṣkulīpūpayoścoktā yogāḥ ṣoḍaśa ṣoḍaśa||29||</seg> <seg type="unit" n="30">daśānye ṣāḍavādyeṣu trayastriṃśadidaṃ śatam| yogānāṃ vidhivaddiṣṭaṃ phalakalpe maharṣiṇā||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28-30">madanaphalayogānāṃ navādisaṅkhyotkarṣanirāsārthaṃ sukhasmaraṇārthaṃ ca tān saṅgraheṇāha- nava yogā ityādi| asya cārtho yathāsthānaṃ vyāhṛtaḥ||28-30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne madanakalpo nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ kalpasthāne madanakalpo nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ca.7.2">
          <head>jīmūtakakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto jīmūtakakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">madanakalpānantaramanapāyitvenekṣvākvādidravyebhyaḥ prādhānyājjīmūtakasya jīmūtakalpo'bhidhīyate| evaṃ yathāyathaiṣāmanapāyitvaprakarṣaḥ, tathā tathā pūrvaniveśanaṃ jñeyam| tenāparavamanakalpānāmapyadhyāyasambandho'traivokto jñeyaḥ| madanaphalasya snehasvedādipūrvakatvavadihāpi kramo'tideśādunnetavyaḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kalpaṃ jīmūtakasyemaṃ phalapuṣpāśrayaṃ śuṇu| garāgarī ca veṇī ca tathā syāddevatāḍakaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">phalapuṣpāśrayamiti vacanena jīmūtasya patranālādiṣu vamanaprayogaṃ niṣedhayati| garāgarī cetyādi paryāyakathanam| jīmūtaḥ pītaghoṣakaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">jīmūtakaṃ tridoṣaghnaṃ yathāsvauṣadhakalpitam| prayoktavyaṃ jvaraśvāsahikkādyeṣvāmayeṣu ca||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">tridoṣaghnamiti yathāsvaṃ vātaharādidravyayuktaṃ, tathā vātādiharadravyakalpitaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘peyādikalpitaṃ ca’ iti pā.</note> ca sat tridoṣaghnaṃ bhavati| hikkādyeṣviti ādyaśabdena kāsādīnāmurogatadoṣajanyānāṃ grahaṇam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">yathoktaguṇayuktānāṃ deśajānāṃ yathāvidhi| payaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘payaḥpuṣpeṣu nirvṛttaṃ’ iti pā.</note> puṣpe'sya, nirvṛtte phale peyā payaskṛtā||5||</seg> <seg type="unit" n="6">lomaśe kṣīrasantānaṃ, dadhyuttaramalomaśe| śṛte payasi dadhyamlaṃ jātaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘jāte’ iti pā.</note> haritapāṇḍuke||6||</seg> <seg type="unit" n="7">jīrṇānāṃ ca suśuṣkāṇāṃ nyastānāṃ bhājane śucau| cūrṇasya payasā śuktiṃ vātapittārditaḥ pibet||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-7">yathoktayuktaguṇayuktānāmiti kālajatva-sampūrṇarasatvādiguṇayuktāni madanaphaloktaguṇadvārā'nusartavyāni| deśajānāmiti madanakalpoktapraśastabhūmijātānām| yathāvidhīti madanakalpoktavidhānagṛhītānām| payaḥ puṣpe ityeko yogaḥ| nirvṛtte ityādiko dvitīyo yogaḥ| nirvṛtte iti utpannamātre phale, tatra phalaiḥ kṣīraṃ sādhayitvā tena kṣīreṇa peyā sādhanīyā| romaśe ityādi tṛtīyaḥ| romaśe iti upagataromṇi phale, atrāpi romaśaphalasādhitakṣīrāt santānikā jñeyā| dadhyuttaramityādikaścaturtho yogaḥ, atrāpyupagataromāvasthaphalasādhitakṣīrasambhūtadadhisaro jñeyaḥ| śṛte payasītyādikaḥ pañcamaḥ| dadhyamlamiti amlāvasthaṃ dadhi jātam| haritapāṇḍuke iti haritapāṇḍvavasthāprāpte jīmūtakaphale| jīrṇānāmityādikaḥ ṣaṣṭhaḥ kṣīrayogaḥ| ete ca yogāḥ kṣīrasambandhena avidhīyamānakṣīrākārā api kṣīraprayogatvenaiva saṅgrahe ‘ṣaṭ kṣīre’ ityanena saṅgrahītavyāḥ||5-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">āsutya ca surāmaṇḍe mṛditvā prasrutaṃ pibet| kaphaje'rocake kāse pāṇḍuroge sayakṣmaṇi||8||</seg> <seg type="unit" n="9">dve cāpothyāthavā trīṇi guḍūcyā <note place="foot" type="variant" n="4">‘guḍūcyāmalakasya vā’ iti pā.</note> madhukasya vā| kovidārādikānāṃ vā nimbasya kuṭajasya vā||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kaṣāyeṣvāsutaṃ pūtvā tenaiva vidhinā pibet| athavā''ragvadhādīnāṃ saptānāṃ pūrvavat pibet||10||</seg> ekaikasya <note place="foot" type="variant" n="5">‘ekaikaśaḥ’ iti pā.</note> kaṣāyeṇa pittaśleṣmajvarārditaḥ|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-10">āsutyetyādinā madirāyoga eka ucyate| āsutyeti niśāparyuṣitaṃ kṛtvā| atra yoge pakvajīmūtakaphalamevādhikṛtaṃ; tathā, uttarayogeṣvapi pakvameva phalamadhikṛtaṃ jñeyaṃ, “phalaṃ paryāgataṃ grāhyaṃ” ityautsargikavacanāt| dve cetyādinā dvādaśakaṣāyabhedād dvādaśayogā ucyante| tenaiva vidhineti madanakalpoktena sādhanavidhinā| athavetyādau āragvadhādisaptadravyakaṣāyabhedāt saptayogā bhavanti| āragvadhādayaḥ āragvadha-vṛkṣaka-svādukaṇṭaka-pāṭhā-pāṭali-śārṅgeṣṭā-mūrvāḥ (ka.a.1) pūrvādhyāyoktāḥ||8-10||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">mātrāḥ syuḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘vartayaḥ’ iti pā.</note> phalavaccāṣṭau kolamātrāstu tā matāḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">mātrāḥ syurityādinā'ṣṭau mātrāyogānāha| phalavaditi madanaphale yathā aṣṭau mātrāyogā uktāstathehāpi kartavyāḥ, viśeṣatastu etāḥ kolamātrāḥ kartavyāḥ, na tu phalavaddharītakyādipramāṇāḥ kartavyā ityarthaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">jīvakarṣabhakekṣūṇāṃ śatāvaryā rasena vā| pittaśleṣmajvare dadyādvātapittajvare'thavā||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">jīvaketyādinā caturo yogāḥ pānasādhanakaṣāyabhedāt||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tathā jīmūtakakṣīrāt samutpannaṃ pacedghṛtam| phalādīnāṃ kaṣāyeṇa śreṣṭhaṃ tadvamanaṃ matam||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">tathetyādinā ghṛtayogamekamāha||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tatra ślokau- ṣaṭ kṣīre madirāmaṇḍe <note place="foot" type="variant" n="7">‘madirāyoge’ iti pā.</note> eko dvādaśa cāpare| sapta cāragvadhādīnāṃ kaṣāye'ṣṭau ca vartiṣu||14||</seg> <seg type="unit" n="15">jīvakādiṣu catvāro ghṛtaṃ caikaṃ prakīrtitam| kalpe jīmūtakānāṃ ca <note place="foot" type="variant" n="8">‘ye’ iti ‘te’ iti ca pā.</note> yogāstriṃśannavādhikāḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14-15">ṣaṭ kṣīre ityādinā saṅgrahārtho vyākṛta eva yathāsthānam||14-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne jīmūtakakalpo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="2">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ kalpasthāne jīmūtakakalpo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ca.7.3">
          <head>ikṣvākukalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta ikṣvākukalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> siddhaṃ vakṣyāmyathekṣvākukalpaṃ yeṣāṃ praśasyate|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">uktādhyāyasambandhādikṣvākukalpo'bhidhīyate| yeṣāṃ praśasyate ikṣvākukalpastān vakṣyāmīti yojyam||1-2||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">lambā'tha <note place="foot" type="variant" n="1">‘lambā piṇḍaphalā tumbī kaṭukālābukī ca sā’ iti pā.</note> kaṭukālābūstumbī piṇḍaphalā tathā||3||</seg> ikṣvākuḥ phalinī caiva procyate tasya kalpanā|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">lambetyādi paryāyakathanam||3||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">kāsaśvāsaviṣacchardijvarārte kaphakarṣite||4||</seg> pratāmyati nare caiva vamanārthaṃ tadiṣyate|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">tadiṣyate iti ikṣvākukalpanamiṣyate||4||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">apuṣpasya pravālānāṃ muṣṭiṃ prādeśasammitam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kṣīraprasthe śṛtaṃ dadyāt pittodrikte kaphajvare| puṣpādiṣu ca catvāraḥ kṣīre jīmūtake yathā||6||</seg> <seg type="unit" n="7">yogā haritapāṇḍūnāṃ surāmaṇḍena pañcamaḥ| phalasvarasabhāgaṃ ca triguṇakṣīrasādhitam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">uraḥsthite kaphe dadyāt svarabhede ca pīnase| jīrṇe madhyoddhṛte kṣīraṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘jīrṇamadhyoddhṛtaṃ kṣīre’ iti pā.</note> prakṣipettadyadā dadhi||8||</seg> <seg type="unit" n="9">jātaṃ syāt sakaphe kāse śvāse vamyāṃ ca tat pibet| ajākṣīreṇa bījāni bhāvayet <note place="foot" type="variant" n="3">‘bhāvitāni prayojayet’ iti pā.</note> pāyayet ca||9||</seg> <seg type="unit" n="10">viṣagulmodaragranthigaṇḍeṣu ślīpadeṣu ca| mastunā vā phalānmadhyaṃ pāṇḍukuṣṭhaviṣārditaḥ||10||</seg> tena takraṃ vipakvaṃ vā sakṣaudralavaṇaṃ pibet|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-10">apuṣpasyetyādinā ekaḥ kṣīrayogaḥ| apuṣpasyeti anutpannapuṣpasya| muṣṭiṃ prādeśasammitamiti pradeśinyā mūlaparyantakṛtamuṣṭiparimāṇam; evaṃ ca nātra muṣṭiśabdaḥ palavacanaḥ| kṣīraprasthe śṛtamiti vacanāt kṣīraprasthe yathoktamānamikṣvākumāvāpya caturguṇaṃ pānīyaṃ dattvā kṣīraṃ sādhanīyam| puṣpādiṣvityādinā caturaḥ kṣīrayogānāha| jīmūtake yathā “payaḥ puṣpe'sya nirvṛtte phale peyā payaskṛtā| romaśe kṣīrasantānaṃ dadhyuttaramaromaśe” (ka.a.2) ityanenoktaṃ, tathehāpi yogacatuṣṭayaṃ karaṇīyam| haritetyādinā surāyogamāha| haritapāṇḍūnāmikṣvākuphalānāṃ surāmaṇḍe jīmūtakavadyogaḥ kartavyaḥ; jīmūtakavidhānātideśena “āsutya ca surāmaṇḍe muditvā prasrutaṃ pibet” (ka.a.2) iti granthoktavidhānamihāpi bhavati| phalasvarasetyādinā ṣaṣṭhaḥ kṣīrayogo'bhidhīyate| triguṇakṣīrasādhitamiti triguṇena kṣīreṇa sādhitaṃ; tacca caturguṇena toyena sādhanīyam| phalaśabdenātrekṣvākuphalamucyate| jīrṇe ityādinā saptamaḥ kṣīrayogaḥ| madhyoddhṛte iti uddhṛtamadhye| ajākṣīreṇetyādinā'ṣṭamaḥ kṣīrayogaḥ| tena takramityādinā takrayogaḥ| teneti tumbīphalamadhyena||5-10||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tumbyā phalarasaiḥ śuṣkaiḥ sapuṣpairavacūrṇitam||11||</seg> chardayenmālyamāghrāya gandhasampatsukhocitaḥ|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">tumbyā ityādinā ghreyayogamāha| gandhasampatsukhocita iti gandhasampat sugandhavattvaṃ, tayā gandhasampadā sukhamucitamabhyastaṃ yena saḥ; avacūrṇitekṣvākuphalarasapuṣpaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘avacūrṇitamikṣvākuphalarasabhāvitaṃ’ iti pā.</note> mālyamāghrāyaiva vamatyanabhyastadurgandha iti bhāvaḥ||11||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">bhakṣayet phalamadhyaṃ vā guḍena palalena ca||12||</seg> ikṣvākuphalatailaṃ vā siddhaṃ vā pūrvavadghṛtam|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">bhakṣayedityādinā vamanayogamekamāha| phalamadhyam ikṣvākuphalamadhyam| ikṣvākuphalakalkasādhitaṃ tailamikṣvākuphalatailam; ayameka eva tailayogaḥ| pūrvavaditi jīmūtakavat, tena “tathā jīmūtakakṣīrāt” (ka.a.2) ityādinoktavidhānena jīmūtakasthāne ikṣvākuphalaṃ dattveha ghṛtaṃ sādhanīyam||12||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pañcāśaddaśavṛddhāni phalādīnāṃ yathottaram||13||</seg> pibedvimṛdya bījāni kaṣāyeṣvāśataṃ pṛthak|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">pañcāśadityādinā ṣaḍ vardhamānakayogānāha| pañcāśadārabhya daśakena vṛddhairikṣvākubījaiḥ śataṃ pūraṇīyam| tena ṣaḍyogā bhavanti| tāni ca yathāsaṅkhyaṃ madanaphalādīnāṃ ṣaṇṇāmanyatamakaṣāyeṣvāsutya vimṛditāni pātavyāni <note place="foot" type="variant" n="5">‘tena madanaphalādīnāṃ ṣaṇṇāṃ kaṣāye āsutāḥ santo vimṛditāḥ pātavyāḥ’ iti pā.</note>| anye tu daśabījādārabhya pañcāśadbījaparyantaṃ doṣādyapekṣayā pātavyaṃ; tatra madanādikaṣāyabhedādeva yogabheda ityāhuḥ||13||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">yaṣṭyāhvakovidārādyairmuṣṭimantarnakhaṃ pibet||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">yaṣṭyāhvetyādinā navakaṣāyayogānāha| tatra yaṣṭyāhvamekaṃ, kovidārādayo madanakalpoktā aṣṭau||14||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaṣāyaiḥ kovidārādyairmātrāśca <note place="foot" type="variant" n="6">‘rvartayaḥ’ iti pā.</note> phalavat smṛtāḥ|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">kaṣāyairityādinā madanaphalasadṛśavidhā aṣṭau mātrālakṣitāḥ prayogā ucyante|15|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">bilvamūlakaṣāyeṇa tumbībījāñjaliṃ pacet||15||</seg> <seg type="unit" n="16">pūtasyāsya trayo bhāgāścaturthaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘bhāgāstrayastrikaṭukasya ca’ iti pā.</note> phāṇitasya tu| saghṛto bījabhāgaśca piṣṭānardhāṃśikāṃstathā <note place="foot" type="variant" n="8">‘piṣṭvā hyardhāṃśikāṃstathā’ iti pā.</note>||16||</seg> <seg type="unit" n="17">mahājālinijīmūtakṛtavedhanavatsakān| taṃ lehaṃ sādhayeddarvyā ghaṭṭayanmṛdunā'gninā||17||</seg> <seg type="unit" n="18">yāvat syāttantumattoye patitaṃ tu na śīryate| taṃ lihanmātrayā lehaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘kāle’ iti pā.</note> pramathyāṃ ca pibedanu||18||</seg> kalpa eṣo'gnimanthādau catuṣke pṛthagucyate|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-18">bilvetyādinā eko lehaḥ, tathā ‘kalpa’ ityādinā catvāro lehā ante draṣṭavyāḥ, evaṃ pañca lehāḥ| añjaliḥ palacatuṣṭayam| atra ca “tataśca kuḍavaṃ yāvattoyamaṣṭaguṇaṃ bhavet” iti vacanādbilvamūlakaṣāyasyāṣṭāvañjalayo deyāḥ, tataścaturbhāgāvaśeṣeṇa kuḍavadvayam| phāṇitam ardhaśṛta ikṣurasaḥ| ‘caturthaḥ phāṇitasya ca’ ityasya sthāne ‘trayastrikaṭukasya ca’ iti kecit paṭhanti| saghṛta iti ghṛtasyaiko bhāgaḥ| ardhāṃśikāniti ekabhāgārdhamānān pratyekaṃ mahājālinyādīn| mahājālinī pītakoṣātakī, kṛtavedhanaḥ ghoṣakabhedaḥ ‘jyotsnikā” iti khyātaḥ| yāvat syāttantumadityādinā lehapākalakṣaṇamāha; etacca lakṣaṇaṃ lehāntareṣvapi pācanīyeṣu jñeyam| na śīryate na vistīryate| pramathyāṃ ca pibedanviti atīsāracikitsite “pippalī nāgaraṃ dhānyaṃ” (ci.a.19) ityādinoktapramathyānāṃ madhye'nyatamapramathyākṛtaṃ kaṣāyaṃ pibedityarthaḥ| ‘pramathyāṃ ca’ ityasya sthāne kecit ‘manthaṃ cāpi’ iti paṭhanti| agnimanthādāviti pratyekamagnimantha-syonāka-pāṭalā-gambhārīmūlacatuṣkaṃ pañcamūlakathanaprastāve rasāyane kathitam||15-18||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">śaktubhirvā pibenmanthaṃ tumbīsvarasabhāvitaiḥ||19||</seg> kaphaje'tha jvare kāse kaṇṭharogeṣvarocake|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">śaktubhirityādinaiko manthayogaḥ||19||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">gulme mehe <note place="foot" type="variant" n="10">‘śophe’ iti pā.</note> praseke ca kalkaṃ māṃsarasaiḥ pibet| naraḥ sādhu vamatyevaṃ na ca daurbalyamaśnute||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">gulme jvara ityādinā rasaikayogamāha| kalkam ikṣvākubījakalkam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tatra ślokāḥ- payasyaṣṭau surāmaṇḍa-mastu-takreṣu ca trayaḥ| ghreyaṃ sapalalaṃ tailaṃ vardhamānāḥ phaleṣu ṣaṭ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">ghṛtamekaṃ kaṣāyeṣu navānye madhukādiṣu| aṣṭau vartikriyā lehāḥ pañca mantho <note place="foot" type="variant" n="11">‘manthe rase tathā’ iti pā.</note> rasastathā||22||</seg> <seg type="unit" n="23">yogā ikṣvākukalpe <note place="foot" type="variant" n="12">‘ikṣvākukalpe'smin’ iti pā.</note> te catvāriṃśacca pañca ca| uktā maharṣiṇā samyak prajānāṃ hitakāmyayā||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-23">payasyaṣṭāvityādisaṅgrahārtho vyākṛta eva| atra phaleṣviti madanaphalādiṣu| ghṛtaṃ yadyapi vardhamānapūrvapaṭhitaṃ, tathā'pi chandonurodhādiha paścāt paṭhitam||21-23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne ikṣvākukalpo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ kalpasthāne ikṣvākukalpo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ca.7.4">
          <head>dhāmārgavakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dhāmārgavakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">uktasambandhāddhāmārgavakalpo'bhidhīyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">karkoṭakī koṭhaphalā <note place="foot" type="variant" n="1">‘kaṭuphalā’ iti pā.</note> mahājālinireva ca| dhāmārgavasya paryāyā rājakośātakī tathā||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">tatra karkoṭakītyādinā paryāyakathanam| dhāmārgavaḥ pītaghoṣakaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">gare gulmodare kāse vāte śleṣmāśayasthite| kaphe ca kaṇṭhavakrasthe kaphasañcayajeṣu ca||4||</seg> rogeṣveṣu <note place="foot" type="variant" n="2">‘rogeṣvetat’ iti pā.</note> prayojyaṃ syāt sthirāśca guravaśca ye|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">sthirāśca guravaśca ye ityatra ‘gadāḥ’ iti śeṣaḥ||4||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">phalaṃ puṣpaṃ pravālaṃ ca vidhinā tasya saṃharet||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">vidhineti bheṣajagrahaṇoktena vidhinā||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pravālasvarasaṃ śuṣkaṃ kṛtvā ca <note place="foot" type="variant" n="3">‘kṛtāśca’ iti pā.</note> gulikāḥ pṛthak| kovidārādibhiḥ peyāḥ kaṣāyairmadhukasya ca||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">pravāletyādinā navayogānāha| pravālasya svarasaḥ pravālasvarasaḥ| atra kovidārādikaṣāyairguḍikākaraṇaṃ pānaṃ ca jñeyam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">puṣpādiṣu payoyogāścatvāraḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘prayogāśca’ iti, ‘yathāyogāḥ’ iti ca pā.</note> pañcamī surā| pūrvavat...|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">puṣpādiṣvityādinā jīmūtakakalpavidhānena nirdiṣṭāścatvāraḥ kṣīraprayogāḥ, pañcamaśca surāyogo'tidiśyate; te ca ‘payaḥ puṣpe'sya’ (ka. a. 2) ityādinoktā jñeyāḥ| pūrvavaditi pūrveṇa sambadhyate|7|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">... jīrṇaśuṣkāṇāmataḥ kalpaḥ pravakṣyate||7||</seg> <seg type="unit" n="8">madhukasya kaṣāyeṇa bījakaṇṭhoddhṛtaṃ phalam| saguḍaṃ vyuṣitaṃ rātriṃ kovidārādibhistathā||8||</seg> dadyādgulmodarārtebhyo ye cāpyanye kaphāmayāḥ|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7-8">jīrṇaśuṣkāṇāmityādinā navakaṣāyayogānāha, tathā ‘jātyāḥ’ ityādinā ekādaśa kaṣāyayogān vakṣyati; evaṃ viṃśatiḥ kaṣāyayogāḥ saṅgrahe vakṣyamāṇāḥ pūryante| bījakaṇṭhoddhṛtaṃ phalamiti yatra bījāni baddhāni santi sa bījakaṇṭha uddhṛto yasmin tadbījakaṇṭhoddhṛtaṃ phalam| atra ca pūrvanipātāniyama āhitāgnyādipūrvanipātavadbodhyaḥ| evambhūtaṃ ca phalaṃ kaṣāyeṇa saguḍena pūritaṃ rātrivyuṣitaṃ kartavyam| uktaṃ hi jatūkarṇe- dhāmārgavakalpe- “dhāmārgavaphaleṣūddhṛtabījamadhyeṣu saguḍoṣitāḥ kovidārādikaṣāyā nava” iti| gulmināṃ cāvasthāyāṃ vamanaṃ hitameva, teneha gulmaviṣayatayā vamanopadarśanaṃ na virodhi||7-8||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">dadyādannena saṃyuktaṃ chardihṛdrogaśāntaye||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">dadyādityādinā eko'nnayoga ucyate| anne ca dhāmārgavasya saṃyogenaiko yogaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">cūrṇairvā'pyutpalādīni bhāvitāni prabhūtaśaḥ| rasakṣīrayavāgvāditṛpto ghrātvā vamet sukham||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">cūrṇairityādinā ghreye ekayogamāha| utpalādīnāṃ cātra bhedo'vivakṣitaḥ utpalasyaika eva ghreyayogaḥ| atra ādiśabdena saugandhikapadmādīnāṃ grahaṇam| prabhūtaśaścūrṇairbhāvitānīti jñeyam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">cūrṇīkṛtasya vartiṃ vā kṛtvā badarasammitām| vinīyāñjalimātre tu pibedgo'śvaśakṛdrase <note place="foot" type="variant" n="5">‘gośakṛto rase’ iti pā.</note>||11||</seg> <seg type="unit" n="12">pṛṣatarṣyakuraṅgāhvagajoṣṭrāśvatarāvike| śvadaṃṣṭrakharakhaṅgānāṃ caivaṃ peyā śakṛdrase <note place="foot" type="variant" n="6">‘pṛṣatarṣyakuraṅgāśvataragokarṇarāsame| hariṇājaśvadaṃṣṭrāvisambhave ca śakṛdrase’ iti pā.</note>||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-12">cūrṇīkṛtasyetyādinā go'śvaśakṛdrase iti dvau yogau| tathā pṛṣatetyādidaśayogaiḥ samaṃ śakṛdrasayogasambandhāddvādaśa śakṛdyogā ucyante| pṛṣataḥ binducitritahariṇaḥ; ṛṣyaḥ nīlāṇḍaḥ, kuraṅgaḥ cañcalagatiḥ, aśvataraḥ vegasaraḥ, śvadaṃṣṭraḥ caturdaṃṣṭro mṛgaviśeṣaḥ||11-12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">jīvakarṣabhakau vīrāmātmaguptāṃ śatāvarīm| kākolīṃ śrāvaṇīṃ medāṃ mahāmedāṃ madhūlikām||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ekaikaśo'bhisañcūrṇya saha dhāmārgaveṇa te| śarkarāmadhusaṃyuktā lehā hṛddāhakāsinām||14||</seg> sukhodakānupānāḥ syuḥ pittoṣmasahite kaphe|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-14">jīvaketyādinā daśa lehānāha| madhūlikā ‘markaṭahasta’ iti khyātā| atra leheṣu dhāmārgavāditaradravyacūrṇasya samānatvaṃ; madhuśarkarayośca tāvatī mātrā yāvatyā lehatvāpattirbhavati| pittoṣmasahite kaphe iti udyatoṣmaguṇena pittena yukte kaphe; anye tu pittoṣmaśabdena pittoṣmaṇā <note place="foot" type="variant" n="7">‘pittakṛtaṃ’ iti pā.</note> kṛtaṃ jvaramāhuḥ||13-14||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">dhānyatumburuyūṣeṇa kalkaḥ sarvaviṣāpahaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">dhānyetyādinaikaṃ kalkayogamāha| dhānyatumbarukvātha eva dhānyatumburuyūṣaḥ| uktaṃ hi jatūkaṇa “dhānyatumbururasena kalko viṣanut” iti||15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">jātyāḥ saumanasāyinyā rajanyāścorakasya ca| vṛścīrasya mahākṣudrasahāhaimavatasya ca||16||</seg> <seg type="unit" n="17">bimbyāḥ punarnavāyā vā kāsamardasya vā pṛthak <note place="foot" type="variant" n="8">‘punarnavākāsamardabimbīhaimavatasya ca| mahāsahākṣudrasahāvṛścīrāṇāṃ pṛthak pṛthak’ iti pā.</note>| ekaṃ dhāmārgavaṃ dve vā kaṣāye parimṛdya tu||17||</seg> pūtaṃ manovikāreṣu pibedvamanamuttamam|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-17">jātyā ityādinā ekādaśakaṣāyayogānāha| jātī saumanasyāyinī, anye yūthikāṃ vadanti| vṛścīraḥ śvetapunarnavā| mahāsahā kṣudrasahā mudgamāṣaparṇyau| haimavatī vacā||16-17||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tacchṛtakṣīrajaṃ sarpiḥ sādhitaṃ vā phalādibhiḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">tacchṛtetyādinaikaṃ ghṛtayogamāha||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tatra ślokau- pallave nava catvāraḥ kṣīra ekaḥ surāsave| kaṣāye viṃśatiḥ kalke daśa dvau ca śakṛdrase||19||</seg> <seg type="unit" n="20">anna ekastathā ghreye daśa lehāstathā ghṛtam| kalpe dhāmārgavasyoktāḥ ṣaṣṭiryogā maharṣiṇā||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19-20">pallave navetyādisaṅgrahe vyutkramasaṅgrahābhidhānaṃ chando'nurodhāt| daśa dvau ceti dvādaśetyarthaḥ||19-20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne dhāmārgavakalpo nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ kalpasthāne dhāmārgavakalpo nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ca.7.5">
          <head>vatsakakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vatsakakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">yathoktasambandhādvatsakakalpābhidhānam||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atha vatsakanāmāni bhedaṃ strīpuṃsayostathā| kalpaṃ cāsya pravakṣyāmi <note place="foot" type="variant" n="1">‘nibodhemaṃ’ iti pā.</note> vistareṇa yathātatham||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vatsakaḥ kuṭajaḥ śakro vṛkṣako girimallikā| bījānīndrayavāstasya tathocyante kaliṅgakāḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bṛhatphalaḥ śvetapuṣpaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘sitaiḥ puṣpaiḥ’ iti pā.</note> snigdhapatraḥ pumān bhavet| śyāmā cāruṇapuṣpā strī phalavṛntaistathā'ṇubhiḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘phalapuṣpaiḥ’ iti pā.</note>||5||</seg> <seg type="unit" n="6">raktapittakaphaghnastu sukumāreṣvanatyayaḥ| hṛdrogajvaravātāsṛgvīsarpādiṣu śasyate||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-6">vatsakanāmāni vyavahārārthaṃ strīpuruṣabhedaṃ cāha- athetyādi| atra vatsakastrīpuruṣabhedena yadyapi guṇabhedaḥ prayogabhedo vā na pratipāditaḥ, tathā'pi strīrūpavatsake'puṣpaphalatvādiviśiṣṭalakṣaṇayukte'pyaviśeṣeṇobhābhyāmevāmayanivṛttiḥ syādityetadarthamubhayorapi samānaguṇatā jñātavyā||3-6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kāle phalāni saṅgṛhyā tayoḥ śuṣkāṇi nikṣipet <note place="foot" type="variant" n="4">‘saṅkṣipet’ iti pā.</note>| teṣāmantarnakhaṃ muṣṭiṃ jarjarīkṛtya bhāvayet <note place="foot" type="variant" n="5">‘tepayet’ iti, ‘temayet iti’ ca pā.</note>||7||</seg> <seg type="unit" n="8">madhukasya kaṣāyeṇa kovidārādibhistathā| niśi sthitaṃ vimṛdyaitallavaṇakṣaudrasaṃyutam||8||</seg> pibettadvamanaṃ śreṣṭhaṃ pittaśleṣmanibarhaṇam|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7-8">kāle iti ucite kāle| śuṣkāṇīti pakvaśuṣkāṇi| teṣāmantarnakhamityādinā kaṣāyairnavayogānāha| kṣaudrasaindhavayogo yadyapi sarvavamaneṣveva sāmānyena vihitaḥ, tathā'pīha ‘lavaṇakṣaudrasaṃyutam’ iti vacanādutkarṣo lavaṇasaindhavayorabhidhīyate||7-8||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">aṣṭāhaṃ payasā''rkeṇa teṣāṃ cūrṇāni bhāvayet||9||</seg> <seg type="unit" n="10">jīvakasya <note place="foot" type="variant" n="6">‘jīmūtakakaṣāyeṇa’ iti pā.</note> kaṣāyeṇa tataḥ pāṇitalaṃ pibet| phalajīmūtakekṣvākujīvantīnāṃ pṛthak tathā||10||</seg> sarṣapāṇāṃ madhūkānāṃ lavaṇasyāthavā'mbunā|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-10">aṣṭāhamityādinā pañca cūrṇayogānāha||9-10||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kṛśareṇāthavā yuktaṃ vidadhyādvamanaṃ bhiṣak||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">kṛśareṇetyādinā kṛśarayoga ucyate| atra ca indrayavacūrṇamadhikṛtatvādevocyate||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tatra ślokaḥ- kaṣāyairnava cūrṇaiśca pañcoktāḥ salilaistrayaḥ| ekaśca kṛśarāyāṃ syādyogāste'ṣṭādaśa smṛtāḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘kṛśarā'ṣṭādaśayogā vatsakasya nidarśitāḥ’ iti pā.</note>||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">kaṣāyairityādisaṅgrahaśloko vyākhyātārtha eva||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne vatsakakalpo nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ kalpasthāne vatsakakalpo nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ca.7.6">
          <head>kṛtavedhanakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kṛtavedhanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">vamanakalpapāriśeṣyāt kṛtavedhanakalpo'bhidhīyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kṛtavedhananāmāni kalpaṃ cāsya nibodhata| kṣveḍaḥ kośātakī coktaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘jālī’ iti pā.</note> mṛdaṅgaphalameva ca||3||</seg> <seg type="unit" n="4">atyarthakaṭutīkṣṇoṣṇaṃ gāḍheṣviṣṭaṃ gadeṣu ca| kuṣṭhapāṇḍvāmayaplīhaśophagulmagarādiṣu||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-4">gāḍheṣviti atyarthagāḍheṣu kuṣṭhādiṣu||3-4||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṣīrādi kusumādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘kṣīrādikusumādīni’ iti pā.</note> surā caiteṣu pūrvavat|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">kṣīrādītyādinā kṣīrayogā ucyante| kṣīrayogacatuṣṭayaṃ madirāyogaṃ ca jīmūtakakalpavidhānātideśenāha| kṣīrādiśabdena kṣīrakṛtapeyā-kṣīrasantānikā-dadhyuttarāṇāṃ grahaṇam| ete ca saṅgrahe'kṣīrarūpā api kṣīravikāratayā kṣīraśabdenaiva gṛhītāḥ ‘kṣīre dvau dvau’ iti vacanena| kusumādīnāmiti kṛtavedhanasya puṣpādīnāṃ “payaḥ puṣpe'sya nirvṛtte phale peyā payaskṛtā| lomaśe kṣīrasantānaṃ dadhyuttaramalomaśe” (ka.a.2) iti jīmūtakavidhānoktānām| surā caiteṣu pūrvavaditi yathā jīmūtakakalpavidhānena kṣīrādayaḥ kartavyāstathā surā ca kartavyā|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">suśuṣkāṇāṃ tu jīrṇānāmekaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘bījānāmekaṃ’ iti pā.</note> dve vā yathābalam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kaṣāyairmadhukādīnāṃ navabhiḥ phalavat pibet| kvāthayitvā phalaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘rasaṃ taṃ ca kṛtvā lehaṃ’ iti, ‘rasaṃ tasya paktvā lehaṃ’ iti ca pā.</note> tasya pūtvā lehaṃ nidhāpayet||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kṛtavedhanakalkāṃśaṃ phalādyardhāṃśasaṃyutam <note place="foot" type="variant" n="5">‘phalārdhārdhāṃśasaṃyutam’ iti pā.</note>| pṛthak cāragvadhādīnāṃ trayodaśabhirāsutam||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-7">suśuṣkāṇāmityādinā nava kaṣāyayogānāha| phalavaditi madanaphalaṃ yathā yaṣṭīmadhukādibhiḥ pīyate, tathaitadapi pātavyamityarthaḥ| eke navakaṣāyaprayogeṣu śeṣavidhipratyāyakaṃ lehaṃ paṭhanti- “kvāthayitvā rasaṃ tasya pūtvā lehaṃ nidhāpayet” ityādi, tacca saṅgatārtham| uktaṃ ca jatūkarṇe- “atra jīrṇabījānāṃ madanaphalavat kaṣāyairlehā bhavanti nava” iti| pṛthagityādinā trayodaśa kaṣāyayogānāha| evaṃ dvāviṃśatiḥ kaṣāyayogā bhavanti| āragvadhādayastrayodaśa madanakalpe “āragvadhavṛkṣaka ...” (ka.a.1) ityādinā guḍūcyantenoktā jñeyāḥ||5-7||</seg></ab>
          <ab type="mula">śālmalīmūlacūrṇānāṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘śālmalīmūlavṛntānāṃ’ iti pā.</note> picchābhirdaśabhistathā|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">śālmalītyādinā daśa picchāyogānāha| śālmalīmūlamādiḥ yeṣāṃ te śālmalīmūlāḥ śālmalyādayo vimānapaṭhitā daśa śālmalīśālmalakabhadraparṇyelāparṇyupodikoddāladhanvanarājādanopacitrāgopyantāḥ (vi.a.8); eṣāṃ cūrṇānāṃ picchābhiryuktyā kṛtatvenaiva daśa yogā jñeyāḥ| śālmalakaḥ śālmalībhedaḥ, rohitako vā; bhadraparṇī gambhārī; elāparṇī nāgabalā, ahiṃsretyanye; rājādanāṃ kṣīrikā, upacitrā dantī, gopī sārivā|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">vartikriyāḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘vartayaḥ phalavat ṣaṭ syuḥ’ iti pā.</note> ṣaṭ phalavat, phalādīnāṃ ghṛtaṃ tathā||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">vartikriyāḥ ṣaṭ phalavaditi “phalapippalīcūrṇāni pūrvavat” (ka.a.1) ityādinā granthena yā vartikriyā uktā madanakalpe, tadvadihāpi kṛtavedhanacūrṇānāṃ ṣaḍvartikriyāḥ kartavyāḥ| phalādīnāṃ ghṛtaṃ tathetyanena kṛtavedhanasādhitakṣīrādutthitaṃ navanītaṃ phalādikaṣāyeṇa sādhanīyaṃ madanaphalaghṛtavadityarthaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kośātakāni pañcāśat kovidārarase pacet| taṃ kaṣāyaṃ phalādīnāṃ kalkairlehaṃ punaḥ pacet||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kṣveḍasya tatra bhāgaḥ syāccheṣāṇyardhāṃśikāni tu| kaṣāyaiḥ kovidārādyairevaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘kovidārādyairaṣṭābhistaṃ pṛthak pibet’ iti pā.</note> tat kalpayet pṛthak||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-10">kośātakānītyādi| atraiva kvāthapādike kalke kartavye kṣveḍasya pūrṇo bhāgo deyaḥ, phalādīnāṃ ca pratyekaṃ kṣveḍādardhabhāgikatvam||9-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kaṣāyeṣu phalādīnāmānūpaṃ piśitaṃ pṛthak| kośātakyā samaṃ paktvā rasaṃ salavaṇaṃ pibet||11||</seg> phalādipippalītulyaṃ tadvat kṣveḍarasaṃ pibet|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">kaṣāyeṣvityādinā sapta māṃsayogānāha| samamiti kośātakītulyaṃ māṃsam| atra pibedityantena ṣaṇmāṃsarasāḥ, phalādītyanena caikaḥ| phalādipippalītulyaṃ tadvadityanena phalādibhiḥ samaṃ māṃsam| tadvaditi vacanāt kośātakyāḥ kaṣāyeṇa sādhanīyam||11||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kṣveḍaṃ kāsī <note place="foot" type="variant" n="9">kāsīti kāsavānityarthaḥ</note> pibet siddhaṃ miśramikṣurasena ca||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">ikṣurasayogamekamāha- kṣveḍamityādi| siddhamiti ikṣurasena miśritaṃ sat sādhitaṃ pibedityarthaḥ uktaṃ hi jatūkarṇe- “kṣveḍamikṣurase śṛtam” iti||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tatra ślokau- kṣīre dvau dvau surā caikā kvāthā dvāviṃśatistathā| daśa picchā ghṛtaṃ caikaṃ ṣaṭ ca vartikriyāḥ śubhāḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">lehe'ṣṭau sapta māṃse ca yoga ikṣurase'paraḥ| kṛtavedhanakalpe'smin ṣaṣṭiryogāḥ prakīrtitāḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-14">kṣīre dvau dvāvityādisaṅgrahaḥ| dvau dvāviti catvāraḥ||13-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne kṛtavedhanakalpo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ kalpasthāne kṛtavedhanakalpo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ca.7.7">
          <head>śyāmātrivṛtkalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śyāmātrivṛtkalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">vamanārthakalpanānantaraṃ virecanakalpeṣu vaktavyeṣu trivṛtāyā virecanadravyeṣu sukhavirecanatayā pradhānatvāt trivṛtkalpa evābhidhīyate| trivṛtābheda eva ca śyāmā, tena śyāmāyāstrivṛtāyāśca kalpaḥ śyāmātrivṛtkalpaḥ| yadyapi cāruṇamūlaiva trivṛdatrotkṛṣṭā vaktavyā, tathā'pyadhyāyasañjñāyāṃ śyāmāyā agre pāṭhenāśudoṣahantṛtayā śyāmāyāḥ prakarṣaṃ darśayati| ye cātra yogā vaktavyāste'ruṇayā vā śyāmayā vā ubhābhyāṃ vā doṣaśarīrādibalābalamavekṣya kartavyāḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">virecane trivṛnmūlaṃ śreṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘…rmaharṣayaḥ’ iti pā.</note>| tasyāḥ sañjñā guṇāḥ karma bhedaḥ kalpaśca vakṣyate||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">virecane ityādau trivṛnmūlaśabdena śyāmamūlāyā aruṇamūlāyāśca sāmānyena mūlaṃ gṛhyate||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tribhaṇḍī trivṛtā caiva <note place="foot" type="variant" n="2">‘śyāmā suvahā koṭarā tathā| trivṛt sarvānubhūtiśca’ iti pā.</note> śyāmā kūṭaraṇā tathā| sarvānubhūtiḥ suvahā <note place="foot" type="variant" n="3">‘saralā’ iti pā.</note> śabdaiḥ paryāyavācakaiḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">paryāyatvena vācakaiḥ paryāyavācakaiḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">kaṣāyā madhurā rūkṣā vipāke kaṭukā ca sā| kaphapittapraśamanī raukṣyāccānilakopanī||5||</seg> <seg type="unit" n="6">sedānīmauṣadhairyuktā vātapittakaphāpahaiḥ| kalpavaiśeṣyamāsādya <note place="foot" type="variant" n="4">‘kalpe vaiśeṣyamāsādya’ iti pā.</note> sarvarogaharā bhavet||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-6">sedānīmityādi| vātāpahauṣadhayogena vātahantṛtvamavidyamānaṃ bhavati, kaphapittahantṛtvaṃ vidyamānamadhikaṃ bhavatīti jñeyam| kalpavaiśeṣyamiti kalpanāviśeṣam| sarvarogahareti vyastasamastasarvadoṣārabdharogaharā||5-6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">mūlaṃ tu dvividhaṃ tasyāḥ śyāmaṃ cāruṇameva ca| tayormukhyataraṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘tayoḥ śreṣṭhataraṃ’ iti pā.</note> viddhi mūlaṃ yadaruṇaprabham||7||</seg> <seg type="unit" n="8">sukumāre śiśau vṛddhe mṛdukoṣṭhe ca tacchubham <note place="foot" type="variant" n="6">‘taddhitam’ iti pā.</note>| mohayedāśukāritvācchyāmā kṣiṇvīta mūrcchayet <note place="foot" type="variant" n="7">‘śyāmā kaṇṭhaṃ kṣiṇotyapi’ iti pā.</note>||8||</seg> <seg type="unit" n="9">taikṣṇyāt karṣati hṛtkaṇṭhamāśu doṣaṃ haratyapi| śasyate bahudoṣāṇāṃ krūrakoṣṭhāśca ye narāḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7-9">trivṛtayorbhedamāha- mūlaṃ tu dvividhamityādi| mukhyataramiti virecanakriyāyāmevāvyāpattikaratvācchreṣṭhataram| sukumārāḥ śiśavaśca yadyapyavirecanīyā uktāstathā'pi teṣāṃ vidhīyamānavirecane hitamiti jñeyam| mohayedityādinā śyāmamūlāyā guṇakarmaṇī brūte| kṣiṇvīteti dhātukṣayaṃ kuryāt||7-9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">guṇavatyāṃ tayorbhūmau jātaṃ mūlaṃ samuddharet| upoṣya prayataḥ śukle śuklavāsāḥ samāhitaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">gambhīrānugataṃ ślakṣṇamatiryagvisṛtaṃ ca yat| tadvipāṭyoddharedgarbhaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘tadvipothyoddharedgarbha’ iti pā.</note> tvacaṃ śuṣkāṃ nidhāpayet||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-11">yadyapi madanakalpa eva guṇavadbhūmijātatvādi sāmānyena bheṣajānāmuktameva, tathā'pi gambhīrānugatatvādiviśeṣasya tatrānuktasyehābhidhāne sati tatprasaṅgāt tatkiñciducyate- guṇavatyāmityādi| śukle iti śuklapakṣe| gambhīrānugamiti dūrapraviṣṭam| uddharedgarbhamiti mūlasyāsthi uddharet| nidhāpayediti yathoktabhaiṣajyasthāpanavidhānena sthāpayet||10-11||</seg></ab>
          <ab type="mula">snigdhasvinno virecyastu peyāmātroṣitaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘peyāmātrocitaḥ’ iti, ‘peyāmātrāśritaḥ’ iti ca pā.</note> sukham|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">peyāmātroṣita iti pūrvadine peyāmātrāhāratayā uṣitaḥ; yadyapi cānyatra virecanapūrvadineṣu tathaivāhāro niyamitaḥ- “snehavaddravamuṣṇaṃ ca tryahaṃ bhuktvā rasaudanam” (sū.a.13) ityanena, tathā'pi trivṛdvirecanaprayoge pūrvadine viśeṣavidhānāt peyādānaṃ jñeyam| kiñceyameva tadvacanāt snigdhoṣṇamāṃsarasasādhitā ca kriyamāṇā na pūrvoktasnehavaddravauṣṇamāṃsarasaudanaviruddhā bhavati|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">akṣamātraṃ tayoḥ piṇḍaṃ vinīyāmlena nā pibet||12||</seg> <seg type="unit" n="13">go'vyajāmahiṣīmūtrasauvīrakatuṣodakaiḥ| prasannayā triphalayā śṛtayā ca pṛthak pibet||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-13">akṣamātramityādinā navabhiramlādibhirdravyairnavayogānāha| tayoriti śyāmātrivṛdaruṇatrivṛtayoḥ| etayośca militayoḥ pratyekaṃ ca prayogā iti prāgeva pratipāditam| amleneti kāñjikena||12-13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ekaikaṃ saindhavādīnāṃ dvādaśānāṃ sanāgaram| trivṛddviguṇasaṃyuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘trivṛttriguṇasaṃyuktaṃ’ iti pā.</note> cūrṇamuṣṇāmbunā pibet||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">ekaikamityādinā saindhavādibhirdvādaśayogānāha| saindhavādayaśca dvādaśa rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) lavaṇaskandhoktā jñeyāḥ| sanāgaramiti nāgarasahitaṃ sat pratyekaṃ saindhavādīnāṃ cūrṇaṃ dviguṇatrivṛtācūrṇayuktaṃ pātavyam||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pippalī pippalīmūlaṃ maricaṃ gajapippalī| saralaḥ kilimaṃ hiṅgu bhārgī tejovatī tathā||15||</seg> <seg type="unit" n="16">mustaṃ haimavatī pathyā citrako rajanī vacā| svarṇakṣīryajamodā ca śṛṅgaveraṃ ca taiḥ pṛthak||16||</seg> ekaikārdhāṃśasaṃyuktaṃ pibedgomūtrasaṃyutam|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-16">pippalītyādinā pippalyādidravyabhedena mūtre'ṣṭādaśayogānāha||15-16||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">madhukārdhāṃśasaṃyuktaṃ śarkarāmbuyutaṃ pibet||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">madhuketyādinaikaḥ prayogaḥ| ayaṃ ca saṅgrahoktayoḥ ‘yaṣṭyāṃ dvau’ ityanayorekataraḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">jīvakarṣabhakau medāṃ śrāvaṇīṃ karkāṭāhvayām| mudgamāṣākhyaparṇyau ca mahatīṃ śrāvaṇīṃ tathā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kākolīṃ kṣīrakākolīmindrāṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘kṣudrāṃ’ iti, ‘citrāṃ’ iti ca pā.</note> chinnaruhāṃ tathā| kṣīraśuklāṃ payasyāṃ ca yaṣṭyāhvaṃ vidhinā pibet||19||</seg> vātapittahitānyetānyanyāni tu kaphānile|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-19">jīvaketyādinā caturdaśayogān tathā yaṣṭyāhvamityekaṃ cāha| ayaṃ ca saṅgrahoktayoḥ ‘yaṣṭyāṃ dvau’ iti dvayoranyataraḥ| kṣīraśuklā kṣīravidārī| indrā kokilākṣaḥ| payasyā arkapuṣpī||18-19||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kṣīramāṃsekṣukāśmaryadrākṣāpīlurasaiḥ pṛthak||20||</seg> sarpiṣā vā tayoścūrṇamabhayārdhāṃśikaṃ pibet|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">kṣīretyādinā kṣīrādau sapta yogānāha| pīlu auttarapathikaṃ phalam||20||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">lihyādvā madhusarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ sasitopalam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">ajagandhā tugākṣīrī vidārī śarkarā trivṛt| cūrṇitaṃ kṣaudrasarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate||22||</seg> <seg type="unit" n="23">sannipātajvarastambhadāhatṛṣṇārdito naraḥ| śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaram||23||</seg> <seg type="unit" n="24">sādhayedvidhivallehaṃ lihyāt pāṇitalaṃ tataḥ| sakṣaudrāṃ śarkarāṃ paktvā kuryānmṛdbhājane nave||24||</seg> <seg type="unit" n="25">kṣipecchīte <note place="foot" type="variant" n="12">‘dadyācchīte’ iti pā.</note> trivṛccūrṇaṃ tvakpatramaricaiḥ saha| mātrayā <note place="foot" type="variant" n="13">‘lihyāttaṃ mātrayā lehaṃ’ iti pā.</note> lehayedetadīśvarāṇāṃ virecanam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">kuḍavāṃśān <note place="foot" type="variant" n="14">‘rasān kauḍavikānikṣu...’ iti pā.</note> rasānikṣudrākṣāpīluparuṣakāt| sitopalāpalaṃ kṣaudrāt kuḍavārdhaṃ ca sādhayet||26||</seg> <seg type="unit" n="27">taṃ lehaṃ yojayecchītaṃ trivṛccūrṇena śāstravit| etadutsannapittānāmīśvarāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘etadutkṛṣṭapittānā...’ iti pā.</note> virecanam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śarkarāmodakān vartīrgulikāmāṃsapūpakān| anena vidhinā kuryāt paittikānāṃ virecanam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pippalīṃ nāgaraṃ kṣāraṃ śyāmāṃ trivṛtayā saha| lehayenmadhunā sārdhaṃ śleṣmalānāṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘ślaiṣmikāṇāṃ’ iti pā.</note> virecanam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">mātuluṅgābhayādhātrīśrīparṇīkoladāḍimāt| subhṛṣṭān svarasāṃstaile sādhayettatra cāvapet||30||</seg> <seg type="unit" n="31">sahakārāt kapitthācca madhyamamlaṃ ca yat phalam| pūrvavadbahalībhūte trivṛccūrṇaṃ samāvapet||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tvakpatrakeśarailānāṃ cūrṇaṃ madhu ca mātrayā| leho'yaṃ kaphapūrṇānāmīśvarāṇāṃ virecanam||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-32">lihyādvā madhvityādinā'ṣṭau lehānāha| lihyādvetyādinā prathamo lehaḥ| ajagandhetyādinā dvitīyaḥ| ajagandhā ajamodā| śyāmātrivṛdityādinā tṛtīyo lehaḥ| atra śarkarātrivṛccūrṇābhyāṃ samābhyāṃ kvāthapādikābhyāṃ lehaḥ| sakṣaudrāmityādinā caturthaḥ| atra kṣaudrapāko yogamahimnā| trivṛccūrṇamātrāpādikatvaṃ tvakpatrādīnāṃ, saugandhamātraprayojanatvāt <note place="foot" type="variant" n="17">‘trivṛccūrṇamatra pādikaṃ, tvakpatrādīni saugandhamātraprayojanatvādalpāni’ iti pā.</note>| īśvarāṇāṃ virecanamiti vacanena sukumāratvādasnigdhaviṣayatāmasya darśayati, īśvarā hi prāyeṇa sukumārāḥ snigdhāśca bhavanti| kuḍavāṃśānityādiḥ pañcamaḥ| atra trivṛccūrṇamanirdiṣṭamānaṃ, tacca prakṣepanyāyāllehāt pādikaṃ kartavyam| utsannapittānām udbhūtapittānām| śarkaretyādinā sitāyogāṃścaturo'tideśānuguṇyāllehānāṃ madhya evāha| atra vartyādayo'pi śarkarākṛtā eva jñeyāḥ| anena vidhineti ikṣvādirasasaṃskāreṇa trivṛccūrṇayogena ca| pippalīṃ nāgaramityādinā ṣaṣṭho lehaḥ| madhyamiti amlakapitthasya madhyaṃ bhāgam| amlaṃ ca yat phalamiti mātuluṅgādi| pūrvavaditi kauḍavikatvaṃ mātuluṅgādirasānāṃ darśayati||21-32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">pānakāni rasān yūṣānmodakān rāgaṣāḍavān| anena vidhinā kuryādvirekārthaṃ kaphādhike||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33">pānakānītyādinā'tideśānuguṇyāt pānakādipañcayogānāha| rāgapradhānaḥ ṣāḍavo rāgaṣāḍavaḥ| anena vidhineti pūrvalehoktavidhinā||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">bhṛṅgailābhyāṃ samā nīlī taistrivṛttaiśca śarkarā| cūrṇaṃ phalarasakṣaudraśaktubhistarpaṇaṃ pibet||34||</seg> <seg type="unit" n="35">vātapittakaphottheṣu rogeṣvalpānaleṣu ca| nareṣu sukumāreṣu nirapāyaṃ virecanam||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34-35">bhṛṅgailābhyāmityādinā tarpaṇayogaṃ prathamamevāha, dvitīyastu tarpaṇayogo bhaviṣyatīti| bhṛṅgaṃ guḍatvak| taiśca śarkareti bhṛṅgalānīlītrivṛdbhiḥ| phalarasaḥ dāḍimarasaḥ||34-35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">śarkarātriphalāśyāmātrivṛtpippalimākṣikaiḥ| modakaḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahaḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36">śarkaretyādinā modakaḥ prathamaḥ| tatra ca “modake dviguṇo guḍaḥ” iti vacanāt guḍaśarkarāṃ cūrṇāddviguṇāmicchanti||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">trivṛcchāṇā matāstisrastisraśca triphalātvacaḥ| viḍaṅgapippalīkṣāraśāṇāstisraśca cūrṇitāḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">lihyāt sarpirmadhubhyāṃ ca modakaṃ vā guḍena tu| bhakṣayenniṣparīhārametacchodhanamuttamam <note place="foot" type="variant" n="18">‘... metacchreṣṭhaṃ virecanam’ iti pā.</note>||38||</seg> <seg type="unit" n="39">gulmaṃ plīhodaraṃ śvāsaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘kāsaṃ’ iti pā.</note> halīmakamarocakam| kaphavātakṛtāṃścānyān vyādhīnetahyapohati||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37-39">trivṛcchāṇā ityādineha modake ca yadyapi paṭhyate yogaḥ, tathā'pyasya lehenaiva grahaṇādayamaṣṭamo leho bhavati||37-39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">viḍaṅgapippalīmūlatriphalādhānyacitrakān| maricendrayavājājīpippalīhastipippalīḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">lavaṇānyajamodāṃ ca cūrṇitaṃ kārṣikaṃ pṛthak| tilatailatrivṛccūrṇabhāgau cāṣṭapalonmitau||41||</seg> <seg type="unit" n="42">dhātrīphalarasaprasthāṃstrīn guḍārdhatulāṃ tathā| paktvā mṛdvagninā khādedbadarodumbaropamān||42||</seg> <seg type="unit" n="43">guḍān kṛtvā na cātra syādvihārāhārayantraṇā| mandāgnitvaṃ jvaraṃ mūrcchāṃ mūtrakṛcchramarocakam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">asvapnaṃ gātraśūlaṃ ca kāsaṃ śvāsaṃ bhramaṃ kṣayam| kuṣṭhārśaḥkāmalāmehagulmodarabhagandarān||44||</seg> <seg type="unit" n="45">grahaṇīpāṇḍurogāṃśca hanyuḥ puṃsavanāśca te| kalyāṇakā iti khyātāḥ sarveṣvṛtuṣu yaugikāḥ||45||</seg> iti kalyāṇakaguḍaḥ|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="40-45">viḍaṅgetyādinā dvitīyo modakaḥ||40-45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">vyoṣatvakpatramustailāviḍaṅgāmalakābhayāḥ <note place="foot" type="variant" n="20">‘... malakān samān| trivṛto'ṣṭaguṇaṃ bhāgaṃ’ iti pā.</note>| samabhāgā bhiṣagdadyāddviguṇaṃ ca mukūlakam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">trivṛto'ṣṭaguṇaṃ bhāgaṃ śarkarāyāśca ṣaḍguṇam| cūrṇitaṃ guḍikāḥ kṛtvā kṣaudreṇa palasammitāḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">bhakṣayet kalyamutthāya śītaṃ cānu pibejjalam| mūtrakṛcchre jvare vamyāṃ kāse śvāse bhrame kṣaye||48||</seg> <seg type="unit" n="49">tāpe pāṇḍvāmaye'lpe'gnau śastā niryantraṇāśinaḥ| yogaḥ sarvaviṣāṇāṃ ca mataḥ śreṣṭho <note place="foot" type="variant" n="21">‘śreṣṭhaṃ virecanam’ iti pā.</note> virecane||49||</seg> mūtrajānāṃ ca rogāṇāṃ vidhijñenāvacāritaḥ|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46-49">vyoṣetyādinā tṛtīyo modakaḥ| ayaṃ modakastantrāntare ‘abhayādya’ iti khyātaḥ| mukūlakaṃ dantī| atra mukūlādīnāmekaikadravyāpekṣayā dvaiguṇyādi bhavati| madhu ca tāvanmātraṃ yāvatā modako bhavati| kecidatra vyoṣādimilitacūrṇāddantyādīnāṃ dvaiguṇyaṃ vadanti||46-49||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">pathyādhātryurubūkāṇāṃ prasṛtau dvau trivṛtpalam||50||</seg> daśa tānmodakān kuryādīśvarāṇāṃ virecanam|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50">pathyetyādinā caturthaḥ||50||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">trivṛddhaimavatī śyāmā nīlinī hastipippalī||51||</seg> <seg type="unit" n="52">samūlā pippalī mustamajamodā durālabhā| kārṣikaṃ nāgarapalaṃ guḍasya palaviṃśatim||52||</seg> <seg type="unit" n="53">cūrṇitaṃ modakān kuryādudumbaraphalopamān| hiṅgusauvarcalavyoṣayavānībiḍajīrakaiḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vacājagandhātriphalācavyacitrakadhānyakaiḥ| modakān veṣṭayeccūrṇaistān satumburudāḍimaiḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">trikavaṅkṣaṇahṛdbastikoṣṭhārśaḥplīhaśūlinām| hikkākāsāruciśvāsakaphodāvartināṃ śubhāḥ <note place="foot" type="variant" n="22">‘hitāḥ’ iti pā.</note>||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51-55">trivṛddhaimavatītyādinā pañcamo modakaḥ pūryate| veṣṭayediti avacūrṇayet||51-55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">trivṛtāṃ kauṭajaṃ bījaṃ pippalīṃ viśvabheṣajam| kṣaudradrākṣārasopetaṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘samṛdvīkārasakṣaudraṃ’ iti pā.</note> varṣāsvetadvirecanam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">trivṛddurālabhāmustaśarkarodīcyacandanam| drākṣāmbunā sayaṣṭyāhvasātalaṃ jaladātyaye||57||</seg> <seg type="unit" n="58">trivṛtāṃ citrakaṃ pāṭhāmajājīṃ saralaṃ vacām| svarṇakṣīrīṃ ca hemante piṣṭvā tūṣṇāmbunā pibet||58||</seg> <seg type="unit" n="59">śarkarā trivṛtā tulyā grīṣmakāle virecanam| trivṛttrāyantihapuṣāḥ sātalāṃ kaṭurohiṇīm <note place="foot" type="variant" n="24">‘hapuṣāṃ saptalāṃ śyāmāṃ dravantīṃ kaṭurohiṇīm’ iti pā.</note>||59||</seg> <seg type="unit" n="60">svarṇakṣīrīṃ ca sañcūrṇya gomūtre bhāvayettryaham| eṣa sarvartuko yogaḥ snigdhānāṃ maladoṣahṛt||60||</seg> <seg type="unit" n="61">trivṛcchyāmā durālambhā vatsakaṃ hastipippalī| nīlinī triphalā mustaṃ kaṭukā ca sucūrṇitam||61||</seg> <seg type="unit" n="62">sarpirmāṃsarasoṣṇāmbuyuktaṃ pāṇitalaṃ tataḥ| pibet sukhatamaṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘pibedetatsarvakālaṃ’ iti pā.</note> hyetadrūkṣāṇāmapi śasyate||62||</seg> <seg type="unit" n="63">tryūṣaṇaṃ triphalā hiṅgu kārṣikaṃ trivṛtāpalam| sauvarcalārdhakarṣaṃ ca palārdhaṃ cāmlavetasāt||63||</seg> <seg type="unit" n="64">taccūrṇaṃ śarkarātulyaṃ madyenāmlena vā pibet| gulmapārśvārtinutsiddhaṃ jīrṇe cādyādrasaudanam||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="56-64">trivṛtāṃ kauṭajamityādinā ṣaḍṛtuvihitān yogān rūkṣāṇāmapi śasyate ityantenāha| sātalā carmakaśā| jaladātyaye śaradi| hemante yadyapi prabalaśītavāte virecanaṃ niṣiddhaṃ, tathā'pi vyādhiviṣayavihitaṃ virecanametajjñeyam| sarvartukayogau anukte ṛtau vasantādau ca jñeyau| trivṛcchyāmetyādiko'pi sarvartuko yogaḥ| tryūṣaṇamityādiścūrṇayogo dvitīyaḥ||56-64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">trivṛtāṃ triphalāṃ dantīṃ saptalāṃ vyoṣasaindhavam| kṛtvā cūrṇaṃ tu saptāhaṃ bhāvyamāmalakīrase||65||</seg> tadyojyaṃ tarpaṇe yūṣe piśite rāgayuktiṣu|66|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="65">trivṛtāṃ triphalāmityādikastarpaṇayogaḥ| evaṃ sarvartukayogena samaṃ dvau tarpaṇayogau bhavataḥ||65||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">tulyāmlaṃ trivṛtākalkasiddhaṃ gulmaharaṃ ghṛtam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">śyāmātrivṛtayormūlaṃ pacedāmalakaiḥ saha| jale tena kaṣāyeṇa <note place="foot" type="variant" n="26">‘niryūheṇa tayoryuktyā’ iti pā.</note> paktvā sarpiḥ pibennaraḥ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa siddhaṃ sarpiḥ pibettathā| sādhitaṃ vā payastābhyāṃ sukhaṃ tena viricyate||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="66-68">tulyāmlamityekaṃ ghṛtaṃ, śyāmetyādi dvitīyaṃ, śyāmātrivṛtkaṣāyeṇetyādi tṛtīyam| sādhitaṃ cetyādinā kṣīrayogamekamāha| ghṛtena kṣīreṇa ca ghṛtena kṣīreṇa vaikena militvā catvāro ghṛtakṣīrairbhavanti||66-68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">trivṛnmuṣṭīṃstu sanakhānaṣṭau droṇe'mbhasaḥ pacet <note place="foot" type="variant" n="27">‘jale droṇe trivṛnmuṣṭīnaṣṭau tu sanakhān pacet’ iti pā.</note>| pādaśeṣaṃ kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ guḍatulāyutam||69||</seg> <seg type="unit" n="70">snigdhe sthāpyaṃ ghaṭe kṣaudrapippalīphalacitrakaiḥ| pralipte madhunā <note place="foot" type="variant" n="28">‘vidhinā’ iti pā.</note> māsaṃ jātaṃ tanmātrayā pibet||70||</seg> <seg type="unit" n="71">grahaṇīpāṇḍurogaghnaṃ gulmaśvayathunāśanam| surāṃ vā trivṛtāyogakiṇvāṃ <note place="foot" type="variant" n="29">‘trivṛtākiṇvāṃ pibettatkvāthasaṃyutām’ iti pā.</note> tatkvāthasaṃyutām||71||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="69-71">trivṛnmuṣṭīnityādinā prathamā surā, surāṃ vetyādinā dvitīyā, evaṃ dvau surāyogau bhavataḥ| trivṛdyogayuktaṃ kiṇvaṃ yasyāṃ sā tathā||69-71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">yavaiḥ śyāmātrivṛtkvāthasvinnaiḥ kulmāṣamambhasā| āsutaṃ ṣaḍahaṃ palle jātaṃ sauvīrakaṃ pibet||72||</seg> <seg type="unit" n="73">bhṛṣṭān vā satuṣāñchuddhān <note place="foot" type="variant" n="30">‘kṣuṇṇān’ iti pā.</note> yavāṃstaccūrṇasaṃyutān| āsutānambhasā tadvat pibejjātaṃ tuṣodakam||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="72-73">yavairityādinā sauvīrakatuṣodake prāha| etau dvau kāñjikayogau| kulmāṣa utsvinnayavapiṣṭakam| palle iti dhānyādirāśau| taccūrṇasaṃyutāniti trivṛccūrṇasaṃyutān| tadvaditi ṣaḍahaṃ palle sthitāna||72-73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">tathā madanakalpoktān ṣāḍavādīn pṛthagdaśa| trivṛccūrṇena saṃyojya virekārthaṃ prayojayet||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="74">tathetyādinā ṣāḍavādiyogān daśāha| daśa ṣāḍavādayo “badaraṣāḍavarāgalehamodakotkārikātarpaṇaśākamāṃsarasayūṣamadyānāṃ” (ka.a.1) iti granthena madanakalpoktāḥ||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">bhavataścātra- tvakkeśarāmrātakadāḍimailāsitopalāmākṣikamātuluṅgaiḥ| madyaistathā'mlaiśca manonukūlairyuktāni deyāni virecanāni||75||</seg> <seg type="unit" n="76">śītāmbunā pītavataśca tasya siñcenmukhaṃ chardivighātahetoḥ| hṛdyāṃśca mṛtpuṣpaphalapravālānamlaṃ ca dadyādupajighraṇārtham||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="75-76">samprati daśottaraṃ yogaśatamabhidhāya vāntinirāsārthaṃ kṛtyatrayeṇa samaṃ virecanaprayogānāha- tvakkeśaretyādi||75-76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">tatra ślokāḥ- eko'mlādibhiraṣṭau ca daśa dvau saindhavādibhiḥ| mūtre'ṣṭādaśa yaṣṭyāṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘yaṣṭyā’ iti pā.</note> dvau jīvakādau caturdaśa||77||</seg> <seg type="unit" n="78">kṣīrādau sapta lehe'ṣṭau catvāraḥ sitayā'pi ca| pānakādiṣu pañcaiva ṣaḍṛtau pañca modakāḥ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">catvāraśca ghṛte kṣīre dvau cūrṇe tarpaṇe tathā| dvau madye kāñjike dvau ca daśānye ṣāḍavādiṣu||79||</seg> <seg type="unit" n="80">śyāmāyāstrivṛtāyāśca kalpe'smin samudāhṛtam| śataṃ daśottaraṃ siddhaṃ yogānāṃ paramarṣiṇā||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="77-80">eko'mlādibhirityādisaṅgraho vyaktārthaḥ| yaṣṭyāṃ dvāviti ‘yaṣṭyāhvaṃ vidhinā’ iti jīvakādāvekaḥ, madhuketyādinā cāparaḥ||77-80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne śyāmātrivṛtkalpo nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ kalpasthāne śyāmātrivṛtkalpo nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ca.7.8">
          <head>caturaṅgulakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaścaturaṅgulakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">śyāmātrivṛtkalpānantaraṃ mṛduvirecanatvasāmānyāccaturaṅgulakalpo'bhidhīyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">āragvadho rājavṛkṣaḥ śampākaścaturaṅgulaḥ| pragrahaḥ kṛtamālaśca karṇikāro'vaghātakaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">vyavahārārthaṃ paryāyānāha- āragvadha ityādi||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">jvarahṛdrogavātāsṛgudāvartādirogiṣu| rājavṛkṣo'dhikaṃ pathyo mṛdurmadhuraśītalaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bāle vṛddhe kṣate kṣīṇe sukumāre ca mānave| yojyo <note place="foot" type="variant" n="1">‘deyaḥ’ iti pā.</note> mṛdvanapāyitvādviśeṣāccaturaṅgulaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-5">adhikaṃ pathya iti jvarādiṣu viśeṣeṇa virecanaprayoge hitaḥ||4-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">phalakāle <note place="foot" type="variant" n="2">‘recanārthe pariṇataṃ phalaṃ tasyāharedbudhaḥ’ iti pā.</note> phalaṃ tasya grāhyaṃ pariṇataṃ ca yat| teṣaṃ guṇavatāṃ bhāraṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘jātaṃ’ iti, ‘sāraṃ’ iti ca pā.</note> sikatāsu nidhāpayet||6||</seg> <seg type="unit" n="7">saptarātrāt samuddhṛtya śoṣayedātape bhiṣak| tato majjānamuddhṛtya śucau bhāṇḍe nidhāpayet||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-7">phalakāle iti ucitaphalakāle| teṣāmiti phalānām| bhāramiti bhūridravyopalakṣaṇam| majjānamiti phalamajjānam||6-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">drākṣārasayutaṃ dadyāddāhodāvartapīḍite| caturvarṣamukhe bāle yāvaddvādaśavārṣike||8||</seg> caturaṅgulamajjñastu prasṛtaṃ vā'thavā'ñjalim|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">drākṣetyādiḥ prathamo yogaḥ| caturvarṣamukhe bāle yāvaddvādaśavārṣike ityanenāsya prayogasya caturvarṣādarvāgūrdhvaṃ ca dvādaśavarṣādavaśyatayā yaugikatvaṃ niṣedhayati||8||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">surāmaṇḍena saṃyuktamathavā kolasīdhunā||9||</seg> <seg type="unit" n="10">dadhimaṇḍena vā yuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘samyak’ iti pā.</note> rasenāmalakasya vā| kṛtvā śītakaṣāyaṃ taṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘vā’ iti pā.</note> pibet sauvīrakeṇa vā||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-10">surāmaṇḍeneti dvitīyaḥ| athavā kolasīdhuneti tṛtīyaḥ| kolakṛtaḥ sīdhuḥ kolasīdhuḥ| sauvīrakeṇa vetyantena yogatrayamaparaṃ vyaktam||9-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">trivṛto <note place="foot" type="variant" n="6">‘trivṛnmajjñostathā kalkaṃ tatkaṣāyeṇa vā pibet’ iti pā.</note> vā kaṣāyeṇa majjñaḥ kalkaṃ tathā pibet| tathā bilvakaṣāyeṇa lavaṇakṣaudrasaṃyutam||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">trivṛto vā kaṣāyeṇa majjñaḥ kalkaṃ tathā pibediti saptamaḥ| tathetyādinā'ṣṭamaḥ| etatkalkakaṣāyayordvayaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘kaṣāye yogadvayam’ iti pā.</note> jatūkarṇe'pyuktameva- ‘trivṛdbilvakaṣāyābhyāṃ sakṣaudralavaṇau dvau’ iti| tenātra pāṭhāntaraṃ na pramāṇam| saṅgrahe ca kariṣyati- ‘kaṣāye ca trivṛto bilvakasya ca’ iti||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kaṣāyeṇāthavā tasya trivṛccūrṇaṃ guḍānvitam| sādhayitvā śanairlehaṃ lehayenmātrayā naram||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">kaṣāyeṇetyādiko leho navamaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">caturaṅgulasiddhādvā kṣīrādyadudiyādghṛtam| majjñaḥ kalkena dhātrīṇāṃ rase tatsādhitaṃ pibet||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">caturaṅguletyādinā prathamaṃ ghṛtam| majjña iti caturaṅgulamajjñaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tadeva daśamūlasya kulatthānāṃ yavasya ca| kaṣāye sādhitaṃ sarpiḥ kalkaiḥ śyāmādibhiḥ pibet||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">tadevetyādinā ca dvitīyaṃ ghṛtam| śyāmādibhiriti madanakalpapaṭhitairnavabhiḥ ‘śyāmātrivṛddantī ... ’ (ka.a.1) ityādibhiḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">dantīkvāthe'ñjaliṃ majjñāḥ śampākasya guḍasya ca| dattvā māsārdhamāsasthamariṣṭaṃ pāyayeta <note place="foot" type="variant" n="8">‘pāyayedbhiṣak’ iti pā.</note> ca||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">dantītyādinā'riṣṭayogamāha| guḍasya cāñjalimiti sambandhaḥ| māsārdhamāsasthamiti sārdhamāsastham||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">yasya yat pānamannaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘pānamamlaṃ ca’ iti pā.</note> ca hṛdyaṃ svādvatha vā kaṭu| lavaṇaṃ vā bhavettena yuktaṃ dadyādvirecanam||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">yasya yadityādinā'nuktamaparāparasādhanaṃ vidhatte| hṛdyena hi virecanayogasya priyatā syāt| pānamannaṃ ceti hṛdyamityādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tatra ślokāḥ drākṣārase surāsīdhvordadhni cāmalakīrase| sauvīrake kaṣāye ca trivṛto bilvakasya <note place="foot" type="variant" n="10">‘sauvīrake'tha trivṛtaḥ kaṣāye tilvakasya ca’ iti, ‘sauvīrake kaṣāyābhyāṃ bilvaśampākayostathā’ iti ca pā.</note> ca||17||</seg> <seg type="unit" n="18">lehe'riṣṭe ghṛte dve ca yogā dvādaśa kīrtitāḥ| caturaṅgulakalpe'smin sukumārāḥ sukhodayāḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17-18">drākṣetyādisaṅgraho vyaktaḥ||17-18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne caturaṅgulakalpo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ kalpasthāne caturaṅgulakalpo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="ca.7.9">
          <head>tilvakakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātastilvakakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">caturaṅgulavattilvakasyānapāyitvāccaturaṅgulakalpānantaraṃ tilvakakalpo'bhidhīyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tilvakastu mato lodhro bṛhatpatrastirīṭakaḥ| tasya mūlatvacaṃ śuṣkāmantarvalkalavarjitām||3||</seg> <seg type="unit" n="4">cūrṇayettu tridhā kṛtvā dvau bhāgau ścotayettataḥ| lodhrasyaiva kaṣāyeṇa tṛtīyaṃ tena bhāvayet||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bhāgaṃ taṃ daśamūlasya punaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘kaṣāye bhāvitaṃ punaḥ’ iti pā.</note> kvāthena bhāvayet| śuṣkaṃ cūrṇaṃ punaḥ kṛtvā tata <note place="foot" type="variant" n="2">‘snigdhasvinne pradāpayet’ iti pā.</note> ūrdhvaṃ prayojayet||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-5">antarvalkalavarjitāmiti tilvakasyāntarvalkalaṃ kaṭhinaṃ bhavati, tadarthaṃ tadvarjanam| ścotayediti vacanena ṣaḍguṇadraveṇaikaviṃśativārān srāvayediti jñeyaṃ, madanaphalakalpe evambhūtasyaiva srāvaṇasya dṛṣṭatvāt| bhāvanāvidhiśca nirantaraṃ vyākṛta eva||3-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">dadhitakrasurāmaṇḍamūtrairbadarasīdhunā <note place="foot" type="variant" n="3">‘dadhimaṇḍasurāmaṇḍa...’ iti pā.</note>| rasenāmalakānāṃ vā tataḥ pāṇitalaṃ pibet||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">dadhimaṇḍetyādinā pibedityantena pañca yogāḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">meṣaśṛṅgyabhayākṛṣṇācitrakaiḥ salile śṛte| marujān sunuyāttacca jātaṃ sauvīrakaṃ yadā||7||</seg> bhavedañjalinā tasya lodhrakalkaṃ pibet sadā|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">meṣaśṛṅgītyādinā viśiṣṭasauvīrakeṇa yoga ekaḥ| marujā bhṛṣṭayavāḥ||7||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">surāṃ lodhrakaṣāyeṇa jātāṃ pakṣasthitāṃ pibet||8||</seg> <seg type="unit" n="9">dantīcitrakayordroṇe salilasyāḍhakaṃ pṛthak| samutkvāthya guḍasyaikāṃ tulāṃ lodhrasya cāñjalim||9||</seg> āvapettat paraṃ pakṣānmadyapānāṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘madyapānādvi...’ iti pā.</note> virecanam|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-9">surāmityādinā surāyogamāha| dantītyādinaikamariṣṭayogamāha| dantīcitrakayorāḍhakaṃ pṛthak saliladroṇe pacet| tilvakacūrṇamāvāpaḥ||8-9||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">kampillakakaṣāyeṇa <note place="foot" type="variant" n="5">‘tilvakasya kaṣāyeṇa’ iti pā.</note> daśakṛtvaḥ subhāvitām||10||</seg> mātrāṃ kampillakasyaiva kaṣāyeṇa punaḥ pibet|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">kampillaketyādinā kampillakayogamāha| kampillakaḥ guṇḍārocanikā| mātrāmiti tilvakacūrṇamātrām||10||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">caturaṅgulakalpena leho'nyaḥ kārya eva ca||11||</seg> <seg type="unit" n="12">triphalāyāḥ kaṣāyeṇa sasarpirmadhuphāṇitaḥ| lodhracūrṇayutaḥ siddho lehaḥ śreṣṭho <note place="foot" type="variant" n="6">‘śreṣṭhaṃ virecanam’ iti pā.</note> virecane||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tilvakasya kaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaraḥ| saghṛtaḥ sādhito lehaḥ sa ca śreṣṭho <note place="foot" type="variant" n="7">‘śreṣṭhaṃ virecanam’ iti pā.</note> virecane||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-13">caturaṅguletyādinā prathamo lehaḥ| caturaṅgulakalpeneti ‘kaṣāyeṇāthavā tasya’ (ka.a.8) ityādinoktavidhānena| tenātra tilvakakvāthena guḍānvitatrivṛccūrṇaṃ paktvā lehaḥ kartavyaḥ| triphalāyā ityādinā dvitīyo lehaḥ| tilvakasyetyādinā tṛtīyaḥ||11-13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">aṣṭāṣṭau trivṛtādīnāṃ muṣṭīṃstu sanakhān pṛthak| droṇe'pāṃ sādhayet pādaśeṣe prasthaṃ ghṛtāt pacet||14||</seg> <seg type="unit" n="15">piṣṭaistaireva bilvāṃśaiḥ samūtralavaṇairatha| tato mātrāṃ pibet kāle śreṣṭhametadvirecanam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">lodhrakalkena mūtrāmlalavaṇaiśca pacedghṛtam| caturaṅgulakalpena sarpiṣī dve ca sādhayet||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14-16">aṣṭāṣṭāvityādinā prathamaṃ ghṛtam| sanakhāniti vidyamānanakhān| atra trivṛdādigṛhītalodhrasya <note place="foot" type="variant" n="8">‘trivṛtādigṛhīte lodhre lodhrasya pradhānatvāt’ iti pā.</note> pradhānatvāddviguṇo bhāgo bhavati| uktaṃ hi jatūkarṇe- “trivṛdādidviguṇo lodhrakvāthaḥ” iti| samabhāgatve tu lodhraprayogatvasya kena viśeṣaḥ syāt, tasmād yathāvyākhyātameva sādhu| lavaṇamapyatra palāṃśameva| lodhretyādi dvitīyaṃ ghṛtam| caturaṅguletyādinā ghṛtadvayamatidiśyate| evaṃ ghṛtena catvāro yogā bhavanti| caturaṅgulaghṛte ca “caturaṅgulasiddhāt” (ka.a.8) ityādinā, tathā “tadeva daśamūlasya” (ka.a.8) ityādinā prokte jñeye; tathā ca caturaṅgulakalpena lodhrādinā dve lodhraghṛte bhavataḥ||14-16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tatra ślokau- pañca dadhyādibhistvekā surā sauvīrakeṇa ca| eko'riṣṭastathā yoga ekaḥ kampillakena ca||17||</seg> <seg type="unit" n="18">lehāstrayo ghṛtenāpi catvāraḥ samprakīrtitāḥ| yogāste lodhramūlānāṃ kalpe ṣoḍaśa darśitāḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17-18">pañca dadhyādibhirityādisaṅgraho vyaktaḥ||17-18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne tilvakakalpo nāma navamo'dhyāyaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ kalpasthāne tilvakakalpo nāma navamo'dhyāyaḥ||9||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="ca.7.10">
          <head>sudhākalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ sudhākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">ṣoḍaśasaṅkhyaprayogābhidhāyakatilvakakalpānantaraṃ yathākramamadhikasaṅkhyāprayogābhidhānakramādviṃśatiyogābhidhāyakasudhākalpo'bhidhīyate; itaścānantaramatiriktasaṅkhyābhidhānakrameṇaiva ūnacatvāriṃśatprayogābhidhāyakasaptalāśaṅkhinīkalpo'bhidhāsyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">virecanānāṃ sarveṣāṃ sudhā tīkṣṇatamā matā| saṅghātaṃ hi bhinattyāśu doṣāṇāṃ kaṣṭavibhramā||3||</seg> <seg type="unit" n="4">tasmānnaiṣā mṛdau koṣṭhe prayoktavyā kadācana| na doṣanicaye cālpe sati mārgaparikrame <note place="foot" type="variant" n="1">‘cānyaparikrame’ iti pā.</note>||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-4">virecanānāmiti virecanadravyāṇām| kaṣṭavibhrameti duḥkhasādhyavibhramajanikā| tasmāditi atitīkṣṇatvāt kaṣṭavibhramatvācca| sati mārgaparikrama iti upakramamārgāntare sati na sudhā prayoktavyā, tena gatyantarāsambhava eva sudhā prayoktavyetyarthaḥ||3-4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">pāṇḍurogodare gulme kuṣṭhe dūṣīviṣārdite| śvayathau madhumehe ca doṣavibhrāntacetasi||5||</seg> <seg type="unit" n="6">rogairevaṃvidhairgrastaṃ jñātvā saprāṇamāturam| prayojayenmahāvṛkṣaṃ samyak sa hyavacāritaḥ||6||</seg> sadyo harati <note place="foot" type="variant" n="2">‘nudati’ iti pā.</note> doṣāṇāṃ mahāntamapi sañcayam|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-6">pāṇḍurogetyādau madhumehaśabdena pramehā evocyante; viśiṣṭastu vātikamadhumeho'sādhya eva, tena taṃ prati virecanopadeśo'narthaka eva syāt; madhumehaśabdaśca yathā pramohamātra eva vartate tat pratipāditameva pramehacikitsite| doṣavṛddhyā vibhrāntaṃ ceto yasmin tasmin doṣavibhrāntacetasi unmāde| saprāṇamiti balavantam||5-6||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">dvividhaḥ sa mato'lpaiśca bahubhiścaiva kaṇṭakaiḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">sutīkṣṇaiḥ kaṇṭakairalpaiḥ pravaro bahukaṇṭakaḥ| sa nāmnā snugguḍā nandā sudhā nistriṃśapatrakaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tau <note place="foot" type="variant" n="3">‘taṃ’ iti pā.</note> vipāṭyāharet kṣīraṃ śastreṇa matimān bhiṣak| dvivarṣaṃ vā trivarṣaṃ vā śiśirānte viśeṣataḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7-9">pravaro bahukaṇṭaka iti anatitīkṣṇatayā'lpakaṇṭakamahāvṛkṣataḥ śreṣṭha ityarthaḥ| tāviti svalpakaṇṭakabahukaṇṭakau mahāvṛkṣau| yadyapi madanakalpe “śaradi tvakkandakṣīrāṇi” (ka.a.1) ityuktaṃ, tathā'pi sudhāyā <note place="foot" type="variant" n="4">‘sudhāṃ prāpya’ iti pā.</note> atra śiśirānte kṣīragrahaṇamapavādarūpaṃ jñeyam| śiśirasya śeṣā divasāḥ śiśirāntāḥ||7-9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">bilvādīnāṃ bṛhatyā vā kaṇṭakāryāstathaikaśaḥ| kaṣāyeṇa samāṃśaṃ taṃ kṛtvā'ṅgāreṣu śoṣayet||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tataḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘kolapramāṇāṃ guṭikāṃ pibet sauvīrakeṇa tām’ iti pā.</note> kolasamāṃ mātrāṃ pibet sauvīrakeṇa vā| tuṣodakena kolānāṃ rasenāmalakasya vā||11||</seg> surayā dadhimaṇḍena mātuluṅgarasena vā|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-11">bilvādīnāmiti bilvādipañcamūlasya| aṅgāreṣu śoṣayediti aṅgāroparisthitapātrasthaṃ tat sudhākṣīraṃ bilvādīnāmanyatamasya kaṣāyeṇa samānaṃ śoṣaṇena kaṭhinaṃ kuryāt; tataḥ kolamātrā guṭikāḥ kāryāḥ, tataḥ sauvīrakādīnāmanyatamena pātavyā| evaṃ sauvīrakādibhedāt sapta yogā bhavanti; tathā'tra bilvādikaṣāyasya bhedena bhedo na vivakṣitaḥ||10-11||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">sātalāṃ kāñcanakṣīrīṃ śyāmādīni kaṭutrikam <note place="foot" type="variant" n="6">‘phalatrikam’ iti pā.</note>||12||</seg> <seg type="unit" n="13">yathopapatti saptāhaṃ sudhākṣīreṇa bhāvayet| kolamātrāṃ ghṛtenātaḥ pibenmāṃsarasena vā||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-13">sātalāmityādinā vātasādhanaghṛtamāṃsarasabhedādyogadvayamāha| sātalā carmakaśā| śyāmādigrahaṇenaiva sātalāyāmapi labdhāyāṃ pṛthak sātalābhidhānamekayā'pi sātalayā kṛtasudhāyogasya prādhānyakhyāpanārtham||12-13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tryūṣaṇaṃ triphalāṃ dantīṃ citrakaṃ trivṛtāṃ tathā| snukkṣīrabhāvitaṃ samyagvidadhyādguḍapānakam||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">tryūṣaṇamityādinā pānakayogamāha| guḍapānakamiti guḍasaṃskṛtapānakam||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">trivṛtāragvadhaṃ dantīṃ śaṅkhinīṃ saptalāṃ samam| gomūtre rajanīṃ kṛtvā <note place="foot" type="variant" n="7">‘niśi sthitaṃ gavāṃ mūtre’ iti pā.</note> śoṣayedātape tataḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">saptāhaṃ bhāvayitvaivaṃ snukkṣīreṇāparaṃ punaḥ| saptāhaṃ bhāvayecchuṣkaṃ tatastenāpi bhāvitam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">gandhamālyaṃ tadāghrāya <note place="foot" type="variant" n="8">‘samāghrāya’ iti pā.</note> prāvṛtya paṭameva ca| sukhamāśu viricyante mṛdukoṣṭhā narādhipāḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-17">trivṛtetyādinā ghreyayogamāha| gomūtre rajanīṃ kṛtveti rajanīṃ vyāpya gomūtre sthāpayitvā| paṭameveti yathoktavidhibhāvitaṃ paṭamāvṛtyetyarthaḥ||15-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa snukkṣīraghṛtaphāṇitaiḥ| lehaṃ paktvā <note place="foot" type="variant" n="9">‘kṛtvā’ iti pā.</note> virekārthaṃ lehayenmātrayā naram||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">śyāmetyādinā lehayogamāha| mātrayeti anapāyimātrayā||18||</seg></ab>
          <ab type="mula">pāyayettu sudhākṣīraṃ yūṣairmāṃsarasairghṛtaiḥ|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">pāyayedityādinā pṛthagyūṣamāṃsarasaghṛtairyogatrayamāha|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">bhāvitāñchuṣkamatsyān vā māṃsaṃ vā bhakṣayennaraḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">bhāvitānityādinā śuṣkamatsyamāṃsayogāvāha||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kṣīreṇāmalakaiḥ sarpiścaturaṅgulavat pacet| surāṃ vā kārayet kṣīre ghṛtaṃ vā pūrvavat pacet||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">kṣīreṇetyādinā ekaṃ ghṛtam| ghṛtaṃ vetyādinā ekaṃ vakṣyati| āmalakaiścaturaṅgulavaditi vacanādāmalakarasayuktaṃ yaccaturaṅgulakalpe “caturaṅgulasiddhādvā” (ka.a.8) ityādinoktaṃ tasya vidhānamatidiśati| surāṃ vā kārayet kṣīre iti snukkṣīrabhāvitamityādividhinā surāṃ kuryāt| ghṛtaṃ vā pūrvavat pacedityatra pūrvavadityanena tilvakakalpe pūrvaṃ yat “lodhrakalkena” (ka.a.9) ityādigranthavihitaṃ, tadvidhireva pratyāsannatvādatidiśyate||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tatra ślokau- sauvīrakādibhiḥ sapta sarpiṣā ca rasena ca| pānakaṃ ghreyalehau ca yogā yūṣādibhistrayaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">dvau śuṣkamatsyamāṃsābhyāṃ suraikā dve ca sarpiṣī| mahāvṛkṣasya yogāste viṃśatiḥ samudāhṛtāḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-22">sauvīraketyādiḥ saṅgraho vyākṛta eva||21-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne sudhākalpo nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ kalpasthāne sudhākalpo nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="ca.7.11">
          <head>saptalāśaṅkhinīkalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ saptalāśaṅkhinīkalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">saptalā carmasāhvā ca bahuphenarasā ca sā| śaṅkhinī tiktalā caiva <note place="foot" type="variant" n="1">‘tiktakā jñeyā’ iti, ‘tiktanālā ca’ iti ca pā.</note> yavatiktā'kṣi(kṣa)pīḍakaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-3">pūrvādhyāyoktasambandhādeva saptalāśaṅkhinīkalpo'bhidhīyate| iha cādhyāye ye yogā abhidhīyante te saptalayā vā śaṅkhinyā vā ubhābhyāṃ vā sampādyante śyāmātrivṛdyogavat||1-3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">te gulmagarahṛdrogakuṣṭhaśophodarādiṣu| vikāsitīkṣṇarūkṣatvādyojye śleṣmādhikeṣu tu||4||</seg> <seg type="unit" n="5">nātiśuṣkaṃ phalaṃ grāhyaṃ śaṅkhinyā nistuṣīkṛtam| saptalāyāśca mūlāni gṛhītvā bhājane kṣipet||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-5">te gulmetyādi| te saptalāśaṅkhinyau||4-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">akṣamātraṃ tayoḥ piṇḍaṃ prasannālavaṇāyutam| hṛdroge kaphavātotthe <note place="foot" type="variant" n="2">‘hṛdrogakaphavātārte’ iti pā.</note> gulme caiva prayojayet||6||</seg> <seg type="unit" n="7">priyālapīlukarkandhukolāmrātakadāḍimaiḥ| drākṣāpanasakharjūrabadarāmlaparūṣakaiḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">maireye dadhimaṇḍe'mle sauvīrakatuṣodake| sīdhau cāpyeṣa kalpaḥ syāt sukhaṃ śīghravirecanaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-8">akṣamātramityādinā kalkasya prasannālavaṇayuktasya priyālādikaṣāyeṣu ṣoḍaśayogā bhavanti| atra yadyapi maireyaikṣavau na kaṣāyau tathā'pi bahukaṣāyāntargatatvāt kaṣāyāveva vaktavyau, saṅgrahe ‘kaṣāyā daśa ṣaṭ’ ityanena vyapadiṣṭau| kaṣāyaśabdena kalkakaṣāyo'bhipretaḥ| karkandhūkolabadaraśabdena triprakārabadaragrahaṇam||6-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tailaṃ vidārigandhādyaiḥ payasi kvathite pacet| saptalāśaṅkhinīkalke trivṛcchyāmārdhabhāgike||9||</seg> <seg type="unit" n="10">dadhimaṇḍena sannīya siddhaṃ tat pāyayeta ca| śaṅkhinīcūrṇabhāgau dvau tilacūrṇasya <note place="foot" type="variant" n="3">‘nīlīcūrṇasya cāparaḥ’ iti pā.</note> cāparaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">harītakīkaṣāyeṇa tailaṃ tatpīḍitaṃ pibet| atasīsarṣapairaṇḍakarañjaṣveṣa saṃvidhiḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-11">tailamityādinā prathamastailayogaḥ| trivṛcchyāmārdhabhāgike iti saptalāśaṅkhinīkalkayorardhabhāgena trivṛcchyāmākalko deyaḥ| śaṅkhinītyādinā pañcatailayogānāha, evaṃ ṣaṭtailayogā bhavanti| tailaṃ tatpīḍitamiti śaṅkhinīcūrṇaṃ tilacūrṇaṃ ca harītakīkaṣāyeṇa sandhāya <note place="foot" type="variant" n="4">‘sannīya’ iti pā.</note> pīḍitaṃ tat tailaṃ pibediti| atasyādiṣveṣa saṃvidhiriti vacanena tilasthāne'tasyādīnāṃ prayogaṃ vidhatte||9-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">śaṅkhinīsaptalāsiddhāt kṣīrādyadudiyādghṛtam| kalkabhāge tayoreva trivṛcchyāmārdhasaṃyute||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kṣīreṇāloḍya sampakvaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘vipacet’ iti pā.</note> pibettacca virecanam| dantīdravantyoḥ kalpo'yamajaśṛṅgyajagandhayoḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kṣīriṇyā nīlikāyāśca <note place="foot" type="variant" n="6">‘syāt kṣīriṇīnīlikayoḥ’ iti pā.</note> tathaiva ca karañjayoḥ| masūravidalāyāśca pratyakparṇyāstathaiva ca||14||</seg> <seg type="unit" n="15">dvivargārdhāṃśakalkena tadvat sādhyaṃ ghṛtaṃ punaḥ| śaṅkhinīsaptalādhātrīkaṣāye sādhayedghṛtam <note place="foot" type="variant" n="7">‘cāparaṃ smṛtam’ iti pā.</note>||15||</seg> <seg type="unit" n="16">trivṛtkalpena sarpiśca trayo lehāśca lodhravat <note place="foot" type="variant" n="8">‘pūrvavat’ iti pā.</note>| surākampillayoryogaḥ kāryo lodhravadeva ca||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-16">śaṅkhinīsaptaletyādi prathamaṃ ghṛtam| dantīdravantyorityādinā dvidvidravyakalkena saptalāśaṅkhinīkalkārdhena pūrvaghṛtavatpākācca pañcaghṛtayogā apare| dravantī dantībhedaḥ| ajaśṛṅgī viṣāṇikā| kṣīriṇī dugdhikā| masūravidalā śyāmalatā| pratyakparṇī mūṣikaparṇī| dvivargārdhāṃśakalkeneti dantyādidvivargaśaṅkhinīsaptalārdhabhāgikena kalkena| śaṅkhinītyādinā saptamaṃ ghṛtaṃ, trivṛtkalkenetyādyaṣṭamaṃ ghṛtam| atra tvadhikṛtatvāt saptalāśaṅkhinyordviguṇaḥ kaṣāyo vidhīyate| lodhravaditi lodhrakalpavat; lodhrakalpe yathā trayo lehāḥ “caturaṅgulakalpena” (ka.a.9) ityādinoktāḥ, tena lodhrasthāne saptalāśaṅkhinīyogaḥ kartavyaḥ| tathā surāyogaḥ kampillayogaśca lodhravaditi atrāpi lodhrasthāne saptalāśaṅkhinīprakṣepaḥ kartavyaḥ||12-16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">dantīdravantyoḥ kalpena sauvīrakatuṣodake| ajagandhājaśṛṅgyośca tadvat <note place="foot" type="variant" n="9">‘kārye syātāṃ’ iti pā.</note> syātāṃ virecane||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">dantīdravantyorityādinā sandhānacatuṣṭayamāha| etat sandhānacatuṣṭayaṃ pūrvasurāyogena samaṃ ‘pañca madye” iti vacanena saṅgrahagṛhītaṃ; sauvīrakādīnāṃ ca madyaśabdenābhidhānamihāsūtatvasāmānyājjñeyam| dantīdravantyoḥ kalpeneti anāgatāvekṣaṇena dantīdravantīkalpe sauvīrakatuṣodake ye vaktavye tadvidhānamihāpyatidiśati| tatra “ajagandhākaṣāyeṇa sauvīrakatuṣodake” (ka.a.12) iti vaktavyaṃ, tenehāpyajagandhākaṣāyayuktasaptalāśaṅkhinyoḥ sauvīrakatuṣodake kartavye| atra “tathā dantīdravantyośca kaṣāye sājagandhayoḥ| gauḍaḥ kāryo'jaśṛṅgyā ca sa vai sukhavirecanaḥ” (ka.a.12) ityanenoktasya gauḍāriṣṭasya dantīdravantīkalpoktasya vidhānamatidiśati||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tatra ślokau- kaṣāyā daśa ṣaṭ caiva ṣaṭ taile'ṣṭau ca sarpiṣi| pañca madye trayo lehā yogaḥ kampillake tathā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">saptalāśaṅkhinībhyāṃ te triṃśaduktā navādhikāḥ| yogāḥ siddhāḥ samastābhyāmekaśo'pi ca te hitāḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-19">kaṣāyā ityādisaṅgraho vyākṛtaḥ||18-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne saptalāśaṅkhinīkalpo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ kalpasthāne saptalāśaṅkhinīkalpo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="ca.7.12">
          <head>dantīdravantīkalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dantīdravantīkalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pāriśeṣyāt dantīdravantīkalpo'bhidhīyate||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dantyudumbaraparṇī syānnikumbho'tha mukūlakaḥ| dravantī nāmataścitrā nyagrodhī mūṣikāhvayā||3||</seg> (tathā mūṣikaparṇī cāpyupacitrā ca śambarī| pratyakśreṇī sutaśreṇī dantī ra(ca)ṇḍā ca kīrtitā <note place="foot" type="variant" n="1">ayaṃ ślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> )|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">tayoḥ paryāyānāha- dantītyādi||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tayormūlāni saṅgṛhya sthirāṇi bahalāni ca| hastidantaprakārāṇi śyāvatāmrāṇi buddhimān||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">sthirāṇīti sārabhūtāni| bahalānīti ghanatvakkāni| hastidantaprakārāṇīti antapūrvopacitāni| śyāvatāmrāṇīti yathākrameṇa dantyāḥ śyāvāni, dravantyāstāmrāṇi||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">pippalīmadhuliptāni svedayenmṛtkuśāntare| śoṣayedātape'gnyarkau <note place="foot" type="variant" n="2">‘śoṣayedātape'rkāgnī’ iti pā.</note> hato hyeṣāṃ vikāśitām||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">svedayenmṛtkuśāntara iti pippalīmadhukakalkābhyāṃ parilipya kuśaiḥ pariveṣṭya tato mṛdāvaliptāni svedayet| agnisvedātapaśoṣaṇaphalamāha- agnyarkau hato hyeṣāṃ vikāśitāmiti|- eṣāṃ dantīdravantīmūlānāṃ vikāśitālakṣaṇaṃ guṇaṃ svedopaśoṣaṇābhyāmagnyarkau hataḥ; tena nātidoṣāṇi dantīdravantīmūlāni syuriti bhāvaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tīkṣṇoṣṇānyāśukārīṇi vikāśīni gurūṇi ca| vilāyayanti doṣau dvau mārutaṃ kopayanti ca||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">tīkṣṇoṣṇānītyādinā teṣāṃ guṇakathanam| doṣau dvāviti pittaśleṣmāṇau||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">dadhitakrasurāmaṇḍaiḥ piṇḍamakṣasamaṃ tayoḥ| priyālakolabadarapīluśīdhubhireva ca||7||</seg> <seg type="unit" n="8">pibedgulmodarī doṣairabhikhinnaśca <note place="foot" type="variant" n="3">‘doṣairabhiṣyaṇṇaśca’ iti pā.</note> yo naraḥ| gomṛgājarasaiḥ pāṇḍuḥ kṛmikoṣṭhī bhagandarī||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tayoḥ kalke kaṣāye ca daśamūlarasāyute| kakṣyālajīvisarpeṣu <note place="foot" type="variant" n="4">‘visarpālajikakṣyāsu’ iti pā.</note> dāhe ca vipacedghṛtam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">tailaṃ mehe ca gulme ca sodāvarte kaphānile| catuḥsnehaṃ śakṛcchukravātasaṅgānilārtiṣu||10||</seg> <seg type="unit" n="11">rase dantyajaśṛṅgayośca guḍakṣaudraghṛtānvitaḥ| lehaḥ siddho virekārthe dāhasantāpamehanut <note place="foot" type="variant" n="5">‘deyaḥ santāpamehanut’ iti pā.</note>||11||</seg> <seg type="unit" n="12">vātatarṣe jvare paitte syāt sa evājagandhayā| dantīdravantyormūlāni pacedāmalakīrase||12||</seg> <seg type="unit" n="13">trīṃstu tasya kaṣāyasya bhāgau dvau phāṇitasya ca| tapte sarpiṣi taile vā bharjayettatra cāvapet||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kalkaṃ dantīdravantyośca śyāmādīnāṃ ca bhāgaśaḥ| tatsiddhaṃ prāśayellehaṃ sukhaṃ tena viricyate||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7-14">dadhītyādinā saptabhirdravyaiḥ saptaprayogānāha| śīdhuśabdaḥ priyālādibhiścaturbhiḥ pṛthak sambadhyate| abhikhinna iti ākrāntaḥ| gomṛgājarasairityatrāpi ‘piṇḍamakṣasamaṃ tayoḥ’ ityanuvartate| atrāpi gavādirasaistribhistrayaḥ prayogā bhavanti| tayorityādinā trīn snehayogānāha| anayoḥ kalkakaṣāyeṇa daśamūlarasatulyabhāgena ghṛtaṃ pacedvisarpādiṣu, tailaṃ tu pūrvavanmehādiṣu, catuḥ snehaṃ tu śakṛcchukravātasaṅgādiṣu| rase ityādinā eko lehaḥ| vātatarṣe ityādinā dvitīyaḥ| sa evājagandhayetyanena pūrvoktalehe evājaśṛṅgīsthāne'jagandhādānaṃ viśiṣṭaṃ khyāpayati| dantītyādinā tṛtīyo lehaḥ| bhāgaśa iti pratyekabhāgagrahaṇena| evametadantaiḥ prayogairādyaḥ ṣoḍaśako bhavet||7-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">rase ca daśamūlasya tathā baibhītake rase| harītakīrase caiva lehānevaṃ pacet pṛthak <note place="foot" type="variant" n="6">‘bhiṣak’ iti pā.</note>||15||</seg> <seg type="unit" n="16">tayorbilvasamaṃ cūrṇaṃ tadraseneva bhāvitam| asṛṣṭe viśi vātotthe gulme cāmlayutaṃ śubham||16||</seg> <seg type="unit" n="17">pāṭayitvekṣukāṇḍaṃ vā kalkenālipya cāntarā| svedayitvā tataḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘naraḥ’ iti pā.</note> khādet sukhaṃ tena viricyate||17||</seg> <seg type="unit" n="18">mūlaṃ dantīdravantyośca saha mudgairvipācayet| lāvavartīrakādyaiśca <note place="foot" type="variant" n="8">‘lāvatittirikābhyāṃ ca’ iti pā.</note> te rasāḥ syurvirecane||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tayorvā'pi kaṣāyeṇa yavāgūṃ jāṅgalaṃ rasam| māṣayūṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘māṃsaṃ yūṣāṃśca’ iti pā.</note> ca saṃskṛtya dadyāttaiśca viricyate||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-19">rase cetyādai evamityanena pūrvoktalehatrayamatidiśati| tayorityādikaścaturthaḥ; tayoriti dantīdravantīmūlayoḥ| asṛṣṭe iti vibaddhe| pāṭayitvetyādinā pañcamaḥ| kalkenālipya cāntareti dantīdravantīkalkena pāṭitekṣukāṇḍamadhye ālipya| mūlaṃ dantītyādinā'ṣṭau kṛtākṛtarasānāha| atra lāvavartīrakādayaḥ “lāvo vartīrakaścaiva vārtīkaḥ sakapiñjalaḥ| cakoraścopacakraśca kakubho raktacarmakaḥ” (sū.a.27) iti granthenāṣṭāvuktāḥ; teṣāṃ pratyekayogādaṣṭau rasā bhavanti| tayorvā'pītyādinā yavāgūjāṅgalarasayogaṃ māṣayūṣayogaṃ cāha| evametairdravaiḥ pūrvayogaiśca militvā dvitīyaḥ ṣoḍaśako bhavet||15-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tatkaṣāyāttrayo bhāgā dvau sitāyāstathaiva ca| eko godhūmacūrṇānāṃ kāryā <note place="foot" type="variant" n="10">‘kāryaiṣotkārikā’ iti pā.</note> cotkārikā śubhā||20||</seg> <seg type="unit" n="21">modako vā'sya kalpena <note place="foot" type="variant" n="11">‘kalkena’ iti pā.</note> kāryastacca virecanam| tayoścāpi kaṣāyeṇa madyānyasyopakalpayet||21||</seg> <seg type="unit" n="22">dantīkvāthena cāloḍya <note place="foot" type="variant" n="12">‘dantīkaṣāyairlulitān’ iti pā.</note> dantītailena sādhitān| guḍalāvaṇikān bhakṣyān vividhān bhakṣayennaraḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">dantīṃ dravantīṃ maricaṃ yavānīmupakuñcikām| nāgaraṃ hemadugdhāṃ ca citrakaṃ ceti cūrṇitam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">saptāhaṃ bhāvayenmūtre gavāṃ pāṇitalaṃ tataḥ| pibetghṛtena jīrṇe <note place="foot" type="variant" n="13">‘cūrṇa’ iti pā.</note> tu viriktaścāpi tarpaṇam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">sarvarogaharaṃ mukhyaṃ sarveṣvṛtuṣu yaugikam| cūrṇaṃ tadanapāyitvādbālavṛddheṣu pūjitam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">durbhaktājīrṇapārśvārtigulmaplīhodareṣu ca| gaṇḍamālāsu vāte <note place="foot" type="variant" n="14">‘gaṇḍamālāsravāte ca’ iti pā.</note> ca pāṇḍuroge ca śasyate||26||</seg> <seg type="unit" n="27">palaṃ citrakadantyośca harītakyāśca viṃśatiḥ| trivṛtpippalikarṣau dvau guḍasyāṣṭapalena tat||27||</seg> <seg type="unit" n="28">vinīya modakān kuryāddaśaikaṃ bhakṣayettataḥ| uṣṇāmbu ca pibeccānu <note place="foot" type="variant" n="15">‘pibeccheṣān’ iti pā.</note> daśame daśame'hni ca||28||</seg> <seg type="unit" n="29">ete niṣparihārāḥ syuḥ sarvaroganibarhaṇāḥ| grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkaṇḍūkoṭhānilāpahāḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">dantīdvipalaniryūho drākṣārdhaprasthasādhitaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘drākṣārdhaprasthasaṃyutaḥ’ iti pā.</note>| virecanaṃ pittakāse pāṇḍuroge ca śasyate||30||</seg> <seg type="unit" n="31">dantīkalkaṃ samaguḍaṃ śītavāriyutaṃ pibet| virecanaṃ mukhyatamaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘etadvirecanaṃ mukhyaṃ’ iti pā.</note> kāmalāharamuttamam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">śyāmādantīrase gauḍaḥ pippalīphalacitrakaiḥ| lipte'riṣṭo'nilaśleṣmaplīhapāṇḍūdarāpahaḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">tathā dantīdravantyośca kaṣāye sājagandhayoḥ| gauḍaḥ kāryo''jaśṛṅgyā vā sa <note place="foot" type="variant" n="18">‘rase’ iti pā.</note> vai sukhavirecanaḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">taccūrṇakvāthamāṣāmbukiṇvatoyasamudbhavā| madirā kaphagulmālpavahnipārśvakaṭigrahe||34||</seg> <seg type="unit" n="35">ajagandhākaṣāyeṇa sauvīrakatuṣodake| surākampillake yogau lodhravacca tayoḥ smṛtau||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-35">tatkaṣāyādityādinā utkārikāyogaṃ modakayogaṃ cāha| tatkaṣāyāditi dantīdravantīkaṣāyāt| modakakaraṇe'pi tatkaṣāyāttrayo bhāgā ityādividhānamanuvartate| tayoścāpi kaṣāyeṇa madyānīti tṛtīyaḥ| dantītyādinā bhakṣyayogaścaturthaḥ| dantīṃ dravantīṃ maricamityādikaḥ pañcamaḥ| hemadugdhā svarṇakṣīrī| cūrṇitamityantaṃ pibediti sambandhaḥ| palamityādikaḥ ṣaṣṭhaḥ| harītakyāśca viṃśatiriti ākṛtimānena| ayaṃ yogastantrāntare “agastyamodaka” iti khyātaḥ| dantīdvipaletyādikaḥ saptamaḥ| atra dantīdvipaladrākṣārdhaprasthayoḥ kvāthaḥ kartavyaḥ| dantīkalkamityādiko'ṣṭamaḥ| śyāmetyādiko navamaḥ| gauḍa iti guḍaprakṛtikaḥ| lipte ityatra ‘ghaṭe’ iti śeṣaḥ| tathā dantīdravantyoścetyādiko daśamaḥ| tathetyanena pūrvayogoktapippalyādighaṭāvalepa atidiśyate| ajaśṛṅgyā vetyādika ekādaśaḥ| tathā ajaśṛṅgyā dantīdravantyośca kaṣāye gauḍo'riṣṭaḥ kārya iti sambandhaḥ| taccūrṇetyādiko dvādaśaḥ| atra tayordantīdravantyoścūrṇakvāthābhyāṃ tathā māṣāmbunā kiṇvakaraṇapūrvakaṃ yā surā kṛtā tatsurodbhavā madirā kartavyeti vākyārthaḥ| ajagandhetyādinā yogadvayamāha| tatrājagandhākaṣāyeṇa dantīdravantībhyāṃ sauvīrakatuṣodake kartavye| suretyādinā'paraṃ yogadvayamāha| lodhravacca tayoriti yathā lodhrakalpeṣu “surā lodhrakaṣāyeṇa” ityādinā surā proktā, tathā “kampillakakaṣāyeṇa” (ka.a.9) ityādinā kampillakayoga uktaḥ, tathā tayorapi dantīdravantyorlodhrasthāne prakṣepāt surāyogaḥ sauvīrakatuṣodakavidhānenaiva kartavyaḥ| iti tṛtīyaḥ ṣoḍaśakaḥ||20-35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">tatra ślokāḥ- (dadhyādiṣu trayaḥ pañca priyālādyaistrayo rase| sneheṣu vai trayo lehyāḥ ṣaṭ cūrṇe tveka eva ca||36||</seg> <seg type="unit" n="37">ikṣāvekastathā mudgamāṃsānāṃ ca rasāstrayaḥ| yavāgvādau trayaścaiva ukta utkārikāvidhau||37||</seg> <seg type="unit" n="38">ekaśca modake madye caikastatkvāthatailake| cūrṇamekaṃ punaścaiko modakaḥ pañca cāsave||38||</seg> <seg type="unit" n="39">ekaḥ sauvīrake'thaiko yogaḥ syāttu tuṣodake| ekā suraikaḥ kampille tathā pañca ghṛte smṛtāḥ <note place="foot" type="variant" n="19">etacchlokacatuṣṭayaṃ hastalikhitapustake na paṭhyate</note> )||39||</seg> <seg type="unit" n="40">dantīdravantīkalpe'smin proktāḥ ṣoḍaśakāstrayaḥ| nānāvidhānāṃ yogānāṃ bhaktidoṣāmayānprati||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36-40">dantītyādyadhyāyārthasaṅgraho vyakta <note place="foot" type="variant" n="20">‘vyāhṛta eva’ iti pā.</note> eva| bhaktidoṣāmayān prati uktānāṃ nānāvidhānāṃ yogānāṃ trayaḥ ṣoḍaśakāḥ proktā iti yojanā| bhaktiḥ icchā||36-40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">triśataṃ pañcapañcāśadyogānāṃ vamane smṛtam| dve śate navakāḥ pañca yogānāṃ tu virecane||41||</seg> <seg type="unit" n="42">ūrdhvānulomabhāgānāmityuktāni śatāni ṣaṭ| prādhānyataḥ samāśritya dravyāṇi daśa pañca ca||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41-42">samprati kalpasthānārthasaṅgrahamāha- triśatamityādinā| triśataṃ pañcapañcāśaditi pañcapañcāśadyogādhikaṃ triśatam| prādhānyataḥ samāśrityeti prādhānyena madanaphalādīni dravantīparyantāni pañcadaśadravyāṇi yogavyapadeśatayā''śritya||41-42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">bhavanti cātra- yaddhi yena pradhānena dravyaṃ samupasṛjyate| tatsañjñakaḥ sa yogo vai bhavatīti viniścayaḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘saṃyogo bhavatīti viniścitam’ iti pā.</note>||43||</seg> <seg type="unit" n="44">phalādīnāṃ pradhānānāṃ guṇabhūtāḥ surādayaḥ| te hi tānyanuvartante manujendramivetare||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43-44">athātra vamanādiyogeṣu dravyāntarāṇāṃ surādīnāmapi vidyamānatvāt kathaṃ madanaphalādyāśrayavattvenaivāmī <note place="foot" type="variant" n="22">‘madanaphalādīnāmavayavattvenaivāmī’ iti pā.</note> yogā vyapadiśyanta ityāha- yaddhītyādi| yadyapi madanādibhiḥ surādibhiśca militvaivāmī yogāḥ kriyante, tathā'pi phalādīnāṃ prādhānyāt phalādīnāṃ yogā ete iti vyapadeśo bhavati, na surādiyogā iti| guṇabhūtā iti apradhānabhūtāḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘apradhānībhūtāḥ’ iti pā.</note>| surādīnāmaprādhānya eva hetumāha- te hi tānyanuvartanta iti; surādayo hi madanādīni vamanavirecanaprakārakāryānuguṇatayā'pratīghātena cānuvartante||43-44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">viruddhavīryamapyeṣāṃ pradhānānāmabādhakam| adhikaṃ tulyavīrye hi kriyāsāmarthyamiṣyate <note place="foot" type="variant" n="24">‘samānavīrye tvadhikaṃ kriyāsāmānyamiṣyate’ iti pā.</note>||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45">nanu ye tāvadanuguṇā madanādīnāṃ te guṇabhūtā bhavantu, viparītā ye dantyā ugratāyā māṃsarasādayaḥ, tathā elādayo hṛdyatayā vamanapratikūlā madanādīnāṃ te kathaṃ guṇabhūtā ityāha- viruddhavīryamapyeṣāṃ pradhānānāmabādhakamiti| viruddhavīryamapīti virecanarūpakāryāprabādhakatayā guṇabhūtamityarthaḥ| yadi hi viruddhavīryaṃ guṇabhūtaṃ na syāt tadā madanādīnāṃ kāryaṃ pratihanyāt; viruddhasyāpi ca kāryāpratīghāto'vaśyamabādhakatvameveti bhāvaḥ| viparītasya kāryābādhanarūpaṃ sāhāyyamabhidhāya <note place="foot" type="variant" n="25">‘mahārthatvamabhidhāya’ iti pā.</note> tulyavīryasya kāryamāha- adhikamityādi| tulyavīrye saṃyukte sati kriyāsāmarthyamadhikaṃ bhavatītyarthaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">iṣṭavarṇarasasparśagandhārthaṃ prati cāmayam| ato viruddhavīryāṇāṃ prayoga iti niścitam||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46">atha tulyavīryaṃ tāvat kriyāsāmarthyādhikyakārakaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘kriyāsāmānyādhikyakārakaṃ’ iti pā.</note>, tena tatsaṃyogo'stu, viruddhavīryasaṃyogāstu kimarthaṃ kriyanta ityāha- iṣṭetyādi| iṣṭavarṇatvādisampattyartham; ato madanaphalāderviruddhavīryāṇāṃ prayogastathā <note place="foot" type="variant" n="27">‘yogaḥ’ iti pā.</note> viruddhāmayaṃ ca prati viruddhavīryāṇāṃ prayogo <note place="foot" type="variant" n="28">‘yogaḥ’ iti pā.</note> vamanavirecanahartavyāmayaviśeṣe yaugika ityarthaḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">bhūyaścaiṣāṃ balādhānaṃ kāryaṃ svarasabhāvanaiḥ| subhāvitaṃ hyalpamapi dravyaṃ syādbahukarmakṛt||47||</seg> svarasaistulyavīryairvā tasmāddravyāṇi bhāvayet|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="47">atha madanaphalādīnāṃ vīryotkarṣādike vidhimāha- bhūyaścaiṣāmityādi| tulyavīryairveti tulyavīryaiḥ svarasaiḥ kvāthairvā||47||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">alpasyāpi mahārthatvaṃ prabhūtasyālpakarmatām||48||</seg> kuryāt saṃyogaviśleṣakālasaṃskārayuktibhiḥ|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="48">tulyātulyavīryasaṃyogādikāryamāha- alpasyāpītyādi| tatrālpamātrasya samānavīryasaṃyogānmahārthatvaṃ bhavati, tathā viruddhavīryasaṃyogāt prabhūtamātrasyāpyalpakarmatā kartavyā| iyaṃ cālpakarmakatā prabhūtabheṣajasya dīptikāraṇakoṣṭhavyāptyādiprayojanāt kriyate, tena na niṣprayojanā| viśleṣādapyalpasya mahārthatvaṃ viruddhavīryaviśleṣādboddhavyaṃ; samādhikaviśleṣāttu prabhūtasyālpakarmatā jñeyā| evaṃ saṃskārādapi samānāsamānaguṇānmahārthatvamalpakarmatā vā yuktā| alpasyāpi mahārthatvaṃ yathā snigdhe'lpamātramapi śodhanaṃ bahudoṣaharaṇāya bhavati, tadviparyayeṇa prabhūtasyālpakarmatā udāharaṇīyā||48||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">pradeśamātrametāvaddraṣṭavyamiha ṣaṭśatam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">svabuddhyaivaṃ sahasrāṇi koṭīrvā'pi prakalpayet| bahudravyavikalpatvādyogasaṅkhyā <note place="foot" type="variant" n="29">‘... ddravyasaṅkhyā’ iti pā.</note> na vidyate||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49-50">samprati, uktaprayogaṣaṭśatabījenānuktaprayogakalpanaṃ darśayannāha- pradeśetyādi| pradeśa ekadeśaḥ| atha kasmānniḥśeṣeṇa naiva yogā abhidhīyanta ityāha- bahudravyetyādi| asaṅkhyatvānniḥśeṣānabhidhānamiti bhāvaḥ||49-50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">tīkṣṇamadhyamṛdūnāṃ tu teṣāṃ śṛṇuta lakṣaṇam| sukhaṃ kṣipraṃ mahāvegamasaktaṃ yat pravartate||51||</seg> <seg type="unit" n="52">nātiglānikaraṃ pāyau hṛdaye na ca rukkaram| antarāśayamakṣiṇvan kṛtsnaṃ doṣaṃ nirasyati||52||</seg> virecanaṃ nirūho vā tattīkṣṇamiti nirdiśet|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51-52">atha vamanavirecanānāṃ tadupodghātācca nirūhāṇāṃ tīkṣṇamadhyamṛdutāyā lakṣaṇaṃ kāraṇaṃ cāha- tīkṣṇetyādi| sukhamiti duḥkhamakurvan| asaktamiti apratibaddham| nātiglānikaraṃ pāyāviti virecanasya nirūhasya ca, hṛdaye na ca rukkaramiti tu vamanasya lakṣaṇaṃ jñeyam| akṣiṇvanniti apīḍayan| virecanamiti vamanaṃ virecanaṃ ca; uktaṃ hi- ubhayaṃ hi śarīradoṣamalavirecanādvirecanaśabdaṃ labhate (ka.a.1) iti||51-52||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">jalāgnikīṭairaspṛṣṭaṃ deśakālaguṇānvitam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">īṣanmātrādhikairyuktaṃ tulyavīryaiḥ subhāvitam| snehasvedopapannasya tīkṣṇatvaṃ yāti bheṣajam||54||</seg> <seg type="unit" n="55">kiñcidebhirguṇairhīnaṃ pūrvoktairmātrayā tathā| snigdhasvinnasya vā samyaṅmadhyaṃ bhavati bheṣajam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">mandavīryaṃ virūkṣasya hīnamātraṃ tu bheṣajam| atulyavīryaiḥ saṃyuktaṃ mṛdu syānmandavegavat||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="53-56">jalāgnītyādinā tīkṣṇatve kāraṇamāha| deśakālaguṇānvitamiti anuguṇadeśakālaprāptyotkṛṣṭaguṇavat| snehasvedopapannasyeti susnigdhasvinnasya| kiñcidityādinā madhyasya vamanādeḥ kāraṇalakṣaṇe āha| ebhirguṇairityanena kṣipratvādi jalāgnikīṭāspṛṣṭhatvādi ca pratyavamṛṣyate| mandavīryamityādinā mṛdūnāṃ lakṣaṇaṃ kāraṇaṃ cāha| mandavegavaditi lakṣaṇaṃ, śeṣaṃ tu kāraṇam||53-56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">akṛtsnadoṣaharaṇādaśuddhī te balīyasām| madhyāvarabalānāṃ tu prayojye siddhimicchatā||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="57">tīkṣṇādiśuddhiviṣayāvacāraṇārthamāha- akṛtsnetyādi| te madhyālpaśuddhī balīyasāṃ puruṣāṇāṃ kṛtsnadoṣaṃ yasmānna nirharataḥ, tasmādaśuddhī| akṛtsnadoṣaharaṇāditi hetuvarṇanena yadā balīyaso'lpadoṣatayā kṛtsnadoṣaharaṇakārike madhyālpaśuddhī bhavataḥ, tadā samyakśuddhī eva te iti sūcayati| madhyetyādi madhyabale madhyā, avarabale tu mṛdvī śuddhiḥ prayojyeti vākyārthaḥ| tatra prayojyabhāṣayā asamyakśuddhī api balāpekṣayā kartavye, madhyāvarau prati tayoḥ samyakśuddhikartṛtvaṃ bhavatīti darśayati||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">tīkṣṇo madhyo mṛdurvyādhiḥ sarvamadhyālpalakṣaṇaḥ| tīkṣṇādīni balāvekṣī <note place="foot" type="variant" n="30">‘bhiṣak teṣu balāpekṣī prayojayet’ iti pā.</note> bheṣajānyeṣu yojayet||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="58">vyādhitīkṣṇatvādivibhāgena viśuddhau tīkṣṇatvādividhānamāha- tīkṣṇo madhya ityādi| sarvamadhyālpalakṣaṇa iti yathāsaṅkhyaṃ tīkṣṇādivyādhilakṣaṇaṃ; sarvalakṣaṇaḥ tīkṣṇaḥ, madhyalakṣaṇaḥ madhyaḥ, alpalakṣaṇaḥ mṛdurvyādhiḥ| balāvekṣītyanena vyādhestīkṣṇatve yadi balaṃ mahadbhavati tadaiva tīkṣṇaśodhanaṃ kartavyamiti darśayati||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">deyaṃ tvanirhṛte pūrvaṃ pīte paścāt punaḥ punaḥ| bheṣajaṃ vamanārthīyaṃ prāya āpittadarśanāt||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="59">vamane kriyamāṇe'vasthāviśeṣakartavyamāha- deyamityādi| evaṃ pīte vamane sati anirhṛte doṣe paścāt punaḥ punarvamanārthīyaṃ bheṣajaṃ deyam| āpittadarśanāditi yāvat pittaṃ na dṛśyate tāvat punaḥ punarvamanaṃ deyam| vamanaṃ hi pittāntatayā samyagyuktaṃ bhavati| uktaṃ hi- “pittāntamiṣṭaṃ vamanaṃ virekādardhaṃ” (si.a.1) iti||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">balatraividhyamālakṣya <note place="foot" type="variant" n="31">‘balaṃ trividhamālakṣya’ iti pā.</note> doṣāṇāmāturasya ca| punaḥ pradadyādbhaiṣajyaṃ sarvaśo vā vivarjayet||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="60">punaḥ punarbhaiṣajyaprayogasyāpavādaviṣayamucitaviṣayaṃ ca darśayannāha- baletyādi| balavati doṣe puruṣe'pi punaḥ prayojyaṃ bhaiṣajyaṃ, hīnabale doṣe puruṣe ca sarvaśo vā bheṣajaṃ śodhanārthaṃ vivarjayet, śodhanaṃ na kuryādityarthaḥ| vāśabdena ca madhyamabale puruṣe doṣe ca na sarvathā vivarjanenaikavāraprayogaṃ śodhanasya darśayati||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">nirhṛte vā'pi jīrṇe vā doṣanirharaṇe budhaḥ| bheṣaje'nyatprayuñjīta prārthayansiddhimuttamām||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="61">nirhṛte ityādau doṣanirharaṇe iti doṣanirharaṇakaprayojane bheṣaje| nirhṛte iti doṣamanirhṛtyaiva nirgate| jīrṇe veti yena vamanamadhikṛtyaitaducyate, tena vamanasya pākakālāpratīkṣaiveti ‘apakvaṃ vamanaṃ’ ityādinā vaktavyam| jīrṇasadṛśatā ca vamanasya kṣobhākartṛtayā pākonmukhatayā ca jñeyā| anyat prayuñjīteti vamanārthabheṣajapānānantaraṃ tadahareva dadyāt||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">apakvaṃ vamanaṃ doṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="32">‘doṣān’ iti pā.</note> pacyamānaṃ virecanam| nirharedvamanasyātaḥ pākaṃ na pratipālayet||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="62">vamanaprayogeṣvayogapratīkārārthaṃ bheṣajāntaraprayoge kartavye pākakālāpratīkṣaṇaṃ sopapattikamāha- apakvamityādi||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">pīte prasraṃsane <note place="foot" type="variant" n="33">‘praskandane’ iti pā.</note> doṣānna nirhatya jarāṃ gate| vamite cauṣadhe dhīraḥ pāyayedauṣadhaṃ punaḥ||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="63">vamane āvaśyakaṃ kartavyamabhidhāya virecane'pyāha- pīte prasraṃsane ityādi| vamite cauṣadhe iti virecanauṣadhamātre vamite| punariti tadahareva||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">dīptāgniṃ bahudoṣaṃ tu dṛḍhasnehaguṇaṃ naram| duḥśuddhaṃ tadaharbhuktaṃ śvobhūte pāyayet punaḥ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">durbalo bahudoṣaśca doṣapākena yo naraḥ| viricyate śanairbhojyairbhūyastamanusārayet <note place="foot" type="variant" n="34">‘sarairbhojyaiḥ’ iti pā.</note>||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="64-65">virecanena stokadoṣaharaṇe sati kartavyamāha- dīptāgnimityādi| dṛḍhasnehaguṇamityanena snehalakṣaṇo guṇo dehe yadā dṛḍho nāsti tadā'sya bheṣajaṃ na dātavyaṃ, kintu sneha eva tāvat kartavyaḥ; asamyaksnigdhe hi punarapi kriyamāṇaṃ virecanamasamyagyogāyaiva bhavati| duḥśuddhamiti ayogenāviśuddham <note place="foot" type="variant" n="35">‘ayogena śuddhaṃ’ iti pā.</note>| śvobhūte, dināntare bhūte, kiṃvā ‘śvo bhūyaḥ’ iti pāṭhaḥ| doṣapākeneti pakvadoṣe'vibaddhatvādbahutvācca śanairviricyate| bhojyairiti anulomanaiḥ| atra ca pravṛttadoṣe'tiyogabhayānna punarvirecanaprayogamanujānīte||64-65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">vamanaiśca virekaiśca viśuddhasyāpramāṇataḥ <note place="foot" type="variant" n="36">‘viśuddhasya pramāṇataḥ| bhojanottarapānābhyāṃ’ iti pā.</note>| bhojanāntarapānābhyāṃ doṣaśeṣaṃ śamaṃ nayet||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="66">vamanavirecanābhyāṃ kiñciccheṣīkṛtadoṣapratīkārārthamāha- vamanaiścetyādi| atra bahuvacanaṃ vegabahutvāpekṣayā| apramāṇata iti na niḥśeṣeṇa| tatra bhojanaṃ pācanaṃ yavāgvādibhojanam| antarapānaṃ kaṣāyapānam| ye tu ‘pramāṇataḥ’ iti paṭhanti, te samyakśuddhāvapi koṣṭhopalepakadoṣapraśamanārthaṃ bhojanāntarapānaṃ vyākhyānayanti||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">durbalaṃ śodhitaṃ pūrvamalpadoṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="37">‘pūrvamalpaśeṣaṃ’ iti pā.</note> ca mānavam| aparijñātakoṣṭhaṃ ca pāyayetauṣadhaṃ mṛdu||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="67">mṛduśodhanopapādanīyamāha- durbalamityādi| śodhitaṃ pūrvamiti pūrvaśodhitasya durbalatayā mṛdu bheṣajaṃ deyaṃ, tīkṣṇena hi balabhraṃśo'tiyogaśca syāt||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">śreyo mṛdvasakṛtpītamalpabādhaṃ niratyayam| na cātitīkṣṇaṃ yat kṣipraṃ janayetprāṇasaṃśayam||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="68">mṛdubheṣajaprayogopapattimāha- śreya ityādi| asakṛtpītamiti asakṛtpītamalpabādhaṃ bhavatītyarthaḥ| śreya iti śreyastvaṃ cāsyātivyāpattikaratīkṣṇāpekṣayā jñeyam| na cātitīkṣṇamiti na cātitīkṣṇaṃ durbalādīnāṃ deyaṃ; yasmādatitīkṣṇaṃ durbalādīn prāpya kṣipraṃ prāṇasaṃśayaṃ janayet||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">durbalo'pi mahādoṣo virecyo bahuśo'lpaśaḥ| mṛdubhirbheṣajairdoṣā hanyurhyenamanirhṛtāḥ||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="69">durbale bahudoṣe kartavyamāha- durbalo'pītyādi| bahuśo'lpaśa iti punaḥ punaḥ stokamātrayā| evambhūtānāṃ mahādoṣanirharaṇe hetumāha- doṣā hanyurhyenamanirhṛtā iti||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">yasyordhvaṃ kaphasaṃsṛṣṭaṃ pītaṃ yātyānulomikam| vamitaṃ kavalaiḥ śuddhaṃ laṅghitaṃ pāyayettu tam||70||</seg> <seg type="unit" n="71">vibaddhe'lpe <note place="foot" type="variant" n="38">‘vibandhe'lpaṃ’ iti pā.</note> cirāddoṣe sravatyuṣṇaṃ pibejjalam| tenādhmānaṃ tṛṣā cchardirvibandhaścaiva śāmyati||71||</seg> <seg type="unit" n="72">bheṣajaṃ doṣaruddhaṃ cennordhvaṃ nādhaḥ pravartate| sodgāraṃ sāṅgaśūlaṃ <note place="foot" type="variant" n="39">‘saśūlaṃ ca’ iti pā.</note> ca svedaṃ tatrāvacārayet||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="70-72">yasyetyādāvānulomikaṃ virecanamauṣadhamūrdhvaṃ yāti yasya, taṃ pāyayet ‘virecanamauṣadham’ iti śeṣaḥ| kavalaiḥ śuddhamiti kavalaiḥ śodhitamukhakaṇṭham| teneti uṣṇajalena pītena||70-72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">suvirikte <note place="foot" type="variant" n="40">‘suviriktastu’ iti, ‘suviriktasya’ iti ca pā.</note> tu sodgāramāśvevauṣadhamullikhet| atipravartanaṃ <note place="foot" type="variant" n="41">‘atipravṛttaṃ jīrṇe tu’ iti pā.</note> jīrṇe suśītaiḥ stambhayedbhiṣak||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="73">atiyogaśaṅkāyāṃ kartavyamāha- suvirikte ityādi| suvirikte iti samyakpramāṇena nirhṛte ityarthaḥ| sodgāramiti udgāreṇa pacyamānāvasthā'bhihitā <note place="foot" type="variant" n="42">‘apacyamānāvasthā’ iti pā.</note>| etena samyagvirecane bhūte'pi yadauṣadhaṃ tiṣṭhati tattaddine evollikhet| tasyāpyauṣadhaikadeśasyāpacyamānatāyāṃ virecanātiyogaḥ syāditi darśayati||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">kadācicchleṣmaṇā ruddhaṃ tiṣṭhatyurasi bheṣajam| kṣīṇe śleṣmaṇi sāyāhne rātrau vā tatpravartate||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="74">kadācidityādinā virecanasyāvikramatve <note place="foot" type="variant" n="43">‘virecanasyāviriktatve’ iti pā.</note> hetumāha| atra kartavyaṃ yadyapi noktaṃ, tathā'pi śleṣmaṇā nirodhaṃ bheṣajasya gauravādibhirupalabhya rātriparyantaṃ bheṣajasyāyogapravṛttirupekṣaṇīyeti kartavyamūhanīyam| pravartate iti doṣasahitaṃ bheṣajaṃ pravartate||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">rūkṣānāhārayorjīrṇe <note place="foot" type="variant" n="44">‘virūkṣānāhayorjīrṇe’ iti pā.</note> viṣṭabhyordhvaṃ gate'pi vā| vāyunā bheṣaje tvanyat sasnehalavaṇaṃ pibet||75||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">rūkṣetyādāvayogājjīrṇe viṣṭabhya ūrdhvaṃ gate vā bheṣaje anyadvirecanaṃ sasnehalavaṇaṃ dātavyam|75||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">tṛṇmohabhramamūrcchāyāḥ syuścejjīryati <note place="foot" type="variant" n="45">‘syurjīryati hi bheṣaje’ iti pā.</note> bheṣaje| pittaghnaṃ svādu śītaṃ ca bheṣajaṃ tatra śasyate||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="76">tṛṇmohetyādinā pittāvṛtabheṣajasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha| syurjīryatīti jīryati bheṣaje tṛḍādayo bhavantītyarthaḥ||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">lālāhṛllāsaviṣṭambhalomaharṣāḥ <note place="foot" type="variant" n="46">‘…śītaharṣāḥ’ iti pā.</note> kaphāvṛte| bheṣajaṃ tatra tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭvādi kaphanuddhitam||77||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="77">lāletyādinā kaphāvṛtabheṣajasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">susnigdhaṃ krūrakoṣṭhaṃ ca laṅghayedavirecitam| tenāsya snehajaḥ śleṣmā saṅgaścaivopaśāmyati||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="78">susnigdhamityādau avirecitamiti īṣadvirecitam| snehaja iti snehaprayogajanitaḥ śleṣmā| saṅgaḥ doṣasaṅgaḥ| tena laṅghanena doṣapākādeva prabalaśleṣmopaśamo doṣasaṅgopaśamaśca kriyata ityarthaḥ||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">rūkṣa-bahvanila-krūrakoṣṭha-vyāyāmaśālinām <note place="foot" type="variant" n="47">‘…vyāyāmaśūlinām’ iti pā.</note>| dīptāgnīnāṃ ca bhaiṣajyamaviricyaiva jīryati||79||</seg> <seg type="unit" n="80">tebhyo bastiṃ purā dattvā paścāddadyādvirecanam| bastipravartitaṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘bastipracālitaṃ’ iti pā.</note> doṣaṃ harecchīghraṃ virecanam||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="79-80">rūkṣādīnāṃ virecanaprayoge kramaviśeṣaṃ sopapattikamāha- rūkṣetyādi| bastiṃ purā dattvetyatra bastiśabdena snehabastimicchanti, nirūhastu vātakopakatayā tathā nirūhānantaraṃ virecanasya niṣiddhatvādiha neṣyate; uktaṃ hi “nirūhadānāt pavanādbhayaṃ syāt” (si.a.1) iti, tathā “naro viriktastu nirūhadānaṃ vivarjayet saptadinānyavaśyam| śuddho nirūhena virecanaṃ tu” (si.a.1) iti; kintu bastiśabdena nirūhaḥ snehabastiśca gṛhyate; nirūhasya yadvātakartṛtvamuktaṃ tadekasyaiva snehabastirahitasyābhyāsāt, utsargatastu vātahantṛtvaṃ “bastirvātaharāṇāṃ” (sū.a.25) ityanenaivoktam| nirūhānantaraṃ virecananiṣedhastvautsargikaḥ, tena viśeṣavidhinā tasyāpavādo yujyata eva; kiñca, iha bastyanantaraṃ yadvirecanaṃ vidhīyate tacca bastidānādūrdhvaṃ saptāhānantarameva bhaviṣyatīti na kaścidvirodhaḥ| pravartitamiti pravṛttyunmukhīkṛtam||79-80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">rūkṣāśanāḥ karmanityā ye narā dīptapāvakāḥ| teṣāṃ doṣāḥ kṣayaṃ yānti karmavātātapāgnibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="49">‘vāyukarmāgnibhisteṣāṃ yānti doṣāḥ kṣayaṃ sadā’ iti pā.</note>||81||</seg> <seg type="unit" n="82">viruddhādhyaśanājīrṇadoṣānapi sahanti te| snehyāste mārutādrakṣyā nāvyādhau tān viśodhayet <note place="foot" type="variant" n="50">‘virecayet’ iti pā.</note>||82||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="81-82">rūkṣāśanā ityādinā snehyā api na vyādhivyatirekeṇa śodhanīyā ityāha| karmanityā iti nityaṃ vyāyāmādikarmakarāḥ| viruddhādhyaśanājīrṇān doṣān sahantīti viruddhāśanādayo doṣarūpā na teṣāṃ vikāraṃ janayantītyarthaḥ; viruddhādhyaśanādayaśca doṣajanakatayā doṣaśabdenocyante| nāvyādhāviti avidyamānasaṃśodhanaikasādhye vyādhau na tān viśodhayediti; anyatrāpyukto'yamarthaḥ “anīritānāṃ doṣāṇāmīraṇaṃ na praśasyate| uparyupari saktānāmaśmanāmiva tāḍanam <note place="foot" type="variant" n="51">‘ghaṭṭanam’ iti pā.</note> ” iti||81-82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">nātisnigdhaśarīrāya dadyāt snehavirecanam| snehotkliṣṭaśarīrāya rūkṣaṃ dadyādvirecanam||83||</seg> <seg type="unit" n="84">evaṃ jñātvā vidhiṃ dhīro deśakālapramāṇavit| virecanaṃ virecyebhyaḥ prayacchannāparādhyati||84||</seg> <seg type="unit" n="85">vibhraṃśo viṣavadyasya samyagyogo yathā'mṛtam| kāleṣvavaśyaṃ peyaṃ ca tasmādyatnāt prayojayet||85||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="83-85">uktaṃ vidhimupasaṃharannāha- evaṃ jñātvetyādi| virecyebhya iti virecanārhebhyaḥ| vibhraṃśa ityādau yasyeti saṃśodhanasya| nanu viṣatulyavibhraṃśametacchodhanaṃ tatkimanenācaritenetyāha- kāleṣvavaśyaṃ peyaṃ ceti; saṃśodhanasādhyavyādhāvavaśyaṃ peyam| tena, avasthāviśeṣe'vaśyakartavyatayā na śodhanaṃ parihartuṃ pāryata iti bhāvaḥ||83-85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">dravyapramāṇaṃ tu yaduktamasminmadhyeṣu tat koṣṭhavayobaleṣu| tanmūlamālambya <note place="foot" type="variant" n="52">‘tanmulamālakṣya bhavedvikalpaḥ’ iti pā.</note> bhavedvikalpyaṃ teṣāṃ vikalpyo'bhyadhikonabhāvaḥ||86||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="86">samprati yadetacchodhanasya kvacit karṣādimānamuktaṃ na tat sarvapuruṣaviṣayaṃ, kintu madhyeṣu koṣṭhavayobaleṣu tanmānaṃ jñeyamiti darśayannāha- dravyetyādi| tanmūlamālambyeti uktapramāṇamanuktapramāṇānumānabījaṃ kṛtvā| vikalpārthamāha- teṣāṃ vikalpyo'bhyadhikonabhāva iti; bheṣajapramāṇasyādhikabhāva ūnabhāvaśca vikalpya ityarthaḥ||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">ṣaḍ dhvaṃśyastu marīciḥ syāt ṣaṇmarīcyastu sarṣapaḥ| aṣṭau te sarṣapā raktāstaṇḍulaścāpi taddvayam||87||</seg> <seg type="unit" n="88">dhānyamāṣo bhavedeko dhānyamāṣadvayaṃ yavaḥ| aṇḍikā te tu catvārastāścatasrastu māṣakaḥ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">hemaśca dhānyakaścokto bhavecchāṇastu te trayaḥ| śāṇau dvau draṅkṣaṇaṃ vidyāt kolaṃ badarameva ca||89||</seg> <seg type="unit" n="90">vidyāddvau draṅkṣaṇau karṣaṃ suvarṇaṃ cākṣameva ca| biḍālapadakaṃ caiva picuṃ pāṇitalaṃ tathā||90||</seg> <seg type="unit" n="91">tindukaṃ ca vijānīyāt kavalagrahameva ca| dve suvarṇe palārdhaṃ syācchuktiraṣṭamikā tathā||91||</seg> <seg type="unit" n="92">dve palārdhe palaṃ muṣṭiḥ prakuñco'tha caturthikā| bilvaṃ ṣoḍaśikā cāmraṃ dve pale prasṛtaṃ viduḥ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">aṣṭamānaṃ tu vijñeyaṃ kuḍavau dvau tu mānikā| palaṃ caturguṇaṃ vidyādañjaliṃ kuḍavaṃ tathā||93||</seg> <seg type="unit" n="94">catvāraḥ kuḍavāḥ prasthaścatuḥprasthamathāḍhakam| pātraṃ tadeva vijñeyaṃ kaṃsaḥ prasthāṣṭakaṃ tathā||94||</seg> <seg type="unit" n="95">kaṃsaścaturguṇo droṇaścārmaṇaṃ nalvaṇaṃ ca tat| sa eva kalaśaḥ khyāto ghaṭamunmānameva ca||95||</seg> <seg type="unit" n="96">droṇastu dviguṇaḥ śūrpo vijñeyaḥ kumbha eva ca| goṇīṃ śūrpadvayaṃ vidyāt khārīṃ bhāraṃ tathaiva ca||96||</seg> <seg type="unit" n="97">dvātriṃśataṃ vijānīyādvāhaṃ śūrpāṇi buddhimān| tulāṃ śatapalaṃ vidyāt parimāṇaviśāradaḥ||97||</seg> śuṣkadravyeṣvidaṃ mānamevamādi prakīrtitam|98|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="87-97">pramāṇopodghātāt sarvaśāstravyavahriyamāṇaṃ pramāṇaṃ nirūpayannāha- ṣaḍ dhvaṃśya ityādi| dhvaṃśīṃ trasareṇukaṃ vadanti; anye tu dhvaṃśīṃ dhūlimāhuḥ| aṣṭau te sarṣapā raktāstaṇḍulā ityatra raktā iti sarṣapāṇāṃ viśeṣaṇam| taddvayaṃ dhānyamāṣa iti taṇḍuladvayaṃ dhānyamāṣo bhavet| te tu catvāra iti yavacatvāraḥ; anye tu māṣāścatvāraḥ aṇḍikā iti vadanti| trayo māṣakāḥ śāṇaḥ| atra māne aṣṭacatvāriṃśanmāṣakamānaṃ palaṃ bhavati, tadeva daśaraktimānena catuḥṣaṣṭimāṣakapalena tulyaṃ bhavati, yataścaturviṃśatidhānyamāṣairdaśaraktikāstulyā bhavanti; tataśca daśaraktimānāścatuḥṣaṣṭimāṣakāścaturviṃśatidhānyamāṣairguṇitāḥ ṣaṭtriṃśadadhikapañcadaśaśatadhānyamāṣā eva bhavanti; tena daśaraktikacatuḥṣaṣṭidhānyamāṣapalamānena saha dvātriṃśaddhānyamāṣapramāṇāṣṭacatvāriṃśanmāṣakṛtapalamānasya tulyatā| suśrute'pi “tatra dvādaśa dhānyamāṣāḥ svarṇamāṣakaḥ, te ca catuḥṣaṣṭiḥ palam” (su. ci. a. 31) iti vyavasthāpitam| tena catuḥṣaṣṭimāṣakā dvādaśadhānyamāṣairguṇitāḥ santo'ṣṭaṣaṣṭyadhikasaptaśatadhānyamāṣā bhavanti; evaṃ dṛḍhabaloktamānādardhena suśrutapalādimānaṃ bhavati; evaṃ suśrute'pi pañcaraktikamāṣo bhavati| dṛḍhabalamānaṃ māgadhaṃ, suśrutamānaṃ kāliṅgamiti bruvate| jatūkarṇe tu ṣaḍguñjako māṣaka uktaḥ||87-97||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">dviguṇaṃ taddraveṣviṣṭaṃ tathā sadyoddhṛteṣu ca||98||</seg> <seg type="unit" n="99">yaddhi <note place="foot" type="variant" n="53">‘yatra mānaṃ tulākāryaṃ tatraivaṃ samprayojayet’ iti pā.</note> mānaṃ tulā proktā palaṃ vā tat prayojayet| anukte parimāṇe tu tulyaṃ mānaṃ prakīrtitam||99||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="98-99">dviguṇaṃ taddraveṣviṣṭamityādi| atra yadyapi sāmānyenaiva dravasya dvaiguṇyamuktaṃ, tathā'pi tantrāntaradarśanāt kuḍavādāveva dravasya dvaiguṇyam| uktaṃ hi “raktikādiṣu māneṣu yāvanna kuḍavo bhavet| śuṣke dravārdrayoścaiva tulyaṃ mānaṃ prakīrtitam” iti| jatūkarṇe'pyuktaṃ “dviguṇāḥ kuḍavādayo dravāṇām” iti| ihāpi suniṣaṇṇakacāṅgerīghṛte “triṃśatpalāni prastho'tra vijñeyo dvipalādhikaḥ” (ci.a.14) iti vacanena dravadvaiguṇyaṃ pāribhāṣikaprasthe draḍhayatā''cāryeṇa raktikādau dvaiguṇyaparibhāṣāvyabhicāraḥ sūcyata ityupapāditameva prāk| ārdradvaiguṇyaṃ ca tasyaiva bhavati yasya dravyasya śuṣkasya cārdrasya copayogaḥ sambhavati, yacca nityamārdramevopayujyate na tatra dvaiguṇyam| uktaṃ hyanyatra- “vāsākuṭajakūṣmāṇḍaśatapatrīsahāmṛtāḥ| prasāraṇyaśvagandhā ca śatapuṣpāsahācarāḥ|| nityamārdrāḥ prayoktavyā na teṣāṃ dviguṇaṃ bhavet” iti| anyeṣāṃ ca dvaiguṇyaṃ kṛtvā mānasya vāradvayagrahaṇaṃ kartavyamityarthaḥ||98-99||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">dravakārye'pi cānukte sarvatra salilaṃ smṛtam| yataśca pādanirdeśaścaturbhāgastataśca saḥ||100||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="100">paribhāṣāntaramāha- dravakārye'pītyādi| snehādisādhane dravasampādye yatra dravaṃ noktaṃ tatra salilaṃ deyamityarthaḥ| yataśca pādanirdeśaścaturbhāgastataśca sa iti asyārtho lokata eva siddhaḥ, tathā'pi spaṣṭārthaṃ punarabhidhīyate||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">jalasnehauṣadhānāṃ tu pramāṇaṃ yatra neritam <note place="foot" type="variant" n="54">‘noditam’ iti pā.</note>| tatra syādauṣadhāt snehaḥ snehāttoyaṃ caturguṇam||101||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="101">jalasnehauṣadhānāmityādau auṣadhāt snehaścaturguṇa iti kalkāt snehaścaturguṇaḥ| snehāttoyaṃ caturguṇamiti toyaśabdasya dravopalakṣaṇatvāddravaṃ caturguṇamityarthaḥ| yatra tu viśiṣṭaṃ mānaṃ jalādīnāmuktaṃ tatra tathaiva kartavyaṃ, “nirdiṣṭe tattadeva tu” (su.ci.a.31) itivacanāt||101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">snehapākastridhā jñeyo mṛdurmadhyaḥ kharastathā| tulye kalkena niryāse bheṣajānāṃ mṛduḥ smṛtaḥ||102||</seg> <seg type="unit" n="103">saṃyāva iva niryāse madhyo darvīṃ vimuñcati| śīryamāṇe tu niryāse vartamāne <note place="foot" type="variant" n="55">‘vartyamāne’ iti pā.</note> kharastathā||103||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="102-103">snehapākatraividhyalakṣaṇamāha- snehapāka ityādi| tulye kalkena niryāsa iti prathamaprakṣiptakalkatulyatāṃ gate pākena niryāse sati| saṃyāva iveti atra saṃyāvaśabdena samaghṛtaguḍagodhūmakaṇikākṛtapiṇḍa ucyate| śīryamāṇe ityādi kharapākalakṣaṇam| śīryamāṇe iti avasīdati| vartamāne aṅgulipīḍanādvartitāṃ gacchati||102-103||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">kharo'bhyaṅge smṛtaḥ pāko, mṛdurnastaḥkriyāsu ca| madhyapākaṃ tu pānārthe bastau ca viniyojayet||104||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="104">kharapākādiviṣayamāha- khara ityādi||104||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">mānaṃ ca dvividhaṃ prāhuḥ kāliṅgaṃ māgadhaṃ tathā| kāliṅgānmāgadhaṃ śreṣṭhamevaṃ mānavido viduḥ||105||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="105">kāliṅgamityādikaṃ ślokaṃ kecit paṭhanti, taṃ cānārṣaṃ vadanti||105||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">tatra ślokau- kalpārthaḥ śodhanaṃ sañjñā pṛthagghetuḥ pravartane| deśādīnāṃ phalādīnāṃ guṇā yogaśatāni ṣaṭ||106||</seg> <seg type="unit" n="107">vikalpaheturnāmāni tīkṣṇamadhyālpalakṣaṇam| vidhiścāvasthiko mānaṃ snehapākaśca darśitaḥ||107||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="106-107">kalpārtha ityādiḥ sthānārthasaṅgrahaḥ| kalpārthaḥ “kalpārthaṃ bhedārthaṃ” (ka.a.1) ityādinoktaḥ| śodhanasañjñā- “ubhayaṃ vā śarīramalavirecanāt” (ka.a.1) ityādinoktā| pṛthagghetuḥ pravartane iti “tatroṣṇatīkṣṇavikāśī” (ka.a.1) ityādinoktaḥ| deśādīnāṃ guṇāḥ “tatra deśastu” (ka.a.1) ityādinoktāḥ| phalādīnāṃ guṇāḥ madanaphalādikalpa evoktāḥ| yogaśatāni ṣaḍiti “triśataṃ pañcapañcāśat” ityādinoktam| vikalpahetuḥ “upabhogasukhārthaṃ” (ka.a.1) ityādinā prathamādhyāye proktaḥ| nāmāni madanaphalādīnāmeva, tāni ca pratyadhyāyamuktāni| tīkṣṇamadhyālpalakṣaṇamiti “sukhaṃ kṣipraṃ mahāvegaṃ” (ka.a.12) ityādinoktam| vidhiścāvasthikaḥ “deyaṃ hyanirgate pūrvaṃ” (ka.a.12) ityādinoktaḥ| śeṣaṃ sugamam||106-107||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne dantīdravantīkalpo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||</seg> iti carakasaṃhitāyāṃ saptamaṃ kalpasthānaṃ sampūrṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ kalpasthāne dantīdravantīkalpo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||</seg></ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="8" xml:id="ca.8">
        <head>siddhisthānam</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ca.8.1">
          <head>kalpanāsiddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kalpanāsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">kalpasthānānantaraṃ pāriśeṣyādeva siddhisthānamabhidhīyate| siddherabhidhāyakaṃ sthānaṃ siddhisthānam| siddhiśabdena ceha vamanādīnāṃ vamanādyasamyagyogajanyānāṃ vyāpadāṃ bheṣajasya sādhyatārūpā siddhirucyate, evambhūtasiddhikāraṇābhidhāyakatayā caitat siddhisthānamucyate; kiṃvā kāryakāraṇayorabhedopacārāt siddhiśabdeneha siddhikāraṇānyeva vamanādīnyucyante, uktaṃ hi “samyakprayogaṃ caiva karmaṇāṃ vyāpannānāṃ ca vyāpatsādhanāni siddhiṣūpadekṣyāmaḥ” (sū.a.4) iti| na caivaṃ siddhisthānasañjñāvyutpattyā cikitsāsthānādīnāmapi siddhisthānasañjñāprasaktirudbhāvanīyā, yata iyaṃ sañjñā'traiva yogarūḍhyā vartate nānyatra||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kā kalpanā pañcasu karmasūktā, kramaśca kaḥ, kiṃ ca kṛtākṛteṣu| liḍgaṃ tathaivātikṛteṣu, saṅkhyā kā, kiṅguṇaḥ, keṣu ca kaśca bastiḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">kiṃ varjanīyaṃ pratikarmakāle, kṛte kiyān vā parihārakālaḥ| praṇīyamānaśca na yāti kena, kenaiti śīghraṃ, sucirācca bastiḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">sādhyā <note place="foot" type="variant" n="1">‘sādhyā yathāsvaṃ śamanaiśca kecit kasmādgadā na praśamaṃ vrajanti’ iti pā.</note> gadāḥ svaiḥ śamanaiśca kecit kasmāt prayuktairna śamaṃ vrajanti| pracoditaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘ityagniveśo bhiṣajāṃ variṣṭhaṃ papraccha tasmai sa ca sarvamāha’ iti pā.</note> śiṣyavareṇa samyagityagniveśena bhiṣagvariṣṭhaḥ||5||</seg> punarvasustantravidāha tasmai sarvaprajānāṃ hitakāmyayedam|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-5">siddhisthānābhidhāne'pi sakalasiddhisthānāpekṣaṇīyapañcakarmakalpanādyabhidhāyakatayā prādhānyādādau kalpanāsiddhirevocyate| atra ‘kā kalpanā’ ityādīn śiṣyasya dvādaśapraśnānabhiniveśya tān yathākramaṃ vyācaṣṭe praśnānuguṇagurubuddhiprakāśārtham| yaduktaṃ bharadvājena- “apraduṣṭena bhāvena prasannenāntarātmanā| śiṣyeṇa samyak pṛṣṭasya gurorbuddhiḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘gurorbuddhiprakāśakaḥ’ iti pā.</note> prakāśate” iti| atra ‘kā kalpanā pañcasu karmasūktā’ iti prathamaḥ praśnaḥ, ‘kramaśca kaḥ’ iti dvitīyaḥ, ‘kiñca kṛtākṛteṣu liṅgaṃ tathaivātikṛteṣu’ iti tṛtīyaḥ, ‘saṅkhyā kā’ iti caturthaḥ, ‘kiṅguṇo bastiḥ’ iti pañcamaḥ, ‘keṣu ca kaśca bastiḥ’ iti ṣaṣṭhaḥ, ‘kiṃ varjanīyaṃ pratikarmakāle’ iti saptamaḥ, ‘kṛte kiyān vā parihārakālaḥ’ ityaṣṭamaḥ, ‘praṇīyamānaśca na yāti kena bastiḥ’ iti navamaḥ, ‘kenaiti śīghraṃ’ iti daśamaḥ, ‘sucirācca kenaiti’ ityekādaśaḥ, ‘sādhyāḥ’ ityādiko dvādaśaḥ| sādhyā ityādipraśnasya yadyapyavakāśo nāsti, yato hi nāsādhyā gadāḥ proktena yathāsvaṃ kriyamāṇena bheṣajena praśāmyanti, tathā'pyasamyagbheṣaje eva yathāsvaṃ bheṣajābhidhānādayaṃ praśnoboddhavyaḥ||3-5||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tryahāvaraṃ saptadinaṃ paraṃ tu snigdho naraḥ svedayitavya uktaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘iṣṭaḥ’ iti pā.</note>||6||</seg> nātaḥ paraṃ snehanamādiśanti sātmyībhavet saptadināt paraṃ tu|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">kalpanāśabdeneha pañcakarmāṅgakalpanocyate, tena pañcakarmāṅgasnehasvedaprayogameva prāgāha| tryahāvaramityādi prathamapraśnasyottaram| tryahāvaramiti tryaheṇa tryahaṃ vā vyāpya kriyamāṇasnehanena avaraṃ yathā bhavatīti tryahāvaraṃ snigdhaḥ| saptadinamiti saptadinaṃ vyāpya snigdhḥ| paramiti snehaprakarṣakālāvadhinā saptadinaṃ vyāpya snigdhaḥ| tataśca kālotkarṣāt kriyamāṇaśodhanāṅgasnehanapakṣe saptadinaṃ yāvat snigdhaḥ, kālāprakarṣapakṣe tu tryahaṃ snigdhaḥ saṃsvedayitavya ityarthaḥ| uktasaptadinasnehanakālānatikramaṃ sopapattikamāha- nātaḥ paramityādi| ataḥ paramiti saptadināt param| kuto nādiśantītyāha- sātmyībhavedityādi| saptadināt pareṇa kriyamāṇasnehaḥ saptarātraprayogeṇa sātmyībhūtatvānna snehanamadhikaṃ śarīre karotītyarthaḥ; tena yāvanmātrasnehaprayogeṇa saptadinopayuktena <note place="foot" type="variant" n="5">‘saptadinaprayuktena snehanaṃ na vṛttaṃ’ iti pā.</note> snehanaṃ vṛtaṃ, sā mātrā sātmyībhūtaiva; adhikamātrā yā sātmyatāṃ na gatā sā saptarātrāt pareṇāpi kartavyaiva; vedyāstu saptarātrādasnigdhe puruṣe kiñcidviśrāmaṃ kṛtvā punaradhikamātrayā snehaṃ prayuñjate| etacca tryahasnehanaṃ saptarātrasnehanaṃ ca mṛdukrūrakoṣṭhaviṣayabhedena| yaduktaṃ- “mṛdukoṣṭhastrirātreṇa snihyatyacchopasevayā| snihyati krūrakoṣṭhastu saptarātreṇa mānavaḥ” (sū.a.13) iti| nanu yadi krūrakoṣṭhastu saptarātreṇa snihyatīti vyavasthā, tat kathamiha ‘nātaḥ paraṃ snehanamādiśanti’ ityanena saptarātreṇāpyasnehanamucyate; brūmaḥ- satyaṃ, krūrakoṣṭhaḥ saptarātreṇaiva snihyati, paraṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘parantu’ iti pā.</note> krūrakoṣṭhatāmapekṣya kṛtayā snehamātrayā snihyati, yadā tu hīnamātrā prayujyate, tadā saptarātreṇāpi na snihyati| yattu tantrāntare- “triṣaṭkanavarātreṇa snehapānaṃ vidhīyate” ityanena saptarātrādūrdhvamapi snehanaṃ vihitaṃ, tadācāryānabhimatameva; kiṃvā, saptarātrādūrdhvamasātmyībhūtādhikamātrāprayogābhiprāyeṇa tadvarṇanīyam| atra ca saptarātrādūrdhvaṃ snehaprayogasya niṣedhāt, tryahādarvāk prayogasya vā niṣedhāt, sadyaḥ snehaprayogeṇaikadinenāpi snehanamanujānīta iti bruvate| madhyakoṣṭhāntaraṃ prati snehanaprakarṣakālo yadyapi noktaḥ, tathā'pi madhyavidhayā pañcadinena madhyakoṣṭhasya snehanaṃ jñeyam| yattu kaiścit ‘mṛdukoṣṭhaṃ prati tryahādūrdhvaṃ na snehanaṃ kartavyaṃ sātmyībhāvāditi cārtho labhyate’ iti vyākhyāyate, tanna naḥ prīṇāti; yataḥ sātmyībhāvaḥ saptadinanirvartyatayaivācāryeṇoktaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘saptadināni vyāpya nivartyatayā’ iti pā.</note>, tenātyalpamātrāprayuktena snehena tryahādyadi na snihyati mṛdukoṣṭhastadā'dhikadinānyapi tatra snehaḥ kartavyaḥ||6||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">sneho'nilaṃ hanti mṛdūkaroti dehaṃ malānāṃ vinihanti saṅgam||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">saṃśodhanāṅgasnehaphalamāha- sneho'nilaṃ hantītyādi||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">snigdhasya sūkṣmeṣvayaneṣu līnaṃ svedastu doṣaṃ nayati dravatvam|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">snehapūrvakasvedaphalamāha- snigdhasyetyādi| sūkṣmeṣviti sūkṣmeṣvapi|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">grāmyaudakānūparasaiḥ samāṃsairutkleśanīyaḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘samāṣaiḥ’ iti pā.</note> payasā ca vamyaḥ||8||</seg> rasaistathā jāṅgalajaiḥ sayūṣaiḥ snigdhaiḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘snigdhaḥ’ iti pā.</note> kaphāvṛddhikarairvirecyaḥ|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">samprati snigdhasya vāmanīyasya vamanānuguṇaṃ virecanīyasya ca virecanānuguṇaṃ bhojanaṃ pṛthagāha- grāmyaudaketyādi| rasaistathetyādinā virecanīyasyāhāravidhānam| atra ca utkleśanīya iti yadā sambandho bhavettadā utkleśanaṃ pittasyaiva jñeyaṃ; kiṃvā ‘utkleśanīyaḥ’ iti nānuvartata eva, tena kaphāvṛddhikarai rasairyūṣaiśca ‘bhojanīya’ iti śeṣaḥ| etadvirecanārthaṃ pratibhojanaṃ tryahaṃ jñeyaṃ, vamanārthaṃ tu pratibhojanamekāhameva; uktaṃ hi ‘snehāt praskandanaṃ jantustrirātroparataḥ pibet| snehavaddravamuṣṇaṃ ca tryahaṃ bhuktvā rasaudanam| ekāhoparatastadvadbhuktvā pracchardanaṃ pibet” (sū.a.13) iti||8||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śleṣmottaraśchardayati hyaduḥkhaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘prasuṣṭaṃ’ iti pā.</note> viricyate mandakaphastu samyak||9||</seg> adhaḥ kaphe'lpe vamanaṃ virecayedvirecanaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘vigacchet’ iti pā.</note> vṛddhakaphe tathordhvam|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">vāmanīyasya śleṣmottaratve kartavye virecanīyasya cālpakaphatve sampādye upapattimāha- śleṣmottara ityādi| uktaviparyaye hetumāha- adha ityādi| kaphe'lpe sati vamanaṃ pītaṃ vamanamakṛtvaivādho yāti; vṛddhe kaphe tu virecanaṃ prayuktamūrdhvaṃ yāti, vamanāya sampadyata ityarthaḥ||9||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">snigdhāya <note place="foot" type="variant" n="12">‘snigdhasya ca svinnavataśca kāryaṃ virecanaṃ yogyatamaṃ tataśca| peyāṃ’ iti pā.</note> deyaṃ vamanaṃ yathoktaṃ vāntasya peyādiranukramaśca||10||</seg> snigdhasya susvinnatanoryathāvadvirecanaṃ yogyatamaṃ prayojyam <note place="foot" type="variant" n="13">‘vidadhyāt’ iti pā.</note>|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">samprati kramaśca ka iti praśnasyottaramāha- snigdhāya deyaṃ vamanamiti; vamanapānadine'bhyaṅgena snigdhāya vamanaṃ deyamityarthaḥ, pānajanitasnehastu pūrvamevoktatvānna punarabhidhānamarhati, anye tu ‘upajātasnehaguṇāya <note place="foot" type="variant" n="14">‘upaśāntasnehaguṇāya’ iti pā.</note> ’ iti vadanti| yathoktamiti madanakalpoktavidhinā deyam| vamanānantaraṃ kartavyamāha- vāntasyetyādi| peyādiḥ “peyāṃ vilepī” ityādinā vakṣyamāṇaḥ| vamanakramamabhidhāya virecanakramamāha- snigdhasyetyādi| susvinnatanoriti samyaksvinnadehasya| ayaṃ ca virecanāṅgaḥ snehasvedakramo vamanānantarabhāvivirecane'pi peyādikramottarakālaṃ kartavyaḥ; yaduktaṃ- ‘vilepyāḥ kramāgataṃ cainaṃ punareva snehasvedābhyāmupapādya virecayet’ iti| snehānantaraṃ ca yattryahaṃ virecanārthaṃ pratibhojanaṃ, tadupakramābhidhānānuṣaṅgapratipāditameveti na punariha pratipādyate| yathāvaditi kalpasthanoktavidhinā| yogyatamamiti śarīradoṣādyapekṣayā yadvirecanaṃ yaugikaṃ bhavati taddeyam||10||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trirdvirathaikaśaśca||11||</seg> krameṇa seveta viśuddhakāyaḥ pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">vamanavirecanottarabhāvipeyādikramamāha- peyāṃ vilepīmityādi| yavāgūḥ bahusikthā| vilepī viraladravā| uktaṃ hi- ‘sikthakai rahito maṇḍaḥ, peyā sikthasamanvitā| yavāgūrbahusikthā syādvilepī viraladravā’ iti| atra akṛtayūṣaḥ snehalavaṇādyasaṃskṛtaḥ, kṛtayūṣaḥ snehalavaṇādisaṃskṛtaḥ; evaṃ rase'pi kṛtākṛtavyavasthā| yaduktaṃ sūdaśāstre ‘asnehalavaṇaṃ sarvamakṛtaṃ kaṭukairvinā| vijñeyaṃ lavaṇasnehakaṭukaiḥ saṃskṛtaṃ kṛtam” iti| tririti annakālatrayaṃ vyāpya, dviriti annakāladvayam, ekaśa iti ekānnakālam; etacca trirityādi pratyekaṃ peyādibhiḥ sambadhyate| etacca trirityādi pakṣatrayaṃ pradhānaśuddhiśuddhādyapekṣayā yathākramaṃ jñeyam| tena, pradhānaśuddhiśuddhe pratyekaṃ triḥ peyādi kartavyaṃ, tenānnakālatraye peyā, tataḥ pareṇānnakālatraye vilepī, tataḥ pareṇānnakālatraye kṛtākṛtayūṣasahitamannaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘kṛtākṛtayūṣayoranyatareṇa sahitamannam’ iti pā.</note>, tato'pi ca pareṇa kṛtākṛtarasenānnamannakālatraye deyam; evaṃ dvādaśabhirannakālairvamanadinasāyāhnāt prabhṛti saptarātreṇa peyādikramaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">śivadāsasenastu “peyākramaḥ samāpyate, annakālastūtsargasiddhaḥ sāyaṃ prātaśca” ityadhikamāha</note>| ayameva krama upakalpanīye'pi- “tataḥ sāyāhne lohitaśālitaṇḍulānāṃ” ityādinā, yāvat “dvādaśe cānnakāle” (sū.a.15) ityanenoktaḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘ityantena’ iti pā.</note>| atra yūṣarasayostu yadyapi kālavibhāgo na pratipāditastathā'pi yūṣakālatraye rasakālatraye ca prathamamakṛtasya uttarakāle ca kṛtasya yūṣasya, evaṃ rasasyāpi kālavibhāgaḥ kathanīyaḥ| evaṃ dviḥpeyādikramastathā ekaśaśca peyādikramo varṇanīya iti| ekakāle tu peyādikrame yadyapi kṛtākṛtayūṣarasayoḥ kālavibhāgo na prāpyate, tathā'pyekasminneva kāle stokasaṃskāreṇa yūṣarasayostatra kṛtākṛtatvaṃ jñeyam| pradhānaśuddhe bhūridoṣagamanakṣobhādagnimāndyaṃ sambhavati, tena tatra peyādikramaściraṃ kriyata iti jñeyam| pradhānaśuddhyādilakṣaṇaṃ cāgre vakṣyamāṇam||11||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">yathā'ṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ sandhukṣyamāṇo bhavati krameṇa||12||</seg> mahān sthiraḥ sarvapacastathaiva <note place="foot" type="variant" n="18">‘sarvasahastathaiva’ iti pā.</note> śuddhasya peyādibhirantaragniḥ|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">peyādikramasya viśodhanamandīkṛtāgnerdīpakatvaṃ dṛṣṭāntena darśayannāha- yathetyādi||12||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">jaghanyamadhyapravare tu vegāścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau||13||</seg> <seg type="unit" n="14">daśaiva te dvitriguṇā vireke prasthastathā dvitricaturguṇaśca| pittāntamiṣṭaṃ vamanaṃ virekādardhaṃ kaphāntaṃ ca virekamāhuḥ||14||</seg> dvitrān saviṭkānapanīya vegānmeyaṃ vireke vamane tu pītam|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-14">pradhānaśuddhyādilakṣaṇaṃ prāha- jaghanyetyādi| caturbhirvegairyacchodhanaṃ vamanaṃ tajjaghanyaṃ, yattu ṣaḍbhistanmadhyamaṃ, yattvaṣṭabhistat pravaram| vireke jaghanye daśa, madhye tu virecane dviguṇā daśaviṃśatirityarthaḥ, pravare tu virecane triguṇā daśa triṃśadityarthaḥ| vegasaṅkhyāvibhedena jaghanyādibhedamabhidhāya doṣamānabhedenāpi virecanasya jaghanyamadhyapravaratāṃ yathākramamāha- prasthastathetyādi| dviguṇaḥ prastho jaghanye virecane, triguṇaśca madhyame, caturguṇastu pravare| atra ca prasthaśabdena sārdhatrayodaśapalānyucyante; uktaṃ hi tantrāntare “vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe| sārdhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ” iti| pittāntamiṣṭaṃ vamanaṃ virekādardhamiti vireke yanmānaṃ jaghanyamadhyapravaravibhāge proktaṃ yathākramaṃ tathā vamane'pi jaghanyamadhyapravaravibhāge tadardhaṃ jñeyaṃ, paraṃ tu yat pittāntatvaṃ vamanasya, kaphāntatvaṃ virekasya, tat trividhaśuddhāvarthāgataṃ jñeyam| yadā caturbhirvegaiḥ prasthamāne doṣe gate pittāntatvaṃ samyagvamanaśuddhijalakṣaṇamupalabhyate tadā jaghanyā śuddhiḥ, yadā ca vireke daśabhirvegerdviprasthamānadoṣagamane kaphāntatvaṃ virecanasamyagyogalakṣaṇamupalabhyate tadā virecanasya jaghanyā śuddhirbhavati; evaṃ madhyapravaraśuddhāvapi vamane pittāntatvaṃ, virecane kaphāntatvaṃ, samyagyogalakṣaṇaṃ jñeyam| vegasaṅkhyādoṣamānābhidhānānantaraṃ samyakśuddhilaiṅgikaśuddheḥ pittāntatvādilakṣaṇapratipādanārthamihābhidhānaṃ, tena yaducyate āntikī, vaigikī, mānikī, laiṅgikī ceti caturvidhā śuddhirihocyate vamanavirecanayoḥ, tadasmākamasammatameva; kintu laiṅgikī caikā śuddhiḥ| tatra ca pittāntatvaṃ tathā ‘kramātkaphaḥ’ ityādigranthavakṣyamāṇaṃ ca liṅgaṃ vamane, virecane ca kaphāntatvaṃ tathā ‘srotoviśuddhīndriya’ ityādigranthavakṣyamāṇaṃ ca liṅgaṃ jñeyam| tena yadatra āṣāḍhavarmaṇā “samyagviśuddhiliṅgaṃ lakṣaṇato'tha mānācca vegācca doṣāgamanāccoktaṃ, kimidaṃ vyastaṃ samastaṃ vā” ityādinā''kṣiptaṃ, tadanabhyupagamanirastameva| anyeṣāṃ tvatra parihārā vistarabhayānna likhitāḥ| jaghanyādiśuddhitraividhyaṃ cātra jaghanyamadhyotkṛṣṭadoṣaviṣayatayā vyavasthāpanīyam| jaghanyādiśuddhilakṣaṇe'pi yadvegena jaghanyādiśuddhilakṣaṇābhidhānaṃ, tat prāyobhāvitayā jñeyam| doṣamānabhedena jaghanyādimānabhedaḥ pāramārthikaḥ; tena yatra vamane'ṣṭābhirvegairdviprasthadoṣasrutirbhavati tatra pravaraiva śuddhiḥ, yatra vamane ṣaḍbhireva vegaiḥ sārdhaprasthadoṣasrutirbhavati tatra madhyaiva śuddhi;, yatra ca caturbhirapi vegairekaprasthadoṣasrutistatra jaghanyaśuddhireva; evaṃ virecaneṣvapyudāhāryam| pittapravṛttirante yasmin tat pittāntam, evaṃ kaphāntamapi vyākhyeyam| tena ‘kramāt kaphaḥ pittamathānilaśca’ ityanena yat samyagvamanalakṣaṇaṃ vaktavyaṃ, tathā ‘prāptiśca viṭpittakaphānilānāṃ’ ityanena ca samyagvirecanalakṣaṇaṃ yadvaktavyaṃ, tadanena sahāviruddhaṃ bhavati| tatra ca yadanilāgamanamante vaktavyaṃ tat pittāntasya kaphāntasya ca sūcakatayā jñeyaṃ, niḥśeṣakṛte hyāśayagate pitte kaphe ca vāyuḥ kevalaḥ sarati; tena ca kevalavāyusaraṇena pittāntatā kaphāntatā ca jñāyate| nanu yadi ‘kramāt kaphaḥ” ityādinaiva granthenāyamartho'bhihitastat kathamiha pittāntaṃ ca vamanaṃ, kaphāntaṃ ca virekamāhuriti kṛtaṃ? būmaḥ- vegasaṅkhyādoṣamānabhedapratipādyamānajaghanyādiśuddhitraye pittāntatvādyanugatipratipādanārthamihābhidhānam; evaṃ tadvamanavirecanasamyagyogalakṣaṇānabhidhāne hi śiṣyasya prabaladoṣe'pi puruṣe'yogaśuddhāveva jaghanyaśuddhigatavegamānodaye sati atha pittāntatvādyanudaye jaghanyaśuddhibhramaḥ syāt evamnyadapyudāhāryam| vamane ca vireke ca yathā doṣamāpanaṃ kartavyaṃ tadāha- dvitrānityādi| dvitrānityavyavasthitabhāṣaṇena malabhāgasyāmeyatāṃ darśayati; vamane tu pītamiti vamane pītamauṣadhaṃ varjayitvā śeṣo meyaḥ||13-14||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kramāt kaphaḥ pittamathānilaśca yasyaiti samyagvamitaḥ sa iṣṭaḥ||15||</seg> hṛtpārśvamūrdhendriyamārgaśuddhau tathā laghutve'pi ca lakṣyamāṇe|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">samprati ‘kiṃ ca kṛtākṛteṣu’ ityādipraśnasyottaraṃ yathākramamāha- kramādityādi| kramādityanena vacanena yathoktakramalaṅghanena kaphādyāgamanaṃ na samyagyogalakṣaṇamiti darśayati; yataḥ kaphādūrdhvaṃ gataṃ yadā pittaṃ bhavati tadā tu pittāgamane'pi sati na śuddhiḥ, kintu yadaivāmāśayādhobhāgagataṃ pittaṃ vamanamānayati tadaiva śuddhiḥ, tat pittānayanaṃ ca kaphānayanānantarameva <note place="foot" type="variant" n="19">‘tat pittāgamanaṃ ca kaphāgamanānantarameva bhavati’ iti pā.</note> bhavati; evaṃ samyakkṛtavirecanalakṣaṇe'pi kramāditipadasyārtho'tra vyākhyeyaḥ||15||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">duśchardite sphoṭakakoṭhakaṇḍūhṛtkhāviśuddhirgurugātratāṃ ca||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">duśchardite ityādyayogakṛtavamanalakṣaṇam||16||</seg></ab>
          <ab type="mula">tṛṇmohamūrcchānilakopanidrābalādihānirvamane'ti ca <note place="foot" type="variant" n="20">‘balātihāniḥ’ iti pā.</note> syāt|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">tṛṇmohetyādyatikṛtavamanaliṅgam| atrādiśabdena varṇasvarādigrahaṇam| nidrāhāniścātrānilakopakṛtaiva|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">srotoviśuddhīndriyasamprasādau laghutvamūrjo'gniranāmayatvam||17||</seg> prāptiśca viṭpittakaphānilānāṃ samyagviriktasya bhavet krameṇa|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">srotoviśuddhītyādi samyagvirecanalakṣaṇam| ūrjo'gniriti paṭuragniḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘ūrjo'gniriti balavadagniḥ’ iti pā.</note>| anāmayatvamiti virecanajetavyadoṣajanitavikāravyapagamaḥ| prāptiścetyādigranthārthaḥ sthānāntare vyākhyāta eva||17||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">syācchleṣmapittānilasamprakopaḥ sādastathā'gnergurutā <note place="foot" type="variant" n="22">‘svedo'lpavahnirgurugātratā syāt’ iti pā.</note> pratiśyā||18||</seg> tandrā tathā cchardirarocakaśca vātānulomyaṃ na ca durvirikte|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">syādityādyayogakṛtavirekalakṣaṇam| na ca vātānulomyamityarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘na ca vātānulomyamiti vātavibandha ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>||18||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kaphāsrapittakṣayajānilotthāḥ suptyaṅgamardaklamavepanādyāḥ||19||</seg> nidrābalābhāvatamaḥpraveśāḥ sonmādahikkāśca virecite'ti|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">kaphāsretyādi virekātiyogalakṣaṇam| kṣayaśabdaḥ kaphādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate||19||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">saṃsṛṣṭabhaktaṃ navame'hni sarpistaṃ pāyayetāpyanuvāsayedvā||20||</seg> <seg type="unit" n="21">tailāktagātrāya tato nirūhaṃ dadyātryahānnātibubhukṣitāya| prasyāgate dhanvarasena bhojyaḥ samīkṣya vā doṣabalaṃ yathārham||21||</seg> narastato niśyanuvāsanārho nātyāśitaḥ syādanuvāsanīyaḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘pratyāgate māṃsarasena bhojyaḥ sāyaṃ ca bhukto'lpamalo'nuvāsyaḥ’ iti pā.</note>|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-21">vamanavirecanakalpanāprastāvāgatasamyagyogādilakṣaṇamabhidhāya bastikalpanāmāha- saṃsṛṣṭabhaktamityādi| saptabhirdinaiḥ kṛtasaṃsarjanakramasyāṣṭame bhuktamupayuktasya navame'hni sarpiḥpānamanuvāsanaṃ vā deyam; atra vikalpadvaye yadi vamanānantaraṃ virecanaṃ kartavyaṃ tadā navame'hni sarpiḥpānam, atha virecanānantaraṃ yadā bastirdeyastadā'nuvāsanaṃ navame'hni deyamiti vyavasthā| vamamānantaraṃ navamadivase sarpiḥ pānaṃ pūrvaṃ noktaṃ tenedānīṃ virecanānantarakartavyanirūhāṅgānuvāsanasamānakālatayā sarpiḥ pānamapi darśitaṃ, tena <note place="foot" type="variant" n="25">‘tena nirūhāṅgatā’ iti pā.</note> na nirūhāṅgatā sarpiḥpānasya kalpanīyā| navamaśca divaso'tra śodhanadinamārabhyaiva jñeyaḥ; uktaṃ ca jatūkaṇa- ‘śodhanānantaraṃ navame'hni snehapānamanuvāsanaṃ vā” iti, tathā suśrute'pyuktaṃ- “virecanāt saptarātre gate jātabalāya ca| kṛtānnāyānuvāsyāya samyagdeyo'nuvāsanaḥ” (su.ci.a.37) iti| uttarabasticikitsite ca yaḥ peyādikramānantaraṃ rasasaṃsarjanakrama uktaḥ, sa sarvakarmāvasāne prakṛtibhojanagamanārthaṃ kartavyaḥ, na vamanavirecanakarmaparisamāptāveva, tenehākṛtarasasaṃsargasyaiva navame dine sarpiḥpānamanuvāsanaṃ copapannam| yattu bhadraśaunake- “saṃsṛṣṭabhaktaḥ sumanāḥ snehapīto dṛḍhānalaḥ| saṃśuddhaḥ parato māsādanuvāsyastato naraḥ” ityuktaṃ, tat prāganuvāsanaviṣayaṃ rogaviśeṣaviṣayaṃ veti naitadviruddhaṃ bhavati; bahūni cātra vyākhyānāni ṭīkākṛtāmaṅgiri-saindhava-jejjaṭeśvarasenādīnāṃ santi; anyaistu tadvyākhyānāni doṣoddhārādeva nirastāni| tailāktagātrāyeti vacanamabhyaṅgenāpi snehaprayogadarśanārtham| svedastvatra pañcakarmapūrvatayā vihito'nukto'pyāyātyeva; yaduktaṃ ‘tānyupasthitadoṣaṇāṃ snehasvedopapādanaiḥ| pañcakarmāṇi kurvīta” (sū.a.2) iti| dadyātryahāditi anuvāsanadinādūrdhvaṃ tryahāt, tena yathāvakṣyamāṇakrameṇa ekāhād dvyahādadhikādvā snehāttadaharvā nirūho deyaḥ| nātibubhukṣitāyetyanena atibubhukṣitasya nirūho'tiyogāyordhvagamanāya ca bhavatīti sūcayati| tatra dhanvarasena pratibhojanaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘māṃsarasabhojanaṃ’ iti pā.</note> virecanavadagnimāndyābhāvādbalāvahatvācca yuktameva; yaduktaṃ bhoje- “āmastakādviśuddhasya nirūheṇa rasādikam| kimarthaṃ vihitaṃ bhojyaṃ saṃsargaśca viriktavat|| virekaḥ pāvakaṃ hanti tadadhiṣṭhānasamplavāt| na tu bastistathā tasmādyayonnayati pāvakam’ iti| nirūha eva doṣāgnibalāpekṣayā rasādinā peyādinā vā bhojanaṃ darśayannāha- samīkṣya vā doṣabalaṃ yathārhamiti; balamiti agnibalam| narastata ityādinā nirūḍhasyānuvāsanamāha| niśītyanena nirūhānantaraṃ taddine kriyamāṇamanuvāsanaṃ niśyeva kartavyamiti darśayati, na śīte vasante ca sadyonirūḍhasya rātrāvevānuvāsanaṃ na deyamiti anye tu niśītyanena tadahareva nirūḍhāya sāyamanuvāsanaṃ deyamiti darśayati, tena yathāvakṣyamāṇavibhāgena rātrau divā vā deyamityāhuḥ| anuvāsanārha iti vacanena yadi sāmatā mando vā pāvako bhavati tadā tadaharanuvāsanaṃ na deyamiti sūcayati| ata eva jatūkarṇe dvitīyadivasa evānuvāsanamuktaṃ- “tatastryahānnirūhe vyuṣite bhuktavato'nuvāsanam” iti; hārīte'pi- “vyuṣṭaṃ rajanyāṃ prasamīkṣya tasmādbalābalaṃ vā'pyanuvāsanīyaḥ” ityuktam| “sadyo nirūḍho'nuvāsyaḥ syāt” iti vacanaṃ nirūhajanitavātakṣobhayuktapuruṣaviṣayam||20-21||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">śīte vasante ca divā'nuvāsyo rātrau śaradgrīṣmaghanāgameṣu||22||</seg> tāneva doṣān parirakṣatā ye snehasya pāne parikīrtitāḥ prāk|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">niśītyanena yanniśāsamīpe'nuvāsanaṃ vihitaṃ tadeva kālabhedena bhinnakālaṃ darśayannāha- śīte ityādi| śītaśabdena śiśirahemantayorapi grahaṇam| diveti niśāsamīpe divābhāge, rātrāvapi ca dinasamīpāyāṃ rātrau| doṣān parirakṣatā doṣān dṛṣṭvā, antaraṃ ca doṣavarjanena parirakṣatā; ye snehasya pāne parikīrtitāḥ snehādhyāye- “śleṣmādhiko divā śīte” (sū.a.13) ityādinā granthena, ya evākālapītasnehadoṣā bhavanti ta eva yathoktakālaviparyayakṛtānuvāsane'pi doṣā bhavantītyuktaṃ bhavati| snehādhyāye yadvātapittādhikatvādiviśeṣeṇāpi rātrau divā ca snehapānaṃ vihitaṃ tadihāpi samānanyāyatvādekadeśābhidhānenāparaikadeśānumānācca jñeyam||22||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">pratyāgate cāpyanuvāsanīye divā pradeyaṃ vyuṣitāya bhojyam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">sāyaṃ ca bhojyaṃ parato dvyahe vā tryahe'nuvāsyo'hani pañcame vā <note place="foot" type="variant" n="27">‘pratyāgate cāpyuṣitasya kāle bhojyaṃ divā sāyamataḥ paraṃ tu| tryahe tryahe vā'pyatha pañcame vā dadyānnirūhādanuvāsanaṃ tu’ iti pā.</note>| tryahe tryahe vā'pyatha <note place="foot" type="variant" n="28">‘dvyahe tryahe vā'pyatha’ iti pā.</note> pañcame vā dadyānnirūhādanuvāsanaṃ ca||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-24">pratyāgate cetyādau anuvāsanīye iti anuvāsanasnehe| vyuṣitāyeti nirvikāraṃ rātrivyuṣitāya divā bhojyaṃ deyaṃ, tathā sāyaṃ ca bhojyaṃ deyam| anuvāsanānantaraṃ punaranuvāsanakālamāha- tryahe vetyādi| atrāpi tryahapañcāhavyavasthā pūrvavat; ayañcānuvāsanakālo nirūhadina eva dātavyānuvāsane parijñeyaḥ| anye tu paṭhanti yat- ‘parato dvyahe vā tryahe'nuvāsyo'hani pañcame vā’ iti; vyākhyānayanti ca- parato dvyahe vā tryahe'nuvāsyo'hani pañcame veti; atra tu dvyahe'nuvāsanamatiprabalavātasya, anativṛddhavātasya tryahe, pañcame tu pravṛddhakaphapittasyeti vyavasthā| dvitīyadinānuvāsanaṃ hārīte'pyuktaṃ; vacanaṃ hi- “dṛṣṭvā'tivṛddhaṃ pavanasya rūpaṃ dine dine bastimudāharanti” iti; suśrute'pyuktaṃ- “rūkṣasya bahuvātasya snehabastiṃ dine dine| dadyādvaidyastato'nyeṣāmagnyābādhabhayātryahāt” (su.ci.a.37) iti| ihāpi ‘rūkṣanityastu” ityādinā, ‘vātārtāśca dine dine” (si.a.4) ityantena dvyahe dānaṃ vidhāsyati, tena ‘dvyahe vā tryahe vā’ iti pāṭhaḥ sādhuḥ; ‘dvyahaśabdena cātra dinadvayasambandhamātramucyate, na dvyahapūraṇaṃ; tena prathamadivasadattānuvāsanāt prabhṛti pūrṇe tṛtīye divase'nuvāsanaṃ prāpnoti’ iti yaducyate, tannirastam; evaṃ tryahe'pi tṛtīyāhasambandha eva vivakṣito jñeya iti||23-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">ekaṃ tathā trīn kaphaje vikāre pittātmake pañca tu sapta vā'pi| vāte navaikādaśa vā punarvā bastīnayugmān kuśalo vidadhyāt||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25">samprati doṣabhedenānuvāsananiyamamāha- ekaṃ tathā trīnityādi| etacca ‘saṅkhyāḥ kati’ iti praśnasyottaram; aparaṃ saṅkhyāpraśnasyotaraṃ ‘triṃśanmatāḥ karmasu <note place="foot" type="variant" n="29">‘karma nu’ iti pā.</note> ’ ityādinā bhaviṣyati| kaphapittayośca yadyapyanuvāsanaṃ na vihitaṃ, tathā'pi vātānugatakaphapittaviṣayatayaitadboddhavyam| punarvetyanena vāte nava ekādaśa vā kuryāt| ayugmānityanena dvicatuḥṣaḍādisaṅkhyayā yugmadānaṃ niṣedhayati, ayugmadānaṃ prabhāvādevātropakārīti maharṣivacanādbodhyaṃ, yathā- “yugmeṣvahaḥsu putrakāmau saṃvasetām” (śā.a.8) iti; upapattiścātrātiprasaṅgabhītyā na kathitā''cāryeṇa| yattu- “trīn pañca vā''huścaturo'tha ṣaḍ vā” ityādinā yugmabastidānaṃ vakṣyati, tannirūhāṅgatayā snehanārthakriyamāṇānuvāsanaviṣayayugmabastidānaṃ jñeyam, iha tu pradhānatayā kriyamāṇānuvāsanaviṣayamayugmadānamiti na virodhaḥ| etena, yaduktamāṣāḍhavarmaṇā- “nirūhakāryakāraṇamayugmadānamasminnoktaṃ niṣiddhapūrva ca, yogasyānte kramādekaṃ tathā trīnityādīn snehān prāha” (?) iti, tannirastaṃ jñeyam| kiñca, ayugmānityanena punarvetyanena ca yatrānuvṛttyā'nuvāsanaṃ deyaṃ tatrāyugmakaṃ nirūhāntaritaṃ ca kartavyamityarthaḥ, tena yathoktasaṅkhyākānnirūhān <note place="foot" type="variant" n="30">‘yathoktasaṅkhyātanirūhaṃ’ iti, ‘yathoktasaṅkhyānte nirūhaṃ’ iti ca pā.</note> dattvā yathoktasaṅkhyayā sneho deyaḥ| viṣamasaṅkhyopādānaṃ tu madhyavidhayā'pi dvyahacaturahādigrāhakaṃ bhavati <note place="foot" type="variant" n="31">‘viṣamasaṅkhyopādānaṃ dvicaturādibasterapi madhyavidhayā parigrahārtham’ iti vṛndamādhavaṭīkāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ</note>, tenottaratra vakṣyamāṇasaṅkhyānuvāsanaṃ na virodhīti brūte| jatūkarṇe'pyuktaṃ- “nirūhe vyuṣite bhuktavato'nuvāsanaṃ paraṃ dvitīye'hani pañcame vā tathaikādaśāhe'pakarṣato dvitricaturādi(?) vātādiṣūcyate” iti||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">naro viriktastu nirūhadānaṃ vivarjayet saptadinānyavaśyam| śuddho nirūheṇa virecanaṃ ca taddhyasya śūnyaṃ vikaseccharīram||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26">samprati nirūhavirecanayorantare'vaśyaparihartavyakālamāha- naro viriktastvityādi| avaśyamiti vacanādekāhasādhye'pi vyādhāvavaśyaṃ saptadinacchedaḥ kartavya iti darśayati| yadyapivirecanānantaraṃ niṣiddha eva nirūhaḥ pañcakarmīyāyāṃ siddhau, tathā nirūḍhasya virecanaṃ niṣiddhaṃ, tathā'pi tatkālameva sa niṣedhaḥ; tena tricaturādidine'pi prasaktinirāsārthamidaṃ vacanam| yattu virecanānantaraṃ navame'hnyanuvāsanakālāduttarakālameva nirūhavidhānaṃ, tenārvāgbasteḥ prasaktirapi na syādityucyate; tanna, yato'nuvāsanaśuddhyapekṣasaṃsarjanakramasyeyaṃ vidhā, yadā'varaśuddhyā tryaheṇaiva peyādikramaḥ samāpyate, tadā caturthadine'nuvāsanadānāt pañcame ṣaṣṭhe vā dine nirūhaḥ prasajjyeta, atastannirāsārthametadvacanam| nirūhānantaraṃ tu saṃsarjanakramo nāstyeva, tena tryahaṃ snehaṃ dattvā virecanaprasaktirastyeva| saptāhādarvāk saptāhaṃ yāvacca nirūhavirecanavarjane hetumāha- taddhyasyetyādi| vikasediti hiṃsyāt| śūnyamiti pūrvaśodhanaśūnyaśarīraṃ punaḥ śodhanāddhiṃsyāditi bhāvaḥ| yattu “āsaptāhādvireko <note place="foot" type="variant" n="32">‘āpakṣāt’ iti pā.</note> vā tataścāpi nirūhaṇam” iti tantrāntare proktaṃ, tacca saṃsargavidhayā kriyamāṇasaṃśodhanakrame jñeyam| tatrāpi ca saptāhapūraṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="33">‘pakṣapūraṇaṃ’ iti pā.</note> saṃsarjanasnehādīnāmanumatavikalpaparihārād <note place="foot" type="variant" n="34">‘saṃsarjanasnehanādīnāmanuttamavikalpaparihārāt’ iti pā.</note> vyākhyeyam||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">bastirvayaḥsthāpayitā sukhāyurbalāgnimedhāsvaravarṇakṛcca| sarvārthakārī śiśuvṛddhayūnāṃ niratyayaḥ sarvagadāpahaśca||27||</seg> <seg type="unit" n="28">viṭśleṣmapittānilamūtrakarṣī <note place="foot" type="variant" n="35">‘viṭśleṣmapittānilamūtrakarṣī sthiratvakṛt śukrasutapradaśca’ iti, ‘viṭpittakheṭānilamūtrakarṣī’ iti ca pā.</note> dārḍhyāvahaḥ śukrabalapradaśca| viśvaksthitaṃ doṣacayaṃ nirasya sarvān vikārān śamayennirūhaḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-28">‘kiṅguṇo bastiḥ’ itipraśnasyottaraṃ bastirvayaḥsthāpayitetyādi| ayaṃ cāsthāpanaguṇaḥ, anuvāsanasya tu dehe nirūheṇa’ ityādinā granthena guṇān vakṣyati| vayaḥ sthāpayatīti vayaḥsthāpayitā; vayaḥsthāpanatvaṃ cāsya srotaḥśuddhikaratvāt| sarvārthakārīti sthiratvāpakarṣādiviruddhārthasyāpi bheṣajaviśeṣayogāt| śiśuvṛddhayūnāṃ niratyaya ityanena vamanavirecanābhyāmutkarṣa ucyate, te hi śiśuvṛddhayorniṣiddhe| sarvagadāpahatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘sarvagadāpaha iti militasarvadoṣāpahaḥ| kiṃvā, traidoṣikavyādhihara ityatra vyākhyā, anyathā vyākhyāne tu ‘śleṣmapittānilakarṣī’ ityanena paunaruktyam’ iti śivadāsasenaḥ</note> saṃśamanena jñeyaṃ, sarvān vikārān śamayedityanena doṣasaṃśodhanadvārā sarvagadāpahatvamucyata iti na paunaruktyaṃ; kiṃvā sarvān vikārāniti sarvāvasthān vikārāniti viśeṣaḥ||27-28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">dehe nirūheṇa viśuddhamārge saṃsnehanaṃ varṇabalapradaṃ ca| na tailadānāt paramasti kiñciddravyaṃ viśeṣeṇa samīraṇārte <note place="foot" type="variant" n="37">‘nānvāsanāt kiñcidihāsti karma paraṃ viśeṣeṇa samīraṇārte’ iti pā.</note>||29||</seg> <seg type="unit" n="30">snehena raukṣyaṃ laghutāṃ gurutvādauṣṇyācca śaityaṃ pavanasya hatvā| tailaṃ dadātyāśu manaḥprasādaṃ vīryaṃ <note place="foot" type="variant" n="38">‘snehaṃ’ iti pā.</note> balaṃ varṇamathāgnipuṣṭim <note place="foot" type="variant" n="39">‘... mathāpi puṣṭim’ iti pā.</note>||30||</seg> <seg type="unit" n="31">mūle niṣikto hi yathā drumaḥ syānnīlacchadaḥ komalapallavāgryaḥ| kāle mahān puṣpaphalapradaśca tathā naraḥ syādanuvāsanena||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-31">dehe ityādinā'nuvāsanaguṇamāha| nirūheṇa viśuddhamārge iti vacanānnirūhaśodhita eva mārge saṃsarjadanuvāsanaṃ yathoktaguṇakartṛ bhavatīti darśayati| na tailadānādityatra tailaśabdena snehopalakṣaṇena kecidghṛtamapi grāhayanti, kintu tailamevātra vātaharapradhānatayā brūte iti yuktaṃ paśyāmaḥ; tathā hyatra auṣṇyācchaityamityuktam, auṣṇyaṃ ca na sarpiṣīti; snehā majjavarjitā anuvāsanādhikṛtā apyapradhānatvānnātra ghṛtamanumanyate| paramastītyādau dravyamiti kāraṇaṃ, tacca kāraṇamanilapraśamanena jñeyam, ‘nānvāsanāt kiñcidihāsti karma’ iti kecit paṭhanti| tailakṛtyameva sakāraṇaṃ vyākaroti- snehenetyādi| tailaṃ cānuvāsane pakvameva jñeyam; apakvasya tu ‘na cāmaṃ praṇayet snehaṃ sa hyabhiṣyandayedgudam’ (si.a.4) ityanena niṣiddhatvāt| atra tailānilayorviparītaguṇayormelake dravyaprabhāvāttailameva vātaṃ hanti, na vātastailam; aṇutvaṃ guṇo yadyapi taile vāte cāsti, tathā'pīha prabhāvādvātasūkṣmāvayavasambaddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="40">‘vātasūkṣmāvayavasambandhakārakaṃ’ iti pā.</note> tailaṃ snehādinā vātaṃ jayati, tena samānamapyaṇutvamiha viruddhārthakāryeveti| tailasya yathoktakāryakartṛtve dṛṣṭāntamāha- mūle ityādi| mūladṛṣṭāntena cānuvāsanena sākṣāttarpaṇīyasya gudasya dehamūlatvaṃ darśayati, uktaṃ hi parāśare- “mūlaṃ gudaṃ śarīrasya sirāstatra pratiṣṭhitāḥ| sarvaṃ śarīraṃ puṣṇanti mūrdhānaṃ yāvadāśritāḥ” iti; tathā'nuvāsanādapi naro balavīryādyupeto'patyavāṃśca syādityarthaḥ||29-31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">stabdhāśca ye saṅkucitāśca ye'pi ye paṅgavo ye'pi ca bhagnarugṇāḥ| yeṣāṃ ca śākhāsu caranti vātāḥ śasto viśeṣeṇa hi teṣu bastiḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">ādhmāpane <note place="foot" type="variant" n="41">‘ādhmāpite’ iti pā.</note> vigrathite purīṣe śūle ca bhaktānabhinandane ca| evamprakārāśca bhavanti kukṣau ye cāmayāsteṣu ca bastiriṣṭaḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">yāśca striyo vātakṛtopasargā <note place="foot" type="variant" n="42">‘vātakṛtopasargādgarbhaṃ’ iti pā.</note> garbhaṃ na gṛhṇanti nṛbhiḥ sametāḥ| kṣīṇendriyā ye ca narāḥ kṛśāśca bastiḥ <note place="foot" type="variant" n="43">‘teṣāṃ ca bastiḥ paramaḥ pradiṣṭaḥ’ iti pā.</note> praśastaḥ paramaṃ ca teṣu||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32-34">sāmānyena nirūhānuvāsanayorguṇamāha- stabdhāśca ye ityādi| bhagnā iti bhagnakāyāḥ <note place="foot" type="variant" n="44">‘mṛṣṭakāyāḥ’ iti pā.</note>; rugṇā iti sandhimuktāḥ| bhaktānabhinandane arocake| vātakṛtopasargā iti vātakṛtopadravāḥ| kṣīṇendriyā iti atikṣīṇaśukrāḥ| atra śuddhavātādiṣvanuvāsanaṃ, bhaktānabhinandanaprakāreṣu ca nirūha ityādyartho'nusaraṇīyaḥ||32-34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">uṣṇābhibhūteṣu vadanti śītāñchītābhibhūteṣu tathā sukhoṣṇān| tatpratyanīkauṣadhasamprayuktān sarvatra bastīn pravibhajya yuñjyāt <note place="foot" type="variant" n="45">‘dadyāt’ iti pā.</note>||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35">samprati keṣu ca kaśca bastiriti praśnasyotaram- uṣṇābhibhūteṣvityādi| uṣṇābhibhūte tathā śītābhibhūte iti vaktavye, yena ‘sarvatra’ iti karoti, tena snigdharūkṣaguruladhvabhibhūte'pi tadviparītauṣadhasampādito vastirdeya iti darśayati||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">na bṛṃhaṇīyān vidadhīta bastīn viśodhanīyeṣu gadeṣu vaidyaḥ| kuṣṭhapramehādiṣu medureṣu nareṣu ye cāpi viśodhanīyāḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36">nityaviśodhanīyagadānāha- kuṣṭhapramehādiṣvityādi| atra, ādiśabdenārocakatandrāślīpadādīnāṃ grahaṇam| medureṣviti medasviṣu||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">kṣīṇakṣatānāṃ na viśodhanīyānna śoṣiṇāṃ no bhṛśadurbalānām| na mūrcchitānāṃ na viśodhitānāṃ yeṣāṃ ca doṣeṣu nibaddhamāyuḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37">kṣīṇakṣatānāṃ neti kṣīṇā rājayakṣmiprabhṛtayo jñeyāḥ| viśodhanīyāniti apakarṣaṇakārakān| yeṣāṃ ca doṣeṣu nibaddhamāyuriti ye saṃśodhanaharaṇamātreṇaiva <note place="foot" type="variant" n="46">‘saṃśodhanaharaṇaglānyaiva’ iti pā.</note> prāṇāñjahati||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">śākhāgatāḥ koṣṭhagatāśca rogā marmordhvasarvāvayavāṅgajāśca| ye santi teṣāṃ na hi kaścidanyo vāyoḥ paraṃ janmani heturasti||38||</seg> <seg type="unit" n="39">viṇmūtrapittādimalāśayānāṃ <note place="foot" type="variant" n="47">‘…malācayānāṃ vikṣepasaṃhārakaraḥ’ iti pā.</note> vikṣepasaṅghātakaraḥ sa yasmāt| tasyātivṛddhasya śamāya nānyadbastiṃ vinā bheṣajamasti kiñcit||39||</seg> tasmāccikitsārdhamiti bruvanti sarvāṃ cikitsāmapi bastimeke|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38-39">basterbahuviṣayāṃ stutimācakṣāṇaḥ ‘kiṅguṇo bastiḥ’ iti praśnasyaivottaraṃ punarāha- śākhāgatā ityādi| śākhākoṣṭhamarmagatā ityanena trividhaśākhādirogamargo gṛhītaḥ; marmajaśabdena hi madhyamarogamārgāśrayiṇāṃ sandhijānāmapi sāhacaryādgrahaṇam; iha marmāsthisndhayo hi madhyamo rogamārga uktaḥ| ūrdhvasarvaśabdena ca ūrdhvādhastiryagbhedādapyuktarogamārgatrayagrahaṇam| sarvāvayavāṅgajaśabdena ca prādeśikasarvāṅgabhedādapyuktagrahaṇam; vāyoḥ paramiti vāyoḥ paro <note place="foot" type="variant" n="48">‘pareṇa’ iti pā.</note> na kaścit śreṣṭha iti yāvat| etena yadyapi kaphapitte api rogakāraṇe bhavataḥ, tathā'pi vāyureva śreṣṭha ityucyate| vāyoḥ śreṣṭhatva eva hetumāha- viṇmūtretyādi| pittādītyatrādiśabdena kaphasya grahaṇaṃ, (na ca malaśabdena kaphasya grahaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="49">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note>,) malaśabdena cetaradhātumalānāṃ khamalādīnāṃ ca grahaṇam| āśayaśabdena malavyatiriktaprasādākhyānāmāśayānāṃ dhātūnāṃ ca grahaṇam| vikṣepasaṅghātakara iti viyogamelakakaraḥ; etena, yasmādvāyureva doṣamaladhātūnāṃ saṃyogavibhāgau karoti, tena doṣadūṣyaviṇmalamelakarūpanikhilavyādhikaraṇe vāyureva pradhānaṃ bhavatīti bhāvaḥ| kiṃvā āśayaśabdaḥ pratyekaṃ viḍādibhiḥ sambadhyate, sthānena ca sthānino labhyante, viḍādisaṃyogavibhāgenaiva ca sarvavyādhikaraṇaparigraho bhavati| bhavatvevaṃ vātasya prādhānyamataḥ kimityāha- tasyetyādi| bheṣajamiti pradhānaṃ bheṣajaṃ, yaduktaṃ- ‘bastirvātaharāṇām’ (sū.a.25) iti| ato bastāvardhacikitsārūpatā tathā sarvacikitsārūpatā ca yuktaiva||38-39||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">nābhipradeśaṃ kaṭipārśvakukṣiṃ gatvā śakṛddoṣacayaṃ viloḍya <note place="foot" type="variant" n="50">‘nirasya’ iti, ‘vipothya’ iti ca pā.</note>||40||</seg> saṃsnehya kāyaṃ sapurīṣadoṣaḥ samyak sukhenaiti ca yaḥ sa bastiḥ <note place="foot" type="variant" n="51">nābhipradeśaṃ ca kaṭiṃ ca gatvā kukṣiṃ samāloḍya punaśca pṛṣṭham| saṃsnehya kāyaṃ śithilāṃśca kṛtvā doṣān purīṣaṃ grathitaṃ vimathya|| svasaktavegaḥ sapurīṣadoṣaḥ pratyāgato bastiriti praśastaḥ’ iti pā.</note>|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="40">tatra basteḥ kṛtākṛtalakṣaṇāni krameṇāha- nābhītyādi| viloḍyeti saṅkṣobhya| saṃsnehya kāyamiti vīryarūpeṇa sāreṇa kāyaṃ vyāpya, uktaṃ hi- “vīryeṇa bastirādatte doṣānāpādamastakāt” (su.ci.a.35) iti| snehaśabdena ca sāro'bhidhīyate; yathā- “dehaḥ snehaparikṣayāt” (ci.a.8) iti| samyagiti niravaśeṣeṇa| sukheneti vikāramakṛtvā||40||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">prasṛṣṭaviṇmūtrasamīraṇatvaṃ rucyagnivṛddhyāśayalāghavāni||41||</seg> rogopaśāntiḥ prakṛtisthatā ca balaṃ ca tat syāt sunirūḍhaliṅgam|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41">tādātvikabastisamyagyogalakṣaṇamabhidhāyottarakālabhavamāha- prasṛṣṭetyādi| ‘āśayalāghavāni’ ityatra ‘āmayalāghavāni’ iti pāṭhe rogopaśāntirityanantaraṃ vāśabdo jñeyaḥ, tena rogopaśāntiriha nirūhasādhyavikārāṇāmupaśāntiḥ||41||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">syādrukchirohṛdgudabastiliṅge <note place="foot" type="variant" n="52">‘…hṛdgudakukṣiliṅge’ iti pā.</note> śophaḥ pratiśyāyavikartike ca||42||</seg> hṛllāsikā mārutamūtrasaṅgaḥ śvāso na samyak ca nirūhite <note place="foot" type="variant" n="53">‘nirūhitasya’ iti pā.</note> syuḥ|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42">syādityādi bastyayogalakṣaṇam| na samyaṅnirūhite iti ayogena nirūhite||42||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">liṅgaṃ yadevātivirecitasya bhavettadevātinirūhitasya||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43">bastyatiyogalakṣaṇamatideśenāha- liṅgamityādi||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">pratyetyasaktaṃ saśakṛcca tailaṃ raktādibuddhīndriyasamprasādaḥ <note place="foot" type="variant" n="54">‘vakrādiśuddhīndriyasamprasādaḥ’ iti pā.</note>| svapnānuvṛttirlaghutā balaṃ ca sṛṣṭāśca vegāḥ svanuvāsite syuḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="44">anuvāsanasamyagyogalakṣaṇamāha- pratyetītyādi| asaktamiti saṅgaṃ vinā| raktādayaḥ dhātavaḥ| svapnānuvṛtiḥ nidrānuvṛttiḥ| sṛṣṭā iti abaddhāḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">adhaḥśarīrodarabāhupṛṣṭhapārśveṣu rugrūkṣakharaṃ ca gātram <note place="foot" type="variant" n="55">‘varcaḥ’ iti pā.</note>| grahaśca viṇmūtrasamīraṇānāmasamyagetānyanuvāsitasya <note place="foot" type="variant" n="56">‘…nyanuvāsite syuḥ’ iti pā.</note>||45||</seg> hṛllāsamohaklamasādamūrcchāvikartikā cātyanuvāsitasya|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45">adha ityādyanuvāsanāyogalakṣaṇam| rūkṣakharatā cātra śarīrasyāsnehanādeva| hṛllāsādi atiyogalakṣaṇam||45||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">yasyeha yāmānanuvartate trīn sneho naraḥ syāt sa viśuddhadehaḥ||46||</seg> āśvāgate'nyastu punarvidheyaḥ sneho na saṃsnehayati hyatiṣṭhan|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46">ucitasnehapratyāgamanakālamāha- yasyetyādi| yāmāniti praharān| sa viśuddhadeha iti sa anuvāsanaprayogasamyagyogādanuvāsanavyāpattirahita ityarthaḥ| āśvāgate iti śīghraṃ pratyāgate, anyastu vidheya iti tadaivānyaḥ sneho deyaḥ| punaḥ snehadānopapattimāha- sneho na saṃsnehayati hyatiṣṭhanniti||46||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">triṃśanmatāḥ karma <note place="foot" type="variant" n="57">‘karmasu’ iti pā.</note> nu bastayo hi kālastato'rdhena tataśca yogaḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">sānvāsanā dvādaśa vai nirūhāḥ prāk sneha ekaḥ parataśca pañca| kāle <note place="foot" type="variant" n="58">‘kālastrayo'nte ita’ pā.</note> trayo'nte puratastathaikaḥ snehā nirūhāntaritāśca ṣaṭ syuḥ||48||</seg> yoge <note place="foot" type="variant" n="59">‘yogo nirūhāstraya eva’ iti pā.</note> nirūhāstraya eva deyāḥ snehāśca pañcaiva parādimadhyāḥ|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="47-48">samprati saṅkhyāpraśnasyottaraviśeṣamāha- triṃśadityādi| karmakālayogasañjñā yathākramaṃ triṃśatṣoḍaśāṣṭabastisamudayeṣu jñeyā| kālastato'rdhenetyatra ardhaśabdo na samaprativacanaḥ <note place="foot" type="variant" n="60">‘samavibhāgaprativacanaḥ’ iti pā.</note>; tena triṃśadadha ṣoḍaśa bhavanti| sānvasanā ityādinā karmādīnāṃ nirūhānuvāsanavibhāgamāha| ekamanuvāsanaṃ dattvā dīyanta iti sānvasanāḥ, evamanuvāsanena pratyekaṃ yogād dvādaśa nirūhāścaturviṃśatirbastayo bhavanti| prāgiti āramme| parata iti dvādaśanirūhottarakāle| nirūhāntaritāśca ṣaṭ syuriti nirūheṇāntarī kṛtāḥ, evaṃ ca dvādaśa bastayaḥ pūraṇīyāḥ| pañcaiva parādimadhyā iti pañca snehā ante madhye ādau ca yeṣāṃ vibhaktāste tathā; atra cādau snehadvayam, ante ca snehadvayaṃ, nirūhatrayamadhye caikamanuvāsanam, evaṃ pañca snehā bhavanti| ye tu nirūhadina evānuvāsanaṃ vadanti tanmate ādāveka eva, ante'pi dināntare ekaḥ, evaṃ pañca bhavanti; evaṃ karmakālayorapi nirūhadina eva dināntare vā'nuvāsanaṃ vyākhyeyam| atra caikasnehāntaritānāṃ nirūhāṇāṃ dāne vātakṣobho nāśaṅkanīyaḥ, karmādiṣu nirūhā yāpanābastirūpā dīyante, te snigdhā eveti kṛtvā na vātakṣobhakā bhavanti| ete ca karmādayo yadyapi śāstrapradeśeṣu na vyavahriyante, tathā'pi tadvidyavyavahārārthameveyaṃ karmādisañjñā, yathā yamakamahācchapānādisañjñā; tena karmādisañjñāyāḥ śāstre vyavahārādarśanāt karmādipratipādako grantho'nārṣa iti yaducyate, tannirastam| karmādisañjñā ca tantrāntare'pyasti| tathāhi jatūkarṇaḥ- “bastayastriṃśat ṣoḍaśāṣṭau ca karmakalayogāḥ; nirūhāḥ snehāntaritā dvādaśa ṣaṭ trayaḥ; ekasnehārambhāḥ pañcatryekāntāḥ” iti; hārīte'pi- “triṃśakaṃ karma budhā vadanti” ityādyuktam| karmādīnāṃ prayogaṃ kecidvātādiṣu vadanti||47-48||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">trīn pañca vā''huścaturo'tha ṣaḍvā vātādikānāmanuvāsanīyān <note place="foot" type="variant" n="61">‘vātādhikebhyastvanuvāsanīyān’ iti pā.</note>||49||</seg> snehān pradāyāśu bhiṣagvidadhyāt srotoviśudyarthamato nirūhān|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49">trīn pañcetyādinā snehanārthamanuvāsanamāha| atra ye ‘vātādikānāṃ’ iti paṭhanti, teṣāmādiśabdena pittakaphayorapi grahaṇaṃ; bahuvacanaṃ tu tadguṇasaṃvijñānabahuvrīhiṇā vātasya grahaṇādbahutvasaṅkhyāyogādupapannam| yathoktaṃ kuṣṭhanidāne- ‘vātādiṣu praduṣṭeṣu” (ni.a.5) iti, tathā kiyantaḥśirasīye'pi “vātādīnāṃ rasādīnāṃ” (sū.a.17) iti bahutvaṃ nirdiṣṭam| anye tu- ‘vātādhikānāṃ’ iti paṭhanti| atra caturṇāṃ ṣaṇṇāṃ ca snehānāṃ yugmarūpāṇāmapi dānamaviruddhameva, etadanuvāsanasya nirūhāṅgatayā snehanārthaṃ kriyamāṇatvāt; ayugmadānaṃ tu ‘bastīnayugmān’ ityanena svapradhānatayā'nuvāsanasya vihitamiti bhinnaviṣayatayā na virodhaḥ; yataḥ snehanaprayojanamanuvāsanaṃ snehe bhūta evāyugmadānena nivartanīyaṃ; kiṃvā, ayugmā tantrato <note place="foot" type="variant" n="62">anekoddeśe sakṛtpravṛttistantratā</note> vyākhyānena saṅkhyaivocyate, tathāhi- trīn, pañca, trīn catura iti sapta, pañca catura iti nava, pañca ṣaḍityekādaśa, iti pañca vikalpā iha vidhīyante| tantrāntare snehasya yugmadānamuktaṃ, yathā- “rūkṣasya bahuvātasya dvau trīn vā'pyanuvāsanān| dadyāt snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścānnirūhayet” (su.ci.a.37) iti| srotaḥśabdena vibaddhasirā'bhihitā||49||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">viśuddhadehasya <note place="foot" type="variant" n="63">‘viśuddhakāyasya’ iti pā.</note> tataḥ krameṇa snigdhaṃ talasveditamuttamāṅgam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">virecayettrirdvirathaikaśo vā balaṃ samīkṣya trividhaṃ malānām| uraḥśirolāghavamindriyācchyaṃ <note place="foot" type="variant" n="64">‘uraḥśirolāghavamindriyāṇāṃ’ iti pā.</note> srotoviśuddhiśca bhavedviśuddhe||51||</seg> <seg type="unit" n="52">galopalepaḥ śiraso gurutvaṃ niṣṭhīvanaṃ cāpyatha durvirikte| śirokṣiśaṅkhaśravaṇārtitodāvatyarthaśuddhe timiraṃ ca paśyet||52||</seg> syāttarpaṇaṃ tatra mṛdu dravaṃ ca snigdhasya tīkṣṇaṃ tu punarna yoge|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50-52">samprati kramāgataśirovirecanasya kalpanāmasamyagyogāyegātiyogalakṣaṇaṃ cāha- viśuddhetyādi| viśuddhadehasyeti etacca pañcakarmasampādanīyanṛviṣayatvaṃ śuddhipūrvakatvaṃ śirovirecanasyehocyate; tena vamanādinā'śuddhe'pi śirovirecanaikasampadyi puruṣe'yaṃ kramojñeyaḥ| snigdhamiti abhyaṅgaśirobastipānādinā| talasveditamiti hastatalasveditam| trirdvirathaikaśa iti taddina eva doṣāṇāmutkṛṣṭatvādibalatraividhyamapekṣya yathāyogyatayā yojyam| indriyācchyamiti cakṣurādīnāṃ svaviṣaye pāṭavam| timiraṃ ca paśyediti tamovyāptaṃ sarvaṃ paśyedityarthaḥ| tasyātiyogāyogayościkitsitamanu <note place="foot" type="variant" n="65">‘…ścikitsāmanyavaktavyatayā’ iti pā.</note> vaktavyatayā'nuṣaṅgatāmāha- syāttarpaṇamityādi| mṛdu dravaṃ cetyanenātiyogacikitsitam| tīkṣṇaṃ tu punarna yoge iti ayoge śirovirecanasya punastīkṣṇaṃ śirovirecanaṃ deyam||50-52||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">ityāturasvasthasukhaḥ prayogo <note place="foot" type="variant" n="66">‘prayoge’ iti pā.</note> balāyuṣorvṛddhikṛdāmayaghnaḥ||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="53">uktaṃ pañcakarmaprayogamupasaṃharati- ityāturetyādi| āturasvasthasukha iti vacanena āture āmayasyāpahantṛtayā, svasthe ca balāyurvṛddhikartṛtayā yathoktapañcakarmaprayogaḥ sukhaheturbhavatīti jñeyam| svasthe ca pañcakarmapravṛttiḥ “mādhavaprathame māsi” (sū.a.7) ityādinā sūtrasthāne proktaiva jñeyā||53||</seg></ab>
          <ab type="mula">kālastu bastyādiṣu yāti yāvāṃstāvān bhaveddviḥ parihārakālaḥ|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">‘kṛte kiyān vā parihārakālaḥ’ ityasyottaramāha- kālastvityādi| tāvān bhaveddviḥ parihārakāla iti bastyādiprayoge yāvān kālo vyāpyate, tataḥ kālāddviguṇaṃ kālaṃ yāvat parihāryatvenoktaṃ parihartavyam| atra ādiśabdena vamanavirecanaśirovirecanānāṃ grahaṇaṃ, bastestvādau vyutpādanena prādhānyaṃ darśayati|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">atyāsanasthānavacāṃsi yānaṃ svapnaṃ divā maithunavegarodhān||54||</seg> śītopacārātapaśokaroṣāṃstyajedakālāhitabhojanaṃ ca|55|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="54">‘kiṃ varjanīyaṃ’ iti praśnasyottaram- atyāsanetyādi| āsanam upaviṣṭāvasthānam| sthānam ūrdhvatayā sthānam| yānaṃ rathāśvādinā yānam| eta āviṣkṛtatamā ihoktāḥ; tena krodhāticintanādayo ye'pyupakalpanīyādau vamanādiprayoge niṣiddhāste'pi na sevyā eva||54||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">baddhe praṇīte viṣamaṃ <note place="foot" type="variant" n="67">‘viṣame’ iti pā.</note> ca netre mārge tathā'rśaḥkaphaviḍvibaddhe <note place="foot" type="variant" n="68">‘tathā'rśaḥkaphaviḍvibandhe’ iti pā.</note>||55||</seg> na yāti bastirna sukhaṃ nireti doṣāvṛto'lpo yadi vā'lpavīryaḥ|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="55">‘praṇīyamānaḥ’ ityādi praśnasyottaraṃ baddhe ityādi| netre baddhe viṣamaṃ praṇīte ca gudāvayavaruddhatvānna yāti| tathā ‘na sukhaṃ nireti’ ityādinā ‘sucirācca kena’ iti praśnasyottaram| na sukhaṃ niretīti cireṇa duḥkhaṃ kṛtvā cāgacchatītyarthaḥ| doṣāvṛta iti doṣeṇa balīyasā'varuddhaḥ| alpa iti alpamānaḥ| alpavīrya iti uṣṇalavaṇādyabhāvānmṛduvīryaḥ||55||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">prāpte tu varconilamūtravege vāte'tivṛddhe'lpabale <note place="foot" type="variant" n="69">‘vāte viru(ba)ddhe’ iti pā.</note> gude vā||56||</seg> atyuṣṇatīkṣṇaśca mṛdau ca koṣṭhe praṇītamātraḥ punareti bastiḥ|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="56">prāpte cetyanena śīghrāgamanahetumāha| vāte'tivṛddhe sneho gude vātena pratihatatvānna yātyāśayaṃ, tataḥ śīghramāgacchati; alpabale gude snehaṃ dhārayituṃ na śaknoti puruṣaḥ, alpabalatvaṃ gudasya saṃvaraṇīvalīdārbalyāt||56||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">medaḥkaphābhyāmanilo niruddhaḥ śūlāṅgasuptiśvayathūn <note place="foot" type="variant" n="70">‘suptyaṅgamardaśvayathūn’ iti pā.</note> karoti||57||</seg> <seg type="unit" n="58">snehaṃ tu yuñjannabudhastu tasmai saṃvardhayatyeva hi tān vikārān| rogāstathā'nye'pyavitarkyamāṇāḥ paraspareṇāvagṛhītamārgāḥ||58||</seg> sandūṣitā dhātubhireva cānyaiḥ svairbheṣajairnopaśamaṃ vrajanti|59|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="57-58">‘sādhyāḥ’ ityādi praśnasyottaraṃ- medaḥkaphābhyāmityādi| medasā kaphena veti medaḥ kaphābhyām| atra śūlādīnnirīkṣya śuddhavātabhrāntyā snehaṃ prayuṅkte, nāvaraṇaṃ jānāti, ata eva ‘abudhaḥ’ iti kṛtam| anyatrāpyuktaṃ- “kupite mārgasaṃrodhānmedasā vā kaphena vā| ativṛddhe'nile nādau śastaṃ snehena bṛṃhaṇam” iti| avitarkyamāṇā iti asamyagjñāyamānāḥ| asamyagjñāyamānatva eva hetumāha- paraspareṇetyādi| rogaśabdenātra doṣo'bhipretaḥ| paraspareṇa pratibaddhamārgā ato durgrahā bhavanti, tathā dhātubhiśca raktādibhiḥ sandūṣitāḥ sammūrcchitāḥ santo durjñeyā bhavanti, avijñātāśca svairbheṣajairna praśamaṃ vrajanti; svairbheṣajairiti mārgāvarodhādikāraṇadoṣadhātvantaranirapekṣakairekadoṣabheṣajaiḥ; taddhi tathābhūtānāṃ bheṣajaṃ yaugikaṃ na bhavatyeva, ato'nupaśamo yukta evaḥ evaṃ ca doṣāṇāṃ parasparāvarodhān tathā dhātusammūrcchanaviśeṣāṃścāvagamyaiva vyādhau prapañco'nusaraṇīyaḥ||57-58||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">sarvaṃ ca rogapraśamāya karma hīnātimātraṃ viparītakālam||59||</seg> mithyopacārācca na taṃ vikāraṃ śāntiṃ nayet pathyamapi prayuktam|60|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="59">atha vijñāte'pi vyādhau bhiṣajā'samyakprayogādibhirvardhamāne'siddhimāha- sarvaṃ cetyādi| viparītakālamiti anucitakālakṛtam| mithyopacārācceti bheṣajānāṃ tathā'karaṇāt, yathā- bheṣajasya samyakpariṇāme sati bhoktavyam| yadyaugikaṃ bheṣajaṃ tat samyak prayuktaṃ sidhyatīti siddhāntaḥ||59||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">tatra ślokaḥ- praśnānimān dvādaśa pañcakarmāṇyuddiśya siddhāviha kalpanāyām||60||</seg> <seg type="unit" n="61">prajāhitārthaṃ bhagavān mahārthān samyagjagādarṣivaro'triputraḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="60">praśnānityādinā'dhyāyārthaṃ saṅgṛhṇāti| saṅgrahaśca vyaktaḥ||60||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne kalpanāsiddhirnāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne kalpanāsiddhirnāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ca.8.2">
          <head>pañcakarmīyā siddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pañcakarmīyāṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘pañcakarmīyasiddhiṃ’ iti pā.</note> siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">kalpanāsiddhau jñātapañcakarmopayogasya karmapravṛttinivṛttiviṣayakajijñāsā bhavatyatastadupadarśanārthaṃ pañcakarmīyasiddhirucyate| pañcakarmapravṛttinivṛttiviṣayajñānārthamadhikṛtya <note place="foot" type="variant" n="2">‘pañcakarmaprayogasya karmapravṛttinivṛttiviṣayajijñāsāmadhikṛtya’ iti pā.</note> kṛtā siddhiḥ pañcakarmīyasiddhiḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yeṣāṃ yasmāt pañcakarmāṇyagniveśa na kārayet| yeṣāṃ ca kārayettāni tat sarvaṃ sampravakṣyate||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">yeṣāmityādinā'dhyāyārthaṃ saṅkalpya pratijānīte| pañcakarmāṇi yeṣāṃ na kāryāṇītyanena vyastāni samastāni ca yeṣāṃ na kāryāṇi, tāni pṛthagvakṣyante||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">caṇḍaḥ sāhasiko bhīruḥ kṛtaghno vyagra eva ca| sadrājabhiṣajāṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘sadvaidyanṛpatidveṣṭā’ iti pā.</note> dveṣṭā taddviṣṭaḥ śokapīḍitaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">yādṛcchiko mumūrṣuśca vihīnaḥ karaṇaiśca yaḥ| vairī vaidyavidagdhaśca śraddhāhīnaḥ suśaṅkitaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">bhiṣajāmavidheyaśca nopakramyā bhiṣagvidā| etānupacaran vaidyo bahūn doṣānavāpnuyāt||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ebhyo'nye samupakramyā narāḥ sarvairupakramaiḥ| avasthāṃ pravibhajyaiṣāṃ varjyaṃ kāryaṃ ca vakṣyate||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-7">caṇḍa ityādinā sakalapañcakarmāviṣayānāha| yadyapi ca vimāne janapadoddhvaṃsanīye (vi.a.3) rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) ca anapavādapratīkārādayo'nupakramaṇīyatvenoktā eva, tathā'pīha prakaraṇāgatatvāt punarucyante| caṇḍādiṣu pravṛttirbheṣajasyāśakyatvānniṣidhyate; kṛtaghnādiṣu cādharmavaśādeva bheṣajaṃ na sidhyati, pratyutādhārmikapratikriyayā'dharma eva bhavatīti nivṛttirvidhīyate| sato rājñaḥ bhiṣajaśca dveṣṭīti sadrājabhiṣajāṃ dveṣṭā, kiṃvā saditi rājño bhiṣajaśca viśeṣaṇam| taddviṣṭa iti sadādidveṣyaḥ| yādṛcchikaḥ nāstikaḥ| vihīnaḥ karaṇairiti upakaraṇaiḥ| vairī vaidyāpakārakaḥ, vaidyadveṣṭā tu nāpakāraka iti viśeṣaḥ| vaidyavidagdhaḥ vaidyamānī| bhiṣajāmavidheya iti bhiṣajāmanāyattaḥ| sarvairiti vamanādibhiranyaiśca saṃśamanādibhiḥ| eṣāmiti caṇḍādivyatiriktānām||4-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">avamyāstāvat- kṣatakṣīṇātisthūlātikṛśabālavṛddhadurbalaśrāntapipāsitakṣudhitakarmabhārādhvahatopavāsamaithunādhyayanavyāyāmacintā- prasaktakṣāmagarbhiṇīsukumārasaṃvṛtakoṣṭhaduśchardanordhvaraktapittaprasaktacchardirūrdhvavātāsthāpitānuvāsitahṛdrogodāvartamūtrāghāta- plīhagulmodarāṣṭhīlāsvaropaghātatimiraśiraśaṅkhakarṇākṣiśūlārtāḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tatra kṣatasya bhūyaḥ kṣaṇanādraktātipravṛttiḥ syāt, kṣīṇātisthūlakṛśabālavṛddhadurbalānāmauṣadhabalāsahatvāt prāṇoparodhaḥ, śrāntapipāsitakṣudhitānāṃ ca tadvat, karmabhārādhvahatopavāsamaithunādhyayanavyāyāmacintāprasaktakṣāmāṇāṃ raukṣyādvātaraktacchedakṣatabhayaṃ syāt, garbhiṇyā garbhavyāpadāmagarbhabhraṃśāccadāruṇā rogaprāptiḥ, sukumārasya hṛdayāpakarṣaṇādūrdhvamadho <note place="foot" type="variant" n="4">‘hṛdayavikarṣaṇāt’ iti pā.</note> vā rudhirātipravṛttiḥ, saṃvṛtakoṣṭhaduśchachardanayoratimātrapravāhaṇāddoṣāḥ samutkliṣṭā antaḥkoṣṭhe <note place="foot" type="variant" n="5">‘antaḥkoṣṭhe visarpanta, stambhaṃ jāḍyaṃ vaicittyaṃ maraṇaṃ vā janayanti’ iti pā.</note> janayantyantarvisarpaṃ stambhaṃ jāḍyaṃ vaicittyaṃ maraṇaṃ vā, ūrdhvagaraktapittina udānamutkṣipya prāṇān haredraktaṃ cātipravartayet, prasaktacchardestadvat, ūrdhvavātāsthāpitānuvāsitānāmūrdhvaṃ vātātipravṛttiḥ, hṛdrogiṇohṛdayoparodhaḥ, udāvartino ghoratara udāvartaḥ syācchīghratarahantā, mūtrāghātādibhirārtānāṃ tīvrataraśūlaprādurbhāvaḥ, timirārtānāṃ timirātivṛddhiḥ, śiraḥśūlādiṣu śūlātivṛddhiḥ; tasmādete na vamyāḥ| sarveṣvapi tu khalveteṣu viṣagaraviruddhājīrṇābhyavahārāmakṛteṣvapratiṣiddhaṃ śīghratarakāritvādeṣāmiti <note place="foot" type="variant" n="6">‘śīghratarakāritvāddoṣāṇām’ iti pā.</note>||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-9">sampratyupakramaṇīyānāmeva rogādiyogakṛtāvasthābhedenākartavyapañcakarmatāṃ darśayannāha- avamyāstāvadityādi| avamyādau tāvaditipadaṃ prākprastutopadarśanārtham| prasaktaśabdo maithunādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| saṃvṛtakoṣṭhaḥ vāyunā'lpīkṛtakoṣṭhaḥ, ‘vāyuvyāptakoṣṭhaḥ’ ityeke| tatra kṣatasyetyadinā yathoktavamanādāne hetumāha| prāṇoparodhaḥ maraṇaṃ, ‘balakṣayaḥ’ ityanye| śrāntādīnāṃ vicchedapāṭhena prāṇoparodhasya pūrvāpekṣayā hīnamātratvaṃ darśayati| vātaraktacchedakṣatabhayamityatra raktacchedo raktamokṣaḥ| sukumārasyeti mṛduśarīrasya| hṛdayāpakarṣaṇāditi hṛdayahiṃsanāt| tadvaditi ūrdhvaraktapittināmityatrokto doṣaḥ| avamyānāmavasthāyāṃ vamanamāha- sarveṣvapītyādi| yadyapi cātrādhyāyānte sarveṣveva nirdiṣṭeṣvavasthāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘niṣiddheṣvavasthāyāṃ’ iti pā.</note> niṣiddhamapi vakṣyati, tathā'pīha vidhānenātrāvaśyaṃ kartavyaṃ vamanamiti bodhyam||8-9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">śeṣāstu vamyāḥ; viśeṣatastu <note place="foot" type="variant" n="8">‘viśeṣatastu’ iti kvacitpustake na paṭhyate</note> pīnasakuṣṭhanavajvararājayakṣmakāsaśvāsagalagrahagalagaṇḍaślīpadamehamandāgniviruddhājīrṇānna visūcikālasakaviṣagarapītadaṣṭadigdhaviddhādhaḥśoṇitapittapraseka (durnāma <note place="foot" type="variant" n="9">‘durnāma’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> ) hṛllāsārocakāvipākāpacyapasmāronmādātisāraśophapāṇḍurogamukhapākaduṣṭastanyādayaḥ śleṣmavyādhayo viśeṣeṇa mahārogādhyāyoktāśca; eteṣu hi vamanaṃ pradhānatamamityuktaṃ kedārasetubhede śālyādyaśoṣadoṣavināśavat||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">śeṣāstu vamyā ityabhidhāyāpi pīnasādīn punarvamanaviṣayatayā darśayan teṣu viśeṣeṇa vamanasya yaugikatāṃ darśayati; evamuttaratrāpi punarvirecanādiviṣayopadarśane vyākhyeyam| pradhānatamamityanena mahārogādhyāye “kedārasetubhede” (sū.a.20) ityādinaikadeśenoktaṃ prādhānyakhyāpakaṃ granthaṃ grāhayati; tena yaduktaṃ tatra- “vamanaṃ khalu sarvopakramebhyaḥ śleṣmaṇi pradhānatamaṃ manyante bhiṣajaḥ, taddhyādita evāmāśayamanupraviśya kevalaṃ vaikārikaṃ śleṣmamūlamapakarṣati, tatrāvajite śleṣmaṇyapi śarīrāntargatāḥ śleṣmavikārāḥ praśāntimāpadyante, yathā- bhinne kedārasetau śāliṣaṣṭikādīnyabhiṣyandamānānyambhasā praśoṣamāpadyante, tadvat” (sū.a.20) iti granthakhaṇḍakaṃ, tadiha sambadhyate; evaṃ virecanaprādhānye tathā bastiprādhānye'pi yadihaikadeśaṃ mahārogādhyāyoktaprādhānyakhyāpakagranthakhaṇḍakaṃ vakṣyati, tatra tadgranthādhyāhāreṇa <note place="foot" type="variant" n="10">‘mahārogādhyāhāreṇa yojanīyam’ iti pā.</note> yojanīyam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">avirecyāstu subhagakṣatagudamuktanālādhobhāgaraktapittivilaṅghitadurbalendriyālpāgninirūḍhakāmādivyagrājīrṇinavajvari- madātyayitādhmātaśalyārditābhihatātisnigdharūkṣadāruṇakoṣṭhāḥ kṣatādayaśca garbhiṇyantāḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">tatra subhagasya sukumārokto doṣaḥ syāt, kṣatagudasya kṣate gude prāṇoparodhakarīṃ rujāṃ janayet, muktanālamatipravṛttyā hanyāt, adhobhāgaraktapittinaṃ tadvat, vilaṅghitadurbalendriyālpāgninirūḍhā auṣadhavegaṃ na saheran, kāmādivyagramanaso na pravartate kṛcchreṇa vā pravartamānamayogadoṣān kuryāt, ajīrṇina āmadoṣaḥ syāt, navajvariṇo'vipakvān doṣān na nirhared vātameva ca kopayet, madātyayitasya madyakṣīṇe dehe vāyuḥ prāṇoparodhaṃ kuryāt, ādhmātasyādhamato vā purīṣakoṣṭhe <note place="foot" type="variant" n="11">‘ādhmātasya purīṣagrathite koṣṭhe’ iti pā.</note> nicito vāyurvisarpan sahasā''nāhaṃ tīvrataraṃ maraṇaṃ vā janayet, śalyārditābhihatayoḥ kṣate vāyurāśrito jīvitaṃ hiṃsyāt, atisnigdhasyātiyogabhayaṃ bhavet, rūkṣasya vāyuraṅgapragrahaṃ kuryāt, dāruṇakoṣṭhasya virecanoddhatā doṣā hṛcchūlaparvabhedānāhāṅgamardacchardimūrcchāklamāñjanayitvā prāṇān hanyuḥ, kṣatādīnāṃ garbhiṇyantānāṃ chardanokto doṣaḥ syāt; tasmādete na virecyāḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-12">virecanāviṣayamāha- avirecyāstvityādi| subhagakṣataguda iti subhagagudaḥ, kṣatagudaśca; anye tu subhagaṃ sukhasaṃvardhitamāhuḥ| muktanālaḥ asaṃvṛtagudaḥ| kṣatādayaśca garbhiṇyantā iti vamanāviṣayamadhyapaṭhitāḥ| rujāṃ janayed ‘virecanaṃ’ iti śeṣaḥ| adhobhāgaraktapittinaṃ tadvaditi atipravṛtyā hanyādityarthaḥ| kāmādītyādāvādiśabdena śokakrodhādīnāṃ grahaṇam| atra cāpravṛttiḥ stokapravṛttiścāyoga eva; uktaṃ hi- “ayogaḥ prātilomyena na cālpaṃ vā pravartanam” (si.a.6) iti| ayogadoṣāśca vibhraṃśahikkāstambhādayo vakṣyamāṇāḥ| āmadoṣa iti āmadoṣanimittavisūcikādiḥ| purīṣakoṣṭha iti purīṣādyāsaktakoṣṭhaḥ| duśchardanokta iti prāgvamanoktadoṣaḥ syāt||11-12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">śeṣāstu virecyāḥ; viśeṣatastu kuṣṭhajvaramehordhvaraktapittabhagandarodarārśobradhaplīhagulmārbudagalagaṇḍagranthivisūcikālasakamūtrāghātakrimikoṣṭhavisarpa- pāṇḍurogaśiraḥpārśvaśūlodāvartanetrāsyadāhahṛdrogavyaṅganīlikānetranāsikāsyasravaṇahalīmakaśvāsakāsakāmalā- pacyapasmāronmādavātaraktayoniretodoṣataimiryārocakāvipākacchardiśvayathūdaravisphoṭakādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘…netranāsikāsyaśravaṇarogagudameḍhrapāka…’ iti pā.</note> pittavyādhayo viśeṣeṇa mahārogādhyāyoktāśca; eteṣu hi virecanaṃ pradhānatamamityuktamagnyupaśame'gnigṛhavat||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13">viśeṣeṇa virecyānāha- kuṣṭhetyādi| visūcikāyāṃ virecanamuttarakālaṃ śeṣadoṣaharaṇārthaṃ jñeyam||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">anāsthāpyāstu ajīrṇyatisnigdhapītasnehotkliṣṭadoṣālpāgniyānaklāntātidurbalakṣuttṛṣṇāśramārtātikṛśabhuktabhaktapītodakavamitaviriktakṛtanastaḥ karmakuddhabhītamattamūrcchitaprasaktacchardiniṣṭhīvikāśvāsakāsahikkābaddhacchidrodakodarādhmānālasakavisūcikāmaprajātāmātisāra- madhumehakuṣṭhārtāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">tatrājīrṇyatisnigdhapītasnehānāṃ dūṣyodaraṃ mūrcchāśvayathurvā syāt, utkliṣṭadoṣamandāgnyorarocakastīvraḥ, yānaklāntasya kṣobhavyāpanno bastirāśu dehaṃ śoṣayet, atidurbalakṣuttṛṣṇāśramārtānāṃ pūrvoktodoṣaḥ syāt, atikṛśasya kārśyaṃ punarjanayet, bhuktabhaktapītodakayorutkliśyordhvamadho vā <note place="foot" type="variant" n="13">‘ūrdhvamadho vā kṣipraṃ bastirghorān’ iti pā.</note> vāyurbastimutkṣipya kṣipraṃ ghorān vikārāñjanayet, vamitaviriktayostu rūkṣaṃ śarīraṃ nirūhaḥ kṣataṃ kṣāra iva dahet, kṛtanastaḥkarmaṇo vibhraṃśaṃ bhṛśasaṃruddhasrotasaḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘bhṛśaṃ sanniruddhasrotasaṃ’ iti pā.</note> kuryāt, kruddhabhītayorbastirūrdhvamupaplavet, mattamūrcchitayo rbhṛśaṃ vicalitāyāṃ sañjñāyāṃ cittopaghātād vyāpat syāt, prasaktacchardirniṣṭhīvikāśvāsakāsahikkārtānāmūrdhvībhūto vāyurūrdhvaṃ bastiṃ nayet, baddhacchidrodakodarādhmānārtānāṃ bhṛśataramādhyāpya bastiḥ prāṇān hiṃsyāt, alasakavisūcikāmaprajātāmātisāriṇāmāmakṛto doṣaḥ syāt, madhumehakuṣṭhinorvyādheḥ punarvṛddhiḥ; tasmādete nāsthāpyāḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14-15">anāsthāpyānāha- anāsthāpyāstvityādi| madhumehaśabdena sarvapramehagrahaṇam| dūṣyodaramiti sannipātodaram| yānaṃ rathādiyānam| dahed ‘bastiḥ’ iti śeṣaḥ| vibhraṃśamityatra ‘indriyāṇām’ iti śeṣaḥ| ūrdhvamupalpavediti mukhādibhirudgacchet| mattamūrcchitayorvyāpat syāditi madamūrcchārūpā vyāpat syādityāhuḥ| baddhodarādāvādhmātānāṃ bastirniṣidhyate; tena “snigdhāya baddhodariṇe” ityādinā yāvacca “nirūhaṃ sānuvāsanam” (ci.a.13) iti granthena nirūhavidhānamaviruddhaṃ bhavati; anye tu udarādhyāya eva ‘baddhodariṇe’ ityanena savibandhodariviṣayaṃ nirūhaṃ varṇayanti, tenātra sāmānyena baddhodare nirūhaniṣedho na viruddhaḥ||14-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śeṣāstvāsthāpyāḥ; viśeṣatastu sarvāṅgaikāṅgakukṣirogavātavarcomūtraśukrasaṅgabalavarṇamāṃsaretaḥkṣayadoṣādhmānāṅgasuptikrimikoṣṭhodāvartaśuddhātisāra- parvabhedābhitāpaplīhagulmaśūlahṛdrogabhagandaronmādajvarabradhnaśiraḥkarṇaśūlahṛdayapārśvapṛṣṭhakaṭīgrahavepanākṣepakagauravātilāghava- rajaḥkṣayārtaviṣamāgnisphigjānujaṅghorugulphapārṣṇiprapadayonibāhvaṅgulistanāntadantanakhaparvāsthiśūla- śoṣastambhāntrakūjaparikartikālpālpasaśabdogragandhotthānādayo <note place="foot" type="variant" n="15">‘…bāhvaṅgulitalāṃsadantapārśvāsthiśūlaśoṣa…’ iti pā.</note> vātavyādhayo viśeṣeṇa mahārogādhyāyoktāśca; eteṣvāsthāpanaṃ pradhānatamamityuktaṃ vanaspatimūlacchedavat||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16">viśeṣeṇāsthāpyānāha- sarvāṅgetyādi| sphigādibhiḥ śūlaśoṣastambhāḥ sambadhyante||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ya evānāsthāpyāsta evānanuvāsyāḥ syuḥ; viśeṣatastvabhuktabhaktanavajvarapāṇḍurogakāmalāpramehārśaḥpratiśyāyārocakamandāgnidurbalaplīhakaphodarorustambhavarcobheda- viṣagarapītapittakaphābhiṣyandagurukoṣṭhaślīpadagalagaṇḍāpacikrimikoṣṭhinaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘…pītakaphābhiṣyanda…’ iti pā.</note>||17||</seg> <seg type="unit" n="18">tatrābhuktabhaktasyānāvṛtamārgatvādūrdhvamativartate snehaḥ, navajvarapāṇḍurogakāmalāpramehiṇāṃ doṣānutkliśyodarañjanayet, arśasasyārśāṃsyabhiṣyandyādhmānaṃ kuryāt, arocakārtasyānnagṛddhiṃ punarhanyāt, mandāgnidurbalayormandataramagniṃ kuryāt, pratiśyāyaplīhādimatāṃ bhṛśamutkliṣṭadoṣāṇāṃ bhūya eva doṣaṃ vardhayet; tasmādete nānuvāsyāḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">ya evāsthāpyāsta evānuvāsyāḥ; viśeṣatastu rūkṣatīkṣṇāgnayaḥ kevalavātarogārtāśca; eteṣu hyanuvāsanaṃ pradhānatamamityuktaṃ mūle drumaprasekavat||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17-19">ananuvāsanaviṣayopadarśane anāsthāpyeṣu bhuktabhaktaḥ paṭhitaḥ, tavdyudāsārthamabhuktabhaktopādanam; anuvāsanamabhuktasyānāvṛtatvādūrdhvaṃ yāti, na tu nirūha iti viśeṣaḥ; anuvāsanaṃ tu snehasya sūkṣmatayā visaraṇaśīlaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘visarpaṇaśīlatayā’ iti pā.</note> sāyaṃ dīyate; tena tāṃvatkālamabhojanācchūnyaśarīrasyordhvaṃ yāti| anuvāsanaṃ ca “śūle ca bhaktānabhinandane ca” (si.a.1) ityanena yadyapi vihitaṃ, tathā'pīha bhaktānabhinandanahetvantarbhūtāyāmarucau tanniṣedho na viruddhaḥ; anabhinandanaṃ hyaśraddhāmātraṃ vātakṛtam, arucistu sarvadā anicchā; kevalavātarogaścāśraddhā, śuddhavātarogayukto'nuvāsanārhaḥ| nirūhaprādhānyakhyāpane vanaspatimūlocchedanavadityanena mahārogādhyāyoktabastiprādhānyakhyāpanagranthopadarśanaṃ; “yathā vanaspatermūle cchinne skandhaśākhāvarohakusumaphalapalāśādīnāṃ niyato vināśastadvat” (sū.a.20) iti, mūle drumaprasekavaccetyanena kalpanāsiddhyuktaṃ- “mūle niṣikto hi yathā drumaḥ syāt” (si.a.1) ityādiyathoktānuvāsanaprādhānyakhyāpanagranthagrahaṇaṃ karoti||17-19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">aśirovirecanārhāstu ajīrṇibhuktabhaktapītasnehamadyatoyapātukāmāḥ snātaśirāḥ snātukāmaḥ kṣuttṛṣṇāśramārtamattamūrcchitaśastradaṇḍahatavyavāyavyāyāmapānaklāntanavajvaraśokābhitaptaviriktānuvāsitagarbhiṇīnavapratiśyāyārtāḥ, anṛtau durdine ceti||20||</seg> <seg type="unit" n="21">tatrājīrṇibhuktabhaktayordoṣa ūrdhvavahāni srotāṃsyāvṛtya kāsaśvāsacchardipratiśyāyāñjanayet, pītasnehamadyatoyapātukāmānāṃ kṛte ca pibatāṃ mukhanāsāsrāvākṣyupadehatimiraśirorogāñjanayet, snātaśirasaḥ kṛte ca snānācchirasaḥ <note place="foot" type="variant" n="18">‘snātasya pratiśyāyaṃ’ iti pā.</note> pratiśyāyaṃ, kṣudhārtasya vātaprakopaṃ, tṛṣṇārtasya punastṛṣṇābhivṛddhiṃ mukhaśoṣaṃ ca, śramārtamattamūrcchitānāmāsthāpanoktaṃ doṣaṃ janayet, śastradaṇḍahatayostīvratarāṃ rujaṃ janayet, vyavāyavyāyāmapānaklāntānāṃ śiraḥskandhanetroraḥpīḍanaṃ, navajvaraśokābhitaptayorūṣmā netranāḍīranusṛtya timiraṃ jvaravṛddhiṃ ca kuryāt, viriktasya vāyurindriyopaghātaṃ kuryāt, anuvāsitasya kaphaḥ śirogurutvakaṇḍūkrimidoṣāñjanayet, garbhiṇyā garbhaṃ stambhayet sa kāṇaḥ kuṇiḥ pakṣahataḥ pīṭhasarpī vā jāyate, navapratiśyāyārtasya srotāṃsi vyāpādayet, anṛtau durdine ca śītadoṣān pūtinasyaṃ śirorogaṃ ca janayet; tasmādete na śirovirecanārhāḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-21">aśirovirecanārhānāha- aśirovirecanārhā ityādi| pātukāma iti snehādipānakāmaḥ, pānaklānto dināntare'pi pānajavyādhipīḍitaḥ| anṛtau śītagrīṣmavarṣāsu| durdine iti meghācchādite'hni| kṛte pibatāmiti śirovirecane kṛte snehān pibatāmityarthaḥ| kuṇiḥ kubjitakaraḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘naṣṭakaraḥ’ iti pā.</note>; pīṭhasarpī paṅguḥ| anṛtau durdine cetyādau śītadoṣānityanena śītakāle dīyamānasya durdine ca kṛtasya pūtināsākartṛtvaṃ, grīṣmavarṣākṛtasya tu śirorogakartṛtvam; anye tu, anṛtudurdinamityanena avārṣikaṃ durdinamāhuḥ||20-21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">śeṣāstvarhāḥ, viśeṣatastu śirodantamanyāstambhagalahanugrahapīnasagalaśuṇḍikāśālūkaśukratimiravartmarogavyaṅgo pajihvikārdhāvabhedakagrīvāskandhāṃsāsyanāsikākarṇākṣimūrdhakapālaśirorogārditāpatantrakāpatānakagalagaṇḍa- dantaśūlaharṣacālākṣirājyarbudasvarabhedavāggrahagadgadakrathanādaya ūrdhvajatrugatāścavātādivikārāḥ paripakvāśca; eteṣu śirovirecanaṃ pradhānatamamityuktaṃ, taddhyuttamāṅgamanupraviśya muñjādīṣikāmivāsaktāṃ kevalaṃ vikārakaraṃ doṣamapakarṣati||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">śirodantetyādinā viśeṣeṇa śirovirecanārhānāha| śirodantamanyābhiḥ stambhaśabdaḥ sambadhyate| pīnaso'tra pakvapratiśyāyaḥ, taruṇe ca pratiśyāye śirovirekaniṣedha iti na virodhaḥ| apatantrakaḥ apatānakabheda eva niḥsañjñaḥ; uktaṃ hi- “niḥsañjñaḥ so'patantrakaḥ” (si.a.9) iti| śūlaharṣacālā dantena sambadhyante| akṣirājī netrarājī <note place="foot" type="variant" n="20">‘rāgo netrarogaviśeṣaḥ’ iti pā.</note>, netrarogaviśeṣaḥ| vātavikāre'pyatravirecanaṃ sthānasambandhāgataśleṣmavātahantṛtvenaivopapannam| muñjādīṣikāmivāsaktāmiti muñjāccharāvayavādyathā īṣikā śarikā āsaktā ākṛṣyate muñjānupaghātena, tathā śirasi pakvo doṣo hriyata ityarthaḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">prāvṛṭśaradvasantetareṣvātyayikeṣu rogeṣu nāvanaṃ kuryāt kṛtrimaguṇopadhānāt; grīṣme pūrvāhṇe, śīte madhyāhne, varṣāsvadurdine ceti||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">anṛtau śirovirecanaṃ niṣiddham, avasthāvaśena tadvidhānamāha- prāvṛḍityādi| itareṣviti hemantagrīṣmavarṣāsu| ātyayikeṣvitivacanādanātyayikeṣu gadeṣu niṣedhayati| ātyayike'pi śītādipratīkārārthamāha- kṛtrimaguṇopadhānāditi; kṛtrimaguṇopadhānaṃ rogabhiṣagjitīyoktaṃ kartavyam| grīṣmādiṣveva kālaviśeṣeṇauṣṇyādipratikriyāṃ darśayannāha- grīṣme pūrvāhṇe ityādi||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatra ślokāḥ- iti pañcavidhaṃ karma vistareṇa nidarśitam| yebhyo yanna hitaṃ yasmāt karma yebhyaśca yaddhitam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">na <note place="foot" type="variant" n="21">‘na caitadevaṃ nirdiṣṭamekāntena samāśrayet’ iti pā.</note> caikāntena nirdiṣṭe'pyarthe'bhiniviśedbudhaḥ| svayamapyatra vaidyena <note place="foot" type="variant" n="22">‘bhiṣajā’ iti pā.</note> tarkyaṃ buddhimatā bhavet||25||</seg> <seg type="unit" n="26">utpadyeta hi sā'vasthā deśakālabalaṃ prati| yasyāṃ kāryamakāryaṃ syāt <note place="foot" type="variant" n="23">‘syādakāryaṃ kāryameva ca’ iti pā.</note> karma kāryaṃ ca varjitam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">chardirhṛdrogagulmānāṃ vamanaṃ sve cikitsite| avasthāṃ prāpya nirdiṣṭaṃ kuṣṭhināṃ <note place="foot" type="variant" n="24">‘kuṣṭhārte’ iti pā.</note> bastikarma ca||27||</seg> <seg type="unit" n="28">tasmāt satyapi nirdeśe kuryādūhya svayaṃ dhiyā| vinā tarkeṇa yā siddhiryadṛcchāsiddhireva sā||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-28">adhyāyārthasaṅgrahamabhidhāya vamanādyaviṣayatvena tathā vamanādiviṣayatvena ca pratipādite vamanādinivṛttipravṛttiniścayaṃ niṣedhayannāha- na caikāntenetyādi| abhiniviśediti niścayaṃ kuryāt| tarkyamiti anuktamapyuhanīyam| buddhimatetivacanena abuddhimatāmanuktohaṃ niṣedhayati; uktaṃ hi- “tasmādbuddhimatāmūhāpohavitarkāḥ, alpabuddhestu yathoktānugamanameva <note place="foot" type="variant" n="25">‘yathoktācaraṇameva’ iti pā.</note> śreyaḥ” (vi.a.8) iti| atha kimarthaṃ yathoktānugamanameva śreya iti, tathā kimarthamekāntatāvadhāraṇaṃ na kartavyamityāha- utpadyatehītyādi| deśakālabalaṃ pratīti deśādibhedakṛtetyarthaḥ| kāryamakāryaṃ syāditi kartavyatayoktamakaraṇīyaṃ syāditi, tathā varjitaṃ ca yat karma tat kāryaṃ syādavasthāviśeṣāt| niṣiddhasyaivāvasthāvaśāt <note place="foot" type="variant" n="26">‘…vasthāviśeṣe’ iti pā.</note> kriyamāṇasya vamanāderudāharaṇamāha- chardihṛdrogetyādi| sve cikitsite iti chardicikitsādhyāye| avasthāṃ prāpya nirdiṣṭamityanena avasthāviśeṣa eva niṣiddhavidhānamutsargāpavādata ityavirodhaṃ darśayati; evamanyatrāpyapavādaviṣaye vamanādividhānamavasthāviśeṣaparatayā samādheyam| nyāyopapāditamuktaṃ cārthamupasaṃharannāha- tasmādityādi| śāstropadeśe satyapi svabuvdyaivaśāstrānugatayā'nuktamapi kartavyaṃ; yaduktaṃ- “pracaraṇamiva bhikṣukasya bījamiva karṣakasya sūtraṃ buddhimatāmalpamapyanalpajñānāya bhavati” (vi.a.8) iti||24-28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne pañcakarmīyasiddhirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="2">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne pañcakarmīyasiddhirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ca.8.3">
          <head>bastisūtrīyā siddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto bastisūtrīyāṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘bastisūtrīyasiddhiṃ’ iti pā.</note> siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvādhyāye vamanādipravṛttiviṣayādikamabhidhāya <note place="foot" type="variant" n="2">‘vamanapravṛttiviṣayādimabhidhāya’ iti pā.</note> kalpanāsiddhyuktabastikalpanāyāḥ prapañcenābhidhānārthaṃ bastisūtrīyā siddhirucyate| basteritikartavyatābhidhāyakasūtramadhikṛtya kṛtā siddhirbastisūtrīyasiddhiḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kṛtakṣaṇaṃ śailavarasya ramye sthitaṃ dhaneśāyatanasya pārśve| maharṣisaṅghairvṛtamagniveśaḥ punarvasuṃ prāñjaliranvapṛcchat||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bastirnarebhyaḥ kimapekṣya dattaḥ syāt siddhimān kimmayamasya netram| kīdṛkpramāṇākṛti kiṅguṇaṃ ca kebhyaśca kiṃyoniguṇaśca bastiḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">nirūhakalpaḥ praṇidhānamātrā snehasya kā vā śayane vidhiḥ kaḥ| ke bastayaḥ keṣu hitā itīdaṃ śrutvottaraṃ prāha vaco maharṣiḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-5">dhaneśāyatanasyeti himālayasya| bastirnarebhya ityādayo daśa praśnāḥ| netraṃ nalikā| kiṃyoniguṇaśca bastirityatra bastiḥ bastipuṭakaḥ, yoniḥ prabhavasthānam| snehasya vā keti anuvāsanasya kā praṇidhānamātrā| anuvāsanasya <note place="foot" type="variant" n="3">‘anuvāsanaṃ cātra prapañcenābhidhātavyaṃ’ iti pā.</note> cātra prapañco'bhidhātavyaḥ; tenānuvāsanasya kalpamātrapraśno'tra boddhavyaḥ; yadā tu ‘snehasya vā kaḥ’ iti pāṭhaḥ, tadā snehasya nirūhadinadīyamānasya ko vidhirityarthaḥ, sa cottaragranthena saṅgatārtha eva| ke bastayaḥ keṣu hitā iti kebhyaḥ puruṣebhyaḥ kiṃyonayā hitā bastaya ityarthaḥ||3-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">samīkṣya <note place="foot" type="variant" n="4">‘apekṣya’ iti pā.</note> doṣauṣadhadeśakālasātmyāgnisattvādivayobalāni| bastiḥ prayukto niyataṃ guṇāya syāt sarvakarmāṇi ca siddhimanti||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">samīkṣyetyādi| atra doṣādayo ye daśa parīkṣaṇīyāḥ proktāsteṣveva upakalpanīyoktadoṣabheṣajādyekādaśakasya tathā rogabhiṣagjitīyoktadaśaparīkṣyasyāvarodho vyākhyeyaḥ; anuktāvarodhaścāyaṃ yonivyāpattika evāsmābhirukto'nusaraṇīyaḥ| samīkṣyeti jñānapūrvakamavekṣya| sarvakarmāṇi ceti vamanādīni ca doṣādīnapekṣya prayuktāni guṇakarāṇi bhavanti||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">suvarṇarūpyatraputāmrarītikāṃsyāsthiśastradrumaveṇudantaiḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘kāṃsyāyasāsthidrumaveṇudantaiḥ’ iti pā.</note>| nalairviṣāṇairmaṇibhiśca taistairnetrāṇi kāryāṇi su(tri)karṇikāni <note place="foot" type="variant" n="6">‘netrāṇi śṛṅgairmaṇibhirnalaiśca trikarṇikāni pravadanti tajjñāḥ’ iti pā.</note>||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">kimmayamasya netramityasya praśnasyottaraṃ- suvarṇetyādi| trapu vaṅgaṃ, rītiḥ pittalam| viṣāṇairiti mahiṣādiśṛṅgaiḥ| sukarṇikānīti susamāhitakarṇikāni; ‘trikarṇikāni’ iti kecit paṭhanti, trikarṇikatvaṃ cāgre vakṣyamāṇam||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ṣaḍdvādaśāṣṭāṅgulasammitāni ṣaḍviṃśatidvādaśavarṣajānām| syurmudgakarkandhusatīnavāhicchidrāṇi vartyā'pihitāni caiva||8||</seg> <seg type="unit" n="9">yathāvayo'ṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāṃ mūlāgrayoḥ syuḥ pariṇāhavanti| ṛjūni gopucchasamākṛtīni ślakṣṇāni ca syurguḍikāmukhāni||9||</seg> syāt karṇikaikā'gracaturthabhāge mūlāśrite bastinibandhane dve|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-9">‘kīdṛkpramāṇākṛti’ ityasyottaraṃ- ṣaḍityādi| tatra ṣaḍaṅgulamekavarṣāt prabhṛti yāvat ṣaḍvarṣaṃ, dvādaśavarṣasyāṣṭāṅgulaṃ netraṃ bhavati, viṃśativarṣasya dvādaśāṅgulaṃ netraṃ bhavati| atra vyutkramābhidhānena ṣaḍvarṣādarvāgviṃśativarṣādūrdhvaṃ ca netramānavikalpo nāsti, ṣaḍvarṣādūrdhvaṃ netramānavikalpo'stīti darśayati; tena ṣaḍvarṣādūrdhvaṃ pratyabdamaṅgulatṛtīyabhāgavṛddhirbhavati, dvādaśādūrdhvaṃ pratyabdamardhāṅgulavṛddhiḥ, evamuktamānapūraṇaṃ bhavati| suśrute netramānabheda uktaḥ, sa nātivirodhakāritayā upekṣaṇīya eva| uktaṃ hi tatra- “sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ ṣaḍaṣṭadaśāṅgulaṃ netraṃ, pañcaviṃśativarṣādūrdhvaṃ dvādaśāṅgulam” (su.ci.a.35) iti| mudgādivāhicchidratvaṃ yathāsaṅkhyaṃ ṣaḍdvādaśāṣṭāṅgulanetreṣu jñeyam| karkandhuśabdeneha śṛgālabadarī <note place="foot" type="variant" n="7">‘tadasthi’ iti pā.</note> svalpā gṛhyate; uktaṃ hi suśrute- “kolāsthimātracchidraṃ” (su.ci.a.35) iti| bṛhadbadarīgrahaṇe <note place="foot" type="variant" n="8">‘badarāsthigrahaṇe’ iti pā.</note> tu kaniṣṭhāpramāṇāgraṃ tadvahanaṃ nārhati; kecidevaṃ virodhaṃ paśyanto badarāsthimajjānamiha karkandhūśabdena grāhayanti| satīnaḥ vartulakalāyaḥ| vartyā'pihitānīti dravyāntarapraveśanirāsārthaṃ vartyā'pihitamukhāni kartavyāni| yathāvaya iti yasmin vayasi <note place="foot" type="variant" n="9">‘yannetraṃ’ iti pā.</note> netraṃ vihitaṃ, tadvayaḥsthasyaivāṅguṣṭhakaniṣṭhābhyāṃ yathāsaṅkhyaṃ mūle'gre ca tulyapariṇāhaṃ netraṃ kartavyam| ṛjūnītyādinā netraguṇānāha| ślakṣṇānīti akarkaśāni| guṭikāmukhānītyanena vartulamukhatayā'tīkṣṇamukhatāṃ darśayati| ekā karṇikā'gre kartavyā netrasyāntaḥpraveśanirāsārthaṃ, bastinibandhane dve iti bastinibandhanaprayojanake dve||8-9||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">jāradgavo māhiṣahāriṇau vā syācchaukaro bastirajasya vā'pi||10||</seg> <seg type="unit" n="11">dṛḍhastanurnaṣṭasiro vigandhaḥ kaṣāyaraktaḥ sumṛduḥ suśuddhaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘subaddhaḥ’ iti pā.</note>| nṛṇāṃ vayo vīkṣya yathānurūpaṃ netreṣu yojyastu subaddhasūtraḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-11">kebhyaśca kiṃyoniguṇaśca bastirityasyottaraṃ- jāradgava ityādi|- jāradgavaḥ vṛddhagobhavaḥ| bastiriti mūtrāśayapuṭakam| naṣṭasira iti samuddhṛtasirāsantatiḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘anucchūnasiraḥ’ iti pā.</note>| vigataḥ pūtigandho yasya sa vigandhaḥ| kaṣāyarakta iti kaṣāyabhāvanayā raktīkṛtaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘kaṣāyarakta iti triphalādikaṣāyadravyabhāvanayā rañjitaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>| vayo vīkṣya yathānurūpamiti vayobhedena yathoktena yo bastiryasyocitapramāṇo bhavati, sa tasya netre nibandhanīyaḥ| etena ‘kebhyaḥ ko bastiḥ’ ityasyottaraṃ bhavati||10-11||</seg></ab>
          <ab type="mula">basteralābhe plavajo galo vā syādaṅkapādaḥ sughanaḥ paṭo vā|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">bastyaprāptāvanukalpavidhimāha- basteralābhe ityādi| plavaja iti prasevakagalaḥ pakṣī ‘plava’ iti khyātaḥ| aṅkapādaḥ carmacaṭakaḥ, tasya carma grāhyaṃ bastyartham|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">āsthāpanārhaṃ puruṣaṃ vidhijñaḥ samīkṣya puṇye'hani śuklapakṣe||12||</seg> praśastanakṣatramuhūrtayoge jīrṇānnamekāgramupakrameta <note place="foot" type="variant" n="13">‘jīrṇānnamekāgramupācarettam’ iti pā.</note>|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">‘nirūhakalpaḥ’ ityādipraśnasyottaram- āsthāpanārhamityādi| śuklapakṣe iti śuklapakṣasya sarvārambheṣu praśastatvāt, hārītena tu kṛṣṇapakṣa evātra vihitaḥ; uktaṃ hi- “kṛṣṇapakṣe kāryaṃ, janmani sarvarogā hatāḥ suhatā bhavantīti vadanti śāstrajñāḥ; śukle devā jātāḥ, kṛṣṇe'surāśca sarvarogāśca; tasmādrogacikitsā kṛṣṇe sadaiva kartavyā” iti| ekāgramiti bastiprayogaikamanasam||12||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">balāṃ guḍūcīṃ triphalāṃ sarāsnāṃ dve pañcamūle ca palonmitāni||13||</seg> <seg type="unit" n="14">aṣṭau phalānyardhatulāṃ ca māṃsācchāgāt pacedapsu caturthaśeṣam| pūtaṃ yavānīphalabilvakuṣṭhavacāśatāhvāghanapippalīnām||14||</seg> <seg type="unit" n="15">kalkairguḍakṣaudraghṛtaiḥ satailairyutaṃ sukhoṣṇaistu picupramāṇaiḥ| guḍāt palaṃ dviprasṛtāṃ tu mātrāṃ snehasya yuktyā madhu saindhavaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘madhusaindhavādi’ iti pā.</note> ca||15||</seg> <seg type="unit" n="16">prakṣipya bastau mathitaṃ khajena subaddhamucchvāsya <note place="foot" type="variant" n="15">‘bastiṃ tataḥ savyakare nidhāya’ iti pā.</note> ca nirvalīkam| aṅguṣṭhamadhyena mukhaṃ pidhāya netrāgrasaṃsthāmapanīya vartim||16||</seg> <seg type="unit" n="17">tailāktagātraṃ kṛtamūtraviṭkaṃ nātikṣudhārtaṃ śayane manuṣyam| same'thaveṣannataśīrṣake <note place="foot" type="variant" n="16">‘same'thaveṣannatamastake vā’ iti pā.</note> vā nātyucchrite svāstaraṇopapanne||17||</seg> <seg type="unit" n="18">savyena pārśvena sukhaṃ śayānaṃ kṛtvarjudehaṃ svabhujopadhānam| saṅkocya <note place="foot" type="variant" n="17">‘nikuñcaya’ iti pā.</note> savyetaradasya sakthi vāmaṃ prasārya praṇayettatastam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">snigdhe gude netracaturthabhāgaṃ snigdhaṃ śanaiṛujvana <note place="foot" type="variant" n="18">‘śanairmṛdvṛjupṛṣṭhavaṃśam’ iti pā.</note> pṛṣṭhavaṃśam| akampanāvepanalāghavādīn pāṇyorguṇāṃścāpi vidarśayaṃstam <note place="foot" type="variant" n="19">‘hi darśayaṃstam’ iti pā.</note>||19||</seg> prapīḍya caikagrahaṇena dattaṃ netraṃ śanaireva tato'pakarṣet|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-19">balāmityādinā <note place="foot" type="variant" n="20">‘bhāgodāharaṇārthaṃ balādikaṃ bastimāha- balāmityādi’ iti pā.</note> bastividhānamāha| palonmitatvamiha triphalāpañcamūlyorapi pratidravyam| phalānīti madanaphalāni, tāni cākṛtyaivāṣṭāviha| atra balādīnāmauṣadhānāmautsargikakvāthavidhinā'ṣṭamadanaphalādhikaṣaṭṣaṣṭipalatvaṃ “kvāthaḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘kvāthyāt kvāthaḥ samo mataḥ’ iti pā.</note> kvāthyasamaḥ” itivacanād bahukvātho bhavati; bastau ca puṭatrayadāne'pi pratipuṭake daśapalakvāthadānaniyamāt triṃśatpalāni paramupayujyante, śeṣastu yadyapi niṣprayojanastathā'pi maharṣivacanādyāvatpramāṇamuktaṃ tāvataiva <note place="foot" type="variant" n="22">‘tathaiva’ iti pā.</note> kriyamāṇaḥ kvātho'tra guṇavān bhavatīti, tena na mīmāṃsyametat; uktaṃ hi- “yathā kurvanti, sa upāyaḥ” (sū.a.26); iti kiṃvā, upayuktakvāthyadravyamānavibhāgodāharaṇārthametaduktaṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘upayuktasya’ iti pā.</note>, tena tadanusāreṇopayuktakvāthasādhanayogyamānameva kvāthyaṃ grahītavyam| yavānyādīnāṃ pratyekaṃ pratinirūhaṃ picumānatvaṃ; picuḥ karṣaḥ| snehasyeti ghṛtatailasya, uktatvāt <note place="foot" type="variant" n="24">‘pūrvamuktatvāt’ iti pā.</note>| etacca snehamānaṃ prakṛtisthe puruṣe vakṣyamāṇavyavasthayā jñeyam| ‘yuktyā madhusaindhave ca’ ityanena madhusaindhavayoḥ prakṛtyādyapekṣayā'niyataṃ mānaṃ darśayati; cakāro māṃsarasakṣīragomūtrādīnāṃ cāniyataṃ mānaṃ darśayati; eṣāṃ ca mānavyavasthāmagre kaṣāyamānaprastāve darśayiṣyāmaḥ| ucchvāsyeti ucchvāsanena dravyābhighātajanitavātanirgamamicchati| nirvalīkamiti kriyāviśeṣaṇam| netrāgrasaṃsthāmiti prathamaṃ dravanirgamādipratiṣedhārthaṃ nalikāgramukhadattāṃ vartim| tailāktagātramiti abhyaṅgasāhacaryāt svedo'pi jñeyaḥ, tenābhyaktasvinnamityarthaḥ; uktaṃ hyanyatra “anuvāsitamāsthāpayedabhyaktasvinnaśarīram” (su.ci.a.38) iti| prastāvāgataśayanavidhimāha- śayane manuṣyamityādi| same'thaveṣannataśīrṣake veti vikalpadvayamāturecchayā kartavyaṃ; kiṃvā, unnatakaṭīdeśasya puruṣasya samaṃ, tucchakaṭīkasyonnataśīrṣaṃ śayanaṃ vidheyam, evaṃ hi tayoḥ samyagbastirdehānusārī bhavati| savyeneti vāmena; vāmapārśvaśayanaprayojanaṃ ‘vāmāśraye hi’ ityādinā vakṣyamāṇam| manuṣyaṃ yathoktasarvaguṇaṃ kṛtvā taṃ praṇayediti sambandhaḥ| svabhujopadhānaṃ yathā bhavati tathā śayānam; upadhānaṃ gaṇḍuḥ| savyetarad dakṣiṇam| sakthi jaṅghā| vāmaṃ sakthi prasārya, tadupari dakṣiṇaṃ sakthi saṅkocya, visṛtasavyasakthisaṅkucitadakṣiṇasakthītyarthaḥ| snigdhe gude netracaturthabhāgamiti karṇikāvacchinnaṃ sarvaṃ caturthabhāgamiti| anu pṛṣṭhavaṃśamiti pṛṣṭhavaṃśamanugataṃ kṛtvā| akampanetyādau kampanaṃ calanaṃ, vepanaṃ vepathuḥ, lāghavaṃ śīghrakriyatā; ādiśabdena bastigrahaṇapīḍanādi gṛhyate| vidarśayanniha sampādayan| prapīḍya caikagrahaṇena dattamityanena viśramya punaḥ pīḍanaṃ vāyujanakaṃ niṣedhayati||13-19||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tiryak praṇīte tu na yāti dhārā gude vraṇaḥ syāccalite tu netre||20||</seg> <seg type="unit" n="21">dattaḥ śanairnāśayameti bastiḥ kaṇṭhaṃ pradhāvatyatipīḍitaśca| śītastvatistambhakaro vidāhaṃ mūrcchāṃ ca kuryādatimātramuṣṇaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">snigdho'tijāḍyaṃ pavanaṃ tu rūkṣastanvalpamātrālavaṇastvayogam| karoti mātrābhyadhiko'tiyogaṃ kṣāmaṃ tu sāndraḥ sucireṇa caiti||22||</seg> dāhātisārau lavaṇo'ti kuryāttasmāt suyuktaṃ samameva dadyāt|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-22">tiryakpraṇidhānādidoṣamāha- tiryagityādi| na yāti dhāreti tiryakpraṇidhāne sati gudavalīrodho bhavati, tena dhārā na yāti| atistambhakara iti bastirdehasya stambhaṃ karoti| jāḍyamiti śarīrajaḍatā| tanvalpamātrālavaṇastvayogamiti tanurvā, alpamātralavaṇo <note place="foot" type="variant" n="25">‘alpamātro vā alavaṇo vā’ iti pā.</note> vā| sāndraḥ tanuviparītaḥ, kṣāmaṃ puruṣaṃ kuryāt| lavaṇo'tīti atimātralavaṇaḥ| tasmāditi yathoktavidhāneṣu doṣanidarśanāt| suyuktamiti tiryakpraṇidhānādirahitaṃ, śītatvādirahitaṃ ca||20-22||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">pūrvaṃ hi dadyānmadhu saindhavaṃ tu snehaṃ vinirmathyaṃ tato'nu kalkam||23||</seg> vimathya saṃyojya punardravaistaṃ bastau nidadhyānmathitaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘nidadhyādbhiṣagapramattaḥ’ iti pā.</note> khajena|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">‘pūrvaṃ hi dadyād’ iti granthaṃ kecidanārṣamāhuḥ; tantrāntareṣu tvasyārthasya dṛṣṭatvādyukta evāyaṃ pāṭhaḥ; ucyate hi suśrute “dattvā''dau saindhavasyākṣaṃ madhunaśca paladvayam <note place="foot" type="variant" n="27">‘madhunaḥ prasṛtadvayam’ iti pā.</note>| pātre talena mathnīyāt” (su.ci.a.38) ityādi| punardravaistamityatra dravaśabdena kvāthasya <note place="foot" type="variant" n="28">‘kvāthasyāvyavahitasya’ iti pā.</note> grahaṇam||23||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">vāmāśraye <note place="foot" type="variant" n="29">‘vāmāśrayo'gnirgrahaṇī gudaṃ ca’ iti pā.</note> hi grahaṇīgude ca tat pārśvasaṃsthasya sukhopalabdhiḥ||24||</seg> līyanta evaṃ valayaśca tasmāt savyaṃ śayāno'rhati bastidānam|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24">vāmapārśvaśayanaṃ yaduktaṃ tasya prayojanamāha- vāmāśraye ityādi| vāmāśraye <note place="foot" type="variant" n="30">‘vāmāśrayo yasmādagnirgrahaṇīgude ca’ iti pā.</note> yasmād grahaṇīgude, tena vāmapārśvasuptasya grahaṇīgude prakṛtisthe bhavataḥ, prakṛtisthe ca gude gudasya bastinā samyagupaśleṣād <note place="foot" type="variant" n="31">‘samyagupalabdhyā’ iti pā.</note> vyāptirbhavati, tathā <note place="foot" type="variant" n="32">‘tathā dravamapi suprasṛtaṃ bhavati, tena sukhaṃ bastiryāti, grahaṇyāḥ prakṛtisthataya bastidravyaṃ sukhaṃ grahaṇīṃ bhāvayatīti boddhavyam’ iti pā.</note> valayaśca līnā bhavanti, tena sukhaṃ bastiryāti, grahaṇīgudayoḥ prakṛtisthatayā ca bastirvyāpya sukhaṃ grahaṇīṃ bhāvayatīti boddhavyam||24||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">viḍvātavego yadi cārdhadatte niṣkṛṣya mukte praṇayedaśeṣam <note place="foot" type="variant" n="33">‘praṇayetta śeṣam’ iti pā.</note>||25||</seg> uttānadehaśca kṛtopadhānaḥ syādvīryamāpnoti tathā'sya deham <note place="foot" type="variant" n="34">‘dehaḥ’ iti pā.</note>|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25">viḍvātetyādau niṣkṛṣya mukte iti nalikāmākṛṣya viḍvātavege mukte| datte tu bastau uttānadehaḥ kṛtopadhānaśca syāt| etatkaraṇaprayojanamāha- vīryamāpnotītyādi||25||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">eko'pakarṣatyanilaṃ svamārgāt pittaṃ dvitīyastu kaphaṃ tṛtīyaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26">eko'pakarṣatītyādi| etadvātādibhedena ekādibastidānavidhānaṃ; na tu tridoṣe prathamo vātaṃ jayati, dvitīyaḥ pittaṃ jayati, tṛtīyaḥ kaphamityādi vyākhyeyaṃ; yataḥ, “snigdhoṣṇa ekaḥ pavane samāṃsaḥ” ityādinā pavanādibhedenaiva saṅkhyāniyamaṃ kariṣyati| evaṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘evaṃ ca mārge'pi eko bastiranilamapakarṣati’ iti pā.</note> svamārgāccānilameko bastirapakarṣati, pittaṃ dvitīyastu svamārgāditi pittaṃ dvāveva jayataḥ <note place="foot" type="variant" n="36">‘jayata ityādi jñeyam’ iti pā.</note>, kaphaṃ traya eva jayantīti jñeyaṃ; svamārgāditi svasthānāt| yadyapi ca bastiḥ <note place="foot" type="variant" n="37">‘bastinā pakvāśayagata eva doṣo hriyate’ iti pā.| ‘anilasya pakvāśayaḥ sthānaṃ, tasya ca pratyāsannatvādeka eva puṭo yuktaḥ, pittāśayasthānasyātivyavahitatvāddvitīyaḥ, āmāśayasyātivyavahitatvāttṛtīyaḥ’ iti śrīkaṇṭhadattaḥ</note> pakvāśayagatameva doṣaṃ jayatītyuktaṃ, tathā'pi pittādisthāne'pi viśeṣabastividhisāmarthyāddoṣaharaṇamucyate; tena, utsargatastadgatadoṣaharaṇaṃ viśiṣṭavidhānena ca sthānāntaragatadoṣaharaṇaṃ bhavati| ayamartho jatūkaṇe'pyucyate- “bastiḥ kāryaḥ sakṛdbastisthānaśaktyā'nilādiṣu” iti| atra dvitīyaḥ pittamapakarṣati, tṛtīyaḥ kaphamapakarṣatītyucyate; tathā'pi prathamadvitīyayorapi pittakaphāpahatvamastyeva <note place="foot" type="variant" n="38">‘atra dvitīyaḥ pittamapakarṣati tṛtīyo vātakaphamapakarṣatītyucyate, atrāpi prathamadvitīyayoḥ pittakaphāpahatvamastyeva, paraṃ dvitīyena tṛtīyena ca vātakaphāpaharaṇaṃ sthānapratyāsattyā kriyata iti kṛtvā dvitīyaḥ pittaṃ harati, tṛtīyaḥ kaphaṃ haratīti coktam’ iti pā.</note>, paraṃ dvitīyena pittāpaharaṇaṃ, tṛtīyena ca kaphāpaharaṇaṃ sthānapratyāsattyā kriyata iti kṛtvā dvitīyaḥ pittaṃ harati, tṛtīyaḥ kaphaṃ haratīti coktam| pittakaphayośca yadyapi sukhaṃ cikitsitaṃ bastirna bhavati, tathā'pi vātāvarake vātānubandhe vā pitte kaphe caitadbastidānaṃ jñeyam; uktaṃ hi suśrute- “bastirvāte ca pitte ca kaphe rakte ca śasyate” (su.ci.a.35) iti||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">pratyāgate koṣṇajalāvasiktaḥ śālyannamadyāttanunā rasena| jīrṇe tu sāyaṃ laghu cālpamātraṃ bhukto'nuvāsyaḥ paribṛṃhaṇārtham||27||</seg> <seg type="unit" n="28">nirūhapādāṃśasamena tailenāmlānilaghnauṣadhasādhitena| dattvā sphicau pāṇitalena hanyāt snehasya śīghrāgamarakṣaṇārtham||28||</seg> <seg type="unit" n="29">īṣacca pādāṅguliyugmamāñcheduttānadehasya <note place="foot" type="variant" n="39">‘īṣat padāṅguṣṭhayugaṃ ca karṣe…’ iti pā.</note> talau pramṛjyāt| snehena pārṣṇyaṅgulipiṇḍikāśca ye cāsya gātrāvayavā rugārtāḥ||29||</seg> tāṃścāvamadgīta sukhaṃ tataśca nidrāmupāsīta kṛtopadhānaḥ|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-29">śālyannamityādau jīrṇe iti āsthāpanopalepe koṣṭhasthe jīrṇe| tanumāṃsarasādibhojanaṃ ceha nirūheṇa manāgupahatasya vahneḥ paripālanārtham| peyādikramastvatra na kriyate, virecanavadihāmasyābhāvāt; ata eva suśrute peyādikramaṃ tyaktvā rasādikrama uktaḥ| paribṛṃhaṇārthamityanena lekhanārthaṃ kriyamāṇe nirūhe paribṛṃhaṇārthamanuvāsanaṃ tadahaḥ kartavyamiti darśayati| ata eva kalpanāsiddhāvapi- “narastato niśyanuvāsanārhaḥ” (si.a.1) ityanena tadaharanuvāsanasyāvaśyakatvamuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="40">‘tadaharanuvāsanaṃ sārvatrikamuktaṃ’ iti pā.</note>; jatūkarṇe'pyuktaṃ- “jīrṇe sāyaṃ kṛtānnaṃ ca puṣṭyarthamanuvāsayet” iti| nirūhapādāṃśasamena taileneti nirūhapādapramāṇena, caturviṃśatipale nirūhe ṣaṭpalena snehenetyarthaḥ; iyaṃ cottamā mātrā'nuvāsanasya; uktaṃ hyanyatra- “uttamā ṣaṭpalī proktā madhyamā tripalī bhavet| kanīyasī <note place="foot" type="variant" n="41">‘kanīyasyadhyardhapalā’ iti pā.</note> sārdhapalā tridhā mātrā'nuvāsane” iti; suśrute'pyetāvanmānameva snehasyānuvāsana mātrābastivibhāgenānuvāsane uktam| snehaśīghrāgamanarakṣārthaṃ vidhānamāha- īṣadityādi| tacca pādāṅgulyottānadehasya mātrāśataṃ sthāpanaṃ kartavyam| nirūhe tu triṃśanmātrākālaṃ yāvaduttānasya sthāpanaṃ manyante| pādāṅguliyugmamiti parvasandhiḥ| āñchediti <note place="foot" type="variant" n="42">‘āñchediti prasārayedityarthaḥ’ iti pā.</note> ākarṣet| nidrāmupāsīteti vacanaṃ kriyāntarasya niṣedhārtham||27-29||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">bhāgāḥ kaṣāyasya tu pañca, pitte snehasya ṣaṣṭhaḥ prakṛtau sthite ca||30||</seg> vāte vivṛddhe tu caturthabhāgo, mātrā nirūheṣu kaphe'ṣṭabhāgaḥ|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30">samprati trividho yo dvādaśaprasṛto nirūhastasya kaṣāyasnehamātrāṃ nirūpayannāha <note place="foot" type="variant" n="43">‘niyamayannāha’ iti pā.</note> - bhāgā ityādi| bhāgāḥ kaṣāyasya pañcetyanena sarvatraiva doṣe svasthe ca puruṣe dvādaśaprasṛtabhāgarūpe nirūhe pañcabhāgāḥ kaṣāyasya bhavanti, tena pañca prasṛtāḥ kaṣāyasya| snehasya ca doṣabhedena svasthe ca mānabhedamāha- pitte ityādi| pitte snehasya ṣaṣṭhaḥ, tathā prakṛtau sthite ca puruṣe svasthe ṣaṣṭha ityarthaḥ; tatra ṣaṇṇāṃ pūraṇaḥ ṣaṣṭhaḥ, tena dvādaśaprasṛtasya ṣaṣṭho bhāgo dviprasṛtaṃ bhavati| snehaśabdena ghṛtatailādigrahaṇam| vāte tu vṛddhe caturtho bhāgaḥ; snehacaturtho bhāgaḥ prasṛtatrayam| aṣṭabhāga iti sārdhaḥ prasṛtaḥ| asminnarthe hārītaḥ- “kvāthasya pañcaprasṛtā vibhāgāḥ, snehasya ṣaṣṭho hyadhike tu pitte| svasthe ca tāvat, pavane caturthaḥ, kaphe'ṣṭamo'tyantagate(?) vikalpaḥ” iti| eṣā snehamātrā hīnamātre'pi nirūhe kvāthasnehayoruktamātrānusāreṇa yojanīyā; śeṣaṇāṃ tu madhukalkasaindhavānāmiha mātrāniyamo noktaḥ, teṣāmapi prakṛtyādibhadenāniyatatvāt; tena madhvādīnāṃ prakṛtyādyanusāreṇa prasṛtamānena dvādaśaprasṛtatvaṃ pūraṇīyam| tatra jatūkaṇapratyayāt sarvatra kalkasya paladvayaṃ bhavati| uktaṃ hi tatra “caturviṃśatike puṭake peṣyāṇāṃ dvipalaṃ, kiñcicca madhusaindhavāt, sneho vakṣyamāṇaḥ, śeṣaṃ kaṣāyasya; vāte tailaṣaṭpalaṃ svasthe ca; catvāri pitte ghṛtasya, kaphe trīṇi tailasya” iti; saindhavaṃ tu karṣapramāṇamasti; yataḥ suśrute- “saindhavākṣaṃ samādāya madhunaḥ prasṛtadvayam” (su.ci.a.38) ityādyuktam; hārīta tu- “kṣaudraṃ tu deyaṃ prasṛtapramāṇaṃ dvitīyamāhurlavaṇasya cākṣam” ityuktaṃ; tenānayā diśā saindhavamadhukalpanā| yathoktakaṣāyasnehakalkamadhusaindhavāpūritāṃśapūraṇaṃ cāvāpenaiva kartavyam; āvāpaścātrānukto'pyuttaratra vakṣyamāṇo vātādibhedena māṃsarasakṣīragomūtrādiko jñeyaḥ| vakṣyati hi- “snigdhoṣṇa ekaḥ pavane nirūho, dvau svāduśītau payasā ca pitte| trayaḥ samūtrāḥ kaṭukoṣṇatīkṣṇāḥ kaphe nirūhā na paraṃ vidheyāḥ” iti| hārīta'pyuktaṃ “snehaṃ guḍaṃ māṃsarasaṃ payaśca hyamlāni mūtrāṇi ca saindhavaṃ ca| etāni sarvāṇyapi yojayīta nirūhayoge madanāt phalaṃ ca” iti| yattu tantrāntare- dvādaśaprasṛtapūraṇaṃ prati pratidravyavibhāgenoktaṃ; yathā- “dattvā''dau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtadvayam| vinirmathya tato dadyāt snehasya prasṛtatrayam| ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtaṃ kṣipet| sammūrcchite kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtasammitam|| vitarecca tadāvāpamante <note place="foot" type="variant" n="44">‘tathā''vāpamante’ iti pā.</note> dviprasṛtonmitam| evaṃ sukalpito bastirdvādaśaprasṛto bhavet” (su.ci.a.38) iti; tadvātaviṣayameva, snehasya vātaghnatvāt; kintvatra yaccatuḥprasṛtaṃ kaṣāyasya manyate, tadasmattantrānumatameva <note place="foot" type="variant" n="45">‘tadasmattantrānugatatvādanumatameva’ iti pā.</note>| yattvanye paṭhanti- “madhusnehanakalkākhyakaṣāyāvāpataḥ kramāt| trīṇi ṣaṭ dve daśa trīṇi palānyanilarogiṇām|| pitte catvāri catvāri dve dvipañca catuṣṭayam <note place="foot" type="variant" n="46">‘pitte catvāri dve pañca catuṣṭayapalāni hi’ iti pā.</note>| ṣaṭ trīṇi dve daśa trīṇi kaphe cāpi nirūhaṇam” iti; tadasmattantrānugatatvādanumatameva||30||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">nirūhamātrā prasṛtārdhamādye varṣe tato'rdhaprasṛtābhivṛddhiḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">ādvādaśāt syāt prasṛtābhivṛddhiraṣṭādaśād dvādaśataḥ paraṃ syuḥ| āsaptatestadvihitaṃ <note place="foot" type="variant" n="47">‘āsaptateruktamidaṃ’ iti pā.</note> pramāṇamataḥ paraṃ ṣoḍaśavadvidheyam||32||</seg> nirūhamātrā prasṛtapramāṇā bāle ca vṛddhe ca mṛdurviśeṣaḥ|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31-32">idānīṃ vayobhedena nirūhapramāṇaṃ darśayannāha- nirūhetyādi| ādye varṣe bālasya palamāne nirūhe kvāthādi yathoktamānānusāreṇa vaktavyam; ardhaprasṛtābhivṛddhiḥ tataḥ prativarṣaṃ bhavati; tena dvādaśavarṣe ṣaṭprasṛto bastirbhavati; dvādaśādūrdhvamaṣṭādaśavarṣaparyantaṃ prativarṣaṃ prasṛtavṛddhyā dvādaśaprasṛtapūraṇaṃ bhavati; ‘dvādaśataḥ paraṃ syuḥ’ ityanenādhikapramāṇabastimānaṃ mahātyayakaraṃ kaiścidanumataṃ niṣedhayati; yathā hārīte ekīyamataṃ paṭhyate- “ardhāḍhakaṃ paramatamaṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘paramataṃ’ iti pā.</note> pramāṇam” iti <note place="foot" type="variant" n="49">asyāgre hastalikhitapustake ‘tathāhi hārīte ekīyamatamapyanumatam, ‘apratiṣiddhaṃ paramatamanumatam’ iti nyāyāt’ ityadhikaṃ paṭhyate</note>; tathā suśrute'pi (?)- “dvādaśaprasṛtaṃ kecit triṃśatpalamathā'pare” ityādi| bastimānaṃ darśayitumāha- āsaptaterityādi| āsaptatestaditi dvādaśaprasṛtamānaṃ saptatiṃ yāvadbhavati| ṣoḍaśavaditi daśaprasṛtapramāṇam| bālavṛddhayoryathoktaprasṛtamānaviṣayaṃ darśayan <note place="foot" type="variant" n="50">‘darśayitumevānyaṃ’ iti pā.</note> tatrānyaṃ viśeṣamāha- nirūhamātretyādi| bālavṛddhayoryathoktaiva nirūhamātrā prasṛtapramāṇā kāryā, viśeṣeṇa tayorbastirmṛduḥ kāryaḥ| tīkṣṇatvamārdavakaraṃ ca vidhānaṃ vakṣyati; yathā- “tīkṣṇatvaṃ mūtrapīlvagnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ| prāptakālaṃ vidhātavyaṃ kṣīrādyairmārdavaṃ tathā” (si.a.7) iti||31-32||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">nātyucchritaṃ nāpyatinīcapādaṃ sapādapīṭhaṃ śayanaṃ praśastam||33||</seg> pradhānamṛdvāstaraṇopapannaṃ prākśīrṣakaṃ śuklapaṭottarīyam|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33">samprati ‘śayane vidhiḥ kaḥ’ iti praśnasyottaramāha- nātyucchritamityādi| pūrvaṃ yaḥ śayanavidhiruktaḥ sa tātkālikaḥ, ayaṃ tūttarakālika iti viśeṣaḥ| pradhānaṃ mahanmṛdu cāstaraṇaṃ pradhānamṛdvāstaraṇaṃ, tenopapannaṃ yuktam| prākśīrṣakamiti “prācyāṃ diśi sthitā devāstatpūjārthaṃ ca prākśirāḥ” (su.sū.a.19) iti vacanāt||33||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">bhojyaṃ punarvyādhimavekṣya tadvat <note place="foot" type="variant" n="51">‘samyak’ iti pā.</note> prakalpayedyūṣapayorasādyaiḥ||34||</seg> sarveṣu vidyādvidhimetamādyaṃ vakṣyāmi bastīnata uttarīyān|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34">yūṣādi bhojyavidhānaṃ yathākramaṃ kaphe, pitte, vāte; kiṃvā, agnyapekṣaṃ yathāyogyatayā vyākhyeyam| yathoktavidhānaṃ vakṣyamāṇavidhiṣu kartavyatayā darśayannāha- sarveṣvityādi| etadādyamiti pradhānam, autsargikamiti yāvat; tena viśeṣavidhānenāpavādo'pyasya bhaviṣyatīti sūcayati||34||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">dvipañcamūlasya raso'mlayuktaḥ sacchāgamāṃsasya sapūrvapeṣyaḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">trisnehayuktaḥ pravaro nirūhaḥ sarvānilavyādhiharaḥ pradiṣṭaḥ| sthirādivargasya balāpaṭolatrāyantikairaṇḍayavairyutasya||36||</seg> <seg type="unit" n="37">prastho rasācchāgarasārdhayuktaḥ sādhyaḥ punaḥ prasthasamastu yāvat| priyaṅgukṛṣṇāghanakalkayuktaḥ satailasarpirmadhusaindhavaśca||37||</seg> <seg type="unit" n="38">syāddīpano māṃsabalapradaśca cakṣurbalaṃ cāpi dadāti bastiḥ <note place="foot" type="variant" n="52">‘sadyaḥ’ iti pā.</note>| eraṇḍamūlaṃ tripalaṃ palāśā <note place="foot" type="variant" n="53">‘palāni’ iti pā.</note> hrasvāni mūlāni ca yāni pañca||38||</seg> <seg type="unit" n="39">rāsnāśvagandhātibalāguḍūcī punarnavāragvadhadevadāru| bhāgāḥ palāṃśā madanāṣṭayuktā <note place="foot" type="variant" n="54">‘madanāṣṭakaṃ ca’ iti pā.</note> jaladvikaṃse kvathite'ṣṭaśeṣe||39||</seg> <seg type="unit" n="40">peṣyāḥ śatāhvā hapuṣā priyaṅguḥ sapippalīkaṃ madhukaṃ balā <note place="foot" type="variant" n="55">‘vacā’ iti pā.</note> ca| rasāñjanaṃ vatsakabījamustaṃ bhāgākṣamātraṃ <note place="foot" type="variant" n="56">‘akṣapramāṇaṃ’ iti pā.</note> lavaṇāṃśayuktam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">samākṣikastailayutaḥ samūtro bastirnṛṇāṃ dīpanalekhanīyaḥ| jaṅghorupādatrikapṛṣṭhaśūlaṃ kaphāvṛtiṃ mārutanigrahaṃ ca||41||</seg> <seg type="unit" n="42">viṇmūtravātagrahaṇaṃ saśūlamādhmānatāmaśmariśarkare ca| ānāhamarśograhaṇīpradoṣāneraṇḍabastiḥ śamayet prayuktaḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">catuṣpale tailaghṛtasya bhṛṣṭācchāgācchatārdho dadhidāḍimāmlaḥ| rasaḥ sapeṣyo balamāṃsavarṇaretognidaścāndhyaśirortiśastaḥ <note place="foot" type="variant" n="57">‘…śirorujāghnaḥ’ iti pā.</note>||43||</seg> <seg type="unit" n="44">jaladvikaṃse'ṣṭapalaṃ palāśāt paktvā raso'rdhāḍhakamātraśeṣaḥ| kalkairvacāmāgadhikāpalābhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="58">‘…rbalāmāgadhikāpalābhyāṃ’ iti pā.</note> yuktaḥ śatāhvādvipalena cāpi||44||</seg> <seg type="unit" n="45">sasaindhavaḥ kṣaudrayutaḥ satailo deyo nirūho balavarṇakārī| ānāhapārśvāmayayonidoṣān gulmānudāvartarujaṃ ca hanyāt||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35-45">‘ke bastaya’ ityādipraśnasyottaraṃ- dvipañcamūlasyetyādi| atra māṃsaṃ daśamūlasamam| rasaḥ kvāthaḥ| amlaṃ kāñjikādi| sapūrvapeṣya iti balādyuktakalkayuktaḥ| trisnehayukta ityanena, majjaparityāgaṃ sarvabastisiddhaṃ smārayati; uktaṃ hyanyatra- “vijñeyastrividhaḥ sneho bastyartha majjavarjitaḥ” iti| sthirādivargasyetyādau madhusaindhave yadyapi sāmānyenoktabastividhānalabdhe, tathā'pi tailādīnāmatrāprakarṣārthaṃ punastayorabhidhānaṃ, kiṃvā sāmānyavidhismaraṇārthamatrābhidhānam; evamanyatrāpi sāmānyavidhiprāptasya punarabhidhāne vyākhyeyam| eraṇḍamūlamityādau palāśā śaṭī| hrasvāni mūlānīti sthirādipañcamūlam| kaṃsa āḍhakaḥ| bhāgākṣamātramiti bhāgenākṣamātram| chāgācchatārdha iti pañcāśatpalo bhavati| sapeṣya iti balādikasya kalkayuktaḥ||35-45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">yaṣṭyāhvayasyāṣṭapalena <note place="foot" type="variant" n="59">‘yaṣṭyāhvamūlāṣṭapalena’ iti pā.</note> siddhaṃ payaḥ śatāhvāphalapippalībhiḥ| yuktaṃ sasarpirmadhu vātaraktavaisvaryavīsarpahito nirūhaḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">yaṣṭyāhvalodhrābhayacandanaiśca śṛtaṃ payo'gryaṃ kamalotpalaiśca| saśarkaraṃ kṣaudrayutaṃ suśītaṃ pittāmayān hanti sajīvanīyam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">dvikārṣikāścandanapadmakardhiyaṣṭyāhvarāsnāvṛṣasārivāśca| salodhramañjiṣṭhamathāpyanantābalāsthirāditṛṇapañcamūlam <note place="foot" type="variant" n="60">salodhramañjiṣṭhabalāyavāsasthirāśarādidvayapañcamūlam’ iti pā.</note>||48||</seg> <seg type="unit" n="49">toye samutkvāthya rasena tena śṛtaṃ payo'rdhāḍhakamambuhīnam| jīvantimedardhiśatāvarībhirvīrādvikākolikaśerukābhiḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">sitopalājīvakapadmareṇu prapauṇḍarīkaiḥ kamalotpalaiśca| lodhrātmaguptāmadhukairvidārīmuñjātakaiḥ keśaracandanaiśca||50||</seg> <seg type="unit" n="51">piṣṭairghṛtakṣaudrayutairnirūhaṃ sasaindhavaṃ śītalameva dadyāt| pratyāgate dhanvarasena śālīn kṣīreṇa vā'dyāt pariṣiktagātraḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">dāhātisārapradarāsrapittahṛtpāṇḍurogān viṣamajvaraṃ ca| sagulmamūtragrahakāmalādīn sarvāmayān pittakṛtānnihanti||52||</seg> <seg type="unit" n="53">drākṣādikāśmaryamadhūkasevyaiḥ sasārivācandanaśītapākyaiḥ| payaḥ śṛtaṃ śrāvaṇimudgaparṇītugātmaguptāmadhuyaṣṭikalkaiḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">godhūmacūrṇaiśca tathā'kṣamātraiḥ sakṣaudrasarpirmadhuyaṣṭitailaiḥ| pathyāvidārīkṣurasairguḍena <note place="foot" type="variant" n="61">‘tathā’ iti pā.</note> bastiṃ yutaṃ pittaharaṃ vidadhyāt||54||</seg> <seg type="unit" n="55">hṛnnābhipārśvottamadehadāhe <note place="foot" type="variant" n="62">‘hṛnnābhipārśvodaradehadāhe’ iti pā.</note> dāhe'ntarasthe ca sakṛcchramūtre| kṣīṇe kṣate retasi cāpi naṣṭe paitte'tisāre ca nṛṇāṃ praśastaḥ||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46-55">yaṣṭyāhvayasyetyādikāścatvāraḥ pitte, pūrvaṃ tūktāḥ pañca vāte| atra payaḥsādhanaṃ kṣīrapākaparibhāṣayaiva| yaṣṭyāhvalodhretyādinā jīvanīyamityantenaiko yogaḥ| jīvanīyānāmatra kalkaḥ| suśītatvamihautsargikaṃ mṛdukoṣṭheṣvadhikaṃ <note place="foot" type="variant" n="63">‘mṛdukoṣṭhasambādhakaṃ’ iti, ‘mṛdukoṣṭhatvabādhakaṃ’ iti ca pā.</note> pittahitatvāt; anayā ca diśā'parapittaharabastāvapi śītatvaṃ jñeyam| dvikārṣikamityādau anantā utpalasārivā| tṛṇapañcamūlaṃ- “śarekṣudarbhakāśānāṃ śālīnāṃ mūlameva ca” (ca.ci.a.1pā.1) ityādinoktam| ambuhīnamiti kṣīrāvaśeṣaparyantaṃ śṛtam| rājakaśeruḥ kaśerureva| sasaindhavamiti īṣatsaindhavam| sasārivetyādau śītapākī śītalī| madhuyaṣṭitailaṃ madhuyaṣṭisādhitaṃ tailam| uttamadehaḥ mastakam||46-55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">koṣātakāragvadhadevadāruśārṅgeṣṭamūrvākuṭajārkapāṭhāḥ <note place="foot" type="variant" n="64">‘…devadārumūrvāśvadaṃṣṭrākuṭajārkapāṭhāḥ’ iti pā.</note>| paktvā kulatthān bṛhatīṃ ca toye rasasya tasya prasṛtā daśa syuḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">tān sarṣapailāmadanaiḥ sakuṣṭhairakṣapramāṇaiḥ prasṛtaiśca yuktān| phalāhvatailasya samākṣikasya <note place="foot" type="variant" n="65">‘kṣaudrasya tailasya phalāhvayasya’ iti pā.</note> kṣārasya tailasya ca sārṣapasya||57||</seg> <seg type="unit" n="58">dadyānnirūhaṃ kapharogiṇe jño mandāgnaye cāpyaśanadviṣe ca| paṭolapathyāmaradārubhirvā sapippalīkaiḥ kvathitairjale'gnau||58||</seg> <seg type="unit" n="59">dvipañcamūle triphalāṃ sabilvāṃ phalāni gomūtrayutaḥ kaṣāyaḥ| kaliṅgapāṭhāphalamustakalkaḥ sasaindhavaḥ kṣārayutaḥ satailaḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">nirūhamukhyaḥ kaphajān vikārān sapāṇḍurogālasakāmadoṣān| hanyāttathā mārutamūtrasaṅgaṃ bastestathā''ṭopamathāpi <note place="foot" type="variant" n="66">‘…matīva ghoram’ iti pā.</note> ghoram||60||</seg> <seg type="unit" n="61">rāsnāmṛtairaṇḍaviḍaṅgadārvīsaptacchadośīrasurāhvanimbaiḥ| śampākabhūnimbapaṭolapāṭhātiktākhuparṇīdaśamūlamustaiḥ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">trāyantikāśigruphalatrikaiśca kvāthaḥ sapiṇḍītakatoyamūtraḥ| yaṣṭyāhvakṛṣṇāphalinīśatāhvārasāñjanaśvetavacāviḍaṅgaiḥ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">kaliṅgapāṭhāmbudasaindhavaiśca kalkaiḥ sasarpirmadhutailamiśraḥ| ayaṃ nirūhaḥ krimikuṣṭhamehabradhnodarājīrṇakaphāturebhyaḥ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">rūkṣauṣadhairapyapatarpitebhya eteṣu rogeṣvapi satsu dattaḥ| nihatya vātaṃ jvalanaṃ pradīpya vijitya rogāṃśca balaṃ karoti||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="56-64">koṣātaketyādikāścatvāraḥ kaphe bastayaḥ| śārṅgeṣṭā guñjā| atra kvāthadaśaprasṛtena tathā kalkena kṣaudrādinā ca yadyapi mānamadhikaṃ bhavati, tathā'pyevameva dravyasaṃyogaṃ kṛtvā dvādaśaprasṛta eva bastirdeyaḥ, tadadhikamānasya niṣiddhatvāt| paṭoletyādau paṭolādipippalyantaistoyaṃ sādhayitvā pūrvavad dvitīyaḥ, kapharogiṇe dvipañcamūlyādibhistṛtīyaḥ kartavyaḥ| kṣāraḥ yavakṣāraḥ| rāsnetyādau śampākaḥ caturaṅgulaḥ| tiktā kaṭurohiṇī| atra piṇḍītakakvātho'pyāvāpakalpo <note place="foot" type="variant" n="67">‘…'vayavakalpaḥ’ iti pā.</note> yena praviśati; piṇḍītakaḥ madanaḥ| rūkṣauṣadhairatyapatarpitebhyo'pyeteṣu kuṣṭhādirogeṣvayaṃ datto balaṃ karotīti yojanā||56-64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">punarnavairaṇḍavṛṣāśmabhedavṛścīrabhūtīkabalāpalāśāḥ <note place="foot" type="variant" n="68">‘…dhattūravṛścīrabalāpalāśāḥ’ iti pā.</note>| dvipañcamūlaṃ ca palāṃśikāni kṣuṇṇāni dhautāni phalāni <note place="foot" type="variant" n="69">‘palāni’ iti pā.</note> cāṣṭau||65||</seg> <seg type="unit" n="66">bilvaṃ yavān kolakulatthadhānyaphalāni caiva prasṛtonmitāni| payojaladvyāḍhakavacchṛtaṃ <note place="foot" type="variant" n="70">‘payojaladvyāḍhakapācitaṃ’ iti, ‘payojalārdhāḍhakapācitaṃ’ iti, ‘payojaladvyāḍhakayoḥ śṛtaṃ’ iti ca pā.</note> tat kṣīrāvaśeṣaṃ sitavastrapūtam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">vacāśatāhvāmaradārukuṣṭhayaṣṭyāhvasiddhārthakapippalīnām <note place="foot" type="variant" n="71">‘…bilva…’ iti pā.</note>| kalkairyavānyā madanaiśca yuktaṃ nātyuṣṇaśītaṃ guḍasaindhavāktam||67||</seg> <seg type="unit" n="68">kṣaudrasya tailasya ca sarpiṣaśca tathaiva yuktaṃ prasṛtaistribhiśca <note place="foot" type="variant" n="72">‘prasṛtitrayeṇa’ iti pā.</note>| dadyānnirūhaṃ vidhinā vivijñaḥ sa sarvasaṃsargakṛtāmayaghnaḥ||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="65-68">punarnavetyādikaḥ sarvavātādisaṃsargaviṣayaḥ| vṛścīraḥ śvetapunarnavā| dhānyāni phalāni ceti dhānyaphalāni| payojaladvyāḍhakavaditi samajalakṣīradviprasthayuktam||65-68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">snigdhoṣṇa ekaḥ pavane samāṃso dvau svāduśītau payasā ca pitte| trayaḥ samūtrāḥ kaṭukoṣṇatīkṣṇāḥ kaphe nirūhā na paraṃ vidheyāḥ||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="69">uktānāṃ vātādiharabastīnāṃ saṅkhyākalpanāṃ viśiṣṭāṃ darśayannāha- snigdhoṣṇa ityādi| eka iti eka eva puṭakaḥ| payasā ceti payoyuktau| kaṭukoṣṇatīkṣṇatvaṃ kaphaharadravyayogādeva jñeyam| na paraṃ vidheyā ityanena tantrāntaravihitaṃ caturthabastidānamatyarthaśarīrahiṃsakaṃ niṣedhayati; yathā suśrute- “dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathārhataḥ| samyaṅnirūḍhaliṅge tu prāpte bastiṃ nivartayet” (su.ci.a.32) ityanenoktaṃ caturthadānamiti||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">rasena vāte pratibhojanaṃ syāt kṣīreṇa pitte tu kaphe ca yūṣaiḥ| tathā'nuvāsyeṣu ca bilvatailaṃ syājjīvanīyaṃ phalasādhitaṃ ca||70||</seg> <seg type="unit" n="71">itīdamuktaṃ nikhilaṃ yathāvadbastipradānasya vidhānamagryam| yo'dhītya vidvāniha bastikarma karoti loke labhate sa siddhim||71||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="70-71">samprati vātādibhedena pratibhojanaṃ viśiṣṭaṃ tathā'nuvāsanaṃ cāha- rasena vāte ityādi| pratibhojanaṃ nirūhānantarabhojanam| vāte bilvatailānuvāsanaṃ, pitte jīvanīyasādhitaṃ, kaphe ca madanaphalasādhitam| atra bilvatailādīni vakṣyamāṇāni vyākhyānayanti; tena snehavyāpatsiddhau yad vakṣyati “daśamūlaṃ” (si.a.4) ityādinā bilvatailaṃ, jīvanīyaṃ ca “jīvantī madanaṃ” (si.a.4) ityādinā vakṣyamāṇayamakaṃ, tathā “madanairvā'mlasaṃyuktaiḥ” (si.a.4) ityādinā vakṣyamāṇaṃ madanatailaṃ jñeyam||70-71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne bastisūtrīyasiddhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">iti śrīcakrapāṇidattapraṇītāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne bastisūtrīyasiddhirnāma tṛtīyodhyāyaḥ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ca.8.4">
          <head>snehavyāpatsiddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ snehavyāpatsiddhiṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘snehavyāpadikīṃ siddhiṃ’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvasiddhau <note place="foot" type="variant" n="2">‘pūrvādhyāye’ iti pā.</note> bilvatailādīnyabhyaṅgasevānuvāsanārthaṃ nirdiṣṭāni, tadabhidhāyikā ceyaṃ siddhirityanantaraṃ snehavyāpatsiddhirucyate; snehānāmānuvāsanikānāṃ tadvyāpadāṃ ca bheṣajānāmabhidhāyikā siddhiḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">snehabastīnnibodhemān vātapittakaphāpahān| mithyāpraṇihitānāṃ ca vyāpadaḥ sacikitsitāḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">adhyāyavaktavyamāha- snehabastīnityādi| bastiprayojyāḥ snehā etacchlokābhihitā ityarthaḥ; prapañcānabhidheyā ye tvapare'trārthāḥ “snehabastiṃ nirūhaṃ ca” ityādinā vaktavyāḥ, te na prapañcavācyā iti te na pratijñātāḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">daśamūlaṃ balāṃ rāsnāmaśvagandhāṃ punarnavām| guḍūcyeraṇḍabhūtīkabhārgīvṛṣakarohiṣam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palāṃśikam <note place="foot" type="variant" n="3">‘palonmitām’ iti pā.</note>| yavamāṣātasīkolakulatthān prasṛtonmitān||5||</seg> <seg type="unit" n="6">caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā droṇaśeṣeṇa tena ca| tailāḍhakaṃ samakṣīraṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘pacettailāḍhakaṃ kṣīraiḥ’ iti pā.</note> jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">anuvāsanametaddhi sarvavātavikāranut| ānūpānāṃ vasā tadvajjīvanīyopasādhitā||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-7">daśamūlamityādau bhūtīkaṃ kattṛṇaṃ yavānikā vā; kākanāsā vāyasīphalam, anye tu vāsāphalaṃ ‘kāyuyāṭuṭī’ iti khyātaṃ dravyāntaramevāhuḥ| etad daśamūlasthitabilvena bilvatailamiti vadanti||4-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">śatāhvāyavabilvāmlaiḥ siddhaṃ tailaṃ samīraṇe| saindhavenāgnitaptena taptaṃ cānilanuddhṛtam||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">ānūpānāmityādau tadvaditi pūrvakvāthena sādhitā| śatāhvetyādi yogāntaram| saindhavenetyapi yogāntaram||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">jīvantīṃ madanaṃ medāṃ śrāvaṇīṃ madhukaṃ balām| śatāhvarṣabhakau kṛṣṇāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm||9||</seg> <seg type="unit" n="10">svaguptāṃ kṣīrakākolīṃ karkaṭākhyāṃ śaṭīṃ vacām| piṣṭvā tailaṃ ghṛtaṃ kṣīre sādhayettaccaturguṇe||10||</seg> <seg type="unit" n="11">bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ balaśukrāgnivardhanam| mūtraretorajodoṣān <note place="foot" type="variant" n="5">‘putryaṃ retorajodoṣān harettadanuvāsanāt’ iti pā.</note> harettadanuvāsanam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">lābhataścandanādyaiśca piṣṭaiḥ kṣīracaturguṇam| tailapādaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘tailapātraṃ’ iti pā.</note> ghṛtaṃ siddhaṃ pittaghnamanuvāsanam||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-12">jīvantīmityādinā yamakamanuvāsanam| etadyamakaṃ pūrvādhyāye jīvanīyasañjñayā vyāpadiṣṭam| lābhata iti yathālābham| candanādyaṃ jvaracikitsitoktam| tailaṃ pādaṃ yasmin tat tailapādam||9-12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">saindhavaṃ madanaṃ kuṣṭhaṃ śatāhvāṃ niculaṃ vacām <note place="foot" type="variant" n="7">‘valām’ iti pā.</note>| hrīveraṃ madhukaṃ bhārgīṃ devadāru sakaṭphalam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">nāgaraṃ puṣkaraṃ medāṃ cavikāṃ citrakaṃ śaṭīm| viḍaṅgātiviṣe śyāmāṃ hareṇuṃ nīlinīṃ sthirām||14||</seg> <seg type="unit" n="15">bilvājamode kṛṣṇāṃ ca dantīṃ rāsnāṃ ca peṣayet| sādhyameraṇḍajaṃ tailaṃ tailaṃ vā kapharoganut||15||</seg> <seg type="unit" n="16">vradhnodāvartagulmārśaḥplīhamehāḍhyamārutān| ānāhamaśmarīṃ caiva hanyāttadanuvāsanāt||16||</seg> <seg type="unit" n="17">madanairvā'mlasaṃyuktairbilvādyena gaṇena vā| tailaṃ kaphaharairvā'pi kaphaghnaṃ kalpayedbhiṣak||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-17">madanairvā'mlasaṃyuktairityatra madanasya kalkatvam, kāñjikādīnāmamlānāṃ dravatvam| etacca madanatailamiti khyātam| bilvādyo gaṇaḥ daśamūlaṃ; daśamūlaṃ cātra kvāthakalkābhyāmapi deyam| uktaṃ hi- “kvāthakalkāvanirdeśe gaṇāttasmāt samāvapet” iti| kaphaharairiti pūrvodhyāyoktakaphaharabheṣajaiḥ, kiṃvā trikaṭukapañcakolādibhiḥ||13-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">viḍaṅgairaṇḍarajanīpaṭolatriphalāmṛtāḥ| jātīpravālanirguṇḍīdaśamūlākhuparṇikāḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">nimbapāṭhāsahacaraśampākakaravīrakāḥ| eṣāṃ kvāthena vipacettailamebhiśca kalkitaiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">phalabilvatrivṛtkṛṣṇārāsnābhūnimbadārubhiḥ| saptaparṇavacośīradārvīkuṣṭhakaliṅgakaiḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">latāgaurīśatāhvāgniśaṭīcorakapauṣkaraiḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘latāyaṣṭīśatāhvāgniśaṭīsaurāṣṭrīpauṣkaraiḥ’ iti pā.</note>| tat kuṣṭhāni krimīn mehānarśāṃsi grahaṇīgadam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">klībatāṃ viṣamāgnitvaṃ malaṃ doṣatrayaṃ tathā| prayuktaṃ praṇudatyāśu pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">vyādhivyāyāmakarmādhvakṣīṇābalanirojasām| kṣīṇaśukrasya cātīva snehavastirbalapradaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">pādajaṅghorupṛṣṭhāṃsakaṭīnāṃ sthiratāṃ parām| janayedaprajānāṃ ca prajāṃ strīṇāṃ tathā nṛṇām||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-24">viḍaṅgetyādau ebhiśca kalkitairiti vakṣyamāṇaiḥ| latā mañjiṣṭhā, gaurī haridrā| snehabastirbalaprada iti etaistailaiḥ kṛtaḥ snehabastirityarthaḥ||18-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">vātapittakaphātyannapurīṣairāvṛtasya ca| abhukte ca praṇītasya snehabasteḥ ṣaḍāpadaḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25">vātapittetyādinā snehabastervyāpadaḥ prāha| etāśca vyāpado mithyāyogena snehasya kriyamāṇā ucyante; pratijñātaṃ hi ‘mithyāpraṇihitānāṃ ca vyāpada’ iti, tena snehāyogātiyogajanyavyāpadāmihānavasara eva; anuvāsanāyogātiyogajanyāśca vyāpadaḥ kalpanāsiddhāvevoktāḥ; tadbheṣajaṃ cātisnehite śodhanabastiḥ, asnehite punaḥ snehabastidānameva jñeyam| etacca “tasmānnirūḍhaḥ saṃsnehyo nirūhyaścānuvāsitaḥ” ityādinoktatvāt prasaṅgenehoktam <note place="foot" type="variant" n="9">‘prabādhanenoktaṃ’ iti, ‘prabandhenoktaṃ’ iti ca pā.</note>||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">śīto'lpo vā'dhike vāte pitte'tyuṣṇaḥ kaphe mṛduḥ| atibhukte gururvarcaḥsañcaye'lpabalastathā||26||</seg> <seg type="unit" n="27">dattastairāvṛtaḥ sneho na yātyabhibhavādapi <note place="foot" type="variant" n="10">‘na yātyabhibhavādadhaḥ’ iti pā.</note>| abhukte'nāvṛtatvācca yātyūrdhvaṃ tasya lakṣaṇam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">aṅgamardajvarādhmānaśītastambhorupīḍanaiḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘stambharuksadanādhmānajvaraśūlāṅgamardanaiḥ’ iti pā.</note>| pārśvarugveṣṭanairvidyāt snehaṃ vātāvṛtaṃ bhiṣak||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26-28">yathākramaṃ ṣaḍvyāpadāṃ hetumāha- śīta ityādi| gururiti gurutvayuktaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘guruṇā yuktaḥ’ iti pā.</note>| varcaḥsañcaye'lpabala iti sañcite male sati alpabalo varcaḥsañcayapravartanākṣama ityarthaḥ| tairāvṛta iti padaṃ pratyekaṃ vātādiṣu pañcasu yojanīyam| abhibhavādapīti vātādinā''vṛtamārgatvānna yāti; tathā tena vātādinolbaṇenābhibhūtaguṇatvācca na āyāti| anāvṛtatvāditi annenordhvamārgasyāpihitatvāt| tasya lakṣaṇamiti yathākramaṃ vātādyāvṛtasya lakṣaṇaṃ vakṣyamāṇamaṅgamardādi| veṣṭanairiti pārśvaveṣṭanaireva| ete ca stambhādayo vātāvṛtasnehamahimnaiva jāyante, tena snehaprayogāt pūrvaṃ na bhavantyeva||26-28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">snigdhāmlalavaṇoṣṇaistaṃ rāsnāpītadrutailikaiḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘rāsnāpītadrutilvakaiḥ’ iti pā.| ‘pītadruratra saralaḥ’ iti induḥ</note>| sauvīrakasurākolakulatthayavasādhitaiḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">nirūhairnirharet samyak samūtraiḥ pāñcamūlikaiḥ| tābhyāmeva ca tailābhyāṃ sāyaṃ bhukte'nuvāsayet||30||</seg> <seg type="unit" n="31">dāharāgatṛṣāmohatamakajvaradūṣaṇaiḥ| vidyāt pittāvṛtaṃ svādutiktaistaṃ bastibhirharet||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-31">rāsnātailaṃ “rāsnāsahasraniryūhe” (ci.a.28) ityādinā vihitaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘abhihitaṃ’ iti pā.</note> vātavyādhāvuktam| pītadrutailaṃ ca pītadru-sauvīrakādidraveṇa <note place="foot" type="variant" n="15">‘pītadravyasauvīrakādidraveṇa’ iti pā.</note> sādhyamiti bruvate| tābhyāmiti rāsnāpītadrutailābhyām||29-31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">tandrāśītajvarālasyaprasekārucigauravaiḥ| sammūrcchāglānibhirvidyācchleṣmaṇā snehamāvṛtam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">kaṣāyakaṭutīkṣṇoṣṇaiḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘kaṣāyatiktakaṭukaiḥ’ iti pā.</note> surāmūtropasādhitaiḥ| phalatailayutaiḥ sāmlairbastibhistaṃ vinirharet||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32-33">phalatailaṃ pūrvavyāhṛtameva jñeyam||32-33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">chardimūrcchāruciglāniśūlanidrāṅgamardanaiḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘charditṛṣṇāruciglānijvaraśūlāṅgamardanaiḥ’ iti pā.</note>| āmaliṅgaiḥ sadāhaistaṃ vidyādatyaśanāvṛtam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca kvāthaiścūrṇaiśca pācanam| vireko mṛduratrāmavihitā ca kriyā hitā||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34-35">āmaliṅgairiti āmalakṣaṇairālasyādibhiḥ| āmavihitā kriyeti “āmaṃ praduṣṭamannābhibhūtaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘alasībhūtaṃ’ iti trividhakukṣīye pā.</note> punarullikhet” (vi.a.2) ityādinā vihitā'nusartavyā||34-35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">viṇmūtrānilasaṅgārtigurutvādhmānahṛdgrahaiḥ| snehaṃ viḍāvṛtaṃ jñātvā snehasvedaiḥ savartibhiḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">śyāmābilvādisiddhaiśca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| nirharedvidhinā samyagudāvartahareṇa ca||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36-37">snehaṃ viḍāvṛtamityādau vartibhiriti phalavartibhiḥ, kecittu ‘bastibhiḥ’ iti paṭhanti| śyāmābilvādīni ca śyāmā ca bilvādīni daśamūlāni ca śyāmābilvādīni; kiṃvā, śyāmādīnyapyatra kalpoktāni nava gṛhyante; tairnirūhasya tathā'nuvāsanasya ca sādhanamiha jñeyam| udāvartahareṇeti trimarmīyoktodāvartacikitsitena||36-37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">abhukte śūnyapāyau vā vegāt sneho'tipīḍitaḥ| dhāvatyūrdhvaṃ tataḥ kaṇṭhādūrdhvebhyaḥ khebhya etyapi||38||</seg> <seg type="unit" n="39">mūtraśyāmātrivṛtsiddho yavakolakulatthavān| tatsiddhataila iṣṭo'tra nirūhaḥ sānuvāsanaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kaṇṭhādāgacchataḥ stambhakaṇṭhagrahavirecanaiḥ| chardighnībhiḥ kriyābhiśca tasya kāryaṃ nivartanam||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38-40">abhukte ityādihetutrayaṃ snehabasterūrdhvagamanakāraṇaṃ jñeyaṃ; pūrvaṃ ca yadyapyabhojanadānameva kāraṇaṃ pratiśrutaṃ, tathā'pyekakāryatayā cikitsitasāmānyācca śūnyapāyutvātipīḍane apyatra hetutvenokte; śūnyapāyutvaṃ cādhonirodhākartṛtayā snehamūrdhvaṃ nayati| ūrdhvebhyaḥ khebhya iti mukhanāsādibhyaḥ| etīti nirgacchati| apiśabdānmukhādinirgamanasya kādācitkatvaṃ darśayati| tatsiddhataila iti mūtraśyāmādisādhitatailena yuktaḥ| sānuvāsana iti tatsiddhatailena cānuvāsanaṃ deyam| āgacchata iti āgamanasamaya eva stambhādi kartavyam| stambhaḥ vyajanaśītajalasekādinā; kaṇṭhagrahaḥ ūrdhvagamanapratiṣedhārthaṃ kaṇṭhapīḍanam| chardighnīḥ kriyāḥ chardiścikitsite “mano'bhighāte tu mano'nukūlāḥ” ityādinā “sukha eva jetum” (ci.a.20) ityantenoktā <note place="foot" type="variant" n="19">‘sugandhimālāgrahaṇādikā ihodantopayuktāḥ’ iti pā.</note> ihābhipretā jñeyāḥ||38-40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">yasya nopadravaṃ kuryāt snehabastiraniḥsṛtaḥ| sarve'lpo vā''vṛto raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41">vātādyāvṛtasnehapravartanamabhidhāya apravartanīyasnehamāha- yasya nopadravamityādi| nopadravaṃ kuryāditi aniḥsṛto'pi stambharugādīnūrdhvoktānna kuryāt| alpo vā''vṛta iti stokaniḥsṛtaḥ, stokaśca vṛtaḥ| vṛtasyāpi stambhādyupadravākaraṇe hetumāha- raukṣyāditi| tadā'tyartharūkṣatayā śarīrasya tiṣṭhannapi sneho na vyāpadamāvahatītyarthaḥ; upekṣya iti na tatra yathoktavātāvṛtasnehacikitsā kartavyetyarthaḥ; anyatrāpyuktam- “ahorātrādapi snehaḥ pratyāgacchanna dūṣyati| kuryādbastiguṇāṃścāpi jīrṇastvalpaguṇo bhavet” (su.ci.a.37) iti||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">yuktasnehaṃ dravoṣṇaṃ ca laghupathyopasevanam| bhuktavān mātrayā bhojyamanuvāsyastryahāttryahāt||42||</seg> <seg type="unit" n="43">dhānyanāgarasiddhaṃ hi toyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ| vyuṣitāya niśāṃ kalyamuṣṇaṃ vā kevalaṃ jalam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">snehājīrṇaṃ jarayati śleṣmāṇaṃ tadbhinatti ca| mārutasyānulomyaṃ ca kuryāduṣṇodakaṃ nṛṇām||44||</seg> <seg type="unit" n="45">vamane ca vireke ca nirūhe sānuvāsane| tasmāduṣṇodakaṃ deyaṃ vātaśleṣmopaśāntaye||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="42-45">utpannavyāpatpratīkāramabhidhāyāvyāpannānuvāsanānuguṇaṃ bhojanamāha- yuktasnehamityādi| yuktasnehamiti avyāpannasnehamiti bhāvaḥ| upasevanaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘upasevanaṃ vyañjanam’ iti pā.</note> bhojanam| tryahāditi <note place="foot" type="variant" n="21">‘tryahādividhānaṃ’ iti pā.</note> vidhānaṃ prāyikam| dhānyetyādau ṣaḍaṅgavidhinā toyaṃ sādhanīyam| kalyamiti prabhāte| snehājīrṇamiti snehasyājīrṇaṃ koṣṭhopalepakamaṃśam||42-45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">rūkṣanityastu dīptāgnirvyāyāmī <note place="foot" type="variant" n="22">‘…rbhṛśaṃ vyāyāmapīḍitaḥ’ iti pā.</note> mārutāmayī| vaṅkṣaṇaśroṇyudāvṛttavātāścārhā dine dine||46||</seg> <seg type="unit" n="47">eṣāṃ cāśu jarāṃ sneho yātyambu sikatāsviva| ato'nyeṣāṃ tryahātprāyaḥ snehaṃ pacati pāvakaḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46-47">pratyahānuvāsanīyānāha- rūkṣanityastvityādi| vaṅkṣaṇaśroṇigataśca tathodāvṛttaśca vāto yeṣāṃ te vaṅkṣaṇaśroṇyudāvṛttavātāḥ| arhā iti anuvāsanārhāḥ| uktaṃ cānyatra- “rūkṣasya bahuvātasya snehabastiṃ dine dine| dadyādvaidyastato'nyeṣāmagnyābādhabhayāttryahāt” (su.ci.a.37) iti| pratyahadānatryahadānopapattimāha- eṣāmityādi| tryahāt snehaṃ pacatīti pakvāśayopalepakaṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘koṣṭho hyupalepakasnehaṃ’ iti pā.</note> snehaṃ bahirniḥsṛtenoṣmaṇā pacati; yadyapyatrāgninordhvasthitena tādṛśaḥ sambandhaḥ snehasya nāsti, tathā'pi jāṭharasyaiva <note place="foot" type="variant" n="24">‘jaṭharasya bahirniḥsṛtenaivoṣmaṇā’ iti pā.</note> vimiśritairavayavaistatpāko vaktavyaḥ| prāyaḥśabdena pañcāhapākamapi darśayati, tena pañcāhadānamapyanuvāsane mandāgniṃ prati prāguktaṃ jñeyam, uktaṃ hi- “paratastryahe vā dvyahe'nuvāsyo'hani pañcame vā” (si.a.10) iti||46-47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">na tvāmaṃ praṇayet snehaṃ sa hyabhiṣyandayedgudam| sāvaśeṣaṃ ca kurvīta vāyuḥ śeṣe hi tiṣṭhati||48||</seg> <seg type="unit" n="49">na caiva gudakaṇṭhābhyāṃ dadyāt snehamanantaram| ubhayasmāt <note place="foot" type="variant" n="25">‘saṅgataḥ sa hyubhayato vātāgnī dūṣayet samam’ iti pā.</note> samaṃ gacchan vātamagniṃ ca dūṣayet||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="48-49">āmamiti apakvam| praṇayediti anuvāsanaṃ dadyāt| sāvaśeṣaṃ kurvīteti na niḥśeṣaṃ dadyāt| gudakaṇṭhābhyāmiti anuvāsanapānābhyām| anantaramiti ekakālam| vātamagniṃ ca dūṣayediti atra vātadūṣaṇamajīrṇajanakatayā vātāvaraṇācca jñeyam||48-49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevātiśīlayet| utkleśāgnivadhau snehānnirūhāt pavanādbhayam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">tasmānnirūḍhaḥ saṃsnehyo <note place="foot" type="variant" n="26">‘snehyaḥ syāt’ iti pā.</note> nirūhyaścānuvāsitaḥ| snehaśodhanayuktyaivaṃ bastikarma tridoṣanut||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50-51">nirūhānuvāsanayoḥ parasparāvyavadhānadāne doṣamāha- snehavastiṃ nirūhaṃ vetyādi| ekameviti parasparānantaritam| utkleśaḥ kaphapittotkleśaḥ| nirūhāt pavanādbhayamiti nirantaranirūheṇa śarīrasya śodhanātiyogāt pavanādbhayaṃ bhavati| nirūḍhaḥ saṃsnehya iti nirūheṇa srotaḥsu śodhiteṣu kaphapittajaye kṛte snehavastirabhyasyaḥ; tathā'nuvāsitaśca samyaganuvāsanena hi snigdhaḥ sannirūhya eva| evaṃ prayujyamānasnehanirūhayostridoṣahantṛtvaṃ snehena vātajayānnirūheṇa kaphapittajayādbhavatītyāha- snehaśodhanetyādi| śodhanamiha nirūho'bhipretaḥ||50-51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">karmavyāyāmabhārādhvayā(pā)nastrīkarṣiteṣu ca| durbale vātabhagne <note place="foot" type="variant" n="27">‘vātarugṇe’ iti pā.</note> ca mātrābastiḥ sadā mataḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">yatheṣṭāhāraceṣṭasya sarvakālaṃ niratyayaḥ| hrasvāyāḥ snehamātrāyā mātrābastiḥ samo bhavet||53||</seg> <seg type="unit" n="54">balyaṃ sukhopacaryaṃ ca sukhaṃ sṛṣṭapurīṣakṛt| snehamātrāvidhānaṃ hi bṛṃhaṇaṃ vātaroganut||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52-54">anuvāsanaviśeṣasya mātrābasterviṣayaṃ pramāṇaṃ guṇāṃśca yathākramamāha- karmetyādi| karmātra kandukacālanādi <note place="foot" type="variant" n="28">‘kuddālapātanādi’ iti pā.</note>, vyāyāmaḥ dhanurākarṣaṇādiḥ| vātabhagne vātena pīḍite| sadeti pratyaham| hrasvāyā iti ardhāhaḥpariṇamanīyāyāḥ; uktaṃ hi- “ahorātramahaḥ kṛtsnaṃ dinārdhaṃ ca pratīkṣate| uttamā madhyamā hrasvā snehamātrā jarāṃ prati” (sū.a.13) iti| tantrāntare snehamātrātrayaṃ pramāṇairevoktaṃ; yathā- “ṣaṭpalī tu bhavejjyeṣṭhā, madhyamā tripalī bhavet| kanīyasī sārdhapalā tridhā mātrā'nuvāsane” iti| suśrutenāpi bastipramāṇamuktaṃ; yathā anuvāsane- “tasyāpi vikalpo'rdhārdhamātrāvakṛṣṭo'parihāryo mātrābastiḥ” (su.ci.a.35) iti| anena ca sārdhapalamāno mātrābastirukto bhavati; tatra hi ṣaṭpalaḥ snehabastiruktaḥ, anuvāsanaṃ tu tripalam| sukhopacaryamiti ceṣṭāhāraniyamābhāvādeva||52-54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">tatra ślokau- vātādīnāṃ śamāyoktāḥ pravarāḥ snehabastayaḥ| teṣāṃ cājñaprayuktānāṃ vyāpadaḥ sacikitsitāḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">prāgbhojyaṃ snehabasteryad dhruvaṃ ye'rhāstryahācca ye snehabastividhiścokto mātrābastividhistathā||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="55-56">saṅgrahe bhojyagrahaṇena dhānyanāgarajalādyapi saṅgrāhyam| dhruvaṃ ye'rhā iti pratyahamanuvāsanīyāḥ| vidhiścokta iti ‘na tvāmaṃ praṇayet’ ityādigranthokto'rthaḥ||55-56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne snehavyāpatsiddhirnāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne snehavyāpatsiddhirnāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ca.8.5">
          <head>netrabastivyāpatsiddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto netrabastivyāpatsiddhiṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘netravyāpadikīṃ siddhiṃ’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">atha netrāṇi bastīṃśca śṛṇu varjyāni karmasu| netrasyājñapraṇītasya vyāpadaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘doṣāṃśca sacikitsitān’ iti pā.</note> sacikitsitāḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-3">snehavyāpatsiddhyabhidhānaprasaṅgāt snehadānasādhananalikādivyāpatpratīkārārthā netrabastivyāpatsiddhirucyate| netragatā tathā bastipuṭakagatā ca vyāpat tathā netrāsamyakpraṇidhānajanyā ca yā vyāpadastāsāṃ siddhiḥ; tena netrabastivyāpatsiddhiḥ duṣṭanetrabastipuṭakayośca vyāpatsiddhiḥ tayoḥ sadoṣatvena jñātvā parivarjanam||1-3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">hrasvaṃ dīrghaṃ tanu sthūlaṃ jīrṇaṃ śithilabandhanam| pārśvacchidraṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘pārśvāśritaṃ’ iti pā.</note> tathā vakramaṣṭau netrāṇi varjayet||4||</seg> <seg type="unit" n="5">aprāptyatigatikṣobhakarṣaṇakṣaṇanasravāḥ| gudapīḍā gatirjihmā teṣāṃ doṣā yathākramam||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-5">tadevāha- hrasvamityādi| netradoṣakathane aṣṭāvitipadamanuktakarkaśatvādidoṣāṇāmatraivāntarbhāvopadarśanārtham| karkaśatvasya <note place="foot" type="variant" n="4">‘karkaśaśabdasya’ iti pā.</note> jīrṇena kartṛtvasāmyādagrahaṇam <note place="foot" type="variant" n="5">‘kartavyasāmyāt’ iti pā.</note>| evamanyatrāpi saṅkhyāvacane prayojanamiha varṇanīyam| tanu kṛśam| aprāptyādi yathākramaṃ hrasvanetrādiṣu jñeyam| atigatiḥ dūrapraveśaḥ| kṣobhaḥ gudapraviṣṭasyetastato gamanam| gudapīḍeti pārśvacchidranirgatena bastidraveṇa yogādgudapīḍā| jihmeti kuṭilā||4-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">viṣamamāṃsalacchinnasthūlajālikavātalāḥ| snigdhaḥ klinnaśca tānaṣṭau bastīn karmasu varjayet||6||</seg> <seg type="unit" n="7">gativaiṣamyavisratvasrāvadaurgrāhyanisravāḥ| phenilacyutyadhāryatvaṃ basteḥ syurbastidoṣataḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-7">viṣamaḥ viṣamasaṃsthānaḥ, sthulaḥ atipramāṇaḥ, jālikaḥ sūkṣmānekacchidraḥ, vātalaḥ vātaduṣṭaḥ, sa cātra vihitasnehādeḥ phenilatvādinā niścīyate| snigdhaḥ atisnigdhaḥ| klinnaḥ śīrṇāvayavaḥ| gativaiṣamyādayo yathākramaṃ viṣamādiṣvaṣṭau doṣāḥ| visratvam āmagandhatā, daurgrāhyaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘vai grāhyaṃ’ iti pā.</note> durgrahatā, cyutiḥ hastādbhraṃśaḥ, adhāryatvaṃ basteriti klinnatvāddhi dhāraṇāyogyatvaṃ bastipuṭakasya||6-7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">savātātidrutotkṣiptatiryagulluptakampitāḥ| atibāhyagamandātivegadoṣāḥ praṇetṛtaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">savātetyādayaḥ praṇetṛdoṣajanitāḥ praṇetṛdoṣā ucyante| tatra savātatā anucchvāsya baddhe bastau tathā niḥśeṣaṃ ca datte bhavati| atidrutatvamapi praṇayane nirgamanena| utkṣiptatvam ūrdhvakṣiptatvam| tiryagiti tiryakpraṇidhānam| ulluptatvamiha pīḍanadoṣo yaḥ pīḍanavicchedaṃ kṛtvā punaḥ pīḍyate sa jñeyaḥ| kampitatvaṃ netrasya| atīti atipraṇayanaṃ netrasya| bāhyagaṃ gude na praviṣṭamauṣadham| mandatvaṃ ca pakvāśayāprāptatvam, etaddhi mandapīḍanādbhavati| ativegaḥ dūrapraveśādbhavati, sa cātipīḍanakṛtaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">anucchvāsya ca baddhe vā datte niḥśeṣa eva vā| praviśya kupito <note place="foot" type="variant" n="7">‘kṣubhitaḥ’ iti pā.</note> vāyuḥ śūlatodakaro bhavet||9||</seg> tatrābhyaṅgo gude svedo vātaghnānyaśanāni ca|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">etadvyāpadāṃ cikitsitāni pratyekamāha- anucchvāsyetyādi| ete cānucchvāsanādayo yadyapi pūrvameva niṣiddhāḥ “subaddhamucchvāsya ca nirvalīkaṃ” (si.a.3) ityādinaiva, tathā'pi pramādāttathāprayoge sati jātavyāpadāṃ cikitsābhidhānārthamasmin prakaraṇe punaruktāḥ||9||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">drutaṃ praṇīte niṣkṛṣṭe sahasotkṣipta eva vā||10||</seg> <seg type="unit" n="11">syāt kaṭīgudajaṅghārtibastistambhoruvedanāḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘…jaṅghorubastistambhārtibhedanam’ iti pā.</note>| bhojanaṃ tatra vātaghnaṃ snehāḥ svedāḥ sabastayaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-11">drutamityādi| utkṣiptamapi samānavyāpattikaratayaikagranthenaiva paṭhyate| niṣkṛṣṭe sahaseti cchedaḥ, utkṣepastvasahasā'pi vyāpattikara eva| bastermūtrāśayasya stambho bastistambhaḥ| sabastaya iti vātaharabastiyuktāḥ||10-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tiryagvalyāvṛtadvāre baddhe vā'pi na gacchati| netre tadṛju niṣkṛṣya saṃśodhya ca praveśayet||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">tiryakpraṇidhānadoṣe'bhidhātavye nalikāmukharodhi dravyāntaraṃ tatsamānavyāpattikaratvāducyate| tiryagvalyāvṛtadvāre baddhe vā'pīti tiryakpraṇihite netre valyāvṛtadvāre sati tathā bastidravyagatasūtradravyādinā vibaddhe netre bastidravyaṃ na yāti; tannetraṃ tiryakpraṇihitaṃ niṣkṛṣya ṛju praveśayet, baddhadvāraṃ ca saṃśodhya praveśayediti yojyam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pīḍyamāne'ntarā mukte gude pratihato'nilaḥ| uraḥśirortimūrvośca <note place="foot" type="variant" n="9">‘uraḥśirorujaṃ sādamūrvośca’ iti pā.</note> sadanaṃ janayedbalī||13||</seg> <seg type="unit" n="14">bastiḥ syāttatra bilvādiphalaśyāmādimūtravān| syāddāho davathuḥ śophaḥ kampanābhihate gude||14||</seg> kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ sekāstatra sabastayaḥ|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-14">antarā mukte madhye vicchede kṛte| gude pratihato'nila iti pīḍanavicchedajanito vāyurgudāt pratyāhataḥ| bilvādi daśamūlaṃ; śyāmādi śyāmātrivṛdādivirecanadravyam||13-14||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">atimātrapraṇītena netreṇa kṣaṇanādvaleḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">syāt sārti <note place="foot" type="variant" n="10">‘chardidāha…’ iti pā.</note> dāhanistodagudavarcaḥpravartanam| tatra sarpiḥ picuḥ kṣīraṃ picchābastiśca śasyate||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-16">atimātrapraṇīteneti punaḥ punaḥ praṇītena; anye tu duṣpraveśanamatimātrapraṇītamāhuḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘dūrapraveśanaṃ’ iti pā.</note>; atipraṇayanaṃ yadyapi grathitakarṇikāyā upari na bhavati, tathā'pi karṇikāpīḍayā gudapīḍanādatipraveśo jñeyaḥ| picchābastiḥ vakṣyamāṇaḥ||15-16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">na <note place="foot" type="variant" n="12">‘na vā vahati’ iti, ‘na ca dhāvati’ iti ca pā.</note> bhāvayati mandastu bāhyastvāśu nivartate| snehastatra punaḥ samyak praṇeyaḥ siddhimicchatā||17||</seg> <seg type="unit" n="18">atiprapīḍitaḥ koṣṭhe tiṣṭhatyāyāti vā galam| tatra bastirvirekaśca galapīḍādi karma ca||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17-18">na bhāvayatīti pakvāśayaṃ na prāpnoti| atipīḍane koṣṭhe vā tiṣṭhatīti pakṣaḥ mandādatipīḍanādvātāvaraṇācca jñeyaḥ; galagamanaṃ tu tīvrātipīḍanādanāvaraṇācca bhavati| iyaṃ ca vyāpat pūrvādhyāye āhāraṃ vinā dattānuvāsanaviṣayatayoktā, iha tu nirūhasyānuvāsanasya cātipīḍanajanyatayā bodhyata iti viśeṣaḥ| iha bastirvireko vā koṣṭhasthe'pravartamāne, kaṇṭhapīḍanādi tu galagate jñeyam||17-18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tatra ślokaḥ- netrabastipraṇetṝṇāṃ doṣānetān sabheṣajān| vetti yastena matimān bastikarmāṇi kārayet||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">saṅgrahe teneti yathoktabheṣajābhijñabhiṣajā||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne netrabastivyāpatsiddhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5">iti śrīcakrapāṇidattapraṇītāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne netrabastivyāpatsiddhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ca.8.6">
          <head>vamanavirecanavyāpatsiddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto vamanavirecanavyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">vyāpatsiddhyabhidhānaprasaṅgādvamanavirecanayorapi vyāpatsiddhirucyate, bastivyāpatsiddhistu vamanavirecanapūrvakatvādbasteḥ paścādabhidhīyate; tena bastivyāpatsiddhyabhidhānena basteriha karmabhyaḥ prādhānyamapi dyotitaṃ; bastiprādhānyaṃ “tasmāccikitsārdhamiti bruvanti sarvāṃ cikitsāmapi bastimeke” (si.a.1) ityanenoktam| atra cānāgatavyāpaccikitsārthatvādvamanavirecanayoḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘cānāgatavyāpaccikitsārthameva vamana…’ iti pā.</note> samyagvidhyabhidhānaṃ tena notsūtratā vamanavirecanavidhyabhidhānasya||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atha śodhanayoḥ samyagvidhimūrdhvānulomayoḥ| asamyakkṛtayoścaiva doṣān vakṣyāmi sauṣadhān||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">athetyādau samyagiti vidhiviśeṣaṇam| ūrdhvānulomayoriti vamanavirecanayoḥ| doṣāniti vyāpadaḥ| śodhanayośca vidhiryadyapi kalpanāsiddhyupakalpanīyādau tatra tatrābhihitaḥ, tathā'pyanuktaviśeṣapratipādanārthamabhidhānaṃ, tatprasaṅgācca tatrāpyukto'rtha ucyate, sarvathā'nuktābhidhānaṃ ‘nātisnigdhān virecayet’ ityādi jñeyam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atyuṣṇavarṣaśītā hi grīṣmavarṣāhimāgamāḥ| tadantare <note place="foot" type="variant" n="2">‘antareṣu prāvṛḍādyā jñeyāḥ sādhāraṇāstrayaḥ’ iti pā.</note> prāvṛḍādyāsteṣāṃ sādhāraṇāstrayaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4">autsargikaṃ saṃśodhanayogyaṃ kālaṃ darśayannāha- atyuṣṇetyādi| atyuṣṇetyādi grīṣmādiṣu yathāsaṅkhyaṃ jñeyam| tadantare iti grīṣmādīnāṃ madhye| prāvṛḍādyā iti prāvṛṭśaradvasantāḥ| teṣāṃ sādhāraṇā iti uṣṇavarṣaśītānāṃ sādhāraṇāḥ; anudbhūtoṣṇavarṣaśītā iti yāvat||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">prāvṛṭ śucinabhau jñeyau śaradūrjasahau punaḥ| tapasyaśca madhuścaiva vasantaḥ śodhanaṃ prati||5||</seg> <seg type="unit" n="6">etānṛtūn <note place="foot" type="variant" n="3">‘etānṛtūn vicintyaivaṃ dadyāt’ iti, ‘etānṛtūn vikalpyātha’ iti ca pā.</note> vikalpyaivaṃ dadyāt saṃśodhanaṃ bhiṣak| svasthavṛttamabhipretya vyādhau vyādhivaśena tu||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="5-6">prāvṛḍādīn māsavibhāgena darśayannāha- prāvṛṭ śucinabhāvityādi| śucinabhau āṣāḍhaśrāvaṇau| ūrjasahau kārtikamārgaśīrṣau| tapasyaḥ phālgunaḥ| madhu caitraḥ| śodhanaṃ pratīti śodhane kartavye'yaṃ yathoktaḥ prāvṛḍādiṛtuvibhāgo bhavati; svasthavṛttau rasotpattau vā tasyāśitīyokta eva varṣāśaraddhemantaśiśiravasantagrīṣmarūpaḥ ṛtukramo bhavati| etānṛtūniti prāvṛḍādīnṛtūn| vikalpyaivamiti yathoktamāsavibhāgena vyavasthāpya saṃśodhanaṃ dadyāt| etaduktasaṃśodhanāṅgartukramavibhāgenaiva carakasaṃskāra'pi navegāndhāraṇīye “mādhavaprathame māsi” (sū.a.7) ityādinā granthena caitraśrāvaṇāgrahāyaṇeṣu vamanādisaṃśodhanamuktaṃ, tathā rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) ca śiśiraṃ parityajya prāvṛḍādinaiva ṛtukramaḥ saṃśodhanāṅgatayoktaḥ; tena, rasabalotpādacintāyāṃ svasthavṛttānuṣṭhāneṣu ca śiśirādikramo bhavati, saṃśodhanavyavasthāyāṃ tu prāvṛḍādiriti prāvṛḍādikramo'yaṃ saṃśodhanānukūlatayā''cāryeṇa kalpito na pāramārthikaḥ| ye tu, prāvṛḍādikramaṃ gaṅgāyā dakṣiṇe kūle, uttare'pi śiśirādikramaṃ vadanti, tanmate ‘śodhanaṃ prati’ iti grantho'nupapannaḥ; tena, “bhūyo varṣati parjanyo gaṅgāyā dakṣiṇe jalam| tena varṣāprāvṛḍākhyau ṛtū teṣāṃ prakalpitau <note place="foot" type="variant" n="4">‘prakīrtitau’ iti pā.</note> ” ityādinā granthena yadi nāma deśabhedenāpi ṛtukramaḥ pāramārthiko'bhidhīyate, tathā'pi nāsāvācāryasyehābhimataḥ, prapañcitaścāyamarthaḥ sūtrasthāna eva| ayaṃ ca śodhanakālopadeśo'nātyayike vyādhau jñeyaḥ, ātyayike tu ūṣmādipratikāraṃ kṛtvā atyuṣṇe'pi kāle saṃśodhanapravṛttirbhavatyeva, ukto hyayamartho rogabhiṣagjitīye- “ātyayike tu punaḥ karmaṇi kāmamṛtuṃ vikalpya kṛtrimaguṇopadhānena” (vi.a.8) ityādinā granthena||5-6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">karmaṇāṃ vamanādīnāmantareṣvantareṣu <note place="foot" type="variant" n="5">‘…mantare cāntare punaḥ’ iti pā.</note> ca| snehasvedau prayuñjīta snehaṃ cānte prayojayet||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">karmaṇāmityādau antareṣviti vamanānantaraṃ virecane kartavye virecanānantaraṃ vā bastau kartavye snehasvedau yathoktavidhānena punaḥ kartavyau, na sakṛtprayuktenaiva snehasvedena pañcakarmāṇi kartavyānītyarthaḥ| snehaṃ cānte prayojayediti saṃśodhanakarmaparisamāptau saṃśodhanajanitaglāniparihārārthaṃ saṃśamanīyasnehaṃ prayojayedityarthaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">visarpapiḍakāśophakāmalāpāṇḍurogiṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘kuṣṭhavīsarpapiḍakākāmalāpāṇḍurogiṇaḥ’ iti pā.</note>| abhighātaviṣārtāṃśca nātisnigdhān virecayet||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">nātisnigdhāniti anatisnigdhakāyān narān||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">nātisnigdhaśarīrāya dadyāt snehavirecanam| snehotkliṣṭaśarīrāya rūkṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘dadyādrūkṣaṃ virecanam’ iti pā.</note> dadyādvirecanam||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">avaśyakartavye virecane sati atisnigdhāsnigdhayoḥ samyagyogakārakaṃ virecanaṃ darśayannāha- nātītyādi| snehavirecanamiti snigdhaṃ virecanamityarthaḥ| anatisnigdhe snehavirecanamanatisnigdhatvena kriyamāṇavirecanāyogapratiṣedhārtham; atisnigdhasya <note place="foot" type="variant" n="8">‘atisnigdhe cātiyogaḥ śakyate, tatpratiṣedhārthaṃ rūkṣavirecanam’ iti pā.</note> snehavirecanaṃ snehanaprakarṣādativegaṃ gacchan pracalitānapi doṣān nihantuṃ na śaknoti, doṣāstu tena virecanena svasthānāt pracyāvitā bhūyaḥsrotaḥsu līyante, tatpratiṣedhārthaṃ rūkṣaṃ virecanaṃ samyagyogakārakaṃ dadyādityayamāśayaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">snehasvedopapannena jīrṇe mātrāvadauṣadham| ekāgramanasā pītaṃ samyagyogāya kalpate||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">samyagyogakārikāṃ saṃśodhanasāmagrīmāha- snehasvedopapannenetyādi| mātrāvaditi ‘alpamātraṃ mahāvegaṃ’ ityādinā vakṣyamāṇamalpamātrāvattvaṃ jñeyam| ekāgramanaseti saṃśodhanaikacittena, kāmādivyagramanaso hi vegavighātādayogaḥ syāt||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">snigdhāt pātrādyathā toyamayatnena praṇudyate| kaphādayaḥ praṇudyante snigdhāddehāttathauṣadhaiḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">ārdraṃ kāṣṭhaṃ yathā vahnirviṣyandayati sarvataḥ| tathā snigdhasya vai doṣān svedo viṣyandayet sthirān||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kliṣṭaṃ vāso yathotkleśya malaḥ saṃśodhyate'mbhasā| snehasvedaistathotkleśya śodhyate śodhanairmalaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘kṣārotkliṣṭe yathā vastre malaḥ śudhdyati vāriṇā| snehasvedaistathotkliṣṭo doṣaḥ śuddhyati śodhanaiḥ’ iti pā.</note>||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-13">snehasvedayoḥ phalaṃ ‘snigdhāt pātrāt’ ityādinā bhūridṛṣṭāntena darśayan snehasvedayoravaśyakartavyatāṃ sūcayati| ayatneneti alpāyāsena| praṇudyante iti ākṛṣyante| viṣyandayati sarvata iti sarvataḥ sthitaṃ dravamākarṣati| agnidṛṣṭāntena snigdhagātrasya samyagdoṣaharaṇamucyate, tṛtīyadṛṣṭāntena tu snehasvedayormilitayoḥ phalamucyate| kliṣṭamiti mlānam| utkleśyeti kṣārāgnisambandhāt samutkleśya||11-13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ajīrṇe vardhate glānirvibandhaścāpi jāyate| pītaṃ saṃśodhanaṃ caiva viparītaṃ pravartate||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="14">śodhanasamyagyogasāmagryabhidhāne proktasnehasvedayoḥ phalamabhidhāya, kramāgatasya jīrṇe pītamityasya viparyaye doṣamāha- ajīrṇe vardhate glāniriti; ajīrṇāvasthāyāṃ pīte śodhane sati glānirmahatī bhavati| viparītaṃ pravartate iti vamanamadho yāti, virecanaṃ cordhvaṃ yāti||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">alpamātraṃ mahāvegaṃ bahudoṣaharaṃ sukham| laghupākaṃ sukhāsvādaṃ prīṇanaṃ vyādhināśanam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">avikāri ca vyāpattau nātiglānikaraṃ ca yat| gandhavarṇarasopetaṃ vidyānmātrāvadauṣadham||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-16">mātrāvaditi yaduktaṃ tadvivṛṇoti- alpamātramityādi| alpamātraṃ mahāvegamiti alpamātratve satyapi praśastamahāvegam| avikārīti vyāpattāvapi īṣadvikārakāri| mātrāvaditi praśastamātrāvat| yadyapi ca sukhāsvādādayo mātrāyāḥ phalaṃ na bhavanti, tathā'pīha mātrāyāḥ praśastatvena dravyasaṃskārādiviśeṣādhīnā api te gṛhyante; sukhādyāśrayadravyagatatvamapi hi mātrāyāḥ prāśastyamiha; kiṃvā, evambhūte eva saṃśodhane etanmātrāvattvaṃ paribhāṣitaṃ jñeyam||15-16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">vidhūya mānasān doṣān kāmādīnaśubhodayān <note place="foot" type="variant" n="10">‘kāmakrodhabhayādikān iti pā.</note>| ekāgramanasā pītaṃ samyagyogāya kalpate||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="17">ekāgramanaseti yaduktaṃ tadvivṛṇoti- vidhūyetyādi||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">naraḥ śvo vamanaṃ pātā bhuñjīta kaphavardhanam| sujaraṃ dravabhūyiṣṭhaṃ, laghvaśītaṃ virecanam||18||</seg> utkliṣṭālpakaphatvena kṣipraṃ doṣāḥ sravanti hi|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">vamanavirecanayoḥ pūrvadine yathā bhoktavyaṃ tadāha- nara ityādi| etat prāguktamapi prakaraṇavaśādviśeṣābhidhitsayā'bhidhīyate| pāteti pātukāmaḥ| dravabhūyiṣṭhamiti cchedaḥ| virecanaṃ pātā laghu aśītaṃ ca bhuñjīteti sambandhaḥ| evambhūtabhojanopapattimāha- utkliṣṭetyādi| utkliṣṭālpakaphatveneti vamanaṃ prati utkliṣṭakaphatvena, virecanaṃ prati tvalpakaphatveneti vibhāgaḥ||18||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pītauṣadhasya tu bhiṣak śuddhiliṅgāni lakṣayet||19||</seg> <seg type="unit" n="20">ūrdhvaṃ kaphānuge pitte viṭpitte'nukaphe tvadhaḥ| hṛtadoṣaṃ vadet kārśyadaurbalye cet salāghave||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19-20">vamanavirecanayoḥ śuddhiliṅgāni yadyapi prāguktāni, tathā'pīha śeṣauṣadhamalādiviśeṣābhidhānārthaṃ punaḥ pītauṣadhasyetyādinā tānyabhidhatte| kaphānuge pitte ūrdhvahṛtadoṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘ūrdhvakṛtadoṣaṃ’ iti pā.</note> vadet, viṭpitte cānukaphe dṛśyamāne'dhohṛtadoṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘adhaḥkṛtadoṣaṃ’ iti pā.</note> vadediti yojanā; etat kaphāntatvaṃ virecanasya, vamanasya ca pittāntatvaṃ pūrvameva vyāhṛtam| etat pittāntatvaṃ kaphāntatvaṃ vā'samyakśuddhe'pi doṣasyānupūrvyā'vasthānādbhavatīti kṛtvā lakṣaṇāntarāṇyapi etayoḥ sāhacaryeṇāha- kārśyadaurbalye cet salāghave iti||19-20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">vāmayettu tataḥ śeṣamauṣadhaṃ na tvalāghave| staimitye'nilasaṅge ca nirudgāre'pi vāmayet||21||</seg> ālāghavāttanutvācca kaphasyāpat paraṃ bhavet|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">virecanayoge sāvaśeṣa evauṣadhe śuddhilakṣaṇadarśane sati kartavyamāha- vāmayettu tataḥ śeṣamauṣadhamiti; śuddhilakṣaṇe jāte śeṣamauṣadhamupalabhya virecanātiyogapratiṣedhārthaṃ vāmayedityarthaḥ| na tvalāghave ityanena lāghavavyatiriktaśeṣaśuddhilakṣaṇadarśane satyapi na virecanaśeṣauṣadhavamiḥ kartavyā| vamanauṣadhaprayoge kartavyamāha- staimitye ityādi| vamanauṣadhaprayoge yāvat staimityānilasaṅgau vartete, tāvannirudgāre'pi bheṣaje sati vamanaṃ kārayitavyam| etadvamanāvadhimāha- ālāghavāttanutvācca kaphasyeti| pramādāllāghavatanutvayoḥ parataḥ kriyamāṇavamanasya doṣamāha- āpat paraṃ bhavediti; āpaditi atiyogalakṣaṇā| anye tu, staimitye ityādinā'pi virecanauṣadhasyaivāvasthikaṃ vamanamucyate ityāhuḥ||21||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vamite vardhate vahniḥ śamaṃ doṣā vrajanti hi||22||</seg> <seg type="unit" n="23">vamitaṃ laṅghayet samyagjīrṇaliṅgānyalakṣayan| tāni dṛṣṭvā tu peyādikramaṃ kuryānna laṅghanam||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22-23">yathoktavamanaphalamāha- vamite vardhate ityādinā| samyagjīrṇaliṅgānyalakṣayanniti saṃśodhanabheṣajasya vakṣyamāṇasamyagjīrṇaliṅgānyalakṣayan| tānīti jīrṇauṣadhaliṅgāni||22-23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">saṃśodhanābhyāṃ śuddhasya hṛtadoṣasya <note place="foot" type="variant" n="13">‘laṅghitasya ca’ iti pā.</note> dehinaḥ| yātyagnirmandatāṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘yātyagniraṇutāṃ’ iti pā.</note> tasmāt kramaṃ peyādimācaret||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24">śuddhasya peyādikramopapattimāha- saṃśodhanābhyāmityādi| yadyapi nirūḍhasyāpyagnimāndyaṃ bhavati, tathā'pi nirūḍhasya tādṛgagnimāndyaṃ na bhavati yena peyādikramaḥ kriyate, ato nirūhavyudāsārthaṃ saṃśodhanābhyāmiti dvivacanaṃ kṛtam| yā tu samyagviriktalakṣaṇe “ūrjo'gniḥ” (si.a.1) ityanenāgnivṛddhiruktā, sā ca virecanauṣadhakṣobhātisaṅgāt kṛtā'gnimāndyāpekṣayā'gnivṛddhiḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘virecanauṣadhajanyāśayakṣobhakṛtāgnimāndyāpekṣayaudaryāgnivṛddhiḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>; teneha yātyagnirmandatāmiti vacanena samaṃ na virodhaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">kaphapitte viśuddhe'lpaṃ madyape vātapaittike| tarpaṇādikramaṃ kuryāt peyā'bhiṣyandayeddhi tān||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25">tarpaṇādiviṣayamāha- kaphapitte ityādi| viśuddhe'lpamiti asamyagviśuddhe| tarpaṇādikrame ca peyāyāḥ sthāne svacchatarpaṇaṃ, vilepyāḥ sthāne ca ghanatarpaṇaṃ deyam||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">anulomo'nilaḥ svāsthyaṃ kṣuttṛṣṇorjo manasvitā| laghutvamindriyodgāraśuddhirjīrṇauṣadhākṛtiḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">klamo dāho'ṅgasadanaṃ bhramo mūrcchā <note place="foot" type="variant" n="16">‘dāho'ṅgamardaśca bhramo mūrcchā'rucistathā’ iti pā.</note> śirorujā| aratirbalahāniśca sāvaśeṣauṣadhākṛtiḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26-27">jīrṇauṣadhaliṅgānyāha- anuloma ityādi| ūrjaḥ balam| indriyaśuddhiḥ indriyapāṭavam| udgārasya cauṣadhagandhādivirahitvameva śuddhiḥ||26-27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">akāle'lpātimātraṃ ca purāṇaṃ na ca bhāvitam| asamyaksaṃskṛtaṃ caiva vyāpadyetauṣadhaṃ drutam||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28">yādṛśamauṣadhaṃ vyāpadyate tadāha- akāle ityādi| alpaṃ vā atimātraṃ vā'lpātimātram| na ca bhāvitamiti svarasaistulyavīryairvā'bhāvitam||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">ādhmānaṃ parikartiśca srāvo hṛdgātrayorgrahaḥ| jīvādānaṃ savibhraṃśaḥ stambhaḥ sopadravaḥ klamaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">ayogādatiyogācca daśaitā vyāpado matāḥ| preṣyabhaiṣajyavaidyānāṃ vaiguṇyādāturasya ca||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-30">saṃśodhanāyogātiyogajanyā āviṣkṛtā vyāpadaḥ prāha- ādhmānamityādi| (ādhmānādayaścāmī <note place="foot" type="variant" n="17">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> nāvaśyamayogātiyogānte bhavanti, tenopadravabhūtatvāt pṛthaguktāḥ|) etā vyāpadaḥ preṣyādivaiguṇyādutpannā ayogādatiyogācca bhavantīti vākyārthaḥ| tatrādhmānamayogādbhavati, parikartikā tvatiyogāt, srāvo'yogāt, hṛdgraho'pyayogādeva, tathā'ṅgagraho'yogācca bhavati, jīvādānamatiyogāt; vibhraṃśastu gudabhraṃśa-sañjñābhraṃśa-kaṇḍvādilakṣaṇabhraṃśabhedāttrividho vaktavyaḥ; gudabhraṃśa-sañjñābhraṃśāvatiyogajanyau, śeṣastu vibhraṃśo'yogajanyaḥ; upadravo'pyayogajanya eva, klamo'pyayogajaḥ| eteṣāṃ cāyogātiyogajanyatvavibhāga uttaragranthe sphuṭo bhaviṣyati| yadyapi cāyogātiyogamithyāyogāstatra tatra kāraṇatvenoktāḥ, tathā'pīha vamanavirecanayormithyāyogaṃ necchati; yato doṣāṇāṃ caturvidhaiva pravṛttirbhavati, yat- atipravṛtiḥ, asamyakpravṛttirvā, apravṛttiḥ, alpapravṛttirvā; tatrāpyapravṛttyalpavṛttī ayogagṛhīte eva; yā'pi cātra prātilomyena pravṛttiḥ, sā'pi doṣasyāpekṣitasyāpravartakatvādayogagṛhītataiva; vakṣyati hi “ayogaḥ prātilomyena na cālpaṃ vā pravartanam” iti||29-30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">yogaḥ samyakpravṛttiḥ syādatiyogo'tivartanam| ayogaḥ prātilomyena na cālpaṃ vā pravartanam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">śleṣmotkliṣṭena durgandhamahṛdyamati vā bahu| virecanamajīrṇe ca pītamūrdhvaṃ pravartate||32||</seg> <seg type="unit" n="33">kṣudhārtamṛdukoṣṭhābhyāṃ svalpotkliṣṭakaphena vā| tīkṣṇaṃ pītaṃ sthitaṃ kṣubdhaṃ vamanaṃ syādvirecanam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">prātilomyena doṣāṇāṃ haraṇātte hyakṛtsnaśaḥ| ayogasañjñe, kṛcchreṇa yāti doṣo navā'lpaśaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31-34">yogātiyogāyogasvarūpamāha- yoga ityādi| ativartanamiti saṃśodhyātiriktapravartanam| prātilomyeneti vamanasya virecanena, virecanasya vamanena pravartanam; etacca prātilomyapravartanaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘yadā gacchati cālpaśaḥ’ iti, ‘navā gacchati cālpaśaḥ’ iti ca pā.</note> prāyo vivakṣitadoṣāpravartakatayaivāyoganikṣiptam| na cālpaṃ vā pravartanamiti sarvathā'pravartanamalpaṃ vā pravartanamiti| sthitamiti jhaṭiti ūrdhvaṃ gacchat <note place="foot" type="variant" n="19">‘sthitaṃ’ iti pā.</note>| etatprātilomyapravṛttyā yathā'yogatvaṃ tadāha- prātilomyenetyādi| prātilomyenākṛtsnaharaṇāt ayogasañjñe te iti yojyam| prātilomyaharaṇe'kṛsnadoṣaharaṇameva darśayannāha- kṛcchreṇetyādi| pratilomaharaṇe kṛtsno doṣo na yāti, alpaśo vā yātīti bhāvaḥ; tenākṛtsnadoṣaharaṇaṃ pratilomaharaṇe upapannamiti bhāvaḥ| ‘kṛcchreṇa yadāgacchati cālpaśa’ iti pāṭhe, yacchabdo hetau; pūrvatra pāṭhe vā śabdo hetau||31-34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">pītauṣadho na śuddhaścejjīrṇe tasmin punaḥ pibet| auṣadhaṃ na tvajīrṇe'nyadbhayaṃ syādatiyogataḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">koṣṭhasya gurutāṃ jñātvā laghutvaṃ balameva ca| ayoge mṛdu vā dadyādauṣadhaṃ tīkṣṇameva vā||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35-36">ādhmānādīnāmayogātiyogau kāraṇatvenoktau, tena kāraṇayorayogātiyogayoḥ prathamaṃ hetuliṅgacikitsitāni prāha- pītauṣadha ityādi| jīrṇe iti auṣadhe jīrṇe| punaḥ pibediti tadahareva| bhayaṃ syādatiyogata iti pūrvājīrṇauṣadhanavīnauṣadhābhyāmatiyogaḥ syāt| mṛdu vā dadyādityādau gurukoṣṭhe balavati tīkṣṇaṃ, laghukoṣṭhe durbale ca mṛdu dadyāditi vyavasthā||35-36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">vamanaṃ na tu duśchardaṃ duṣkoṣṭhaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘duśchardyāṃ mṛdukoṣṭhe’ iti pā.</note> na virecanam| pāyayetauṣadhaṃ bhūyo hanyāt pītaṃ punarhi tau||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37">punarvamanavirecanādānaviṣayau prāha- vamanaṃ na tvityādi| punaḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘punaḥ pītaṃ bhūyo hanyādityarthaḥ’ iti pā.</note> pītaṃ tu hanyādityarthaḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">asnigdhāsvinnadehasya rūkṣasyānavamauṣadham| doṣānutkliśya nirhartumaśaktaṃ janayedgadān||38||</seg> <seg type="unit" n="39">vibhraṃśaṃ śvayathuṃ hikkāṃ tamaso darśanaṃ bhṛśam <note place="foot" type="variant" n="22">‘tṛṣāṃ’ iti pā.</note>| piṇḍikodveṣṭanaṃ kaṇḍūmūrvoḥ sādaṃ vivarṇatām||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38-39">stokapravṛttirūpamayogaṃ kāraṇabhedenāha- asnigdhetyādi| asnigdhasyeti asamyaksnigdhasya| rūkṣasyeti na manāgapi snigdhasya| anavamiti jīrṇatayā mandavīryam| nirhartumiti niḥśeṣeṇa hartum| vibhraṃśamiti viparītapravṛttisāmarthyam||38-39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">snigdhasvinnasya cātyalpaṃ dīptāgnerjīrṇamauṣadham| śītairvā stabdhamāme vā doṣānutkliśya nāharet||40||</seg> <seg type="unit" n="41">tāneva janayedrogānayogaḥ sarva eva saḥ| vijñāya matimāṃstatra yathoktāṃ kārayet kriyām||41||</seg> <seg type="unit" n="42">taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ svinnaṃ prastarasaṅkaraiḥ| pāyayeta punarjīrṇe samūtrairvā nirūhayet||42||</seg> <seg type="unit" n="43">nirūḍhaṃ ca rasairdhānvairbhojayitvā'nuvāsayet| phalamāgadhikādārusiddhatailena mātrayā||43||</seg> <seg type="unit" n="44">snigdhaṃ vātaharaiḥ snehaiḥ punastīkṣṇena śodhayet| na cātitīkṣṇena tato hyatiyogastu jāyate||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="40-44">aparamayogamāha- snigdhasvinnasya cetyādi| jīrṇamiti alpatvāddīptāgnitvācca jīrṇam| āme iti apakve doṣe, ‘pītaṃ’ iti śeṣaḥ| ete'trāyogalakṣaṇatrayeṇa ye pratipāditā gadā na te bhinnasāmagrījanyā bhinnacikitsā vā, tena na pūrvamayogajanyavyāpattiprastāve paṭhitāḥ; evamatiyogalakṣaṇatayā vakṣyamāṇagadeṣvapi vācyam| yathoktamiti ‘pītauṣadho na śuddhaścet’ ityādinoktaṃ; kiṃvā'gre ‘taṃ taila’ ityādigranthenoktam| pāyayeteti saṃśodhanaṃ pāyayeta| dhānvairiti dhanvamṛgapakṣimāṃsarasaiḥ||40-44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">atitīkṣṇaṃ kṣudhārtasya mṛdukoṣṭhasya bheṣajam| hṛtvā''śu viṭpittakaphān dhātūnvisrāvayeddravān||45||</seg> <seg type="unit" n="46">balasvarakṣayaṃ dāhaṃ kaṇṭhaśoṣaṃ bhramaṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘klamaṃ’ iti pā.</note> tṛṣām| kuryācca madhuraistatra śeṣamauṣadhamullikhet||46||</seg> <seg type="unit" n="47">vamane tu virekaḥ syādvireke vamanaṃ punaḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘mṛdu’ iti pā.</note>| pariṣekāvagāhādyaiḥ suśītaiḥ stambhayecca tat||47||</seg> <seg type="unit" n="48">kaṣāyamadhuraiḥ śītairannapānauṣadhaistathā| raktapittātisāraghnairdāhajvaraharairapi||48||</seg> <seg type="unit" n="49">añjanaṃ candanośīramajjāsṛkśarkarodakam| lājacūrṇaiḥ pibenmanthamatiyogaharaṃ param||49||</seg> <seg type="unit" n="50">śuṅgābhirvā vaṭādīnāṃ siddhāṃ peyāṃ samākṣikām| varcaḥsāṅgrāhikaiḥ siddhaṃ kṣīraṃ bhojyaṃ ca dāpayet||50||</seg> <seg type="unit" n="51">jāṅgalairvā rasairbhojyaṃ picchābastiśca śasyate| madhurairanuvāsyaśca siddhena kṣīrasarpiṣā||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45-51">atiyogasya hetvādikamāha- atitīkṣṇamityādi| iyaṃ ca sāmagrī virecanātiyogasyaiva ghaṭate; yato mṛdukoṣṭhe bubhukṣite ca viṭpittakaphaharaṇakrameṇa ca saivātiyujyate <note place="foot" type="variant" n="25">‘tadevātiyujyate’ iti pā.</note>; vamanātiyogasāmagrī cānenodāharaṇenonneyā; kiṃvā, atitīkṣṇamiti padenaiva vamanasyāpyatitīkṣṇatvamatiyogakāraṇamuktaṃ, viṭpittakaphaharaṇaṃ yathāyogyatayā krameṇa virecane vamane ca boddhavyam| śeṣamauṣadhamullikhediti tādātvikī cikitsā| mṛdvitipadaṃ vamanena virecanena ca sambadhyate| vaṭādīnāmiti nyagrodhodumbarāśvatthakapītanānām| varcaḥsaṅgrāhikāḥ ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktāḥ priyaṅgvanantādayaḥ||45-51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">vamanasyātiyoge tu śītāmbupariṣecitaḥ| pibet kaphaharairmanthaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘phalarasairmanthaṃ’ iti pā.</note> saghṛtakṣaudraśarkaram||52||</seg> <seg type="unit" n="53">sodgārāyāṃ bhṛśaṃ vamyāṃ mūrcchāyāṃ dhānyamustayoḥ| samadhūkāñjanaṃ cūrṇaṃ lehayenmadhusaṃyutam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vamato'ntaḥpraviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavalagrahāḥ| snigdhāmlalavaṇairhṛdyairyūṣakṣīrarasairhitāḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">phalānyamlāni khādeyustasya cānye'grato narāḥ| niḥsṛtāṃ tu tiladrākṣākalkaliptāṃ praveśayet||55||</seg> <seg type="unit" n="56">vāggrahānilarogeṣu <note place="foot" type="variant" n="27">‘vāggrahānilarodheṣu’ iti pā.</note> ghṛtamāṃsopasādhitām| yavāgūṃ tanukāṃ dadyāt <note place="foot" type="variant" n="28">‘tanvīṃ dadyādyavāgūṃ ca’ iti pā.</note> snehasvedau ca buddhimān||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52-56">purato'mlaphalakhādanaṃ mukhasrāvaṇena jihvāstabdhatvaṃ hantum <note place="foot" type="variant" n="29">‘hanyāt’ iti pā.</note>| atiyoge niḥsṛtāmiti jihvāviśeṣaṇam||52-56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">vamitaśca viriktaśca mandāgniśca vilaṅghitaḥ| agniprāṇavivṛddhyarthaṃ kramaṃ peyādikaṃ bhajet <note place="foot" type="variant" n="30">‘peyādimācaret’ iti pā.</note>||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="57">atiyoge'pi yathā peyādikramo bhavati tadāha- vamitaścetyādi| atiharaṇādativamito'tiviriktaśceti boddhavyam||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">bahudoṣasya rūkṣasya hīnāgneralpamauṣadham| sodāvartasya cotkliśya doṣānmārgānnirudhya ca||58||</seg> <seg type="unit" n="59">bhṛśamādhmāpayennābhiṃ pṛṣṭhapārśvaśirorujam| śvāsaviṇmūtravātānāṃ saṅgaṃ kuryācca dāruṇam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">abhyaṅgasvedavartyādi sanirūhānuvāsanam| udāvartaharaṃ sarvaṃ karmādhmātasya śasyate||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="58-60">ayogātiyogayorādhmānādivyāpadāṃ yathākramaṃ hetuliṅgacikitsādi nirdiśannāha- bahudoṣasyetyādi| etāśca vyāpado nāvaśyamatiyogāyogayorbhavanti, upadravabhūtatvāt <note place="foot" type="variant" n="31">‘upadravarūpatvāt’ iti pā.</note>; ata evopakalpanīye- “atiyogāyoganimittānimānupadravān vidyāt”- “ādhmānaṃ parikartikā”(sū.a.15) ityādinā granthena etā daśa vyāpadaḥ pratipāditāḥ||58-60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">snigdhena gurukoṣṭhena sāme balavadauṣadham| kṣāmeṇa mṛdukoṣṭhena śrāntenālpabalena vā||61||</seg> <seg type="unit" n="62">pītaṃ gatvā gudaṃ sāmamāśu doṣaṃ nirasya ca| tīvraśūlāṃ sapicchāsrāṃ karoti parikartikām||62||</seg> <seg type="unit" n="63">laṅghanaṃ pācanaṃ <note place="foot" type="variant" n="32">‘dīpanaṃ’ iti pā.</note> sāme rūkṣoṣṇaṃ laghubhojanam| bṛṃhaṇīyo vidhiḥ sarvaḥ kṣāmasya madhurastathā||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="61-63">parikartikāmāha- snigdhenetyādi| pītaṃ gatvā gudamityādi virecanātiyogajanyaparikartikāyāṃ saṅgataṃ, na vamanātiyogajanyaparikartikāyām; upakalpanīye ca sākṣādvamanāyogātiyogajanyatayaivādhmānādaya uktāḥ, tenānukto'pi vamanavyāpattau parikarto'nenodāharaṇena <note place="foot" type="variant" n="33">‘anilodāharaṇena’ iti, ‘'nehodāharaṇena’ iti ca pā.</note> kalpanīyaḥ; tantrāntare'pyuktaṃ- ‘yā tu parikartikā virecane, tadvamane kaṇṭhakarṣaṇaṃ; yo'dhaḥparisrāvo virecane, sa vamane kaphaprasekaḥ” (su.ci.a.34) iti; tadanayā diśā ādhmānādīni vamanavirecanayorayogātiyogajanyatayā vyākhyātānītyeke| āśu doṣaṃ nirasyeti vamanātiyogajanyeyaṃ vyāpat| atra laṅghanādikriyā atiyoge satyapyāmapācanāya jñeyā| kṣāmeṇa mṛdukoṣṭhenetyādisamprāptijanitasya kṣāmapuruṣaprabhavasya laṅghanapācanādyamupakrāntameva||61-63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">āme jīrṇe'nubandhaścet kṣārāmlaṃ laghu śasyate| puṣpakāsīsamiśraṃ vā kṣāreṇa lavaṇena vā||64||</seg> <seg type="unit" n="65">sadāḍimarasaṃ sarpiḥ pibedvāte'dhike sati| dadhyamlaṃ bhojane <note place="foot" type="variant" n="34">‘dadhyannaṃ bhojanaṃ’ iti pā.</note> pāne saṃyuktaṃ dāḍimatvacā||65||</seg> <seg type="unit" n="66">devadārutilānāṃ vā kalkamuṣṇāmbunā pibet| aśvatthodumbaraplakṣakadambairvā śṛtaṃ payaḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘bastiṃ’ iti pā.</note> picchābastimathāpi vā| yaṣṭīmadhukasiddhaṃ vā snehabastiṃ pradāpayet||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="64-67">āmāvasthākartavyamāha- āme jīrṇa ityādi| kṣārāmlaṃ laghu śasyata iti atīsāre yaduktaṃ- “cāṅgerīkoladadhyamlanāgarakṣārasaṃyutam| ghṛtaṃ” (ci.a.19) iti; laghumātraṃ ca śasyata iti jñeyam| puṣpakāsīsamityatra puṣpaśabdena kecit sāṅgrāhikāni dhātakīkusumādīni grāhayanti||64-67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">alpaṃ tu bahudoṣasya doṣamutkliśya bheṣajam| alpālpaṃ srāvayet kaṇḍūṃ śophaṃ kuṣṭhāni gauravam||68||</seg> <seg type="unit" n="69">kuryāccāgnibalotkleśastaimityārucipāṇḍutāḥ| parisrāvaḥ sa, taṃ doṣaṃ śamayedvāmayedapi||69||</seg> <seg type="unit" n="70">snehitaṃ vā punastīkṣṇaṃ pāyayet virecanam| śuddhe cūrṇāsavāriṣṭān saṃskṛtāṃśca pradāpayet||70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="68-70">alpamityādinā parisrāvamāha| śamayedvāmayedapītyādau alpadoṣe śamanaṃ, bahudoṣe ūrdhvagatadoṣe tu vamanamiti vyavasthā| vāmayedapītyatrāpi snehitaṃ punariti sambadhyate| cūrṇāsavāriṣṭā grahaṇyarśaścikitsādiṣu jñeyāḥ||68-70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">pītauṣadhasya vegānāṃ nigrahānmārutādayaḥ| kupitā hṛdayaṃ gatvā ghoraṃ kurvanti hṛdgraham||71||</seg> <seg type="unit" n="72">sa <note place="foot" type="variant" n="36">‘hikkāpārśvarujākārśya…’ iti pā.</note> hikkākāsapārśvārtidainyalālākṣivibhramaiḥ| jihvāṃ khādati niḥsañjño dantān kiṭikiṭāpayan||72||</seg> <seg type="unit" n="73">na gacchedvibhramaṃ tatra vāmayedāśu taṃ bhiṣak| madhuraiḥ pittamūrcchārtaṃ kaṭubhiḥ kaphamūrcchitam||73||</seg> <seg type="unit" n="74">pācanīyaistataścāsya doṣaśeṣaṃ vipācayet| kāyāgniṃ ca balaṃ cāsya krameṇotthāpayettataḥ <note place="foot" type="variant" n="37">‘krameṇābhipravardhayet’ iti pā.</note>||74||</seg> <seg type="unit" n="75">pavanenātivamato hṛdayaṃ yasya pīḍyate| tasmai snigdhāmlalavaṇaṃ dadyāt pittakaphe'nyathā||75||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="71-75">pītauṣadhasyetyādinā hṛdgrahamāha| na gacchedvibhramaṃ tatreti hṛdgrahapīḍito'yaṃ mriyamāṇo vā'yamiti bhrāntiṃ na gacchedityarthaḥ| vamanaṃ cātra mūrcchite duḥśakaprayogaṃ, tena mūrcchārambha eva vamanaṃ kārayitavyaṃ; kiṃvā mūrcchāyāmapyaṅgulīpraveśādinā vamanaṃ kārayitavyam| pittamūrcchārtamiti pittaprabaladoṣajanitamūrcchārtam| ativamata iti vamanāyātipravāhaṇaṃ kurvataḥ| pittakaphe'nyatheti pitte kaphe vā hṛdayapīḍākare snigdhāmlalavaṇaviparītaṃ rūkṣatiktakaṭukādikramaṃ kuryāt||71-75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">pītauṣadhasya vegānāṃ nigraheṇa kaphena vā| ruddho'ti <note place="foot" type="variant" n="38">‘ruddho'tīva viśuddhasya’ iti pā.</note> vā viśuddhasya gṛhṇātyaṅgāni mārutaḥ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">stambhavepathunistodasādodveṣṭanamanthanaiḥ| tatra vātaharaṃ sarvaṃ snehasvedādi kārayet <note place="foot" type="variant" n="39">‘śasyate’ iti pā.</note>||77||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="76-77">pītauṣadhasyetyādinā aṅgagrahaṇamayogajamatiyogajaṃ cāha| kaphena vā ruddho doṣaḥ punaraṅgāni nigṛhṇāti; śuddhasya vā mārutaḥ kupito'ṅgāni pratigṛhṇāti stambhādibhiḥ||76-77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">atitīkṣṇaṃ mṛdau koṣṭhe laghudoṣasya bheṣajam| doṣān hṛtvā vinirmathya jīvaṃ harati śoṇitam||78||</seg> <seg type="unit" n="79">tenānnaṃ miśritaṃ dadyādvāyasāya śune'pi vā| bhuṅkte taccedvadejjīvaṃ na bhuṅkte pittamādiśet||79||</seg> <seg type="unit" n="80">śuklaṃ vā bhāvitaṃ vastramāvānaṃ koṣṇavāriṇā| prakṣālitaṃ vivarṇaṃ syāt pitte <note place="foot" type="variant" n="40">‘pittaṃ śuddhaṃ tu śoṇitam’ iti pā.</note> śuddhaṃ tu śoṇite||80||</seg> <seg type="unit" n="81">tṛṣṇāmūrcchāmadārtasya kuryādāmaraṇāt kriyām| tasya pittaharīṃ sarvāmatiyoge ca yā hitā <note place="foot" type="variant" n="41">‘matā’ iti pā.</note>||81||</seg> <seg type="unit" n="82">mṛgagomahiṣājānāṃ sadyaskaṃ jīvatāmasṛk| pibejjīvābhisandhānaṃ jīvaṃ taddhyāśu gacchati <note place="foot" type="variant" n="42">‘pāyayetāśu sandhānaṃ jīvo jīvena gacchati’ iti pā.</note>||82||</seg> <seg type="unit" n="83">tadeva darbhamṛditaṃ raktaṃ bastiṃ pradāpayet| śyāmākāśmaryabadarīdūrvośīraiḥ śṛtaṃ payaḥ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">ghṛtamaṇḍāñjanayutaṃ śītaṃ bastiṃ pradāpayet| picchābastiṃ suśītaṃ vā ghṛtamaṇḍānuvāsanam||84||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="78-84">atitīkṣṇamityādinā jīvādānamāha| laghudoṣasyeti svalpadoṣasya| vinirmathyeti śoṇitameva kṣobhayitvā <note place="foot" type="variant" n="43">‘kṣodayitvā’ iti pā.</note>| jīvamiti jīvanahetudhāturūpaṃ śoṇitam| śoṇitaṃ kiñcidraktapittakṣobhādbhavati, kiñcicca jīvaśoṇitaṃ bhavati; tadviśeṣaparīkṣārthamāha- tenānnamityādi| pittamādiśediti śoṇitagataṃ pittamādiśed raktapittamiti yāvat| āvānamiti śuṣkam| pitte iti raktapitte sati kṣālitaṃ vastraṃ vivarṇaṃ bhavati, jīvaśoṇite tu sati śuddhaṃ vastraṃ bhavati| parīkṣā ca cikitsābhedārthameva; raktapitte raktapittaharī kriyā, jīvaśoṇitaṃ tu dṛṣṭvā ‘tṛṣṇāmūrcchāmadārtasya’ ityādinoktā kartavyā| atiyoge ca yā hiteti atraiva ‘pariṣekāvagāhādyaiḥ suśītaiḥ stambhayecca tam’ ityādinoktā jñeyā| jīvaṃ taddhyāśu gacchatīti asṛkprabhāvādāśveva śoṇitarūpatāṃ yāti sadyaskamasṛk| śyāmetyādau śyāmā priyaṅguḥ||78-84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">gudaṃ bhraṣṭaṃ kaṣāyaiśca stambhayitvā praveśayet| sāma gāndharvaśabdāṃśca sañjñānāśe'sya kārayet||85||</seg> <seg type="unit" n="86">yadā virecanaṃ pītaṃ viḍantamavatiṣṭhate| vamanaṃ bheṣajāntaṃ vā doṣānutkliśya nāvahet||86||</seg> <seg type="unit" n="87">tadā kurvanti kaṇḍvādīn doṣāḥ prakupitā gadān| sa vibhraṃśo matastatra syādyathāvyādhi bheṣajam||87||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="85-87">gudaṃ bhraṣṭamityādinā gudabhraṃśarūpaṃ vibhraṃśamāha| kaṣāyairiti kaṣāyarasaiḥ| sāmetyādinā sañjñāvibhraṃśarūpavibhraṃśacikitsāmāha| sāma sāntvanam| gāndharvaśabdo gītam| etau ca vibhraṃśāvatiyogajanyau| yadetyādinā tṛtīyamayogajanyavibhraṃśamāha| viḍantamavatiṣṭhata iti malamātramapahṛtyāvatiṣṭhate| bheṣajāntamiti bheṣajamātraṃ vamanenāvatiṣṭhate| nāvahediti nāpaharati| etadvyāpadaśca vibhraṃśasañjñā pāribhāṣikī| yathāvyādhibheṣajamiti kaṇḍvādiviparītaṃ bheṣajam||85-87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">pītaṃ snigdhena sasnehaṃ taddoṣairmārdavādvṛtam| na vāhayati doṣāṃstu svasthānāt stambhayeccyutān||88||</seg> <seg type="unit" n="89">vātasaṅgagudastambhaśūlaiḥ kṣarati cālpaśaḥ| tīkṣṇaṃ bastiṃ virekaṃ vā so'rho laṅghitapācitaḥ||89||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="88-89">pītaṃ snigdhenetyādinā stambhamāha| mārdavādvṛtamiti bheṣajasya mṛdutayā doṣairvṛtam| svasthānāccyutān stambhayediti yojanīyam| so'rha iti laṅghanapācanānantaraṃ tīkṣṇaṃ bastiṃ virekaṃ vā tīkṣṇamarhatītyarthaḥ||88-89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">rūkṣaṃ virecanaṃ pītaṃ rūkṣeṇālpabalena vā| mārutaṃ kopayitvā''śu kuryāddhorānupadravān||90||</seg> <seg type="unit" n="91">stambhaśūlāni ghorāṇi sarvagātreṣu muhyataḥ| snehasvedādikastatra kāryo vātaharo vidhiḥ||91||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="90-91">rūkṣamityādinā upadravānāha| yadyapyādhmānādayo'pyamī upadravā eva, tathā'pi teṣāṃ sañjñāntareṇaiva gṛhītatvācchūlādaya eva upadravaśabdābhihitāḥ| śūlādayaścāmī pradhānānyuttarakālabhāvitvādanupadravarūpā apyupadravaśabdenocyante; yathā- “dhūmaḥ kuryādupadravān” (sū.a.5) iti; kiṃvā, ayogākhyasya vyādheramī upadravā iti jñeyam||90-91||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">snigdhasya mṛdukoṣṭhasya mṛdūtkliśyauṣadhaṃ kapham| pittaṃ vātaṃ ca saṃrudhya satandrāgauravaṃ klamam||92||</seg> <seg type="unit" n="93">daurbalyaṃ cāṅgasādaṃ ca kuryādāśu tadullikhet| laṅghanaṃ pācanaṃ cātra <note place="foot" type="variant" n="44">‘kāle’ iti pā.</note> snigdhaṃ tīkṣṇaṃ ca śodhanam||93||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="92-93">snigdhasyetyādinā klamamāha| kaphaṃ pittaṃ cotkliśya vātaṃ ca tābhyāmeva saṃrudhya bheṣajaṃ tandrādiyuktaṃ klamaṃ kuryāt| tadullikhediti tad bheṣajaṃ kaphapittaṃ collikhedityarthaḥ||92-93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">tatra ślokau- ityetā vyāpadaḥ proktāḥ sarūpāḥ sacikitsitāḥ| vamanasya virekasya kṛtasyākuśalairnṛṇām <note place="foot" type="variant" n="45">‘virecanasyākuśalairdattasya vamanasya ca’ iti pā.</note>||94||</seg> <seg type="unit" n="95">etā <note place="foot" type="variant" n="46">‘dhīmān vijñāya tāstasmādavasthāścaiva tattvataḥ’ iti pā.</note> vijñāya matimānavasthāścaiva tattvataḥ| dadyāt <note place="foot" type="variant" n="47">‘kuryāt’ iti pā.</note> saṃśodhanaṃ samyagārogyārthī <note place="foot" type="variant" n="48">‘samyagārogyārthaṃ’ iti pā.</note> nṛṇāṃ sadā||95||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="94-95">ityetā ityādinā adhyāyārthasaṅgrahaṃ darśayitvā vyāpadutpādahetumāha| dadyāt saṃśodhanaṃ samyagiti tathā saṃśodhanaṃ dadyād yathā vyāpado notpadyanta evetyarthaḥ||94-95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne vamanavirecanavyāpatsiddhirnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne vamanavirecanavyāpatsiddhi(saṃśodhanavyāpatsiddhi)rnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ca.8.7">
          <head>bastivyāpatsiddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto bastivyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">vamanavirecanānantarabhāvitvādbasteḥ saṃśodhanavyāpatsiddheranantaraṃ bastivyāpatsiddhirucyate; atra bastiśabdo nirūha eva vartate, tadvyāpadāmevātra vaktavyatvāt||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dhīdhairyaudāryagāmbhīryakṣamādamataponidhim| punarvasuṃ śiṣyagaṇaḥ papraccha vinayānvitaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">kāḥ kati vyāpado basteḥ kiṃsamutthānalakṣaṇāḥ| kā cikitsā iti praśnāñchrutvā tānabravīdguruḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">nātiyogau klamādhmāne hikkā hṛtprāptirūrdhvatā| pravāhikā śiroṅgārtiḥ parikartaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘parikartiḥ’ iti pā.</note> parisravaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">dvādaśa vyāpado basterasamyagyogasambhavāḥ| āsāmekaikaśo rūpaṃ cikitsāṃ ca nibodhata||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-6">kāḥ katītyādi pañca praśnāḥ| nātiyogāvityādinā ādyapraśnasyottaram| nātiyogāviti ayogātiyogau| etaddvādaśavyāpadāṃ ca vivaraṇa eva sphuṭārtho bhaviṣyati| asamyagyogasambhavā iti nirūhasyāyogātiyogamithyāyogarūpāsamyagyogasambhavāḥ| anena ca samutthānapraśnasya sāmānyakāraṇābhidhānenottaraṃ dattaṃ bhavati| atra bastiprayogasyāsamyagyogena nirūhakāryadoṣaharaṇasyātiyogāyogau vyāpattirūpau janyete klamādayo'pi cātiyogāyogajātā eva viśiṣṭahetulakṣaṇacikitsitatayā ihāpi pṛthagucyante, yathā saṃśodhane ādhmānādayo'yogātiyogajātā api pṛthaguktāḥ| kecit ‘nātiyogāt klamādhmāne’ ityādi, tathā ‘daśaitā vyāpado basteḥ’ ityādi paṭhanti; tatra pūrvādhyāyoktavyākhyānādartho neyaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘artha unneyaḥ’ iti pā.</note>; kintu pūrva eva pāṭho nirvyūhaḥ| āsāmityādau rūpaśabdenaiva prati prati vakṣyamāṇahetuviśeṣo'varuddho jñeyaḥ, yena heturapi hi vyāsagamakatayā rūpameva||3-6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">gurukoṣṭhe'nilaprāye rūkṣe vātolbaṇe'pi vā| śīto'lpalavaṇasnehadravamātro <note place="foot" type="variant" n="3">‘śīto'lpasnehalavaṇadravyamātraḥ’ iti pā.</note> ghano'pi vā||7||</seg> <seg type="unit" n="8">bastiḥ saṅkṣobhya taṃ doṣaṃ durbalatvādanirharan| karoti gurukoṣṭhatvaṃ vātamūtraśakṛdgraham||8||</seg> <seg type="unit" n="9">nābhibastirujaṃ dāhaṃ hṛllepaṃ śvayathuṃ gude| kaṇḍūgaṇḍāni vaivarṇyamaruciṃ vahnimārdavam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">tatroṣṇāyāḥ pramathyāyāḥ pānaṃ svedāḥ pṛthagvidhāḥ| phalavartyo'thavā kālaṃ jñātvā śastaṃ virecanam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">bilvamūlatrivṛddāruyavakolakulatthavān| surādimūtravān <note place="foot" type="variant" n="4">‘surāmūtrādinā’ iti pā.</note> bastiḥ saprākpeṣyastamānayet||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7-11">gurukoṣṭhe iti krūrakoṣṭhe malapūrṇakoṣṭhe vā| alpaśabdo mātrāntaiḥ pratyekaṃ sambadhyate| uṣṇāyāḥ pramathyāyā iti atīsāroktapramathyānāṃ yā pramathyā uṣṇā tasyāḥ prayogaḥ; pramathyeti pācanakaṣāyasyāyurvedasamayasiddhasañjñeti pratipāditamevātīsāre| kālaṃ jñātveti virecanayogyāvasthāṃ jñātvā| surādimūtravānityatra ādiśabdena sauvīrakatuṣodakādīnāṃ grahaṇam| saprākpeṣya iti bastisūtrīyoktabalādibastyuktakalkayuktaḥ| tamānayediti ayogakārakaṃ vibaddhaṃ bastiṃ harati||7-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">snigdhasvinne'titīkṣṇoṣṇo mṛdukoṣṭhe'tiyujyate| tasya liṅgaṃ cikitsā ca śodhanābhyāṃ samā bhavet||12||</seg> <seg type="unit" n="13">pṛśniparṇīṃ sthirāṃ padmaṃ kāśmaryaṃ madhukaṃ balām| piṣṭvā drākṣāṃ madhūkaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘madhukotpalam’ iti pā.</note> ca kṣīre taṇḍuladhāvane||13||</seg> <seg type="unit" n="14">drākṣāyāḥ pakvaloṣṭasya prasāde madhukasya ca| vinīya saghṛtaṃ bastiṃ dadyāddāhe'tiyogaje <note place="foot" type="variant" n="6">‘…ddāhātiyogine’ iti pā.</note>||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-14">ayogamabhidhāyātiyogamāha- snigdhasvinne ityādi| atiyujyate iti atiyogakārako bhavati| śodhanābhyāṃ samā bhavediti vamanavirecanātiyogoktaliṅgacikitsitābhyāṃ samā bhavet| bastyatiyogaje dāhe viśiṣṭacikitsāmāha- pṛśniparṇīmityādi| atra kṣīrādiṣu pañcadraveṣu kalkasya vilayanam| drākṣādiprasādāḥ śītakaṣāyavidhikṛtā jñeyāḥ||12-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">āmaśeṣe <note place="foot" type="variant" n="7">‘āmadoṣe’ iti pā.</note> nirūheṇa mṛdunā <note place="foot" type="variant" n="8">‘mūrcchayatyanilaṃ mārgaṃ ruṇaddhyagniṃ hinasti ca’ iti pā.</note> doṣa īritaḥ| mārgaṃ ruṇaddhi vātasya hantyagniṃ mūrcchayatyapi||15||</seg> <seg type="unit" n="16">klamaṃ vidāhaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘sadāhaṃ’ iti pā.</note> hṛcchūlaṃ mohaveṣṭanagauravam| kuryāt svedairvirūkṣaistaṃ pācanaiścāpyupācaret||16||</seg> <seg type="unit" n="17">pippalīkattṛṇośīradārumūrvāśṛtaṃ jalam| pibet sauvarcalonmiśraṃ dīpanaṃ hṛdviśodhanam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">vacānāgaraśaṭyelā dadhimaṇḍena mūrcchitāḥ| peyāḥ prasannayā vā syurariṣṭenāsavena vā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">dāru trikaṭukaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘trikaṇṭakaṃ’ iti pā.</note> pathyāṃ palāśaṃ citrakaṃ śaṭīm| piṣṭvā kuṣṭhaṃ ca mūtreṇa pibet kṣārāṃśca dīpanān||19||</seg> <seg type="unit" n="20">bastimasya vidadhyācca samūtraṃ dāśamūlikam| samūtramathavā vyaktalavaṇaṃ mādhutailikam||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-20">āmaśeṣe ityādinā klamamāha| āmaśeṣe sati dattena nirūheṇa doṣa īrita iti yojyam| doṣaśabdena cātra pittakaphāvāmasahitau mārgāvarakāvucyete| mūrcchayatīti mārgāvarodhāt kopayati| mārgaṃ ruṇaddhīti dehe srotāṃsi ruṇaddhi| ye tu, doṣaśabdeneha kaphamātraṃ grāhayanti, tanmate sadāhatvaṃ klamasyāpyanupapannam| vacetyādau mūrcchitā iti āloḍitāḥ| kṣārāṃśca dīpanāniti grahaṇīcikitsādyuktān| dāśamūlikamiti “dvipañcamūlasya raso'mlayuktaḥ” (si.a.3) ityādinoktaṃ; kiṃvā daśamūlakvāthakṛtam| mādhutailikaḥ vakṣyamāṇaḥ||15-20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">alpavīryo mahādoṣe rūkṣe krūrāśaye kṛtaḥ| bastirdoṣāvṛto ruddhamārgo rundhyāt <note place="foot" type="variant" n="11">‘bastirdoṣāvṛtastūrdhvamadho rundhyāt’ iti pā.</note> samīraṇam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sa vimārgo'nilaḥ kuryādādhmānaṃ marmapīḍanam| vidāhaṃ gurukoṣṭhasya muṣkavaṅkṣaṇavedanām||22||</seg> <seg type="unit" n="23">ruṇaddhi hṛdayaṃ śūlairitaścetaśca dhāvati| śyāmāphalādibhiḥ kuṣṭhakṛṣṇālavaṇasarṣapaiḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">dhūmamāṣavacākiṇvakṣāracūrṇaguḍaiḥ kṛtām| karāṅguṣṭhanibhāṃ vartiṃ yavamadhyāṃ nidhāpayet <note place="foot" type="variant" n="12">‘praveśayet’ iti pā.</note>||24||</seg> <seg type="unit" n="25">abhyaktasvinnagātrasya tailāktāṃ snehite gude| athavā lavaṇāgāradhūmasiddhārthakaiḥ kṛtām||25||</seg> <seg type="unit" n="26">bilvādinā nirūhaḥ syāt pīlusarṣapamūtravān| saralāmaradārubhyāṃ siddhaṃ caivānuvāsanam||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-26">alpavīrya ityādinā ādhmānamāha| ruddhamārga iti nivāritādhomārgaḥ; sa cānilaṃ ruṇaddhi, anilaśca ruddhamārgatayā ādhmānaṃ karotīti| marmapīḍanamityādhmānaviśeṣaṇam| ruṇaddhi hṛdayaṃ śūlairiti śūlairhṛdayaṃ vyāpnoti| śyāmāphalādibhiriti śyāmādibhirnavabhiḥ, phalādibhiśca ṣaḍbhiḥ kalpasthānoktaiḥ| dhūmaśabdeneha gṛhadhūmagrahaṇam| guḍaścātra <note place="foot" type="variant" n="13">‘guḍasyātra pṛthak palam’ iti pā.</note> tāvanmātro bhavati yāvatā vartiḥ kartuṃ yujyate| karāṅguṣṭhetyatra karagrahaṇaṃ pādāṅguṣṭhaniṣedhārtham| athavetyādinoktadvitīyavartāvapi vartitvasampattyarthaṃ guḍo deyaḥ| bilvādibhiśca nirūha iti “bilvamūlatrivṛddāruyavakolakulatthavān” ityādinoktaḥ| saraletyādau siddhamityatra ‘tailaṃ’ iti śeṣaḥ||21-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">mṛdukoṣṭhe'bale bastiratitīkṣṇo'tinirharan| kuryāddhikkāṃ, hitaṃ tasmai hikkāghnaṃ bṛṃhaṇaṃ ca yat||27||</seg> <seg type="unit" n="28">balāsthirādikāśmaryatriphalāguḍasaindhavaiḥ| saprasannāranālāmlaistailaṃ paktvā'nuvāsayet||28||</seg> <seg type="unit" n="29">kṛṣṇālavaṇayorakṣaṃ pibeduṣṇāmbunā yutam <note place="foot" type="variant" n="14">‘uṣṇāmbunā'kṣaḥ pippalyā hito lavaṇasaṃyutaḥ’ iti pā.</note>| dhūmaleharasakṣīrasvedāścānnaṃ ca vātanut||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-29">mṛdvityādinā hikkāmāha| atinirharanniti atiyogena doṣānnirharan| hikkāghnamiti hikkācikitsoktaṃ bheṣajam| hikkāyāṃ ca yadyapi “prasaktacchardiniṣṭhīvikākāsaśvāsahikkārtānāmūrdhvībhūto vāyurūrdhvaṃ bastiṃ nayet” (si.a.2) ityanena bastirniṣiddhaḥ, tathā'pīha viśiṣṭahikkāyāmanuvāsanasya hitatvāt, “balāsthirādi” ityādinoktamanuvāsanamanavadyam| vātanuditi padaṃ liṅgavipariṇāmena dhūmādibhiśca sambadhyate; tena vātahitānāmevātra dhūmādīnāṃ prayogaḥ||27-29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atitīkṣṇaḥ savāto vā na vā samyak prapīḍitaḥ| ghaṭṭayeddhṛdayaṃ bastistatra kāśakuśetkaṭaiḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">syāt sāmlalavaṇaskandhakarīrabadarīphalaiḥ| śṛtairbastirhitaḥ siddhaṃ vātaghnaiścānuvāsanam||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30-31">atitīkṣṇa ityādinā hṛtprāptimāha| savātatvaṃ basterniḥśeṣadānādinā jñeyam| asamyakpīḍitatvameva hṛtprāptijanakatayā jñeyam| lavaṇaskandhaḥ rogabhiṣagjitīyoktaḥ| vātaghnairiti daśamūlādibhiḥ||30-31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">vātamūtrapurīṣāṇāṃ datte vegānnigṛhṇataḥ| ati vā pīḍito bastirmukhenāyāti vegavān||32||</seg> <seg type="unit" n="33">mūrcchāvikāraṃ tasyādau dṛṣṭvā śītāmbunā mukham| siñcet pārśvodaraṃ cādhaḥ pramṛjyādvījayecca tam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">keśeṣvālambya cākāśe <note place="foot" type="variant" n="15">‘cākeśaṃ dhunuyānnāmayedbhṛśam’ iti pā.</note> dhunuyāttrāsayecca tam| gokharāśvagajaiḥ siṃhai rājapreṣyaistathoragaiḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">ulkābhirevamanyaiśca bhītasyādhaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘bastiṃ tasyānayedadhaḥ’ iti pā.</note> pravartate| vastrapāṇigrahaiḥ kaṇṭhaṃ rundhyānna mriyate yathā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">prāṇodānanirodhāddhi prasiddhataramārgavān <note place="foot" type="variant" n="17">‘prasiddhataramārgagaḥ’ iti pā.</note>| apānaḥ pavano bastiṃ tamāśvevāpakarṣati||36||</seg> <seg type="unit" n="37">tataḥ kramukakalkākṣaṃ pāyayetāmlasaṃyutam| auṣṇyāttaikṣyāt saratvācca bastiṃ so'syānulomayet||37||</seg> <seg type="unit" n="38">pakvāśayasthite svinne nirūho dāśamūlikaḥ| yavakolakulatthaiśca vidheyo mūtrasādhitaḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">bilvādipañcamūlena siddho bastiruraḥsthite| śiraḥsthe nāvanaṃ dhūmaḥ pracchādyaṃ sarṣapaiḥ śiraḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32-39">vātamūtretyādinordhvatāmāha| datte iti bastau datte| tasyordhvaṃ gacchato bastermūrcchārūpaṃ vikāraṃ dṛṣṭvā mukhasecanādi kartavyam| ākāśe dhunuyāditi niravalambaṃ dhunuyāt| trāsayecca gokharādibhiriti jñeyam| evamanyairiti anuktairapi trāsanaprakāraiḥ| kaṇṭhāvarodho yathā kartavyastadāha- na mriyate yatheti| kaṇṭhoparodhaprayojanamāha- prāṇodānanirodhāddhi prasiddhataramārgavānityādi| kaṇṭhapragraheṇa prāṇodānanirodhāt prasiddhataramārgavānapāno bhavati, gudapravartanasvarūpo bhavatītyarthaḥ; tataśca bastimūrdhvakṣiptamadho nayati; prāṇodānanirodhena tu prāṇodānābhyāṃ pīḍito'pānaḥ svamārgagāmī bhavatīti jñeyam| kecittu ‘yāvat prāṇoparodhāddhi’ iti paṭhanti, tatra prāṇoparodhaṃ yāvat kaṇṭhapīḍanaṃ kartavyamityarthaḥ| kramukaṃ pūgaphalam| śiraḥstha iti bastyekadeśe śirasi sthite sati| pracchādyamiti ālepanīyam||32-39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">snigdhasvinne mahādoṣe bastirmṛdvalpabheṣajaḥ| utkliśyālpaṃ hareddoṣaṃ janayecca pravāhikām||40||</seg> <seg type="unit" n="41">sa bastipāyuśophena jaṅghorusadanena vā| niruddhamāruto janturabhīkṣṇaṃ sampravāhate||41||</seg> <seg type="unit" n="42">svedābhyaṅgānnirūhāṃśca śodhanīyānulomikān| vidadhyāllaṅghayitvā tu vṛttiṃ kuryādviriktavat||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="40-42">snigdhasvinnetyādinā pravāhikāmāha| pravāhikāmatīsāroktalakṣaṇāmuktāṃ janayati| śodhanīyānulomikānityatra śodhanīyāniti trivṛdādiśodhanadravyayuktān; ānulomikāniti anulomanakṣīrekṣurasayuktān| vṛttimiti peyādikramam||40-42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">durbale krūrakoṣṭhe ca tīvradoṣe tanurmṛduḥ| śīto'lpaścāvṛto doṣairbastistadvihato'nilaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">mārgairgātrāṇi <note place="foot" type="variant" n="18">‘mārgairgātrāṇyanusarannūrdhvaṃ mūrdhni vidhāvati’ iti pā.</note> sandhāvannūrdhvaṃ mūrdhni <note place="foot" type="variant" n="19">‘mūrdhanyupāhitaḥ’ iti pā.</note> vihanyate| grīvāṃ manye ca gṛhṇāti <note place="foot" type="variant" n="20">‘saṃstabhya’ iti pā.</note> śiraḥ kaṇṭhaṃ bhinatti ca||44||</seg> <seg type="unit" n="45">bādhiryaṃ karṇanādaṃ ca pīnasaṃ netravibhramam| kuryādabhyañjanaṃ tailalavaṇena <note place="foot" type="variant" n="21">‘tailalavaṇenāvagāhayet’ iti pā.</note> yathāvidhi||45||</seg> <seg type="unit" n="46">yuñjyāt pradhamanairnasyairdhūmairasya <note place="foot" type="variant" n="22">‘dhūmairāsyavirecanaiḥ’ iti pā.</note> virecayet| tīkṣṇānulomikenātha snigdhaṃ bhukte'nuvāsayet <note place="foot" type="variant" n="23">‘virecanairnirūhaiśca bastibhiścānulomikaiḥ’ iti pā.</note>||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43-46">durbale ityādinā śirortimāha| tanuḥ aghanaḥ| tadvihata iti nirūhabastiprakopitaḥ| ūrdhvaṃ mūrdhni vihanyate iti ūrdhvamanusaran mūrdhni vihanyate; ye tu ‘ūrdhvaṃ vidhāvati’ iti paṭhanti, tanmate uparyupari dhāvatītyarthaḥ| asya virecayediti atra ‘śira’ iti śeṣaḥ, ‘anu virecayet’ iti vā pāṭhaḥ| tīkṣṇānulomike'nne bhukte sati anuvāsayediti yojyam; kiṃvā tīkṣṇānulomikenaivānuvāsanaṃ sādhyamityarthaḥ||43-46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">snehasvedairanāpādya <note place="foot" type="variant" n="24">‘susnigdhasvinnadehasya yasya bastirvidhīyate| atitīkṣṇo guruścaiva’ iti, ‘virecanairnirūhaiśca bastibhiścānulomikaiḥ| atitīkṣṇo guruścaiva’ iti ca pā.</note> gurustīkṣṇo'timātrayā| yasya bastiḥ prayujyeta so'timātraṃ pravartayet||47||</seg> <seg type="unit" n="48">sruteṣu tasya doṣeṣu nirūḍhasyātimātraśaḥ| stabdhodāvṛtakoṣṭhasya vāyuḥ sampratihanyate||48||</seg> <seg type="unit" n="49">vilomanasamudbhūto rujatyaṅgāni dehinaḥ| gātraveṣṭananistodabhedasphuraṇajṛmbhaṇaiḥ <note place="foot" type="variant" n="25">‘ruktodakampasaṃstambhasādavepathujṛmbhaṇaiḥ’ iti pā.</note>||49||</seg> <seg type="unit" n="50">taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ secayeduṣṇavāriṇā| eraṇḍapatraniṣkvāthaiḥ prastaraiścopapādayet||50||</seg> <seg type="unit" n="51">yavān <note place="foot" type="variant" n="26">‘yavakolakulatthānāṃ pañcamūladvayasya ca| jaladroṇe samutkvāthya kaṣāyaṃ saindhavena tam|| bilvatailena saṃyojya bastiṃ dadyādvikāravit| taṃ nirūhasamāśvastaṃ’ iti pā.</note> kulatthān kolāni pañcamūle tathobhaye| jalāḍhakadvaye paktvā pādaśeṣeṇa tena ca||51||</seg> <seg type="unit" n="52">kuryāt sabilvatailoṣṇalavaṇena nirūhaṇam| taṃ nirūḍhaṃ samāśvastaṃ droṇyāṃ samavagāhayet||52||</seg> <seg type="unit" n="53">tato bhuktavatastasya kārayedanuvāsanam| yaṣṭīmadhukatailena bilvatailena vā bhiṣak <note place="foot" type="variant" n="27">‘snehasvedairanāpādya gurustīkṣṇo'timātrayā| yasya bastiḥ prayujyeta nātimātraṃ sa yujyate| stabdhodāvṛtakoṣṭhasya ruddhaḥ srotaḥsu mārutaḥ| prapanno'ṅgarujaṃ kuryāttaṃ tailalavaṇānvitam| uṣṇambuprastarakvāthaiḥ svedaiḥ samupapādayet|| sabilvatailalavaṇo nirūhastasya śasyate| tailāvagāhasvinnasya kārayedanuvāsanam’ iti pā.</note>||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="47-53">snehasvedairityādinā aṅgārtimāha| anāpādyeti snehasvedaiḥ śarīraṃ nopapādya| so'timātraṃ pravartayet ‘doṣān’ iti śeṣaḥ| tataḥ stabdhodāvṛtakoṣṭhasya rujāṃ karoti| bhuktavato yadyapyanuvāsanaṃ sarvatra bhavati, tathā'pi bhuktavata iti vacanena bhojanānantaramevānuvāsanaṃ darśayati||47-53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">mṛdukoṣṭhālpadoṣasya rūkṣastīkṣṇo'timātravān| bastirdoṣānnirasyāśu <note place="foot" type="variant" n="28">‘vastirdoṣānnihatyāśu’ iti pā.</note> janayet parikartikām||54||</seg> <seg type="unit" n="55">trikavaṅkṣaṇabastīnāṃ todaṃ nābheradho rujam| vibandho'lpālpamutthānaṃ <note place="foot" type="variant" n="29">‘'lpasamutthānaṃ gudanirlekhanaṃ’ iti pā.</note> bastinirlekhanādbhavet||55||</seg> <seg type="unit" n="56">svāduśītauṣadhaistatra paya ikṣvādibhiḥ śṛtam| yaṣṭyāhvatilakalkābhyāṃ bastiḥ syāt kṣīrabhojinaḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">sasarjarasayaṣṭyāhvajiṅginīkardamāñjanam| vinīya dugdhe bastiḥ syāt vyaktāmlamṛdubhojinaḥ||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="54-57">mṛdvityādinā parikartikāmāha| bastinirlekhanāditi vāyunā ca tīkṣṇena bastikarṣaṇāt| vyaktāmla iti bastiviśeṣaṇam||54-57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">pittaroge'mla <note place="foot" type="variant" n="30">‘pittarakte’ iti pā.</note> uṣṇo vā tīkṣṇo vā lavaṇo'thavā| bastirlikhati pāyuṃ tu kṣiṇoti vidahatyapi||58||</seg> <seg type="unit" n="59">sa vidagdhaḥ sravatyasraṃ pittaṃ cānekavarṇavat| sāryate bahuvegena <note place="foot" type="variant" n="31">‘bahudhā hyativegena’ iti pā.</note> mohaṃ gacchati cāsakṛt||59||</seg> <seg type="unit" n="60">ārdraśālmalivṛntaistu kṣuṇṇairājaṃ payaḥ śṛtam| sarpiṣā yojitaṃ śītaṃ bastimasmai pradāpayet||60||</seg> <seg type="unit" n="61">vaṭādipallaveṣveṣa kalpo yavatileṣu ca| suvarcalopodikayoḥ karbudāre ca śasyate||61||</seg> <seg type="unit" n="62">gude sekāḥ pradehāśca śītāḥ syurmadhurāśca ye| raktapittātisāraghnī kriyā cātra praśasyate||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="58-62">pittaroge ityādinā parisrāvamāha| kṣiṇotīti hinasti| eṣa kalpa iti ārdraśālmalīvṛntoktakṣīrasaṃskārakalpaḥ| suvarcalamiti suniṣaṇṇakamāhuḥ| karbudāraḥ kāñcanāraḥ||58-62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">tīkṣṇatvaṃ mūtrapīlvagnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ| prāptakālaṃ vidhātavyaṃ kṣīrādyairmārdavaṃ tathā||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="63">samprati tatra tatra bastīnāṃ mṛdutvaṃ tīkṣṇatvaṃ ca vihitaṃ; tena tadvijñānārthaṃ mārdavatīkṣṇatvakārakadravyagaṇamāha- tīkṣṇatvamityādi| pīluḥ auttarapathikaṃ phalaṃ; pīlusthāne kecid bilvaṃ paṭhanti| prāptakālamiti uktāvastham||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">āpādatalamūrdhasthān doṣān pakvāśaye sthitaḥ| vīryeṇa bastirādatte khastho'rko bhūrasāniva||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="64">bastiprabhāvamāha- āpādetyādi| pakvāśaye sthita iti pakvāśayagata eva| ādatte vīryeṇeti śaktyā svabhāvasambaddhayā| evambhūtavīryaṃ bastāveva; tena pācanādiprayogāṇāṃ na bastivattadahareva sakaladehagatadoṣavijetṛtvaṃ bhavati| khastha iti ākāśagataḥ| suśrute tūktaṃ- “vīryeṇa bastirādatte doṣānāpādamastakāt| pakvāśayastho'mbarago bhūmerarko rasāniva” (su.ci.a.35) iti||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">yadvat kusumbhasammiśrāttoyādrāgaṃ haret paṭaḥ| tadvaddravīkṛtāddehānnirūho nirharenmalān||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="65">samprati basteḥ śarīre malaprasādasahite'pi yathā malāṃśamātrahārakatvaṃ bhavati, taddṛṣṭāntena darśayannāha- yadvadityādi| dravīkṛtāditi snehasvedābhyāṃ vilāyitāt| malāniti doṣān purīṣaṃ ca||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">tatra ślokaḥ- ityetā vyāpadaḥ proktā basteḥ sākṛtibheṣajāḥ| buddhvā kārtsnyena tān bastīnniyuñjannāparādhyati||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="66">ityetā ityādisaṅgrahaḥ| yasmādetā vyāpado bastiduṣprayogajanyā bhavanti, tasmāt kārtsnyena bastīn buddhvā niyuñjannāparādhyati, bastivyāpadaṃ nāsādayatītyarthaḥ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne bastivyāpatsiddhirnāma <note place="foot" type="variant" n="32">‘bastivyāpadikī siddhirnāma’ iti pā.</note> saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne bastivyāpatsiddhirnāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ca.8.8">
          <head>prāsṛtayogīyā siddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ prāsṛtayogīyāṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘prāsṛtayogikīṃ’ iti pā.</note> siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">samprati bastivyāpatpraśamakabastyabhidhāyakatayaiva prāsṛtayogīyā siddhirucyate| prasṛtopalakṣitā ye yogāḥ tānadhikṛtya kṛtā siddhiḥ; tena prasṛtālakṣitā <note place="foot" type="variant" n="2">‘prasṛtopalakṣitāḥ’ iti pā.</note> apyatra yogā vaktavyā eva||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">athemān sukumārāṇāṃ nirūhān snehanān <note place="foot" type="variant" n="3">‘śodhanān’ iti pā.</note> mṛdūn| karmaṇā viplutānāṃ ca vakṣyāmi prasṛtaiḥ pṛthak||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">imāniti agre vakṣyamāṇān| tenādhyāyaśeṣavaktavyānāṃ nāvaśyaṃ prasṛtopalakṣitavidhānam| sukumārāṇāmiti tanvādiguṇasambaddhaṃ bhavati||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">kṣīrāddvau prasṛtau kāryau madhutailaghṛtāttrayaḥ| khajena mathito bastirvātaghno balavarṇakṛt||4||</seg> <seg type="unit" n="5">ekaikaḥ prasṛtastailaprasannākṣaudrasarpiṣām| bilvādimūlakvāthāddvau kaulatthāddvau sa vātanut||5||</seg> <seg type="unit" n="6">pañcamūlarasāt pañca dvau tailāt kṣaudrasarpiṣoḥ| ekaikaḥ prasṛto bastiḥ snehanīyo'nilāpahaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-6">prasṛtaṃ paladvayam| madhutailaghṛtāttraya iti militāt| atra ca yathoktaireva dravyairbastirdeyaḥ; tena netarabastinyāyenānuktakalkādikalpanā; yatra niyatamānadravyavibhāgena bastyabhidhānaṃ, tatra sāmānyabastidravyamānānavakāśaḥ; yatra tvekadeśakathanaṃ, tatra nirūhayogitayoktadravyamānādhikāraḥ; saindhavapraveśastvatyājya eva| bilvādimūlaṃ daśamūlam| sa vātanuditi sa bastirvātaṃ hantīti||4-6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">saindhavārdhākṣa ekaikaḥ kṣaudratailapayoghṛtāt| prasṛto <note place="foot" type="variant" n="4">‘prasṛtau hapuṣākṣaudrānnirūhaḥ’ iti pā.</note> hapuṣākarṣo nirūhaḥ śukrakṛt param||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">hapuṣākarṣaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">paṭolanimbabhūnimbarāsnāsaptacchadāmbhasaḥ| catvāraḥ prasṛtā eko ghṛtāt sarṣapakalkitaḥ||8||</seg> nirūhaḥ pañcatikto'yaṃ mehābhiṣyandakuṣṭhanut <note place="foot" type="variant" n="5">‘mohābhiṣyandakuṣṭhanut’ iti pā.</note>|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">paṭoletyādau ambhasaḥ iti kvāthāt| sarṣapakalkita iti atra yadyapi kalkamānaṃ noktaṃ, tathā'pi dvādaśaprasṛte nirūhe dvipalakalkasya vihitatvādiha pañcaprasṛte tadanusārāt ṣaḍbhāgonaṃ palaṃ bhavati; evamanyatrāpyanuktamānakalkavyavasthā||8||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">viḍaṅgatriphalāśigruphalamustākhuparṇijāt||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kaṣāyāt <note place="foot" type="variant" n="6">‘kaṣāyāḥ’ iti pā.</note> prasṛtāḥ pañca tailādeko vimathya tān| viḍaṅgapippalīkalko nirūhaḥ krimināśanaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">viḍaṅgetyādau phalaṃ madanaphalam| ākhuparṇī dantī||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">payasyekṣusthirārāsnāvidārīkṣaudrasarpiṣām| ekaikaḥ prasṛto bastiḥ kṛṣṇākalko vṛṣatvakṛt||11||</seg> <seg type="unit" n="12">catvārastailagomūtradadhimaṇḍāmlakāñjikāt| prasṛtāḥ sarṣapaiḥ kalkairviṭsaṅgānāhabhedanaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘piṣṭai…’ iti pā.</note>||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-12">payasyetyādau yadyapi payasyādīnāṃ kvātho na śrūyate, tathā'pi dravāntaraiḥ samamekaikaprasṛtavidhānāt pratyekaṃ payasyādikvāthasya prasṛtamānatvam| vṛṣatvakṛditi śukravṛddhikṛt||11-12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">śvadaṃṣṭrāśmabhideraṇḍarasāttailāt surāsavāt| prasṛtāḥ pañca yaṣṭyāhvakauntīmāgadhikāsitāḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kalkaḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘kalkobastistu sānāhe mūtrakṛcchre paro mataḥ’ iti pā.</note> syānmūtrakṛcchre tu sānāhe bastiruttamaḥ| ete salavaṇāḥ koṣṇā nirūhāḥ prasṛtairnava||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-14">śvadaṃṣṭretyādau śvadaṃṣṭrādidravyatrayakvāthasya pratyekaṃ prasṛtamānatvam, evaṃ tailasurāsavaprasṛtābhyāṃ saha pañcaprasṛtāḥ pūraṇīyāḥ; surākṛta āsavaḥ surāsavaḥ||13-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">mṛdubastijaḍībhūte tīkṣṇo'nyo bastiriṣyate| tīkṣṇairvikarṣite svādu pratyāsthāpanamiṣyate <note place="foot" type="variant" n="9">‘pratyāsthāpanameva vā’ iti pā.</note>||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">etaduktamṛdubastiprayogānāmante kartavyamāha- mṛdvityādi| svādu pratyāsthāpanamiṣyata ityatra svādu drākṣādidravyakṛtam| kecittadahareva pratyāsthāpanamicchanti| āsthāpanaṃ lakṣyīkṛtya dīyata iti pratyāsthāpanam||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">vātopasṛṣṭasyoṣṇaiḥ syurgudadāhādayo <note place="foot" type="variant" n="10">‘…rgadā dāhādayo yadi’ iti pā.</note> yadi| drākṣāmbunā trivṛtkalkaṃ dadyāddoṣānulomanam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">taddhi pittaśakṛdvātān hṛtvā dāhādikāñjayet| śuddhaścāpi pibecchītāṃ yavāgūṃ śarkarāyutām||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-17">vātopasṛṣṭasyetyādau uṣṇairiti bastiviśeṣaṇam| dāhādayo dāhamohatṛḍādayo vātapittajanyāḥ| drākṣāmbunā trivṛtpānasya dāhādikārake pitte vāte ca hitatvaṃ darśayannāha- taddhītyādi||16-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">athavā'tiviriktaḥ syāt kṣīṇaviṭkaḥ sa bhakṣayet| māṣayūṣeṇa kulmāṣān pibenmadhvathavā <note place="foot" type="variant" n="11">‘pibeddadhyathavā’ iti pā.</note> surām||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">kulmāṣā iti ardhasvinnayavādimayā <note place="foot" type="variant" n="12">‘ardhasvinnayavādipiṣṭamayāḥ’ iti pā.</note> bhakṣyāḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">sāmaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘sāmaṃ cedatisāryeta pūti śūlairarocakī’ iti pā.</note> cet kuṇapaṃ śūlairupaviśedarocakī| sa ghanātiviṣākuṣṭhanatadāruvacāḥ pibet||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">bastimithyāprayogodīritānāmatīsārabhedānāṃ cikitsitamāha- sāmaṃ cedityādi| sāmaṃ yathā syāt <note place="foot" type="variant" n="14">‘bhavati’ iti pā.</note> tathopaviśediti; tena malādivyatiriktāmamātropaveśarūpo'yamatīsāraḥ kevalāmaśakṛdvātaraktapittakaphajanyānāmiha ṣaṇṇāmatīsārāṇāṃ vaktavyānāṃ prathama ukto bhavati| kuṇapamiti śavagandham| śūlaiḥ ‘yukta’ iti śeṣaḥ| ghanaṃ mustakam||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">śakṛdvātamasṛk pittaṃ kaphaṃ vā yo'tisāryate| pakvaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘pakvastatra’ iti pā.</note>, tatra svavargīyairbastiḥ śreṣṭhaṃ bhiṣagjitam||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20">kevalaśakṛdādijanyāṃścātisārānāha- śakṛdvātamityādi| pakvamiti nirāmam| āmaśabdenehāgnidaurbalyādavipakvāhārarasa eva koṣṭhopalepaka āmo gṛhyate; yaduktamanyatra- “āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āma iti sañjñitaḥ” iti| svavargīyairiti purīṣasaṅgrahaṇavātaghnaśoṇitāsthāpanapittakaphaharabheṣajavargaiḥ; kiṃvā uttaratra pratyekaṃ śakṛdādivakṣyamāṇabheṣajaiḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ṣaṇṇāmeṣāṃ dvisaṃsargāt triṃśadbhedā bhavanti tu| kevalaiḥ saha ṣaṭtriṃśadvidyāt sopadravānapi||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21">atīsārabhedānāha- ṣaṇṇāmityādi| eṣāmiti etadabhihitānām| anye tu bastivibhraṃśajāḥ ṣaṭsaṅkhyā bhavantīti vadanti; pūrvavyākhyānameva sādhu||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">śūlapravāhikādhmānaparikartyarucijvarān| tṛṣṇoṣṇadāhamūrcchādīṃścaiṣāṃ vidyādupadravān||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="22">upadravāneṣāmāha- śūletyādi||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tatrāme'ntarapānaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘tatrāme vamanaṃ kāryaṃ’ iti pā.</note> syāt vyoṣāmlalavaṇairyutam| pācanaṃ śasyate bastirāme hi pratiṣidhyate||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">yathoktātīsāreṣu cikitsāmāha- tatrāme ityādi| antarapānaṃ pācanamāhuḥ| pācanamityanena ceha pūrvaṃ ‘sa ghanātiviṣā’ ityādyuktaṃ pācanaṃ gṛhyate| vyoṣāmlalavaṇairyutamiti vyoṣāmlalavaṇayogena kṛtam||23||</seg></ab>
          <ab type="mula">vātaghnairgrāhivargīyairbastiḥ śakṛti śasyate|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">vātaghnairityādau vātaghnaṃ daśamūlaṃ; grāhivargaśca ṣaḍvirecanaśatāśritīyokta eva| atra jatūkarṇaḥ- “śakṛti śophaghnagrāhibhirbastiḥ” ityāha; śophaghnaṃ ca daśamūlameva|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">svādvamlalavaṇaiḥ śastaḥ snehabastiḥ samīraṇe||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24">svādvamlalavaṇaiḥ śastaḥ snehabastiriti svādvamlalavaṇadravyasādhitasnehakṛtamanuvāsanamityarthaḥ| samīraṇe iti kevalavātātīsāre||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">rakte raktena, pitte tu kaṣāyasvādutiktakaiḥ| sāryamāṇe kaphe bastiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25">rakte rakteneti sarakte'tīsāryamāṇe raktena bastirdeyaḥ| pitte tviti pitte'tīsāryamāṇe kaṣāyādikṛto bastireva||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">śakṛtā vāyunā vā''me tena varcasyathānile| saṃsṛṣṭe'ntarapānaṃ syād vyoṣāmlalavaṇairyutam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">pittenāme'sṛjā vā'pi tayorāmena vā punaḥ| saṃsṛṣṭayorbhavet pānaṃ savyoṣasvādutiktakam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">tathā''me kaphasaṃsṛṣṭe kaṣāyavyoṣatiktakam| āmena tu kaphe vyoṣakaṣāyalavaṇairyutam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">vātena viśi pitte vā viṭpittābhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘viṭpittāsraiḥ’ iti pā.</note> tathā'nile| madhurāmlakaṣāyaḥ syāt saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">śakṛcchoṇitayoḥ pittaśakṛto raktapittayoḥ| bastiranyonyasaṃsarge kaṣāyasvādutiktakaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">kaphena viśi pitte vā kaphe viṭpittaśoṇitaiḥ| vyoṣatiktakaṣāyaḥ syāt saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">syādbastirvyoṣatiktāmlaḥ saṃsṛṣṭe vāyunā kaphe| madhuravyoṣatiktastu rakte kaphavimūrcchite||32||</seg> <seg type="unit" n="33">mārute kaphasaṃsṛṣṭe vyoṣāmlalavaṇo bhavet| bastirvātena pitte <note place="foot" type="variant" n="18">‘rakte’ iti pā.</note> tu kāryaḥ svādvamlatiktakaḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="26-33">saṃsarge cikitsāmāha- śakṛtetyādi| śakṛtā''me pradhāne saṃsṛṣṭe, tathā vāyunā vā''me saṃsṛṣṭe; tenetyāmenāpradhānena varcasi anile <note place="foot" type="variant" n="19">‘anilena’ iti pā.</note> ca pṛthak saṃsṛṣṭe, atra teneti pūrvavadvyākhyeyam| atra saṃsṛṣṭeṣu <note place="foot" type="variant" n="20">‘saṃsargeṣu’ iti pā.</note> tṛtīyānirdiṣṭamalpamānatayā'pradhānaṃ, saptamīnirdiṣṭaṃ bahumānatvāt pradhānaṃ jñeyam| tayoriti pittāsṛjoḥ| saṃsṛṣṭayoriti ekamānena yuktayoḥ| kaphe vyoṣakaṣāyalavaṇairyutamityantaṃ yāvat ‘antarapānaṃ’ ityanuvartate| vātena viśītyādau madhurāmlakaṣāyo bastiriti madhurādidravyakvāthādikṛto bastirdeya ityarthaḥ| śakṛcchoṇitayorityādau anyonyasaṃsarge sati śakṛtā śoṇite śoṇitena vā śakṛti saṃsṛṣṭe; evaṃ pittaśakṛtoḥ raktapittayośca dvividhaḥ saṃsargo vyākhyeyaḥ| viṭpittaśoṇitairiti pratyekaṃ viḍādibhiḥ kaphe saṃsṛṣṭe| kaphavimūrcchite iti kaphenāpradhānena saṃsṛṣṭe ityarthaḥ||26-33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">tricatuḥpañcasaṃsargānevameva vikalpayet| yuktiścaiṣātisāroktā sarvarogeṣvapi smṛtā||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34">anuktasaṃsargacikitsāṃ sūtrayannāha- tricaturityādi| tricatuḥpañcasaṃsargāniti āmādīnāṃ trika-catuṣka-pañcakarūpān saṃsargān| evameva vikalpayediti pradhānādimelakena vikalpayet, tathā bheṣajamapi teṣāṃ yathoktabheṣajānusāreṇa kalpayedityarthaḥ| ete ca bhedā likhyamānā atibahuprabhedatayā granthagauravamāpādayanti, svayaṃ ca buddhimatā sukaravibhāgā eveti na likhyante| evamādisaṃsargakṛtaṃ rogabhedamanyatrāpi buddhyā kartavyatayā'tidiśannāha- sarvarogeṣvapi smṛteti| iyaṃ vyavasthā sarvarogeṣvevayathāsambhavamācāryānumatetyarthaḥ| tatra grahaṇīgade yatra tu ṣaḍapyāmādayaḥ sambhavanti, tatraivaṃ saṃsargāḥ prakalpyante; yatra ca trayodoṣāḥ sambhavanti, śoṇitena vā samaṃ catvāraḥ, tatra teṣāmeva parasparasaṃsargo bheṣajavibhāgārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘bhiṣajā yogabhedārthaṃ’ iti pā.</note> kalpanīyaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">yugapat ṣaḍrasaṃ ṣaṇṇāṃ saṃsarge pācanaṃ bhavet <note place="foot" type="variant" n="22">‘pibet’ iti pā.</note>| nirāmāṇāṃ tu pañcānāṃ bastiḥ ṣāḍrasiko mataḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35">āmādiṣaṭkasamudayarūpasaṃsarge kāryamāha- yugapadityādi| yugapaditi ekadaiva militānāṃ ṣaṇṇāmiti yāvat| ṣaḍrasamiti militaṣaḍrasakṛtam| nirāmāṇāmiti āmavarjitānāṃ śakṛdādīnāṃ pañcānām| ṣāḍrasika iti ṣaḍrasamelakena kṛtaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">udumbaraśalāṭūni jambvāmrodumbaratvacaḥ| śaṅkhaṃ sarjarasaṃ lākṣāṃ kardamaṃ ca palāṃśikam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">piṣṭvā taiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet| atīsāreṣu sarveṣu peyametadyathābalam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">kacchurādhātakībilvasamaṅgāraktaśālibhiḥ| masūrāśvatthaśuṅgaiśca yavāgūḥ syājjale śṛtaiḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">bālodumbarakaṭvaṅgasamaṅgāplakṣapallavaiḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘vaṭodumbara…’ iti pā.</note>| masūradhātakīpuṣpabalābhiśca tathā bhavet||39||</seg> <seg type="unit" n="40">sthirādīnāṃ balādīnāmikṣvādīnāmathāpi <note place="foot" type="variant" n="24">‘vaṭādīnā…’ iti pā.</note> vā| kvātheṣu samasūrāṇāṃ yavāgvaḥ syuḥ pṛthak pṛthak||40||</seg> <seg type="unit" n="41">kacchurāmūlaśālyāditaṇḍulairupasādhitāḥ| dadhitakrāranālāmlakṣīreṣvikṣurase'pi vā||41||</seg> <seg type="unit" n="42">śītāḥ saśarkarākṣaudrāḥ sarvātisāranāśanāḥ| sasarpirmaricājājyo madhurā lavaṇāḥ śivāḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36-42">sarvātīsārasādhāraṇaṃ bheṣajamāha- udumbaretyādi| ‘raktaśālibhiḥ’ ityatra ‘raktamūlibhiḥ’ iti pāṭhe ‘raktamūlī raktairaṇḍam’ ityapare| jale śṛtairiti ṣaḍaṅgavidhānena jale śṛtaiḥ| bālodumbaram udumbaraśalāṭu| bhavediti yavāgūrbhavet| ikṣvādīnāmiti tṛṇapañcamūlapaṭhitānāṃ śaravarjitānāmikṣukuśakāśaśālimūlānām| śālyāditaṇḍulairiti raktaśālikalamāditaṇḍulaiḥ| dadhyādibhiratra jalasthānīyairyavāgūḥ sādhanīyā||36-42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">bhavanti cātra ślokāḥ- snigdhāmlalavaṇamadhuraṃ pānaṃ bastiśca mārute koṣṇaḥ| śītaṃ tiktakaṣāyaṃ madhuraṃ pitte ca rakte ca||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tiktoṣṇakaṣāyakaṭuśleṣmaṇi saṅgrāhi vātanucchakṛti| pācanamāme pānaṃ picchāsṛgbastayo rakte||44||</seg> <seg type="unit" n="45">atisāraṃ pratyuktaṃ miśraṃ dvandvādiyogajeṣvapi <note place="foot" type="variant" n="25">‘dvandvāmajeṣvapi ca’ iti pā.</note> ca| tatrodrekaviśeṣāddoṣeṣūpakramaḥ kāryaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43-45">prapañcoktaṃ bheṣajaṃ saṅgraheṇābhidadhāti- bhavanti cātretyādi| pānamiti pācanapānam| bastiśceti snigdhāmlalavaṇamadhura eva bastiḥ| mārute iti mārutātisāre; evamanyatrāpi pitte ityādau pittādijātisāre iti jñeyam| saṅgrāhi vātanudityatra ‘bheṣajaṃ’ iti śeṣaḥ; tacca bheṣajaṃ yathoktabastyādirūpameva| pācanamāme pānamiti pācanaghanātiviṣādidravyakṛtaṃ pānamityarthaḥ| picchābastayo'sṛgbastayaśceti picchāsṛgbastayaḥ| uktamiti sākṣādatideśena ca trikādisaṃsarge proktam| miśramiti etadeva pratyekaṃ miśrīkṛtam| dvandvādiyogajeṣviti tricatuṣkādisaṃsargaje'tisāre| tatrodrekādiviśeṣāditi saṃsarga eva balābalaviśeṣādupakramasyāpi viśeṣo bhavati| etadeva balāpekṣaṃ bahudurbalā'pratyanīkaṃ bastyekabheṣajamiti śeṣaḥ(?)||43-45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">tatra ślokaḥ- prāsṛtikāḥ savyāpatkriyā nirūhāstathā'tisārahitāḥ| rasakalpaghṛtayavāgvaścoktā <note place="foot" type="variant" n="26">‘rasakalkaghṛtayavāgvaḥ’ iti pā.</note> guruṇā prasṛtasiddhau||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46">prāsṛtikā ityādyadhyāyārthasaṅgrahaḥ| savyāpatkriyā iti vyāpadaśca mṛdubastikṛtajāḍyādikā uktāḥ, tathā kriyāśca tāsāmeva vyāpadāmuktāḥ| nirūhāścātisāracikitsite proktāḥ| rasakalpaścātīsāreṣu rasoddeśacikitsayā kṛtaḥ| ghṛtaṃ codumbaretyādinoktam||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne prāsṛtayogīyasiddhirnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ <note place="foot" type="variant" n="27">‘prāsṛtayogikī’ iti pā.</note>||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">iti śrīcakrapāṇidattapraṇītāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne prāsṛtayogīyasiddhirnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="ca.8.9">
          <head>trimarmīyā siddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātastrimarmīyāṃ siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">prāsṛtayogīyānantaraṃ trimarmīyā siddhirucyate, trimarmajarogāśrayivyāpadāṃ bastirūpacikitsopadarśanārthaṃ; vyāpatpratīkārānantaraṃ bastiprayogādhikāraśca pūrvādhyāyādanuvartate <note place="foot" type="variant" n="1">‘pūrvādhyāye'pyanuvartate’ iti pā.</note>; kiṃvā, bastivyāpaccikitsā pūrvādhyāyādikṛtā, bastivyāpādācca trimarmajā api rogā bhavanti, tena teṣāṃ jñānapūrvakacikitsopadarśanārthaṃ trimarmīyasiddhirucyate| etadadhyāyavaktavyāśca gadāstrimarmīyacikitsite'dhyāyavistarabhayānnoktāḥ, ta iha pratipādyante| atrāpi marmaśabdena marmagatā gadā ucyante, tānadhikṛtā <note place="foot" type="variant" n="2">‘tānadhikṛtya kṛtā’ iti pā.</note> siddhistrimarmīyasiddhiḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">saptottaraṃ marmaśatamasmiñcharīre skandhaśākhāsamāśritamagniveśa!| teṣāmanyatamapīḍāyāṃ samadhikā pīḍā bhavati, cetanānibandhavaiśeṣyāt| tatra śākhāśritebhyo marmabhyaḥ skandhāśritāni garīyāṃsi, śākhānāṃ tadāśritatvāt; skandhāśritebhyo'pi hṛdvastiśirāṃsi, tanmūlatvāccharīrasya||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">saptottaraṃ marmaśatamiti śarīrasaṅkhyābhihitaṃ; tacca māṃsasirāsnāyvasthisandhiṣu niviṣṭam| skandhaśabdenānantarādhirucyate; śākhāśabdena ceha śākheva śākheti kṛtvā bāhudvayaṃ jaṅghādvayaṃ cocyate; neha śākhāśabdena raktādidhātūnāṃ grahaṇaṃ, raktādidhātūnāṃ skandhe'pi, vidyamānatvāt| tatra śākhāśritāni catuścatvāriṃśanmarmāṇi, śeṣaṃ skandhāśritam| yaduktaṃ suśrute- “teṣāmekādaśaikasmin sakthi bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; udarorasordvādaśa, caturdaśa pṛṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatriṃśat” (su.śā.a.6) iti; eteṣāṃ ca marmaṇāṃ pratyekaṃ vibhāga uktaḥ suśrute eva “talahṛdaya” (su.śā.a.6) ityādinā prapañcato'nusaraṇīyaḥ| saptottaraśatamarmaṇāmamarmaśarīradeśavilakṣaṇaṃ dharmamāha- teṣāmityādi| cetanānibandhavaiśeṣyāditi yasmānmarmasu cetanādhāturviśeṣeṇa nibaddha ityarthaḥ; cetanānibandhaśca marmasvadṛṣṭakṛta eva marmapīḍayā viśeṣapīḍādarśanādunnīyate| śākhānāṃ tadāśritatvāditi yasmācchākhā api skandhāśritāḥ, tena skandhāśritaśākhāśritebhyaḥ sākṣāt skandhāśritaṃ marma garīyo bhavatītyarthaḥ; skandhāśritatvaṃ ca śākhānāṃ skandhopaghātena tadupaghātāt, tathā skandhaniṣpannenaiva rasādinā tatpoṣaṇāt; kiñca skandhāśritānyeva marmāṇi sadyaḥprāṇaharāṇi, na śākhāśrayāṇi; tena ca skandhasya prādhānyam| yaduktaṃ suśrute- “śṛṅgāṭakānyadhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhaśirogudam| hṛdayaṃ bastinābhī ca ghnanti sadyo hatāni vai” (su.śā.a.6) iti| hṛdbastiśirāṃsi garīyāṃsīti sambandhaḥ| etadgarīyastve hetumāha- tanmūlatvāccharīrasyeti| tanmūlatvāditi tadāśritatvāt, tathā ca hṛdayāśritatvaṃ śarīrasya ‘tatra hṛdaye daśa dhamanyaḥ’ ityādinā ‘nābhyāmarā iva’ ityantena darśayiṣyati| yadyapi ca marmāntarāṇyapi viśeṣeṇa prāṇāśrayāṇyuktāni; yathā ‘daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇā yeṣu pratiṣṭhitāḥ| śaṅkhau marmatrayaṃ kaṇṭho raktaṃ śukraujasī gudam’ (sū.a.29) ityanena, tathā'pi śaṅkhādīni na śarīrāśrayabhūtāni yathā hṛdayādīni; tena prāṇāyatanatve samāne'pyuktaśarīrāśrayatvaviśeṣādiha hṛdayādīnāmeva prādhānyamucyate; kiñca, prāṇāśrayatvamapi yathā hṛdayādīnāṃ na tathā śaṅkhādīnām; uktaṃ hi “saptottaraṃ marmaśataṃ yaduktaṃ śarīrasaṅkhyāmadhikṛtya teṣu| marmāṇi bastiṃ hṛdayaṃ śiraśca pradhānabhūtānyṛṣayo vadanti|| prāṇāśrayān tānapi pīḍayanto vātādayo'sūnapi pīḍayanti” (su.śā.a.6) iti| anye tu śaṅkhādiprāṇāśrayāṇāṃ hṛdayādiṣveva sāmīpyādantarbhāvaṃ darśayanti, taccāmūlatvādupekṣitam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra hṛdaye <note place="foot" type="variant" n="3">‘hṛdi’ iti pā.</note> daśa dhamanyaḥ prāṇāpānau <note place="foot" type="variant" n="4">‘prāṇodānau’ iti pā.</note> mano buddhiścetanā mahābhūtāni ca nābhyāmarā iva pratiṣṭhitāni, śirasi indriyāṇi indriyaprāṇavahāni ca srotāṃsi sūryamiva gabhastayaḥ saṃśritāni, bastistu sthūlagudamuṣkasevanīśukramūtravāhinīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘…mūtravahānāṃ’ iti pā.</note> nāḍī(lī)nāṃ madhye mūtradhāro'mbuvahānāṃ sarvasrotasāmudadhirivāpagānāṃ pratiṣṭhā <note place="foot" type="variant" n="6">‘pratiṣṭhitaḥ’ iti pā.</note>, bahubhiśca tanmūlairmarmasañjñakaiḥ srotobhirgaganamiva dinakarakarairvyāptamidaṃ śarīram||4||</seg> <seg type="unit" n="5">teṣāṃ trayāṇāmanyatamasyāpi bhedādāśveva śarīrabhedaḥ syāt, āśrayanāśādāśritasyāpi vināśaḥ; tadupaghātāttu <note place="foot" type="variant" n="7">‘tadupatāpāttu’ iti pā.</note> ghorataravyādhiprādurbhāvaḥ; tasmādetāni viśeṣeṇa rakṣyāṇi bāhyābhighādvātādibhyaśca||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-5">daśa dhamanya iti ojovahā daśa dhamanyaḥ, “arthe daśa mahāmūlāḥ samāsaktāḥ” (sū.a.30) ityādinā arthedaśamahāmūlīye pratipāditāḥ| prāṇāpānāviti ucchvāsaniśvāsau, kecittu prāṇāpānau yathoktāveva vātau prāhuḥ; tatrāpāno yadyapi meḍhraśroṇyādyāśraya evetyāhuḥ, tathā'pi hṛdayāvyatiriktānuvidhāyitvāddhṛdayāśrita <note place="foot" type="variant" n="8">‘hṛdayārthasya vyatiriktānuvidhāyitvāt’ iti pā.</note> ityucyate| manaḥ antaḥkaraṇam| buddhiḥ mahacchabdābhilapyā| cetanā buddhivṛttibhedaḥ| mahābhūtānīti ātmasambaddhāni sūkṣmamahābhūtāni| etat sarvaṃ sāṅkhyadarśane vyavasthāpitaṃ śārīre ca vyutpāditamanusaraṇīyam| pradeśāntare coktaṃ- “ṣaḍaṅgamaṅgaṃ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam| ātmā ca saguṇaścetaścintyaṃ ca hṛdi saṃsthitam” (sū.a.30) iti; te'rthā etacchlokoktāḥ, adhikārthānāṃ ca prokteṣvevāvarodho vyākhyeyaḥ; kiṃvā iha śāstroddhāreṇābhidhānam| yathā hṛdaye daśa dhamanyādīnyāśritāni, taddṛṣṭāntena darśayati- nābhyāmarā iva pratiṣṭhitānīti; nābhiḥ cakranābhiḥ, arāḥ cakranemimadhyasthakāṣṭhāni, yathā- cakranābhyāṃ sambaddhā, arāstadupaghātādupahanyante, tanmūlatvena <note place="foot" type="variant" n="9">‘mūle(na) vā’ iti pā.</note> tatsambandhā bhavanti, evaṃ dhamanyādayo'pītyarthaḥ| ‘nābhyāmaparā’ iti vā pāṭhaḥ, tena garbhanābhyāmaparā ivetyarthaḥ (arā <note place="foot" type="variant" n="10">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate</note> iva apareti vyākhyānayanti)| etena pradeśāntaravartināmapi dhamanyādīnāṃ hṛdayāśritatvaṃ siddhamiti bhāvaḥ| śirasa āśrayatvamāha- śirasītyādi| indriyaprāṇavahāni srotāṃsi yadyapi pradeśāntare'pi bhavanti <note place="foot" type="variant" n="11">‘bhramanti’ iti pā.</note>, tathā'pi śirasi viśeṣeṇaivaitāni prabaddhānīti sūryamiva gabhastaya iti dṛṣṭāntena darśayati| śiraāśrayatvaṃ ca yathoktasrotasāṃ tadupaghātena viśiṣṭopaghātadarśanādunnīyate| basteḥ śarīrāśrayatvamāhu- bastistvityādi| sthūlagudādimadhyasthitatvapratipādanenāsya sthūlagudādīnāṃ bastyāśrayatvaṃ darśayati| ambuvahānāṃ srotasāṃ pratiṣṭheti sthānamityarthaḥ, udadhiryathā''pagānāṃ pūraṇīyasthānaṃ, tathā bastirapyambuvahasrotasāṃ viśrāmasthānam| tanmūlairiti tatsambaddhairmarmasañjñakaiḥ; nahi srotasāṃ marmatvamasti; kiṃvā srotomarmaśabdena sirāmarmaṇāṃ grahaṇaṃ; kiṃvā marmasambaddhāni marmapoṣakāṇi vā srotāṃsi marmasañjñakāni srotāṃsi| āśrayanāśādāśritasya nāśa iti āśrayanāśādāśritasya nāśo yasmādbhavati, tasmāddhṛdayādīnāmanyatamasya nāśāccharīranāśo bhavatīti yuktam| śarīrasya hṛdayāśritatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘hṛdayādyāśritatvaṃ’ iti pā.</note> śarīrārambhakapradhānadaśadhamanyādyāśrayatvenaiva jñeyam| upaghātāditi kiñcidvaikṛtāt||4-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra hṛdyabhihate kāsaśvāsabalakṣayakaṇṭhaśoṣaklomākarṣaṇajihvānirgamamukhatāluśoṣāpasmāronmādapralāpacittanāśādayaḥ syuḥ; śirasyabhihate manyāstambhārditacakṣurvibhramamohodveṣṭanaceṣṭānāśakāsaśvāsahanugrahamūkagadgadatvākṣinimīlana- gaṇḍaspandanajṛmbhaṇalālāsrāvasvarahānivadanajihmatvādīni, bastau tu vātamūtravarconigrahavaṅkṣaṇamehanabastiśūlakuṇḍalodāvartagulmānilāṣṭhīlopastambhanābhikukṣigudaśroṇigrahādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘…gulmabradhnānila…’ iti pā.</note>; vātādyupasṛṣṭānāṃ tveṣāṃ liṅgāni cikitsite sakriyāvidhīnyuktāni||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6">hṛdayādyabhighātabhavān vyādhīn krameṇāha- tatretyādi| klomāpakarṣaṇaṃ klomāpakarṣaṇākārā vedanā| veṣṭanaṃ śirasi veṣṭanākārā vedanā| kuṇḍalaṃ bastau kuṇḍalarūpā vedanā| upastambhaḥ bastereva| cikitsite iti trimarmīyacikitsite| sakriyāvidhinīti sacikitsitavidhānāni||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kintvetāni viśeṣato'nilādrakṣyāṇi, anilo hi pittakaphasamudīraṇe hetuḥ prāṇamūlaṃ ca, sa bastikarmasādhyatamaḥ, tasmānna bastisamaṃ kiñcit karma marmaparipālanamasti| tatra ṣaḍāsthāpanaskandhān vimāne dvau cānuvāsanaskandhāviha ca vihitān bastīn buddhyā vicārya mahāmarmaparipālanārthaṃ prayojayedvātavyādhicikitsāṃ ca||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="7">marmaparipālane basteḥ prādhānyaṃ sopapattikamāha- kintvetānītyādi| yasmāt pittakaphayordvayorakriyayorīraṇe'nila eva hetuḥ, tena kaphapittaje'pi vikāre vāyurnimittaṃ, vātajavikāre'pi vāyuḥ svatantra eva kāraṇam, ataḥ sarvavikāreṣu marmāṇi rakṣayatā tatkāraṇādanilādeva marmāṇi rakṣaṇīyāni| tathā prāṇamūlaṃ ceti jīvitahetuścāvikṛto vāyuḥ, vikṛtaśca prāṇopaghātakaḥ; tena marmāṇyapi prāṇarakṣārthaṃ vātādrakṣyāṇi| bastisādhyatama iti itaracikitsāpekṣayā bastinā sādhyatamaḥ; uktaṃ hi- “bastirvātaharāṇām” (sū.a.25) iti| dvau cānuvāsanaskandhāviti rogabhiṣagjitīye “anuvāsanaṃ tu sneha eva, sa dvividhaḥ- sthāvaro jaṅgamaśca” (vi.a.8) ityanenoktau dvāvanuvāsanaskandhau jñeyau| iheti siddhisthāne| buddhyā vicāryeti doṣauṣadhādīni daśa buddhyā vicārya, vātavyādhicikitsāṃ ca buddhyā vicārya prayojayedityarthaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">bhūyaśca <note place="foot" type="variant" n="14">‘bhūyaśca hṛdyupasṛṣṭe vātena hiṅgucūrṇalavaṇānāmanyatamacūrṇasaṃyuktāṃ peyāṃ mātuluṅgarasenānyena vā'mlena hṛdyena vā pāyayet’ iti pā.</note> hṛdyupasṛṣṭe hiṅgucūrṇaṃ lavaṇānāmanyatamacūrṇasaṃyuktaṃ mātuluṅgasya <note place="foot" type="variant" n="15">‘mātuluṅgarasenājyena vā bilvādisthirādipañcamūlarasasiddhā yavāgūḥ’ iti pā.</note> rasenānyena vā'mlena hṛdyena vā pāyayet, sthirādipañcamūlīrasaḥ saśarkaraḥ pānārthaṃ, bilvādipañcamūlarasasiddhā ca yavāgūḥ, hṛdrogavihitaṃ ca karma; mūrdhni tu vātopasṛṣṭe'bhyaṅgasvedanopanāhasnehapānanastaḥkarmāvapīḍanadhūmādīni; bastau tu kumbhīsvedaḥ, vartayaḥ, śyāmādibhirgomūtrasiddho nirūhaḥ, bilvādibhiśca surāsiddhaḥ, śarakāśekṣudarbhagokṣurakamūlaśṛtakṣīraiśca <note place="foot" type="variant" n="16">‘…śṛtakṣīraṃ ca’ iti pā.</note> trapusairvārukharāśvābījayavarṣabhakavṛddhikalkito nirūhaḥ, pītadārusiddhatailenānuvāsanaṃ, tailvakaṃ ca sarpirvirekārthaṃ, śatāvarīgokṣurakabṛhatīkaṇṭakārikāguḍūcīpunarnavośīramadhukadvisārivālodhraśreyasīkuśakāśamūlakaṣāyakṣīracaturguṇaṃ balāvṛṣarṣabhakakharāśvopakuñcikāvatsakatrapusairvārubījaśitivārakamadhukavacāśatapuṣpāśmabhedakavarṣābhūmadanaphalakalkasiddhaṃ tailamuttarabastirnirūho vā śuddhasnigdhasvinnasya bastiśūlamūtravikārahara iti||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8">viśeṣeṇa marmabhedacikitsitamāha <note place="foot" type="variant" n="17">‘marmabhedādicikitsitamāha-’ iti pā.</note> - bhūyaścetyādi| hṛdyupasṛṣṭe ‘vātena” iti śeṣaḥ| lavaṇānāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī| anya eva anyatamaḥ, yathā- śreṣṭhatama iti| hṛdyeneti mano'nukūlena; yad dveṣyarasasya hṛdahitatayā'hṛdyatvaṃ, tanmano'nanukūlatvameva| hṛdrogavihitaṃ ca karmeti trimarmīyacikitsite| dhūmādīnīti ādiśabdena pariṣekopanāhādigrahaṇam| bastau tviti ‘praduṣṭe vātena’ iti prakaraṇājjñeyaṃ; pittakaphaduṣṭau ca vāyureva pradhānamiti prāgeva pratipāditaṃ; tena kaphapittaduṣṭirapi labhyate| vartaya iti phalavartayaḥ| śyāmādibhiriti “śyāmātrivṛccaturaṅgulatilvakamahāvṛkṣasaptalāśaṅkhinīdantīdravantīnām” (vi.a.8) ityādinā prāguktaḥ śyāmādiḥ| bilvādiriti bṛhatpañcamūlaṃ; kiṃvā “bilvamūlatrivṛddāruyavakolakulatthavān” (si.a.7) ityanenokto bilvādirjñeyaḥ| śarādimūlaśṛtakṣīrahapuṣādikalko'paraḥ| kharāśvā ajamodā| pītadārusiddhatailena sādhitamanuvāsanaṃ yasminnirūhe sa tathā| kecittu saralasārākṛṣṭatailaṃ pītadārusiddhatailamāhuḥ| tailvakasarpiḥ tilvakakalpoktam| śatāvarītyādau dvisāriveti anantamūlaśyāme| śreyasī rāsnā| upakuñcikā kṛṣṇajīrakam| śitivārakaḥ śāliñcaḥ| aśmabhedakaḥ pāṣāṇabhedakaḥ| uttarabastiriti vakṣyamāṇottarabastividhānāddeya <note place="foot" type="variant" n="18">‘…vidhānājjñeyaḥ’ iti pā.</note> ityarthaḥ| nirūhaḥ nirūhasthāne deya ityarthaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">bhavanti cātra ślokāḥ- hṛdaye mūrdhni bastau ca nṛṇāṃ prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ| tasmātteṣāṃ sadā yatnaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘yatnāt kurvīta paripālanam|’ iti pā.</note> kurvīta paripālane||9||</seg> <seg type="unit" n="10">ābādhavarjanaṃ nityaṃ svasthavṛttānuvartanam| utpannārtivighātaśca marmaṇāṃ paripālanam||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9-10">gadyoktamarthaṃ ślokena darśayannadhikamapyāha- kiñcit hṛdaye ityādinā| ābādhavarjanamiti marmopaghātakahetuvarjanam| svasthavṛttānuvartanaṃ ca hṛdayādipoṣakatayaiva pālakaṃ bhavati| utpannārtivighāta iti utpannamarmarogapratīkāraḥ||9-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ata urdhvaṃ vikārā ye trimarmīye cikitsite| na proktā marmajāsteṣāṃ kāṃścidvakṣyāmi sauṣadhān||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">marmaparipālakabastikathanaprasaṅgādanuktamarmagatarogān sacikitsitān darśayannāha- ata ūrdhvamityādi||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kruddhaḥ svaiḥ kopanairvāyuḥ sthānādūrdhvaṃ prapadyate| pīḍayan hṛdayaṃ gatvā śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan||12||</seg> <seg type="unit" n="13">dhanurvannamayedgātrāṇyākṣipenmohayettathā| (namayeccākṣipeccāṅgānyucchvāsaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> niruṇaddhi ca)| kṛcchreṇa cāpyucchvasiti stabdhākṣo'tha nimīlakaḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘ucchvasiti ca kṛcchreṇa stabdhākṣo'thānimīlanaḥ’ iti pā.</note>||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kapota iva kūjecca niḥsañjñaḥ so'patantrakaḥ| dṛṣṭiṃ saṃstambhya sañjñāṃ ca hatvā kaṇṭhena kūjati||14||</seg> <seg type="unit" n="15">hṛdi mukte naraḥ svāsthyaṃ yāti mohaṃ vṛte punaḥ| vāyunā dāruṇaṃ prāhureke tamapatānakam||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12-15">hṛdrogamapatantrakamāha- kruddha ityādi| sthānādūrdhvamiti vātasthānāpekṣayā yadūrdhvam| stabdhākṣo'tha nimīlana iti stabdhākṣo vā bhavati nimīlitākṣo vā bhavati| niḥsañjña iti vyādhivegakāle dṛṣṭiṃ saṃstabhya sañjñāṃ ca hatvā kaṇṭhena kūjati, niḥsañjñaśca bhavati| mohaṃ vṛte punariti hṛdaye vṛte punarvāyunā mohaṃ yāti; vāyuneti kaphayuktena; eke tamapatānakamevāpatantrakamāhuḥ| atra jatūkarṇaḥ- “vātakaphābhyāṃ hṛcchiraḥśaṅkhapīḍanānamanāṅgākṣepapramohākṣistambhānimīlanakṛcchrocchvāsakūjanānyapatantrake”iti| kiṃvā apatantrakaṃ dvividhaṃ varṇayanti- vātāt, kaphācca <note place="foot" type="variant" n="22">‘vātakaphācca’ iti pā.</note>; tatra ‘niḥsañjñaḥ so'patantrakaḥ’ ityanena kaphaja <note place="foot" type="variant" n="23">‘vātikaḥ’ iti pā.</note> ucyate; ‘vāyunā dāruṇaṃ prāhuḥ’ ityanena vāyunā janitamapatantrakamevāpatānakamāhuḥ| tasya dāruṇatvaṃ dāruṇavātārabdhatvāditi vyākhyeyam| tathaiva suśrute vātavyādhāvatantrakaḥ paṭhitaḥ||12-15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śvasanaṃ kaphavātābhyāṃ ruddhaṃ tasya <note place="foot" type="variant" n="24">‘śvasanaḥ kaphavātābhyāṃ ruddhastaṃ ca’ iti pā.</note> vimokṣayet| tīkṣṇaiḥ pradhamanaiḥ sañjñāṃ tāsu muktāsu vindati||16||</seg> <seg type="unit" n="17">maricaṃ śigrubījāni viḍaṅgaṃ ca phaṇijjhakam| etāni sūkṣmacūrṇāni dadyācchīrṣavirecanam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">tumburūṇyabhayā <note place="foot" type="variant" n="25">‘hiṅgu tumburu pathyā ca’ iti pā.</note> hiṅgu pauṣkaraṃ lavaṇatrayam| yavakvāthāmbunā peyaṃ hṛdgrahe cāpatantrake <note place="foot" type="variant" n="26">‘hṛtpārśvārtyapatantrake’ iti pā.</note>||18||</seg> <seg type="unit" n="19">hiṅgvamlavetasaṃ śuṇṭhīṃ sasauvarcaladāḍimam| pibedvātakaphaghnaṃ ca karma hṛdroganuddhitam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śodhanā <note place="foot" type="variant" n="27">‘śodhane’ iti pā.</note> bastayastīkṣṇā na hitāstasya kṛtsnaśaḥ| sauvarcalābhayāvyoṣaiḥ siddhaṃ tasmai ghṛtaṃ hitam||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-20">tāsviti cetanāvahāsu dhamanīṣu| yavakvāthāmbuneti yavaiḥ ṣaḍaṅgavidhinā śṛtapānīyena| hṛdroganud vātakaphaghnaṃ yat karma taddhitamapatantrake| śodhanā ityādau “kṛtsnaśaḥ śodhanā na hitāḥ’ iti vacanena śodhanārthastokanirūhadānaṃ, bhūriśodhananirūhadāne tu vātakṣobhaḥ syāditi bhāvaḥ||16-20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">madhurasnigdhagurvannasevanāccintanācchramāt <note place="foot" type="variant" n="28">‘…gurvamla…’ iti pā.</note><note place="foot" type="variant" n="29">‘…dbhayāt’ iti pā.</note>| śokādvyādhyanuṣaṅgācca vāyunodīritaḥ kaphaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">yadā'sau samavaskandya hṛdayaṃ hṛdayāśrayān| samāvṛṇoti jñānādīṃstadā tandropajāyate||22||</seg> <seg type="unit" n="23">hṛdaye vyākulībhāvo vākceṣṭendriyagauravam| manobuddhyaprasādaśca tandrāyā lakṣaṇaṃ matam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kaphaghnaṃ tatra kartavyaṃ śodhanaṃ śamanāni ca| vyāyāmo raktamokṣaśca bhojyaṃ ca kaṭutiktakam||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="21-24">madhurasnigdhetyādinā tandrālakṣaṇaṃ cikitsitaṃ ca kecit paṭhanti||21-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">mūtraukasādo <note place="foot" type="variant" n="30">‘mūtraikasādo’ iti pā.</note> jaṭharaṃ kṛcchramutsaṅgasaṅkṣayau| mūtrātīto'nilāṣṭhīlā vātabastyuṣṇamārutau||25||</seg> <seg type="unit" n="26">vātakuṇḍalikā granthirviḍghāto bastikuṇḍalam| trayodaśaite mūtrasya doṣāstām~lliṅgataḥ śṛṇu||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-26">hṛdrogamabhidhāya bastirogānāha- mūtraukasāda ityādi| ete ca mūtradoṣā mūtrakṛcchrādbhinnā eveti trimarmīya eva pratipāditam||25-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">pittaṃ kapho dvāvapi <note place="foot" type="variant" n="31">‘dvayaṃ vā'pi’ iti pā.</note> vā bastau saṃhanyate yadā| mārutena tadā mūtraṃ raktaṃ pītaṃ ghanaṃ sṛjet||27||</seg> <seg type="unit" n="28">sadāhaṃ śvetasāndraṃ vā sarvairvā lakṣaṇairyutam| mūtraukasādaṃ <note place="foot" type="variant" n="32">‘mūtraikasādaṃ’ iti pā.</note> taṃ vidyāt pittaśleṣmaharairjayet||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27-28">pittaṃ kapha ityādinā mūtraukasādamāha| ayaṃ ca vātakapha-pittavāta-tridoṣairjanyata ityuktaṃ bhavati| saṃhanyate iti saṃhate raktapītavarṇatā pittena, śvetavarṇatā kaphena, kaphapittalakṣaṇatā kaphapittābhyāṃ, vāyustu sarvānugata eva| atra vāyorāvaraṇakṛta eva kopaḥ; tena pittakaphayoreva cikitsoktā ‘pittaśleṣmaharairjayet’ ityanena, vāyostvāvaraṇajayādeva jayo bhavatīti bhāvaḥ||27-28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">vidhāraṇāt pratihataṃ vātodāvartitaṃ yadā| pūrayatyudaraṃ mūtraṃ tadā tadanimittaruk||29||</seg> <seg type="unit" n="30">apaktimūtraviṭsaṅgaistanmūtrajaṭharaṃ vadet| mūtravairecanīṃ tatra cikitsāṃ samprayojayet||30||</seg> <seg type="unit" n="31">hiṅgudviruttaraṃ cūrṇaṃ trimarmīye prakīrtitam| hanyānmūtrodarānāhamādhmānaṃ <note place="foot" type="variant" n="33">‘hanyānmūtrādisaṅghātaṃ vyādhiṃ ca gudameḍhrayoḥ’ iti pā.</note> gudameḍhrayoḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29-31">animittarugiti alakṣyamāṇanimittaruk| mūtravairecanīmiti mūtravirecanīyadaśakaprayogarūpām| hiṅgudviruttaraṃ tu ‘dviruttaraṃ hiṅguvacā’ (ci.a.26) ityādinoktaṃ, hiṅgu dviruttaraṃ yasmin taddhiṅgudviruttaram||29-31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">mūtritasya vyavāyāttu reto vātoddhataṃ cyutam| pūrvaṃ mūtrasya paścādvā sravet kṛcchraṃ taducyate||32||</seg> <seg type="unit" n="33">khavaiguṇyānilākṣepaiḥ kiñcinmūtraṃ ca tiṣṭhati| maṇisandhau sravet paścāttadarugvā'tha cātiruk||33||</seg> <seg type="unit" n="34">mūtrotsaṅgaḥ sa vicchinnamuccheṣaguruśephasaḥ <note place="foot" type="variant" n="34">‘taccheṣaguruśephasaḥ’ iti pā.</note>| vātākṛtirbhavedvātānmūtre śuṣyati saṅkṣayaḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">ciraṃ dhārayato mūtraṃ tvarayā na pravartate| mehamānasya mandaṃ vā mūtrātītaḥ sa ucyate||35||</seg> <seg type="unit" n="36">ādhmāpayan bastigudaṃ ruddhvā vāyuścalonnatām| kuryāttīvrārtimaṣṭhīlāṃ mūtraviṇmārgarodhinīm||36||</seg> <seg type="unit" n="37">mūtraṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘mūtramādhārayedvastau’ iti pā.</note> dhārayato bastau vāyuḥ kruddho vidhāraṇāt| mūtrarodhārtikaṇḍūbhirvātabastiḥ sa ucyate||37||</seg> <seg type="unit" n="38">uṣmaṇā soṣmakaṃ mūtraṃ śoṣayan raktapītakam| uṣṇavātaḥ sṛjet kṛcchrādbastyupasthārtidāhavān||38||</seg> <seg type="unit" n="39">gatisaṅgādudāvṛttaḥ sa mūtrasthānamārgayoḥ| mūtrasya viguṇo vāyurbhagnavyāviddhakuṇḍalī||39||</seg> <seg type="unit" n="40">mūtraṃ vihanti saṃstambhabhaṅgagauravaveṣṭanaiḥ| tīvraruṅmūtraviṭsaṅgairvātakuṇḍaliketi sā||40||</seg> <seg type="unit" n="41">raktaṃ vātakaphādduṣṭaṃ bastidvāre sudāruṇam| granthiṃ kuryāt sa kṛcchreṇa sṛjenmūtraṃ tadāvṛtam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">aśmarīsamaśūlaṃ taṃ raktagranthiṃ pracakṣate| rūkṣadurbalayorvātenodāvṛttaṃ śakṛdyadā||42||</seg> <seg type="unit" n="43">mūtrasrotaḥ prapadyeta viṭsaṃsṛṣṭaṃ tadā naraḥ| viḍgandhaṃ mūtrayet kṛcchrādviḍvighātaṃ vinirdiśet||43||</seg> <seg type="unit" n="44">drutādhvalaṅghanāyāsādabhighātāt prapīḍanāt| svasthānādvastirudvṛttaḥ sthūlastiṣṭhati garbhavat||44||</seg> <seg type="unit" n="45">śūlaspandanadāhārto binduṃ binduṃ sravatyapi| pīḍitastu sṛjeddhārāṃ saṃstambhodveṣṭanārtimān||45||</seg> <seg type="unit" n="46">bastikuṇḍalamāhustaṃ ghoraṃ śastraviṣopamam| pavanaprabalaṃ prāyo durnivāramabuddhibhiḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tasmin pittānvite dāhaḥ śūlaṃ mūtravivarṇatā| śleṣmaṇā gauravaṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘cāvṛte’ iti pā.</note> śophaḥ snigdhaṃ mūtraṃ ghanaṃ sitam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">śleṣmaruddhabilo bastiḥ pittodīrṇo na sidhyati| avibhrāntabilaḥ sādhyo na tu yaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ||48||</seg> syādvastau kuṇḍalībhūte hṛnmohaḥ <note place="foot" type="variant" n="37">‘tṛṇmohaḥ’ iti pā.</note> śvāsa eva ca|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32-48">mūtritasyeti mūtravegagatasya, mūtravegayuktasyeti yāvat| cyutamiti svasthānāccyutam| vātoddhatamiti vātavikṣiptam| etallakṣaṇāntarayuktameva kṛcchraṃ; mūtrakṛcchramito'nyadeva, bhinnakṣaṇatvāt| kiñciditi stokam| uccheṣaguruśephasa iti pravṛddhamūtrāvaśeṣeṇa sthitena guruśephasa iti| vātākṛtirityādi saṅkṣayalakṣaṇam <note place="foot" type="variant" n="38">‘saṅkṣepalakṣaṇam’ iti pā.</note>| vātākṛtiriti vātalakṣaṇayuktaḥ| vidhāraṇāditi mūtravegarodhāt| ūṣmaṇeti pittoṣmaṇā| śoṣayanniti ūṣmaṇā sahito vāta eva mūtraṃ śoṣayan| gatisaṅgādityādinā vātakuṇḍalikāmāha| mūtrasya gatisaṅgādudāvṛtto vāyurmūtrasthānamārgayorbhagnavyāviddhakuṇḍalī mūtrayati; bhagnaḥ pratihataḥ, vyāviddhaḥ vakrī, kuṇḍalīti āvartamānatayā sthitaḥ; īdṛśaṃ vāyorupasthānaṃ mūtramārga eva bhavati| vātakuṇḍalikālakṣaṇamāha- saṃstambhetyādi| bhaṅgaḥ bhaṅgākāravedanā| raktaṃ granthiṃ kuryāt vātakaphābhyāṃ duṣṭamiti yojyam| viḍyukto vighāto viḍvighātaḥ| drutādhvetyādinā bastikuṇḍalamāha| udvṛtta iti parāvṛttamukhaḥ| pīḍita iti hastādibhiḥ| śleṣmaruddhabilo bastirna sidhyati, tathā pittodīrṇaśca na sidhyati| avibhrāntabila iti aruddhadvāraḥ| kuṇḍalīkṛta iti vartulīkṛtaḥ| vartulīkṛtasyaiva lakṣaṇānyāha- syādbastāvityādi||32-48||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">doṣādhikyamavekṣyaitān mūtrakṛcchraharairjayet||49||</seg> bastimuttarabastiṃ ca sarveṣāmeva dāpayet|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49">cikitsāmāha- doṣādhikyamityādi| mūtrakṛcchraharaiḥ prayogairdoṣādhikyamavekṣya prayuktairjayedityarthaḥ||49||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">puṣpanetraṃ tu haimaṃ syācchlakṣṇamauttarabastikam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">jātyaśvahanavṛntena <note place="foot" type="variant" n="39">‘jātīpuṣpasya vṛntena’ iti pā.</note> samaṃ gopucchasaṃsthitam| raupyaṃ vā sarṣapacchidraṃ dvikarṇaṃ dvādaśāṅgulam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">tenājabastiyuktena snehasyārdhapalaṃ nayet| yathāvayoviśeṣeṇa snehamātrāṃ vikalpya vā||52||</seg> <seg type="unit" n="53">snātasya bhuktabhaktasya rasena payasā'pi vā| sṛṣṭaviṇmūtravegasya <note place="foot" type="variant" n="40">‘visṛṣṭavarcomūtrasya’ iti pā.</note> pīṭhe jānusame mṛdau||53||</seg> <seg type="unit" n="54">ṛjoḥ sukhopaviṣṭasya hṛṣṭe meḍhre ghṛtāktayā| śalākayā'nviṣya gatiṃ yadyapratihatā vrajet||54||</seg> <seg type="unit" n="55">tataḥ śephaḥpramāṇena puṣpanetraṃ praveśayet| gudavanmūtramārgeṇa praṇayedanu sevanīm||55||</seg> <seg type="unit" n="56">hiṃsyādatigataṃ <note place="foot" type="variant" n="41">‘hiṃsyādbastigataṃ’ iti pā.</note> bastimūne sneho na gacchati| sukhaṃ prapīḍya niṣkampaṃ niṣkarṣennetrameva ca||56||</seg> <seg type="unit" n="57">pratyāgate dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ ca pradāpayet| anāgacchannupekṣyastu rajanīvyuṣitasya ca||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="50-57">uttarabastiṃ dāpayedityuktaṃ, tata uttarabastividhimāha- puṣpanetramityādi| puṣpanetramityuttarabastinetrasya sañjñā; uttarabastisañjñā uttaramārgadīyamānatayā, kiṃvā śreṣṭhaguṇatayā uttarabastiḥ| jātyaśvahanavṛntena samamiti jāteraśvahanasya ca puṣpayorvṛntenāgrasamam; uktaṃ hi hārīte “kundasya vṛntapratimaṃ tathā'gre” iti; aśvahanaḥ karavīraḥ| sarṣapacchidramiti sarṣapavāhicchidram| dvikarṇikamiti netre <note place="foot" type="variant" n="42">‘pūrṇe(rve)’ iti pā.</note> bastibandhanārthamekataḥ karṇikā, aparā'gre śephaḥpramāṇaṣaḍaṅgulādau karṇikā kartavyā| trikarṇikam’ iti vā pāṭhaḥ| yathāvayoviśeṣeṇa snehamātrāṃ vikalpya ceti yathoktasnehaḥ pañcaviṃśativarṣasya, tatastvarvāgvayobhedavikalpenāpakarṣaḥ kartavyaḥ; uktaṃ hi suśrute “snehapramāṇaṃ paramaṃ prakuñcaścātra kīrtitaḥ| pañcaviṃśativarṣāṇāmarvāgbuddhivikalpitam” (su.ci.a.37) iti| hṛṣṭe iti stabdhe, yadyapratihatā vrajecchalākā, tatra puṣpanetraṃ śephaḥpramāṇasamaṃ praveśanīyam| śalākayā prathamamanveṣaṇaṃ mārgavijñānārtham| gudavaditi gude yathā netrākampanādiguṇayuktaṃ praveśyate tathā meḍhre'pi| atigataṃ liṅgapramāṇātirekapraviṣṭaṃ netraṃ bastiṃ hiṃsyāt| ūne iti liṅgamānastokapraviṣṭe||50-57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">pippalīlavaṇāgāradhūmāpāmārgasarṣapaiḥ| vārtākurasanirguṇḍīśampākaiḥ sasahācaraiḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">mūtrāmlapiṣṭaiḥ saguḍairvartiṃ kṛtvā praveśayet| agre tu sarṣapākārāṃ paścārdhe māṣasammitām||59||</seg> <seg type="unit" n="60">netradīrghāṃ ghṛtābhyaktāṃ sukumārāmabhaṅgurām| netravanmūtranāḍyāṃ tu pāyau cāṅguṣṭhasammitām||60||</seg> <seg type="unit" n="61">snehe pratyāgate tābhyāmānuvāsaniko vidhiḥ| parihāraśca savyāpat sasamyagdattalakṣaṇaḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="58-61">pippalītyādinā vyuṣite'pyanāgacchataḥ snehasya pravartikāṃ vartimāha| iyaṃ ca vartirguḍapākena kaṭhinā kartavyā yathā ślakṣṇā bhavati| paścārdhe iti mūle; aṅguṣṭhasannibhāmiti pāyau snehapravṛttyarthaṃ dīyamānā'ṅguṣṭhasamānā kartavyā| tābhyāmiti meḍhragudābhyāṃ dattavartibhyām| uttarabasteranuvāsanavat sevyaparihāravyāpatsamyagdattalakṣaṇānyatidiśannāha- ānuvāsaniko vidhirityādi||58-61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">strīṇāmārtavakāle tu pratikarma tadācaret| garbhāsanā sukhaṃ snehaṃ tadā''datte hyapāvṛtā||62||</seg> <seg type="unit" n="63">garbhaṃ <note place="foot" type="variant" n="43">ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> yonistadā śīghraṃ jite gṛhṇāti mārute| bastijeṣu vikāreṣu yonivibhraṃśajeṣu ca||63||</seg> <seg type="unit" n="64">yoniśūleṣu tīvreṣu yonivyāpatsvasṛgdare| aprasravati mūtre ca binduṃ binduṃ sravatyapi||64||</seg> vidadhyāduttaraṃ bastiṃ yathāsvauṣadhasaṃskṛtam <note place="foot" type="variant" n="44">‘yathāsvauṣadhamiśritam’ iti pā.</note>|65|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="62-64">ārtavakāle tvautsargikatayoktaṃ <note place="foot" type="variant" n="45">‘tvautsargikakāloktaṃ’ iti, ‘tvautsargikaṃ noktaṃ’ iti ca pā.</note> strīṇāmuttarabastidānamārtavakāle vidhatte| ārtavakāladāne hetumāha- garbhāsanetyādi| garbhāsanā garbhaśayyā, garbhāśaya ityarthaḥ; anye tu yonimāhuḥ| ādatta iti samyag gṛhṇāti| apāvṛteti apagatasañcitarajorūpāvaraṇā||62-64||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">puṣpanetrapramāṇaṃ tu pramadānāṃ daśāṅgulam||65||</seg> <seg type="unit" n="66">mūtrasrotaḥparīṇāhaṃ mudgasroto'nuvāhi <note place="foot" type="variant" n="46">‘mudgasrotonupāti ca’ iti pā.</note> ca| apatyamārge nārīṇāṃ vidheyaṃ caturaṅgulam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">dvyaṅgulaṃ mūtramārge tu bālāyāstvekamaṅgulam| uttānāyāḥ śayānāyāḥ samyak saṅkocya sakthinī||67||</seg> <seg type="unit" n="68">athāsyāḥ praṇayennetramanuvaṃśagataṃ sukham| dvistriścaturiti snehānahorātreṇa yojayet||68||</seg> <seg type="unit" n="69">bastau <note place="foot" type="variant" n="47">‘bastiṃ bastau praṇīte ca vartiścānantarā bhavet’ iti pā.</note>, bastau praṇīte ca vartiḥ pīnatarā bhavet| trirātraṃ karma kurvīta snehamātrāṃ vivardhayet||69||</seg> anenaiva vidhānena karma kuryāt punastryahāt|70|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="65-69">puṣpanetrapramāṇaṃ tvityādi| mudgasroto'nuvāhīti mūdgavāhicchidram| apatyamārge vidheyaṃ caturaṅgulamiti apatyamārge snehayitavye caturaṅgulapraveśanaṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘caturaṅgulapraveśanamantaḥ kartavyam’ iti pā.</note> prāptayauvanānāmeva nārīṇāṃ kartavyaṃ, mūtramārge tu snehayitavye dvyaṅgulapraveśanaṃ prāptayauvanānāmeva nārīṇāṃ kartavyam| bālāyāḥ svalpapramāṇatayā ekāṅgulapraveśanameva mūtramārgaprayogārthaṃ kartavyaṃ; bālānāṃ tvapatyamārge na dīyata eva, tāsāmapatyamārgasyāvṛtatvāt| vartiḥ pīnatarā bhavediti snehapratyāgamanārthā vartiḥ pīnatarā kartavyā| snehamātrā cātra “snehasya prasṛtaṃ cātra svāṅgulīmūlasammitam” (su.ci.a.37) ityanena suśrutoktā jñeyā||65-69||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">ataḥ śirovikārāṇāṃ kaścidbhedaḥ pravakṣyate||70||</seg> <seg type="unit" n="71">raktapittānilā duṣṭāḥ śaṅkhadeśe vimūrcchitāḥ| tīvrarugdāharāgaṃ hi śophaṃ kurvanti dāruṇam||71||</seg> <seg type="unit" n="72">sa śiro viṣavadvegī nirudhyāśu galaṃ tathā| trirātrājjīvitaṃ <note place="foot" type="variant" n="49">‘śaṅkhako'gninibhaḥ kṣipraṃ vināśayati mānavam’ iti pā.</note> hanti śaṅkhako nāma <note place="foot" type="variant" n="50">‘nāmataḥ param’ iti pā.</note> nāmataḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">paraṃ <note place="foot" type="variant" n="51">‘jīvettryahaṃ cedbhaiṣajyaṃ pratyākhyāya samācaret’ iti pā.</note> tryahājjīvati cet pratyākhyāyācaret kriyām| śirovirekasekādi sarvaṃ vīsarpanucca yat||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="70-73">kramāgataśirovikārajñānārthaṃ trimarmīyāvistṛtān vaktumāha- ata ityādi| dāruṇa iti āśukārī| paraṃ tryahājjīvatītyādikaḥ prabhāvo'yaṃ śaṅkhakasya| pratyākhyāyācaret kriyāmityanena utpannamātra eva pratyākhyānapūrvikā cikitsā kartavyā'sya||70-73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">rūkṣātyadhyaśanāt <note place="foot" type="variant" n="52">‘rūkṣāśanādadhyaśanāt prāgvātasya ca sevanāt’ iti pā.</note> pūrvavātāvaśyāyamaithunaiḥ| vegasandhāraṇāyāsavyāyāmaiḥ kupito'nilaḥ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">kevalaḥ sakapho vā'rdhaṃ <note place="foot" type="variant" n="53">‘vā'pi gṛhītvā'rdhaṃ śiro balī’ iti pā.</note> gṛhītvā śirasastataḥ| manyābhrūśaṅkhakarṇākṣilalāṭārdhe'tivedanām||75||</seg> <seg type="unit" n="76">śastrāraṇinibhāṃ kuryāttīvrāṃ so'rdhāvabhedakaḥ| nayanaṃ vā'thavā śrotramativṛddho vināśayet||76||</seg> <seg type="unit" n="77">catuḥsnehottamā mātrā śiraḥkāyavirecanam| nāḍīsvedo ghṛtaṃ jīrṇaṃ bastikarmānuvāsanam||77||</seg> <seg type="unit" n="78">upanāhaḥ śirobastirdahanaṃ cātra śasyate| pratiśyāye śiroroge yaccoddiṣṭaṃ cikitsitam||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="74-78">rūkṣetyādinā'rdhāvabhedakamāha| avaśyāyaḥ himaḥ| śastrāraṇinibhāmiti śastracchedāraṇimanthananibhām; araṇiḥ agnyutthāpanakāṣṭhaṃ; kiṃvā araṇinā kāraṇenāgnirevātra lakṣyate| catuḥsnehasyottamā mātrā; uttamā ca mātrā ahorātrapariṇamanīyā| jīrṇaṃ daśavarṣasthitaṃ ghṛtam| upanāhaṃ kecicchirobastibhedamāhuḥ, yo māstiṣka ucyate; tantrāntare hi māstiṣka upanāhaḥ śirobastiprakāra uktaḥ- “māstiṣke'ṣṭāṅgulaṃ paṭṭaṃ bastau tu dvādaśāṅgulam” ityādinā; śirobastividhānaṃ śālākye jñeyaṃ; yathā- “dvādaśāṅgulavistīrṇaṃ carmapaṭṭaṃ śiraḥsamam| ākarṇabandhanasthāne lalāṭe vastraveṣṭite|| celaveṇikayā baddhvā māṣakalkena lepayet| tato yathāvyādhiśṛtaṃ snehaṃ koṣṇaṃ niveśayet|| ūrdhvaṃ keśabhuvo yāvadaṅgulaṃ dhārayecca tam| āvakranāsikākledāddaśāṣṭau ṣaḍvātādiṣu|| mātrā sahasrāṇyaruje hyekaṃ skandhādi mardayet| yuktasnehasya paramaṃ saptāhaṃ tasya sevanam” iti; tathā “āśirovyāyataṃ carma kṛtvā'ṣṭāṅgulamucchritam| tenāveṣṭya śiro'dhastānmāṣakalkena lepayet|| niścalasyopaviṣṭasya tailaiḥ koṣṇaiḥ prapūrayet| dhārayedārujaḥ śāntyai yāmaṃ yāmārdhameva vā|| śirobastirjayatyeṣa śirorogaṃ marudbhavam” ityādi| dahanaṃ vā'syeti tantrāntarapratyayād dvyaṅgulalalāṭaśaṅkhapradeśeṣu śarakāṇḍādinā dahanaṃ jñeyam| yaccoddiṣṭaṃ cikitsitamiti taccātra śasyate iti yojyam||74-78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">sandhāraṇādajīrṇādyairmastiṣkaṃ raktamārutau| duṣṭau dūṣayatastacca duṣṭaṃ tābhyāṃ vimūrcchitam||79||</seg> <seg type="unit" n="80">sūryodayeṃ'śusantāpāddravaṃ <note place="foot" type="variant" n="54">‘…draktaṃ viṣyandayecchanaiḥ’ iti pā.</note> viṣyandate śanaiḥ| tato dine śiraḥśūlaṃ dinavṛddhyā vivardhate||80||</seg> <seg type="unit" n="81">dinakṣaye tataḥ styāne mastiṣke sampraśāmyati| sūryāvartaḥ sa tatra syāt sarpirauttarabhaktikam||81||</seg> <seg type="unit" n="82">śiraḥkāyavirekau ca mūrdhnā trisnehadhāraṇam <note place="foot" type="variant" n="55">‘tu snehadhāraṇam’ iti pā.</note>| jāṅgalairupanāhaśca ghṛtakṣīraiśca secanam <note place="foot" type="variant" n="56">‘nāvanam’ iti pā.</note>||82||</seg> <seg type="unit" n="83">barhitittirilāvādiśṛtakṣīrotthitaṃ ghṛtam| syānnāvanaṃ jīvanīyakṣīrāṣṭaguṇasādhitam||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="79-83">mastiṣkaṃ śiraḥstho <note place="foot" type="variant" n="57">‘śiraso majjā’ iti pā.</note> majjā| dravamiti dravaṃ sat| viṣyandate iti cyavate| etacca sūryāvartasya rūpaṃ doṣadūṣyayorvikṛtiviṣamasamavāyādbhavati; tena nānyavikāra evambhūto bhavati| tathā vedanā sūryatāpe evāsya vardhate nāgnitāpe, ityetadapi prabhāvakṛtameva jñeyam| trisnehadhāraṇamiti pāṭhāt tailaghṛtavasādhāraṇaṃ vadanti| lāvādayo viṣkirā annapānoktāḥ||79-83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">(upavāsātiśokātirūkṣaśītālpabhojanaiḥ <note place="foot" type="variant" n="58">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate</note> )| duṣṭā doṣāstrayo manyāpaścādghāṭāsu <note place="foot" type="variant" n="59">‘manyāṃ paścādghāṭāsu’ iti pā.</note> vedanām||84||</seg> <seg type="unit" n="85">tīvrāṃ kurvanti sā <note place="foot" type="variant" n="60">‘nāsākṣibhrūśaṅkheṣvavatiṣṭhate’ iti pā.</note> cākṣibhrūśaṅkheṣvavatiṣṭhate| spandanaṃ gaṇḍapārśvasya netrarogaṃ hanugraham||85||</seg> <seg type="unit" n="86">so'nantavātastaṃ hanyāt sirārkāvartanāśanaiḥ| vāto rūkṣādibhiḥ kruddhaḥ śiraḥkampamudīrayet||86||</seg> <seg type="unit" n="87">tatrāmṛtābalārāsnāmahāśvetāśvagandhakaiḥ| snehasvedādi vātaghnaṃ śastaṃ nasyaṃ ca tarpaṇam||87||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="84-87">manyā grīvāsirādvayaṃ, ghāṭā grīvāyāḥ paścādbhāgaḥ, paścāt pṛṣṭham| sā cākṣibhrūśaṅkheṣvavatiṣṭhata iti śaṅkhādīn vyāpya sthirā bhavati| anantavātamenaṃ tantrāntare anyatovātamāhuḥ| sirārkāvartanāśanairiti sirāvyadhaiḥ, sūryāvartanāśanaiśca bheṣajaiḥ||84-87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">nastaḥkarma ca kurvīta śirorogeṣu śāstravid| dvāraṃ hi śiraso nāsā tena tad vyāpya hanti tān||88||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="88">nastaḥkarma ceti sarvaśirorogasādhāraṇaṃ cikitsitam| śirorogeṣu nastaḥkarmakaraṇe hetumāha- dvāraṃ hītyādi| tena nāsārūpeṇa mārgeṇa| taditi nasto dattamauṣadham| vyāpyeti śiro vyāpya| tāniti śirogadān||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">nāvanaṃ cāvapīḍaśca dhmāpanaṃ dhūma eva ca| pratimarśaśca vijñeyaṃ nastaḥkarma tu pañcadhā||89||</seg> <seg type="unit" n="90">snehanaṃ śodhanaṃ caiva dvividhaṃ nāvanaṃ smṛtam| śodhanaḥ stambhanaśca syādavapīḍo dvidhā mataḥ <note place="foot" type="variant" n="61">‘ca saḥ’ iti pā.</note>||90||</seg> <seg type="unit" n="91">cūrṇasyādhmāpanaṃ taddhi dehasrotoviśodhanam <note place="foot" type="variant" n="62">‘dehaśleṣmaviśodhanam’ iti pā.</note>| vijñeyastrividho dhūmaḥ prāguktaḥ śamanādikaḥ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">pratimarśo bhavet sneho nirdoṣa ubhayārthakṛt| evaṃ tadrecanaṃ karma tarpaṇaṃ śamanaṃ tridhā||92||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="89-92">śirorogaprastāvāgatānavaśyavaktavyanastaḥkarmabhedānāha- nāvanamityādi| nāvanādayaścikitsāsthānoktāḥ| atra suśrute dhūmaṃ varjayitvā pañcavidhaṃ nastaḥkarmoktaṃ- “taddvividhamapi pañcavidhavikalpaṃ; tadyathā- nasyaṃ, śirovirecanaṃ, pratimarśaḥ, avapīḍaḥ, pradhamanaṃ ca” (ci.a.40)| iti; iha tu nāvanaśabdenaiva śirovirecanamapi gṛhītaṃ; yaduktaṃ- “snehanaṃ śodhanaṃ caiva nāvanaṃ dvividhaṃ smṛtam” iti; tena suśrutokto'pyartho gṛhīta eva| śodhanaḥ stambhanaśca syādavapīḍa ityatra saṃśamanamapyavapīḍasya karmecchanti, tacca stambhane evāntarbhāvanīyam| avapīḍya yatra kalkādīni dīyante ityavapīḍaḥ; anena śirovirecanārthaṃ dīyamānasaindhavapippalyādikalkasyāpyavarodhaḥ| dhmāpanaṃ taddhi dehasrotoviśodhanamiti vacanād dhmāpanaṃ śirovirecanaprayojanakameveti darśayati| śamanādika ityatra śamanaśabdena prāyogikaṃ gṛhṇāti, tena prāyogikasnaihikavairecanikadhūmānāṃ nāsādīyamānānāmiha grahaṇaṃ, mukhapeyastu dhumo na nasyam| ubhayārthakṛditi snehanavirecanārthakṛt| pratimarśalakṣaṇamagre “nastaḥsnehāṅguliṃ dadyāt” ityādinā vakṣyamāṇam| uktapañcavidhanastaḥkarmaṇastraividhyamāha- evamityādi| karmeti nastaḥkarma| śamanena stambhanasyāpi grahaṇaṃ; tarpaṇe snehanasyāvarodhaḥ; anye ye kecit prabhedāstantrāntare pratipāditāste'pyatraivāntarbhavanti||89-92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">stambhasuptigurutvādyāḥ ślaiṣmikā ye śirogadāḥ| śirovirecanaṃ teṣu nastaḥkarma praśasyate||93||</seg> <seg type="unit" n="94">ye ca vātātmakā rogāḥ śiraḥkampārditādayaḥ| śirasastarpaṇaṃ teṣu nastaḥkarma praśasyate <note place="foot" type="variant" n="63">‘pracakṣate’ iti pā.</note>||94||</seg> <seg type="unit" n="95">raktapittādirogeṣu śamanaṃ nasyamiṣyate| dhmāpanaṃ dhūmapānaṃ ca tathā yogyeṣu śasyate <note place="foot" type="variant" n="64">‘kārayet’ iti pā.</note>||95||</seg> (doṣādikaṃ <note place="foot" type="variant" n="65">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate</note> samīkṣyaiva bhiṣak samyak ca kārayet)|96|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="93-95">virecanādikarmatrayasya viṣayamāha- stambhetyādi| tarpaṇamiti snehena tarpaṇam| tathā yogyeṣu śasyata iti dhmāpanadhūmayogyeṣu śasyate; tatra dhūmayogyāḥ sūtrasthāne pratipāditāḥ, dhmāpanayogyāstu dhmāpanaguṇakathane ‘dehasrotoviśodhanam’ itipadena ye'bhinyāsāpasmārādayaḥ śodhanīyasrotasa uktāste jñeyāḥ||93-95||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">phalādibheṣajaṃ proktaṃ śiraso yadvirecanam||96||</seg> <seg type="unit" n="97">taccūrṇaṃ kalpayettena pacet snehaṃ virecanam| yaduktaṃ madhuraskandhe bheṣajaṃ tena tarpaṇam||97||</seg> sādhayitvā bhiṣak snehaṃ nastaḥ kuryādvidhānavit|98|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="96-97">śirovirecanacūrṇaṃ vidhiṃ cāha- phalādītyādi| phalādibheṣajamiti rogabhiṣagjitīyoktaṃ phalapatramūlakandapuṣpaniryāsatvagbhedāt saptavidhamuktaṃ śirovirecanadravyam| cūrṇaṃ kalpayediti pradhamanārthamavapīḍanārthaṃ ca cūrṇaṃ kalpayet| madhuraskandho'pi rogabhiṣagjitīya evoktaḥ||96-97||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">prāksūrye madhyasūrye vā prākkṛtāvaśyakasya ca||98||</seg> <seg type="unit" n="99">uttānasya śayānasya śayane svāstṛte sukham| pralambaśirasaḥ kiñcit kiñcit pādonnatasya ca||99||</seg> <seg type="unit" n="100">dadyānnāsāpuṭe snehaṃ tarpaṇaṃ buddhimān bhiṣak| anavākśiraso nasyaṃ na śiraḥ pratipadyate||100||</seg> <seg type="unit" n="101">atyavākśiraso nasyaṃ mastuluṅge'vatiṣṭhati| ata evaṃśayānasya śuddhyarthaṃ svedayecchiraḥ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">saṃsvedya nāsāmunnamya vāmenāṅguṣṭhaparvaṇā| hastena dakṣiṇenātha kuryādubhayataḥ samam||102||</seg> <seg type="unit" n="103">praṇāḍyā picunā vā'pi nastaḥsnehaṃ yathāvidhi| kṛte ca svedayedbhūya ākarṣecca punaḥ punaḥ||103||</seg> <seg type="unit" n="104">taṃ snehaṃ śleṣmaṇā sākaṃ <note place="foot" type="variant" n="66">‘sārdhaṃ yathā’ iti pā.</note> tathā sneho na tiṣṭhati| svedenotkleśitaḥ śleṣmā nastaḥkarmaṇyupasthitaḥ <note place="foot" type="variant" n="67">‘nastaḥ karmaṇyuraḥ sthitaḥ’ iti pā.</note>||104||</seg> <seg type="unit" n="105">bhūyaḥ snehasya śaityena śirasi styāyate <note place="foot" type="variant" n="68">‘śyāyate punaḥ’ iti pā.</note> tataḥ| śrotramanyāgalādyeṣu vikārāya sa kalpate||105||</seg> <seg type="unit" n="106">tato nastaḥkṛte dhūmaṃ pibet kaphavināśanam <note place="foot" type="variant" n="69">‘kaphaviśodhanam’ pā.</note>| hitānnabhuṅnivātoṣṇasevī syānniyatendriyaḥ||106||</seg> <seg type="unit" n="107">vidhireṣo'vapīḍasya kāryaḥ pradhmāpanasya tu| tat ṣaḍaṅgulayā <note place="foot" type="variant" n="70">‘ṣaḍaṅgulyā'thavā’ pā.</note> nāḍyā dhameccūrṇaṃ mukhena tu||107||</seg> <seg type="unit" n="108">viriktaśirasaṃ tūṣṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="71">‘taptaṃ’ iti pā.</note> pāyayitvā'mbu bhojayet| laghu triṣvaviruddhaṃ ca nivātasthamatandritaḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">virekaśuddho doṣasya kopanaṃ yasya sevate| sa doṣo vicaraṃstatra karoti svān gadān bahūn||109||</seg> <seg type="unit" n="110">yathāsvaṃ vihitāṃ teṣu kriyāṃ kuryādvicakṣaṇaḥ| akālakṛtajātānāṃ rogāṇāmanurūpataḥ||110||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="98-110">nastaḥkarmavidhimāha- prāksūrye ityādi| grīṣme prāksūrye, śīte tu madhyasūrye iti vyavasthā| prākkṛtāvaśyakasya ceti prākkṛtāvaśyakaraṇīyamalavisargādikasya| evaṃ śayānasyeti kiñcidavanataśiraskatayā śayānasya| kuryādubhayataḥ samamiti ubhayanāsāpuṭenāpi tulyaṃ dadyāt| praṇāḍī nasyadānanalikā| yathāvidhīti pramāṇādidoṣarahitam| kṛtanasyasya dhumapānopapattivarṇanapūrvakaṃ dhūmapānamāha- svedanetyādi| pradhmāpanasya cokto vidhistathā vakṣyamāṇaśca ‘ṣaḍaṅgulayā’ ityādinā| viriktaśirasamityādi sarvavirecanasādhāraṇam| triṣviti vātādiṣu| virekaśuddha iti śirovirekaśuddhaḥ| yasya doṣasya kopanaṃ sevate iti yojyam| akālakṛtajātānāṃ rogāṇāmanurūpata iti akālakṛtaśirovirecanajātānāṃ rogāṇāmanurūpataścikitsāṃ kuryādityarthaḥ||98-110||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">ajīrṇe <note place="foot" type="variant" n="72">‘ajīrṇe bhuktabhakte ca toyapīte'tha durdine’ iti pā.</note> bhojane bhukte toye pīte'tha durdine| pratiśyāye nave snāte <note place="foot" type="variant" n="73">‘styāne snehapīte'nuvāsite’ iti pā.</note> snehapāne'nuvāsane||111||</seg> <seg type="unit" n="112">nāvanaṃ snehanaṃ rogān karoti ślaiṣmikān bahūn| tatra śleṣmaharaḥ sarvastīkṣṇoṣṇādirvidhirhitaḥ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">kṣāme virecite garbhe vyāyāmābhihate tṛṣi| vāto rūkṣeṇa nasyena kruddhaḥ svāñjanayedgadān||113||</seg> <seg type="unit" n="114">tatra vātaharaḥ sarvo vidhiḥ snehanabṛṃhaṇaḥ| svedādiḥ, syādghṛtaṃ kṣīraṃ <note place="foot" type="variant" n="74">‘jīrṇe’ iti pā.</note> garbhiṇyāstu viśeṣataḥ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">jvaraśokātitaptānāṃ timiraṃ madyapasya tu| rūkṣaiḥ śītāñjanairlepaiḥ puṭapākaiśca sādhayet <note place="foot" type="variant" n="75">‘śodhayet’ iti pā.</note>||115||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="111-115">nāvanaṃ snehanamiti snehanārthaṃ nasyam| svedādiriti cchedaḥ| ghṛtaṃ kṣīramiti garbhiṇyā vātajayārthaṃ garbhapuṣṭaye ca| jvaretyādi| jvarāditaptānāṃ snehanaṃ nāvanaṃ timiraṃ kuryāt, tathā madyapasya timiraṃ kuryāt| atra cikitsāmāha- rūkṣairityādi| śītāñjanaṃ srotoñjanaṃ vadanti; kiṃvā tiktadravyakṛtamañjanaṃ śītāñjanaṃ; yaduktaṃ śālākye- “lekhanaṃ ropaṇaṃ caiva prasādanamathāpi ca| tiktena ropaṇaṃ kāryaṃ, madhureṇa prasādanam|| kaṭvamlalavaṇādyaiśca lekhanaṃ kārayedbudhaḥ| śaityānnirvāpayettikto raukṣyādropayati drutam” iti| rūkṣairityañjanādibhiḥ sambadhyate| lepaḥ nayanālepaḥ <note place="foot" type="variant" n="76">‘vadanālepaḥ’ iti pā.</note>; puṭapākaḥ akṣitarpaṇajavikāraharalekhanaḥ śamano vā jñeyaḥ; puṭapāko hi śālākye snehana-lekhana-prasādanabhedāt trividha uktaḥ; tadvidhiścehānyādhikārānna prapañcitaḥ||111-115||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">snehanaṃ śodhanaṃ caiva dvividhaṃ nāvanaṃ <note place="foot" type="variant" n="77">‘nasyamucyate’ iti pā.</note> matam| pratimarśastu nasyārthaṃ karoti na ca doṣāvān||116||</seg> <seg type="unit" n="117">nastaḥ snehāṅguliṃ dadyāt prātarniśi ca sarvadā| na cocchiṅghedarogāṇāṃ pratimarśaḥ sa dārḍhyakṛt||117||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="116-117">pratimarśasya nāvanasampādyobhayakarmadarśanārthaṃ nāvanakarma prāguktamanūdyate- snehanamityādi| anye, sarvanastaḥkarmaṇāmevaitat karmadvayamanūdyate, tatra ca snehanaśamanasya prāguktasyāvarodha iti vadanti| tasyārthamiti snehanaṃ śodhanaṃ ca| na ca doṣavāniti na vyāpattimān| pratimarśavidhimāha- nasta ityādi| snehāṅgulimiti snehapūritāmaṅgulim| sarvadeti sarvartuṣu| dārḍhyakṛditi śiraḥkapālādidārḍhyakṛt| ayaṃ pratimarśaḥ svalpasnehapramāṇo'nucchiṅghanaśca sārvakāliko jñeyaḥ; yastu bhūrisnehamātro nāsau sārvakālikaḥ| yaduktam “īṣaducchiṅghanāt sneho yāvān vakraṃ prapadyate| nasto niṣiktaṃ taṃ vidyāt pratimarśaṃ pramāṇataḥ” iti; tathā “pratimarśaṃ tu na pibet kaṇṭhāsrāvabhayānnaraḥ| yāvat sneho vrajedāsyaṃ tatpramāṇaṃ ca tasya tu” iti||116-117||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">tatra ślokau- trīṇi yasmāt pradhānāni marmāṇyabhihateṣu ca| teṣu liṅgaṃ cikitsāṃ ca rogabhedāśca sauṣadhāḥ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">vidhiruttarabasteśca nastaḥkarmavidhistathā| savyāpadbheṣajaṃ siddhau marmākhyāyāṃ prakīrtitam||119||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="118-119">trīṇītyādisaṅgraho vyaktārthaḥ||118-119||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne trimarmīyasiddhirnāma navamo'dhyāyaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne trimarmīyasiddhirnāma navamo'dhyāyaḥ||9||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="ca.8.10">
          <head>bastisiddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto bastisiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreya||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">trimarmīyāyāṃ bahurogapratipādanādbahurogahitabastipratipādanārthaṃ bastisiddhirucyate| atraiva bastiśabdena siddhibastayovakṣyamāṇā abhipretāḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">siddhānāṃ bastīnāṃ śastānāṃ teṣu teṣu rogeṣu| śṛṇvagniveśa ! gadataḥ siddhiṃ siddhipradāṃ bhiṣajām||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3">siddhānāmiti prasiddhaphalānām| teṣu teṣviti vakṣyamāṇavātagadādiṣu| siddhimiti bastiniṣpādikāṃ, kiṃvā bastyabhidhāyakagrantham||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">baladoṣakālarogaprakṛtīḥ pravibhajya yojitāḥ samyak svaiḥ svairauṣadhavargaiḥ svān svān <note place="foot" type="variant" n="1">‘tān tān’ iti pā.</note> rogānniyacchanti||4||</seg> <seg type="unit" n="5">karmānyadbastisamaṃ na vidyate śīghrasukhaviśodhitvāt| āśvapatarpaṇatarpaṇayogācca niratyayatvācca||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="4-5">basteritikartavyatāṃ guṇāṃśca pratipādanīyabastyaṅgabhūtānāha- baladoṣetyādi| atra ca balādau yathāpradhānamiha gṛhīte sarvaparīkṣāvarodho vyākhyeyaḥ; “parīkṣya <note place="foot" type="variant" n="2">‘samīkṣya’ iti pā.</note> doṣauṣadha ... ” (si.a.3) ityādinokto'pyayamarthaḥ punaḥ prakaraṇavaśāducyate| svaiḥ svairauṣadhavargairiti yathāvyādhipratipāditairauṣadhaiḥ| svān svāniti tattadbastividheyauṣadhapraśamanīyān| āśvapataparṇatarpaṇayogāditi apatarpaṇārthaprayukto bastiranyāpatarpaṇabheṣajebhyaḥ śīghramapatarpaṇaṃ karoti; evaṃ tarpaṇadravyayukto'pi bastiḥ śīghramitaratarpaṇāpekṣayā tarpaṇaṃ karoti||4-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">satyapi doṣaharatve kaṭutīkṣṇoṣṇādi bheṣajādānāt| duḥkhodgārotkleśāhṛdyatvakoṣṭharujā vireke syuḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">avirecyau śiśuvṛddhau tāvaprāptaprahīnadhātubalau| āsthāpanameva tayoḥ sarvārthakṛduttamaṃ karma||7||</seg> balavarṇaharṣamārdavagātrasnehānnṛṇāṃ dadātyāśu|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-7">bastyapekṣyā śodhanāntareṇa doṣaharaṇe doṣamāha- satyapītyādi| kaṭukādibheṣajairvirekadānādduḥkhaṃ codgāraścotkleśaścāhṛdyatvaṃ ca koṣṭharujāścaitai sarve bhavanti; tatra duḥkhaṃ kaṭukādinā rasenodvegādeva bhavati; ete doṣā bastau na sambhavantīti bhāvaḥ| virekaśabdena vamanavirekāvapi grāhyau; kiṃvā vamanaṃ bastinā samamatyantabhinnaviṣayatvādeva nodāhṛtaṃ, virekastu pakvāśayasthe'pi doṣe bastiviṣaye bhavatīti kṛtvā virekameva prati basteḥ prādhānyamihocyate| avirekādiviṣaye basteryaugikatayā prādhānyamāha- avirecyāvityādi| tāvityādau yathāsaṅkhyaṃ vyākhyeyam- aprāptadhāturaprāptabalaśca bālaḥ, prahīṇadhātuḥ prahīṇabalaśca vṛddhaḥ, evambhūtatvāccāvirecyāvetau| sarvārthakṛditi niratyayadoṣaharaṇabṛṃhaṇādikṛt||6-7||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">anuvāsanaṃ nirūhaścottarabastiśca sa trividhaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">śākhāvātārtānāṃ sakuñcitastabdhabhagnarugṇānām <note place="foot" type="variant" n="3">‘… stabdhabhagnasandhīnām’ iti pā.</note>| viṭsaṅgādhmānāruciparikartirugādiṣu ca śastaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">uṣṇārtānāṃ śītāñchītārtānāṃ tathā sukhoṣṇāṃśca| tadyogyauṣadhayuktān bastīn santarkya <note place="foot" type="variant" n="4">‘sarvatra’ iti pā.</note> viniyujyāt||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="8-10">basterbhedānāha- anuvāsanamityādi| tadyogyauṣadhayuktāniti uṣṇārtihareṇa śītārtihareṇa vā auṣadhena kalpitān||8-10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">bastīnna bṛṃhaṇīyān dadyād <note place="foot" type="variant" n="5">‘vyādhiṣu yuñjyādviśodhanīyeṣu’ iti pā.</note> vyādhiṣu viśodhanīyeṣu| medasvino viśodhyā ye'pi narāḥ kuṣṭhamehārtāḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">na kṣīṇakṣatadurbalamūrcchitakṛśaśuṣkadehānām| yuñjādviśodhanīyān doṣanibaddhāyuṣo ye ca||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11-12">viśodhanīyān vyādhīnudāharati- medasvina ityādi| viśodhyā ye'pīti bhūridoṣatvena ye śodhanārhā ityarthaḥ| doṣanibaddhāyuṣa iti doṣe malādirūpe dehasthe nibaddhamāyuryeṣāṃ śoṣyatidurbalaprabhṛtīnāṃ te tathā; uktaṃ hi ‘śoṣī muñcati gātrāṇi purīṣasraṃsanādapi| abalāpekṣiṇīṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘abalāpekṣikāṃ mātrāṃ’ iti pā.</note> mātrāṃ kiṃ punaryo viricyate’ (ci.a.8) iti||11-12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">vājīkaraṇe'sṛkpittayośca madhughṛtapayoyuktāḥ| śastāḥ satailamūtrāranālalavaṇāśca <note place="foot" type="variant" n="7">‘…lavaṇāḥ kaphāvṛte vāte’ iti pā.</note> kaphavāte||13||</seg> <seg type="unit" n="14">yuñjāddravyāṇi bastiṣvamlaṃ mūtraṃ payaḥ surāṃ kvāthān| avirodhāddhātūnāṃ rasayonitvācca jalamuṣṇam||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-14">kāryaviśeṣāpekṣayā bastīnāṃ saṃskāraviśeṣānāha- vājīkaraṇe ityādi| madhuprakṣepo bastau pūrvoktasāmānyavidhānalabdho'pyadhikamātrayā prakṣepārthamavaśyaprakṣepārthaṃ cehocyate| avirodhāddhātūnāmiti pūrveṇa sambadhyate, tena yasmin saṃskāre amlādiṣu <note place="foot" type="variant" n="8">‘annādiṣu madhye’ iti pā.</note> madhye yaddhātuvirodhi na bhavati taddeyaṃ, yattu dhātuvirodhi bhavati na taddeyaṃ; vyādhitaprakṛtyaviruddhaṃ yad yasya bhavati tat tasya deyamityarthaḥ| rasayonitvācca jalamuṣṇamiti jalaṃ yasmādrasayoniḥ, tena taduṣṇaṃ sat sarvabastigatarasasya poṣaṇārthaṃ sarvabastiṣu deyam; etacca jalaṃ bastiṣu sākṣāt prakṣepādarśanāt kalkādipeṣaṇe viniyojyaṃ; kiṃvā atra tadvacanaprāmāṇyādeva jñeyaṃ; kiṃvā jalaśabdo'yaṃ dravopalakṣaṇaḥ, tenāmlādidravadānasyaiveyamupapattiḥ| rasayonitvaṃ dravasambandhādevāmlādīnāmupapannam| anye tu jalamuṣṇaṃ pratiniyatameva, cūrṇabastāvevecchanti, cūrṇabastiśca yaḥ kevaladravena dīyate; tantrāntare'pyuktaṃ yathā “rāsnāvacābilvaśatāhvayailāpūtīkakṛṣṇāphaladārukuṣṭhaiḥ| sasaindhavāmloṣṇajalaḥ satailaḥ śūlaghna iṣṭaḥ khalu cūrṇabastiḥ” iti||13-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">suradāruśatāhvailākuṣṭhamadhukapippalīmadhusnehāḥ| ūrdhvānulomabhāgāḥ sasarṣapāḥ śarkarā lavaṇam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">āvāpā <note place="foot" type="variant" n="9">‘āvāpe bastīnāmataḥ prayojyāni teṣu tāni syuḥ’ iti pā.</note> bastīnāmatḥ prayojyāni yeṣu yāni syuḥ| yuktāni saha kaṣāyaistānyuttarataḥ pravakṣyāmi||16||</seg> <seg type="unit" n="17">cirajātakaṭhinabaleṣu vyādhiṣu tīkṣṇā viparyaye mṛdavaḥ| saprativāpakaṣāyā yojyāstvanuvāsananirūhāḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-17">suradārvityādinā bastiṣu doṣādyapekṣayā vyastasamastavidhayā prakṣepyānāha| āvāpā bastīnāmiti bastiṣvāvāpyā ityarthaḥ| yānīti kaṣāyayuktāni| cirajātakaṭhinabaleṣu tīkṣṇā iti atroktatīkṣṇadravyayogena tīkṣṇāḥ| viparyaye ceti acirajāte akaṭhinabale ca| anuvāsananirūhā iti anuvāsane kaṣāyayogaḥ snehasādhanārthameva, āvāpastvanuvāsane'pi śatāhvādīnāṃ kartavya eva; yaduktamanyatra- “pippalīṃ madanaṃ kuṣṭhaṃ śatāhvāṃ madhukaṃ vacām| yojayenmātrayā piṣṭvā āvāpamanuvāsane” iti||15-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ardhaślokairataḥ siddhān nānāvyādhiṣu sarvaśaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘vargaśaḥ’ iti pā.</note>| bastīn vīryasamairbhāgairyathārhāloḍanāñchṛṇu||18||</seg> <seg type="unit" n="19">bilvo'gnimanthaḥ śyonākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalistathā| śālaparṇī pṛśniparṇī bṛhatyau vardhamānakaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">yavāḥ kulatthāḥ kolāni sthirā ceti trayo'nile| śasyante sacatuḥsnehāḥ piśitasya rasānvitāḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">nalavañjulavānīraśatapatrāṇi śaivalam| mañjiṣṭhā sārivā'nantā payasyā madhuyaṣṭikā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">candanaṃ padmakośīraṃ tuṅgaṃ te paittike trayaḥ| saśarkarākṣaudraghṛtāḥ sakṣīrā bastayo hitāḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">arkastathaiva cālarka ekāṣṭhīlā punarnavā| haridrā triphalā mustaṃ pītadāru kuṭannaṭam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">pippalyaścitrakaśceti trayaste śleṣmarogiṣu <note place="foot" type="variant" n="11">‘kapharogiṇām’ iti pā.</note>| sakṣārakṣaudragomūtrā nātisnehānvitā hitāḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18-24">pūrvaṃ siddhānāṃ bastīnāmityādinā pratijñātārthān bastīnāha- ardhaślokairityādi| vyādhiṣvityatra vyādhiśabdo doṣe'pi vartanīyaḥ| bahuśa iti ekaikasmin vyādhau doṣe ca bahuśa ityarthaḥ| vīryasamairbhāgairiti anyonyānupahatasāmarthyairdravyabhāgaiḥ| vardhamānaka eraṇḍaḥ| piśitasya rasānvitā iti prakṣiptamāṃsarasāḥ| vañjulaḥ vetasaḥ, vānīraḥ tadbhedaḥ| tuṅgaḥ punnāgaḥ| alarkaḥ mandāraḥ| ekāṣṭhīlā pāṭhā| kuṭannaṭaṃ kaivartamustakam, anye tagaramāhuḥ||18-24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavakavatsakāḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘dhāmārgakṣveḍavatsakāḥ’ iti pā.</note>| śyāmā ca triphalā <note place="foot" type="variant" n="13">‘trivṛtā’ iti pā.</note> caiva sthirā dantī dravantyapi||25||</seg> <seg type="unit" n="26">prakīryā codakīryā ca nīlinī kṣīriṇī tathā| saptalā śaṅkhinī lodhraṃ phalaṃ kampillakasya ca||26||</seg> <seg type="unit" n="27">catvāro mūtrasiddhāste pakvāśayaviśodhanāḥ| (vyastairapi samastaiśca caturyogā udāhṛtāḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> )||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="25-27">kṣveḍaḥ kṛtavedhanaḥ| dravantī dantībhedaḥ| prakīryā karañjaḥ| nīlinī nīlavuhnā, ‘nīlāñjanikā’ ityanye||25-27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">kākolī kṣīrakākolī mudgaparṇī <note place="foot" type="variant" n="15">‘pṛṣṭhaparṇī’ iti pā.</note> śatāvarī| vidārī madhuyaṣṭyāhvā śṛṅgāṭakakaśeruke||28||</seg> <seg type="unit" n="29">ātmaguptāphalaṃ māṣāḥ sagodhūmā yavāstathā| jalajānūpajaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘jāṅgalānūpajaṃ’ iti pā.</note> māṃsamityete śukramāṃsalāḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘māṃsamiti śukravivardhanāḥ’ iti pā.</note>||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28-29">ete śukramāṃsalā ityatra ete iti catvāraḥ pūrvoktāḥ||28-29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">jīvantī cāgnimanthaśca dhātakīpuṣpavatsakau| pragrahaḥ khadiraḥ kuṣṭhaṃ śamī piṇḍītako yavāḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">priyaṅgū raktamūlī ca taruṇī svarṇayūthikā| vaṭādyāḥ kiṃśukaṃ lodhramiti sāṅgrāhikā matāḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30-31">piṇḍītakaḥ madanaḥ| raktamūlī samaṅgā| taruṇī ārāmataruṇī, navamālikā vā||30-31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">parisrāve <note place="foot" type="variant" n="18">‘payaḥ śṛtaṃ parisrāve’ iti pā.</note> śṛtaṃ kṣīraṃ savṛścīrapunarnavam| ākhuparṇikayā vā'pi taṇḍulīyakayuktayā||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="32">taṇḍulīyakayuktayetyantena parisrāve dvāvuktau||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">kālaṅkatakakāṇḍekṣudarbhapoṭagalekṣubhiḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘…darbhapoṭekṣuvālibhiḥ’ iti pā.</note>| dāhaghnaḥ saghṛtakṣīro dvitīyaścotpalādibhiḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33">kāṇḍekṣuḥ bṛhadikṣuḥ; poṭagalaḥ hoggalaḥ| utpalādibhiriti utpalādayo nalinasaugandhikādayo jalajāḥ puṣpaviśeṣāḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">karbudārāḍhakīnīpavidulaiḥ kṣīrasādhitaiḥ| bastiḥ pradeyo bhiṣajā śītaḥ samadhuśarkaraḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">parikarte tathā vṛntaiḥ śrīparṇīkovidārajaiḥ| (deyo bastiḥ suvaidyaistu yathāvadviditakriyaiḥ <note place="foot" type="variant" n="20">ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> )||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34-35">karbudāraḥ kāñcanāraḥ, vidulo vetasaḥ| kovidārajairityantena dvitīyaḥ parikarte||34-35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">bastiḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘muṣṭiḥ’ iti pā.</note> śālmalivṛntānāṃ kṣīrasiddho ghṛtānvitaḥ| hitaḥ pravāhaṇe tadvadveṣṭaiḥ śālmalikasya ca||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36">veṣṭaiḥ śālmalikasya cetyantena dvitīyaḥ pravāhaṇe||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">aśvāvarohikākākanāsārājakaśerukaiḥ| siddhāḥ kṣīre'tiyoge syuḥ kṣaudrāñjanaghṛtairyutāḥ||37||</seg> nyagrodhādyaiścaturbhiśca tenaiva vidhinā paraḥ|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37">aśvāvarohikā aśvagandhā, aśvakarṇaḥ, ikṣurako vā; jatūkarṇadarśanāttu aśvāvarohakaḥ aśvakarṇaḥ| nyagrodhādyāścatvāraḥ nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣāḥ| tenaiva vidhineti pūrvayogavidhinā| etau dvāvatiyoge||37||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">bṛhatī kṣīrakākolī pṛśniparṇī śatāvarī||38||</seg> <seg type="unit" n="39">kāśmaryabadarīdūrvāstathośīrapriyaṅgavaḥ| jīvādāne śṛtau kṣīre dvau ghṛtāñjanasaṃyutau||39||</seg> <seg type="unit" n="40">bastī pradeyau bhiṣajā śītau samadhuśarkarau| go'vyajāmahiṣīkṣīrairjīvanīyayutaistathā||40||</seg> <seg type="unit" n="41">śaśaiṇadakṣamārjāramahiṣāvyajaśoṇitaiḥ| sadyaskairmṛditairbastirjīvādāne praśasyate||41||</seg> <seg type="unit" n="42">madhūkamadhukadrākṣādūrvākāśmaryacandanaiḥ| tenaiva vidhinā bastirdeyaḥ sakṣaudraśarkaraḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="38-42">jīvādāne iti jīvaśoṇitapravṛttau| go'vyajetyādinā jīvādāne praśasyate ityantena jīvādāne tṛtīyo bastirucyate| ayaṃ ca yadyapi ślokārdhāvihito bastiḥ, tathā'pi ślokārdhairiti pratijñā bhūriprayogāṇāṃ ślokārdhavihitatvena jñeyā; kiṃvā atrāpi go'vyajetyādinā'rdhaślokavihita eva vyavasthitaḥ; pūrvārdhena tu tasyetikartavyatocyate; itikartavyatābhidhānaṃ ca ślokārdhādatirekeṇāpi bhavatīti yogāntareṣvapi dṛṣṭam||38-42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">mañjiṣṭhāsārivānantāpayasyāmadhukaistathā| śarkarācandanadrākṣāmadhudhātrīphalotpalaiḥ| raktapitte, pramehe tu kaṣāyaḥ somavalkajaḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="43">raktapitte iti cchedaḥ| etau dvau militvā saṅgrahe paṭhitau ‘dvau raktapitte’ ityanena| somavalkaḥ viṭkhadiraḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">gulmātisārodāvartastambhasaṅkucitādiṣu| sarvāṅgaikāṅgarogeṣu rogeṣvevaṃvidheṣu ca||44||</seg> <seg type="unit" n="45">yathāsvairauṣadhaiḥ siddhān bastīn dadyādvicakṣaṇaḥ| pūrvoktena vidhānena kurvan yogān pṛthagvidhān||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="44-45">anuktabastikalpanārthamāha- gulmātisāretyādi| yathāsvairauṣadhairiti yathāsvavyādhipratyanīkairbhaiṣajaiḥ| kuryādyogān pṛthagvidhāniti yathoktavidhinā dravyāvāpādinā yogān yathocitān gulmādikalpanīyān bastiṣu kuryāt||44-45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">tatra ślokāḥ- trikāstrayo'nilādīnāṃ catuṣkāścāpare trayaḥ| pakvāśayaviśuddhyarthaṃ vṛṣyāḥ sāṅgrāhikāstathā||46||</seg> <seg type="unit" n="47">parisrāve tathā dāhe parikarte pravāhaṇe| sātiyoge matau dvau dvau jīvādāne tathā trayaḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">dvau raktapitte mehe ca ekatriṃśacca sapta te| sulabhālpauṣadhakleśā bastayo guṇavattamāḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46-48">trikāstraya ityādiḥ saṅgraho vyakta eva| alpauṣadhakleśā iti alpauṣadhā alpakleśāśca||46-48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne bastisiddhirnāma daśamo'dhyāyaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ siddhisthāne bastisiddhirnāma daśamo'dhyāyaḥ||10||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="ca.8.11">
          <head>phalamātrāsiddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ phalamātrāsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pūrvasiddhiṣu phalānyācāryeṇa prayogeṣu vihitāni, tena teṣāṃ phalānāṃ guṇāvadhāraṇārthaṃ tathā'nuktagajādibastimānopadarśanārthaṃ ca phalamātrāsiddhirucyate| gajādibastividhānakathanaṃ yadyapyaprastutaṃ, tathā'pi gajādiṣvapi yaugikatayā bastereva pratipādyate mātrā'tra <note place="foot" type="variant" n="1">‘mahimā'tra’ iti pā.</note>; tena phalādīnāṃ tathā gajādibastimātrāyāśca pratipādikā siddhiḥ phalamātrāsiddhiḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">bhagavantamudārasattvadhīśrutivijñānasamṛddhamatrijam| phalabastivaratvaniścaye savivādā munayo'bhyupāgaman||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bhṛgukauśikakāpyaśaunakāḥ sapulastyāsitagautamādayaḥ| katamat pravaraṃ phalādiṣu smṛtamāsthāpanayojanāsviti||4||</seg> <seg type="unit" n="5">kaphapittaharaṃ varaṃ phaleṣvatha jīmūtakamāha śaunakaḥ| mṛduvīryatayā'bhinatti tacchakṛdityāha nṛpo'tha vāmakaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kaṭutumbamamanyatottamaṃ vamane doṣasamīraṇaṃ ca tat| tadavṛṣyamaśaityatīkṣṇatākaṭuraukṣyāditi gautamo'bravīt <note place="foot" type="variant" n="2">‘tadayogya…’ iti pā.</note>||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kaphapittanibarhaṇaṃ paraṃ sa ca dhāmārgavamityamanyata <note place="foot" type="variant" n="3">‘dhāmārgavameṣvamanyata’ iti, ‘dhāmārgavameva manyate’ iti ca pā.</note>| tadamanyata vātalaṃ punarbaḍiśo glānikaraṃ balāpaham||7||</seg> <seg type="unit" n="8">kuṭajaṃ praśaśaṃsa cottamaṃ na balaghnaṃ kaphapittahāri ca| ativijjalamaurdhvabhāgikaṃ pavanakṣobhi ca kāpya āha tat||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kṛtavedhanamāha vātalaṃ kaphapittaṃ prabalaṃ harediti| tadasādhviti bhadraśaunakaḥ kaṭukaṃ cātibalaghnamityapi||9||</seg> <seg type="unit" n="10">iti tadvacanāni hetubhiḥ suvicitrāṇi niśamya buddhimān <note place="foot" type="variant" n="4">‘tuṣṭimān’ iti pā.</note>| praśaśaṃsa phaleṣu niścayaṃ paramaṃ cātrisuto'bravīdidam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">phaladoṣaguṇān sarasvatī prati sarvairapi samyagīritā| na tu kiñcidadoṣanirguṇaṃ guṇabhūyastvamato vicintyate <note place="foot" type="variant" n="5">‘hi cintyate’ iti pā.</note>||11||</seg> <seg type="unit" n="12">iha kuṣṭhahitā garāgarī hitamikṣvāku tu mehine matam| kuṭajasya phalaṃ hṛdāmaye pravaraṃ koṭhaphalaṃ ca pāṇḍuṣu||12||</seg> <seg type="unit" n="13">udare kṛtavedhanaṃ hitaṃ, madanaṃ sarvagadāvirodhi tu| madhuraṃ sakaṣāyatiktakaṃ tadarūkṣaṃ sakaṭūṣṇavijjalam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kaphapittahṛdāśukāri cāpyanapāyaṃ pavanānulomi ca| phalanāma viśeṣatastvato labhate'nyeṣu phaleṣu satsvapi||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-14">phalādīnāṃ bastiyogeṣu guṇān pratipādayituṃ pūrvavṛttamitihāsamāha- bhagavantamityādi| itihāsaśca saṃhitādharmatayā granthe pūjyatopadarśanārthaṃ ca kriyata eva| phalādīnāṃ bastau varatvaṃ phalabastivaratvaṃ, tasya niścaye avadhāraṇe| phalādiṣviti madanajīmūtakādiṣu| kalpe jīmūtake <note place="foot" type="variant" n="6">‘jīmūtakasya’ iti pā.</note> yadyapi pittadoṣaharatvamuktaṃ, tathā'pīha vacanāt kaphapittaharatvamasya prādhānyādunnīyate| mṛduvīryatayā'bhinattīti nātyarthaṃ bhinatti| doṣasamīraṇamiti bastinā doṣahārakam| kṛtavedhanamityādau āśu kaphapittaṃ harediti yojyam| iharṣivivādakathanena jīmūtakādīnāṃ guṇadoṣāśca kathitā bhavantīti tātparyaṃ jñeyam| praśaśaṃsetyādi| phaleṣu jīmūtakādiṣu| phaladoṣaguṇān pratīti lakṣyīkṛtya| sarasvatīti vāk| adoṣanirguṇamiti doṣavadeva guṇavadeva vā na kiñcidityarthaḥ| tena satyapi stokadoṣasambandhe yadguṇabhūyiṣṭhaṃ tadiha rogapraśamaprayogeṣu sārvayaugikam| sarvagadāvirodhīti padena madanasya sārvayaugikatvaṃ brūte| āśukārīti āśudoṣanirharaṇakāri| ato labhata iti phaleṣu prakarṣatvādeva madanaphalaṃ phalamityucyate, na jīmūtakādiphalam||3-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">guruṇeti vacasyudāhṛte munisaṅghena ca pūjite tataḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘tathā’ iti pā.</note>| praṇipatya mudā samanvitaḥ sahitaḥ śiṣyagaṇo'nupṛṣṭavān||15||</seg> <seg type="unit" n="16">sarvakarmaguṇakṛdguruṇokto bastirūrdhvamatha naiti nābhitaḥ| nābhyadho gudamataḥ sa śarīrāt sarvataḥ kathamapohati doṣān <note place="foot" type="variant" n="8">‘rogān’ iti pā.</note>||16||</seg> <seg type="unit" n="17">tadgururabravīdidaṃ śarīraṃ tantrayate'nilaḥ saṅgavighātāt <note place="foot" type="variant" n="9">‘sarvavidhānāt’ iti pā.</note>| kevala eva doṣasahito vā svāśayagaḥ prakopamupayāti||17||</seg> <seg type="unit" n="18">taṃ pavanaṃ sapittakaphaviṭkaṃ śuddhikaro'nulomayati bastiḥ| sarvaśarīragaśca gadasaṅghastatpraśamāt praśāntimupayāti||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15-18">sarvakarmaguṇakṛditi sarvakarmaṇāṃ vamanādīnāṃ guṇaṃ doṣaharaṇādikaṃ karotīti sarvakarmaguṇakṛt; kiṃvā sarvakarmāṇi laṅghanabṛṃhaṇādīni, guṇāṃśca balāgnyādīn karoti| nābhyadho gudamiti vrajati| tantrayate dhārayate| vighātāditi prakopakahetunā'sambandhāt(?)| svāśayagaḥ svāśaya eva prāyaḥ prakopaṃ vrajati; yastu pradeśāntare vātaprakopaḥ sa tanmūla eveti bhāvaḥ| tatpraśamāt praśāntimupayāti pakvāśayasthavātamūlapraśamādbastinā| kṛtāttanmūlānubandhāḥ śeṣasthānagatavikārāḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘śeṣavikārāḥ’ iti pā.</note> praśāmyanti| etacca ‘vanaspatimūlacchedavat’ ityādidṛṣṭāntena prāk pratipāditameva| etena bastinā mūlavijayāddeśāntargatatanmūlavikārajayo yaḥ kriyate sa uktaḥ| yattu bastervīryamāpādamastakaṃ prasarati tacca vīryaṃ sarvavikārān hantīti prāguktameva jñeyam| iha tu, vīryamapihitaṃ kṛtvaiva śiṣyapraśnānuguṇamevottaraṃ dattamiti jñeyam||15-18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">athādhigamyārthamakhaṇḍitaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘athābhigamyārthamakhaṇḍikābhidho’ iti, ‘athābhigamyājamuṇḍikādhipo’ iti ca pā.</note> dhiyā gajoṣṭragośvāvyajakarma <note place="foot" type="variant" n="12">‘gajoṣṭragośvāvyajabastikarma’ iti pā.</note> roganut| apṛcchadenaṃ sa ca bastimabravīdvidhiṃ ca tasyāha punaḥ pracoditaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">ājoraṇau saumya gajoṣṭrayoḥ kṛte gavāśvayorbastimuśanti māhiṣam| ajāvikānāṃ tu jaradgavodbhavaṃ vadanti bastiṃ tadupāyacintakāḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">aratnimaṣṭādaśaṣoḍaśāṅgulaṃ tathaiva netraṃ hi daśāṅgulaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘sadaśāṅgulaṃ’ iti pā.</note> kramāt| gajoṣṭragośvāvyajabastisandhau caturthabhāgopanayaṃ hitaṃ vadet <note place="foot" type="variant" n="14">‘caturthabhāge kṛtakarṇikaṃ vadet’ iti pā.</note>||21||</seg> <seg type="unit" n="22">prasthastvajāvyorhi <note place="foot" type="variant" n="15">‘ajāviṣu prasthamitaṃ nirūhaṇe kharādiṣu dvistriguṇaṃ gavāśvayoḥ| nirūha uṣṭrasya bhaveddvirāḍhako gajasya tu dvirhyanuvāsane'ṣṭamaḥ’ iti| ‘ajāviṣu prasthamuśanti tadvidaḥ’ iti ca pā.</note> nirūhamātrā gavādiṣu dvitriguṇaṃ yathābalam| nirūhamuṣṭrasya tathā''ḍhakadvayaṃ gajasya vṛddhistvanuvāsane'ṣṭamaḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19-22">athābhigamyetyādau gajādīnāṃ karmāpṛcchaditi yojyam| roganuditi karmaviśeṣaṇaṃ, tena karma roganuditi rogaharaṇe śreṣṭhaṃ cikitsitamityarthaḥ| bastimabravīditi gajādīnāṃ rogaharaṇe śreṣṭhaṃ bastimevābravīt; tadanantaraṃ tasya bastervidhiḥ punaḥ śiṣyeṇa pṛṣṭa ājoraṇetyādinā prāheti yojanā| uraṇaḥ meṣaḥ| bastimiti puṭakam| jaradgavaḥ vṛddhavṛṣaḥ| tadupāyacintakā iti gajādibastisādhane dattacittakāḥ| aratniḥ hastaḥ| kramāditi yathākramaṃ gajādiṣu aratnyādi netrapramāṇam| caturthabhāgopanayamiti netracaturthabhāgapraveśakam| gavādiṣviti goprakāreṣu; gomahiṣāśvānāṃ grahaṇādbahuvacanaṃ sādhu| gajasya tu vṛddhiriti dvyāḍhakadvyaiguṇyena droṇa ityarthaḥ| anuvāsane'ṣṭamamiti yathoktājādinirūhamānādajādīnāmanuvāsane'ṣṭamaḥ snehabhāgo deyaḥ||19-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">kaliṅgakuṣṭhe madhukaṃ ca pippalī vacā śatāhvā madanaṃ rasāñjanam| hitāni sarveṣu guḍaḥ sasaindhavo dvipañcamūlaṃ ca vikalpanā tviyam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">gaje'dhikā'śvatthavaṭāśvakarṇakāḥ sakhādirapragrahaśālatālajāḥ| tathā ca parṇyau dhavaśigrupāṭalī madhūkasārāḥ sanikumbhacitrakāḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">palāśabhūtīkasurāhvarohiṇīkaṣāya uktastvadhiko gavāṃ hitaḥ| palāśadantīsuradārukattṛṇadravantya uktāsturagasya cādhikāḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">kharoṣṭrayoḥ pīlukarīrakhādirāḥ śamyākabilvādigaṇasya <note place="foot" type="variant" n="16">‘śamīśca bilvādigaṇasya’ iti pā.</note> ca cchadāḥ| ajāvikānāṃ triphalāparūṣakaṃ kapitthakarkandhu sabilvakolajam||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23-26">vikalpanā tviyamiti viśeṣakalpanā gaje'dhikā vakṣyamāṇā| tālajaṃ tālaphalam| tathaivetyādinā gavāṃ hitamucyate||23-26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">athāgniveśaḥ satatāturān narān hitaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="17">‘hitaiśca’ iti pā.</note> papraccha gurustadāha ca| sadā''turāḥ śrotriyarājasevakāstathaiva veśyā saha paṇyajīvibhiḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="27">atha bastiviṣayān sadāturān darśayannāha- athāgniveśa ityādi| hitaṃ ceti sadāturāṇāṃ hitam| paṇyajīvinaḥ vaṇijaḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">dvijo hi vedādhyayanavratāhnikakriyādibhirdehahitaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘śiṣyādhyayana…’ iti pā.</note> na ceṣṭate <note place="foot" type="variant" n="19">‘sevate’ iti pā.</note>| nṛpopasevī nṛpacittarakṣaṇāt parānurodhādbahucintanādbhayāt <note place="foot" type="variant" n="20">‘gurornirodhāt’ iti pā.</note>||28||</seg> <seg type="unit" n="29">nṛcittavartinyupacāratatparā mṛjābhi(vi)bhūṣāniratā paṇāṅganā| sadāsanādatyanubandhavikrayakrayādilobhādapi paṇyajīvinaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">sadaiva te hyāgataveganigrahaṃ samācarante <note place="foot" type="variant" n="21">‘samārabhante’ iti, ‘samāśrayante’ iti ca pā.</note> na ca kālabhojanam| akālanirhāravihārasevino bhavanti ye'nye'pi sadā''turāśca te||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="28-30">yathoktānāṃ sadāturatve hetumāha- dvijo hītyādi| dehahitaṃ na ceṣṭate iti paṇyajīvina ityantaṃ yāvadanuvartanīyam| parānurodhāditi nṛpānujīvipuruṣāntarānurodhāt| upacāratatpareti puruṣopacāratatparā| mṛjā śarīramārjanam| paṇāṅganā veśyetyarthaḥ| atyanubandhavikrayakrayādilobhāditi nirantarānubaddhakrayavikrayāderlobhāt| anyānapi sadāturānāha- akāletyādi| nirhāraḥ malādinirgamaḥ||28-30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">samīraṇaṃ vegavidhāraṇoddhataṃ vibandhasarvāṅgarujākaraṃ bhiṣak| samīkṣya teṣāṃ phalavartimāditaḥ sukalpitāṃ snehavatīṃ prayojayet||31||</seg> <seg type="unit" n="32">punarnavairaṇḍanikumbhacitrakān sadevadārutrivṛtānidigdhikān| mahānti mūlāni ca pañca yāni vipācya mūtre dadhimastusaṃyute||32||</seg> <seg type="unit" n="33">satailasarpirlavaṇaiśca pañcabhirvimūrcchitaṃ bastimatha prayojayet| nirūhitaṃ dhanvarasena bhojitaṃ nikumbhatailena tato'nuvāsayet||33||</seg> <seg type="unit" n="34">balāṃ sarāsnāṃ phalabilvacitrakān dvipañcamūlaṃ kṛtamālakāt <note place="foot" type="variant" n="22">‘kṛtamālakaṭphalam’ iti, ‘kṛtamālakotpale’ iti ca pā.</note> phalam| yavān kulatthāṃśca pacejjalāḍhake rasaḥ sa peṣyaistu kaliṅgakādibhiḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">satailasarpirguḍasaindhavo <note place="foot" type="variant" n="23">‘satailasarpirmadhusaindhavaḥ’ iti pā.</note> hitaḥ sadāturāṇāṃ balavarṇavardhanaḥ| tathā'nuvāsye madhukena sādhitaṃ phalena bilvena śatāhvayā'pi vā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">sajīvanīyastu raso'nuvāsane nirūhaṇe cālavaṇaḥ śiśorhitaḥ| na cānyadāśvaṅgabalābhivardhanaṃ nirūhabasteḥ śiśuvṛddhayoḥ param||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31-36">punarnavetyādirnirūhaḥ nikumbhā dantī| mahānti mūlāni pañceti bilvādipañcamūlāni| nikumbhataileneti nikumbhakvāthakalkasiddhena tailena| balāmityādau kaliṅgakādibhiriti “kaliṅgakuṣṭhamadhukabilva.” ityādinehoktaiḥ| phalena bilvena śatāhvayā'pi veti tailatrayamānuvāsanikam| sajīvanīyastu raso'nuvāsana iti jīvanīyakaṣāyasādhitaḥ sneho'nuvāsane kartavyaḥ| tathā nirūhaṇe jīvanīyaraso'lavaṇaḥ śiśoḥ kartavyaḥ| anuvāsanamapi jīvanīyasādhitaṃ śiśoreva| na cānyadityādinā bālavṛddhayaugikatvaṃ basterāha| paramiti śreṣṭham||31-36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">tatra ślokaḥ- phalakarma bastivaratā netraṃ yadbastayo gavādīnām| satatāturāśca diṣṭāḥ phalamātrāyāṃ hitaṃ caiṣām||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="37">phalakarmetyādisaṅgraho vyaktaḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne phalamātrāsiddhirnāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="11">iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne phalamātrāsiddhirnāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="ca.8.12">
          <head>uttarabastisiddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta uttarabastisiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="1-2">pāriśeṣyādevottarabastisiddhirabhidhīyate| uttarāṇāṃ śreṣṭhānāṃ bastīnāṃ siddhiruttarabastisiddhiḥ||1-2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atha svalvāturaṃ vaidyaḥ saṃśuddhaṃ vamanādibhiḥ| durbalaṃ kṛśamalpāgniṃ muktasandhānabandhanam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">nirhṛtānilaviṇmūtrakaphapittaṃ kṛśāśayam| śūnyadehaṃ pratīkārāsahiṣṇuṃ paripālayet||4||</seg> <seg type="unit" n="5">yathā'ṇḍaṃ taruṇaṃ pūrṇaṃ tailapātraṃ yathaiva <note place="foot" type="variant" n="1">‘tathaiva ca’ iti pā.</note> ca| gopāla iva daṇḍī gāḥ sarvasmādapacāratḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="3-5">vakṣyamāṇabastīnāṃ viṣayaṃ mithyopacārajanitavyādhisamūhaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘mithyopacārajavyādhipraśamaṃ’ iti pā.</note> darśayituṃ samyagupacārameva tāvadāha- atha svalvityādi| vamanādibhiriti vamanavirecananirūhaśirovirecanaiḥ; kintu nirūhaśirovirecanayorna sarvaṃ vakṣyamāṇaṃ peyādi sambadhyate, tenāyaṃ krama etayorna bhavati| muktasandhānabandhanamiti muktasandhibandhanam| kṛśāśayamiti doṣaśūnyāmāśayam| pratīkārāsahiṣṇumiti uccairbhāṣyādikriyākṣamaṃ; kiṃvā vamanādiprayogāsahiṣṇum| paripālayet sarvasmādapacārata iti sambandhaḥ| taruṇāṇḍādidṛṣṭāntatrayābhidhānaṃ kasyacit kiñcit prasiddhaṃ bhaviṣyatītyabhiprāyeṇa||3-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">agnisandhukṣaṇārthaṃ tu pūrvaṃ peyādinā bhiṣak| rasottareṇopacaret krameṇa kramakovidaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">snigdhāmlasvāduhṛdyāni tato'mlalavaṇau rasau| svādutiktau tato bhūyaḥ kaṣāyakaṭukau tataḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">anyo'nyapratyanīkānāṃ rasānāṃ snigdharūkṣayoḥ| vyatyāsādupayogena prakṛtiṃ gamayedbhiṣak||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="6-8">rasottareṇopacaredityatra rasaḥ māṃsarasarūpa uttare yasmin tena peyādinā rasottareṇa krameṇa; kiṃvā vamanavirecanayorantare peyādinā krameṇopacaret, nirūhe tu rasottareṇeti vyavasthā| tatra ca nirūhe stokāgnimāndyāpekṣyā rasādireva kramo bhavatīti pratipāditameva prāk; kiṃvā rasābhyāsakrama uttarakālaṃ yasmin tena peyādinā rasottareṇa| rasābhyāsakramamevāha- snigdhāmlasvāduhṛdyānītyādi| peyākramottarakālaṃ yadā virecanādikarmāntaraṃ na kartavyaṃ tadā saṃśodhanamūlaśarīrasya prakṛtibhojanārthaṃ balāpyāyanārthaṃ cāyaṃ rasābhyāsakramo jñeyaḥ; anye tu peyādikrame eva rasasaṃskārārthaṃ snigdhāmlasiddhādikramaṃ varṇayanti| atra cāmlasvādū prathamaṃ pakvāśayasthitavātapraśamanāyopayujyete, tathā'mlalavaṇai tadūrdhvasthitāgnisandhukṣaṇārthaṃ, tataḥ pittapraśamanārthaṃ svādutiktau, tataḥ pittordhvasthitakaphapraśamanārthaṃ kaṣāyakaṭukau, ityeṣa kramaḥ| atrāpi ca yau rasau pratyanīkabhūtau tāveva miśritāvupayujyete| eṣāṃ caturṇāṃ rasayugmānāmupayogaḥ peyādikrame eva| evaṃ dvādaśānnakālaiḥ sarvarasabhojanaprāptiruttamavidhayā jñeyā| anyonyetyādi| anyonyapratyanīkānāmiti parasparamabhibhāvakānām| vyatyāsādupayojayediti ekaṃ yugmamupayujyāparasya yugmasyopayogaḥ| prakṛtiṃ gamayediti prakṛtibhojanaṃ gamayet| prakārāntaraṃ rasābhyāse prāha- snigdharūkṣayoriti| snigdharasamupayujya rūkṣo yojyaḥ, rūkṣaṃ vopayujya snigdha ityanena krameṇa prakṛtibhojanaṃ gamayedityarthaḥ| snigdharūkṣau cātrodāharaṇārthamupātau, tena gurulaghvādiyugmarasavyatyāsābhyāso'pyatra boddhavyaḥ| kiṃvā kaṣāyakaṭukau tata ityanena yugmarasābhyāsa upadarśitaḥ, anyonyapratyanīkānāmityādinā tu pratyekaṃ pratyanīkānāmanyonyavyatyāsenābhyāsa ucyate||6-8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sarvakṣamo <note place="foot" type="variant" n="3">‘kṛtakramaḥ’ iti, ‘sarvakṣamo hyasaṃsargo’ iti, ‘balavān varṇavān sarvaratiḥ svaṅgaḥ sthirendriyaḥ| prasannātmā sarvasaho vijñeyaḥ prakṛtiṅgataḥ’ iti ca pā.</note> hyasaṃsargo ratiyuktaḥ sthirendriyaḥ| balavān sattvasampanno vijñeyaḥ prakṛtiṃ gataḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="9">peyādikramarasābhyāsābhyāmupapāditasvāsthyasya puṃso lakṣaṇamāha- sarvakṣama ityādi| sarvakṣama <note place="foot" type="variant" n="4">‘sarvakṣama iti sarvaceṣṭākṣamaḥ’ iti pā.</note> iti sarvarasābhyāsakṣamaḥ| asaṃsarga iti asaktavegaḥ; kiṃvā ‘nirāsaṅga’ iti pāṭhaḥ, nirāsaṅgaḥ pratiniyataviṣayāparāhataḥ sarvaceṣṭākṣamaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">etāṃ prakṛtimaprāptaḥ sarvavarjyāni varjayet| mahādoṣakarāṇyaṣṭāvimāni tu viśeṣataḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">uccairbhāṣyaṃ rathakṣobhamavicaṅkramaṇāsane| ajīrṇāhitabhojye ca divāsvapnaṃ samaithunam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">tajjā dehordhvasarvādhomadhyapīḍāmadoṣajāḥ| śleṣmajāḥ kṣayajāścaiva vyādhyaḥ syuryathākramam||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="10-12">tajjā ityādi yathākramaṃ uccairbhāṣyādijā dehordhvapīḍādayo jñeyāḥ| uccairbhāṣyādūrdhvadehe pīḍā, rathakṣobhāt sarvadehapīḍā, aticaṅkramaṇādadhaḥ pīḍā, atyāsanāddehamadhyapīḍā, ajīrṇabhojanenāmajāḥ, ahitabhojanena doṣajāḥ, divāsvapnena śleṣmajāḥ, maithunena kṣayajā iti||10-12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">teṣāṃ vistarato liṅgamekaikasya ca bheṣajam| yathāvatsampravakṣyāmi siddhān bastīṃśca yāpanān||13||</seg> <seg type="unit" n="14">tatroccairbhāṣyātibhāṣyābhyāṃ śirastāpaśaṅkhakarṇanistodaśrotroparodhamukhatālukaṇṭhaśoṣataimiryapipāsājvaratamaka- hanugrahamanyāstambhaniṣṭhīvanoraḥpārśvaśūlasvarabhedahikkāśvāsādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘…niṣṭhīvanaśiraḥpārśvaśūla…’ iti pā.</note> syuḥ (1)| rathakṣobhāt sandhiparvaśaithilyahanunāsākarṇaśiraḥśūlatodakukṣikṣobhāṭopāntrakūjanādhmānahṛdayendriyoparodha- sphikpārśvavaṅkṣaṇavṛṣaṇakaṭīpṛṣṭhavedanāsandhiskandhagrīvādaurbalyāṅgābhitāpapādaśophaprasvāpaharṣaṇādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘…sakthiskandhahanugrahagrīvā…’ iti pā.</note> (2)| aticaṅkamaṇāt pādajaṅghorujānuvaṅkṣaṇaśroṇīpṛṣṭhaśūlasakthisādanistoda- piṇḍikodveṣṭanāṅgamardāṃsābhitāpasirādhamanīharṣaśvāsakāsādayaḥ (3)| atyāsanādrathakṣobhajāḥ sphikpārśvavaṅkṣaṇavṛṣaṇakaṭīpṛṣṭhavedanādayaḥ (4)| ajīrṇādhyaśanābhyāṃ tu mukhaśoṣādhmānaśūlanistodapipāsāgātrasādacchardyatīsāramūrcchājvarapravāhaṇāmaviṣādayaḥ(5)| viṣamāhitāśanābhyāmanannābhilāṣadaurbalyavaivarṇyakaṇḍūpāmāgātrasādavātādiprakopajāśca grahaṇyarśovikārādayaḥ (6)| divāsvapnādarocakāvipākāgnināśastaimityapāṇḍutvakaṇḍūpāmādāhacchardyaṅgamardahṛtstambhajāḍyatandrānidrā- prasaṅgagranthijanmadaurbalyaraktamūtrākṣitātālulepāḥ (7)| vyavāyādāśubalanāśorusādaśirobastigudameḍhravaṅkṣaṇorujānujaṅghāpādaśūlahṛdayaspandananetrapīḍāṅgaśaithilya- śukramārgaśoṇitāgamanakāsaśvāsaśoṇitaṣṭhīvanasvarāvasādakaṭīdaurbalyaikāṅgasarvāṅgarogamuṣkaśvayathu- vātavarcomūtrasaṅgaśukravisargajāḍyavepathubādhiryaviṣādādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘…vaṅkṣaṇorustambhavṛṣaṇajānujaṅghā…’ iti pā.</note> syuḥ; avalupyata iva gudaḥ, tāḍyata <note place="foot" type="variant" n="8">‘tāmyatīva’ iti pā.</note> iva meḍhram, avasīdatīva mano, vepate hṛdayaṃ, pīḍyante sandhayaḥ, tamaḥ praveśyata iva ca (8)| ityevamebhiraṣṭabhirapacārairete prādurbhavantyupadravāḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="13-14">atroccairbhāṣyādiko granthaḥ prāyo vyakta eva| atibhāṣitasyāsūtritasyoccairbhāṣyeṇa samānatvādudāharaṇam| piṇḍikodveṣṭanaṃ jaṅghāpiṇḍikayorudveṣṭanākārā vedanā| sirādhamanīharṣaḥ sirādhamanyorucchūla(na)tvam| rathakṣobhajā ityukte sandhiśaithilyādīnāmapi prasaktiḥ syādatastannirāsārthamāha- sphikpārśvavaṅkṣaṇavṛṣaṇakaṭīpṛṣṭhavedanādayaḥ syuriti| ajīrṇādhyaśanābhyāmityatra ajīrṇāśanasyāmajavikārakartṛtvādadhyaśanasyāsūtritasyopādānam| evamahitāśanajavikārasamānavikārakāritvādviṣamāśanasyāpyasūtritasyopādānam| avalupyata iva chidyata iva||13-14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">teṣāṃ siddhiḥ- tatroccairbhāṣyātibhāṣyajānāmabhyaṅgasvedopanāhadhūmanasyoparibhaktasnehapānarasakṣīrādirvātaharaḥ sarvo vidhirmaunaṃ ca (1)| rathakṣobhāticaṅkramaṇātyāsanajānāṃ snehasvedādivātaharaṃ karma sarvaṃ nidānavarjanaṃ ca (2)| ajīrṇādhyaśanajānāṃ niravaśeṣataśchardanaṃ rūkṣaḥ svedo <note place="foot" type="variant" n="9">‘svedo dhūmapānaṃ’ iti pā.</note> laṅghanīyapācanīyadīpanīyauṣadhāvacāraṇaṃ ca (3)| viṣamāhitāśanajānāṃ yathāsvaṃ doṣaharāḥ kriyāḥ (4)| divāsvapnajānāṃ dhūmapānalaṅghanavamanaśirovirecanavyāyāmarūkṣāśanāriṣṭadīpanīyauṣadhopayogaḥ pragharṣaṇonmardanapariṣecanādiśca śleṣmaharaḥ sarvo vidhiḥ (5)| maithunajānāṃ jīvanīyasiddhayoḥ kṣīrasarpiṣorupayogaḥ, tathā vātaharāḥ svedābhyaṅgopanāhā vṛṣyāścāhārāḥ snehāḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘snehāḥ’ iti hastalikhita-pustake na paṭhyate</note> snehavidhayo yāpanābastayo'nuvāsanaṃ ca; mūtravaikṛtabastiśūleṣu <note place="foot" type="variant" n="11">‘mūtrakṛcchrabastiśūleṣu’ iti pā.</note> cottarabastirvidārīgandhādigaṇajīvanīyakṣīrasaṃsiddhaṃ tailaṃ syāt||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="15">teṣāṃ siddhiriti teṣāmuktavikārāṇāṃ sādhanaṃ bheṣajamityarthaḥ| niravaśeṣataśchardanamiti ajīrṇānnasya niravaśeṣataśchardanam| mūtravaikṛtetyādi yadā maithunānmūtravaikṛtādi bhavati tadā vidārigandhādijīvanīyagaṇābhyāṃ kvāthakalkīkṛtābhyāṃ sakṣīraṃ tailaṃ sādhayitvottarabastirdeyaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">yāpanāśca bastayaḥ sarvakālaṃ deyāḥ; tānupadekṣyāmaḥ- mustośīrabalāragvadharāsnāmañjiṣṭhākaṭurohiṇītrāyamāṇāpunarnavābibhītakaguḍūcīsthirādipañcamūlāni palikāni khaṇḍaśaḥ klṛptānyaṣṭau ca madanaphalāni prakṣālya jalāḍhake parikvāthya pādaśeṣo rasaḥ kṣīradviprasthasaṃyuktaḥ punaḥ śṛtaḥ kṣīrāvaśeṣaḥ pādajāṅgalarasastulyamadhughṛtaḥ śatakusumāmadhukakuṭajaphalarasāñjanapriyaṅgukalkīkṛtaḥ sasaindhavaḥ sukhoṣṇo bastiḥ śukramāṃsabalajananaḥ kṣatakṣīṇakāsagulmaśūlaviṣamajvarabradhna(vardhma)- kuṇḍalodāvartakukṣiśūlamūtrakṛcchrāsṛgrajovisarpapravāhikāśirorujā- jānūrujaṅghābastigrahāśmaryunmādārśaḥpramehādhmānavātaraktapittaśleṣmavyādhiharaḥ sadyo balajanano rasāyanaśceti (1)| eraṇḍamūlapalāśāt ṣaṭpalaṃ śāliparṇīpṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā gokṣurako rāsnā'śvagandhā guḍūcī varṣābhūrāragvadho devadārviti palikāni khaṇḍaśaḥ klṛptāni phalāni cāṣṭau prakṣālya jalāḍhake kṣīrapāde pacet| pādaśeṣaṃ kaṣāyaṃ pūtaṃ śatakusumākuṣṭhamustapippalīhapuṣābilvavacāvatsakaphalarasāñjanapriyaṅguyavāniprakṣepakalkitaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘śatakusumādikalkitaṃ’ iti pā.</note> madhughṛtatailasaindhavayuktaṃ sukhoṣṇaṃ nirūhamekaṃ dvau trīn vā dadyāt| sarveṣāṃ praśasto viśeṣato lalitasukumārastrīvihārakṣīṇakṣatasthaviracirārśasāmapatyakāmānāṃ <note place="foot" type="variant" n="13">cirārśomūtrakṛcchrodaragulmavardhmodāvartagrahaṇīdoṣāśmarīṇāṃ hito'patyakāmānāṃ ca’ iti pā.</note> ca (2)| tadvat sahacarabalādarbhamūlasārivāsiddhena payasā (3)| tathā bṛhatīkaṇṭakārīśatāvarīcchinnaruhāśṛtena payasā madhukamadanapippalīkalkitena pūrvavadvastiḥ (4)| tathā balātibalāvidārīśāliparṇīpṛśniparṇībṛhatīkaṇṭakārikādarbhamūlaparūṣakakāśmaryabilvaphalayavasiddhena payasā madhukamadanakalkitena madhughṛtasauvarcalayuktena kāsajvaragulmaplīhārditastrīmadyakliṣṭānāṃ sadyobalajanano rasāyanaśca (5)| balātibalārāsnāragvadhamadanabilvaguḍūcīpunarnavairaṇḍāśvagandhāsahacarapalāśadevadārudvipañcamūlāni <note place="foot" type="variant" n="14">‘…sumanā…’ iti pā.</note> palikāni yavakolakulatthadviprasṛtaṃ śuṣkamūlakānāṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘śuṣkamūlakāni ca palikāni’ iti pā.</note> ca jaladroṇasiddhaṃ nirūhapramāṇāvaśeṣaṃ kaṣāyaṃ pūtaṃ madhukamadanaśatapuṣpākuṣṭhapippalīvacāvatsakaphalarasāñjanapriyaṅguyavānīkalkikṛtaṃ guḍaghṛtatailakṣaudrakṣīramāṃsarasāmlakāñjikasaindhavayuktaṃ sukhoṣṇaṃ bastiṃ dadyācchukramūtravarcaḥsaṅge'nilaje gulmahṛdrogādhmānabradhnapārśvapṛṣṭhakaṭīgrahasañjñānāśabalakṣayeṣu ca (6)| hapuṣārdhakuḍavo dviguṇārdhakṣuṇṇayavaḥ kṣīrodakasiddhaḥ kṣīraśeṣo madhughṛtatailalavaṇayuktaḥ sarvāṅgavisṛtavātaraktasaktaviṇmūtrastrīkheditahito vātaharo buddhimedhāgnibalajananaśca (7)| hrasvapañcamūlīkaṣāyaḥ kṣīrodakasiddhaḥ pippalīmadhukamadanakalkīkṛtaḥ saguḍaghṛtatailalavaṇaḥ kṣīṇaviṣamajvarakarśitasya bastiḥ (8)| balātibalāpāmārgātmaguptāṣṭapalārdhakṣuṇṇayavāñjalikaṣāyaḥ saguḍaghṛtatailalavaṇayuktaḥ pūrvavadbastiḥsthaviradurbalakṣīṇaśukrarudhirāṇāṃ pathyatamaḥ (9)| balāmadhukavidārīdarbhamūlamṛdvīkāyavaiḥ kaṣāyamājena payasā paktvā madhukamadanakalkitaṃ samadhughṛtasaindhavaṃ jvarārtebhyo bastiṃ dadyāt (10)| śāliparṇīpṛśniparṇīgokṣurakamūlakāśmaryaparūṣakakharjūraphalamadhūkapuṣpairajākṣīrajalaprasthābhyāṃ siddhaḥ kaṣāyaḥ pippalīmadhukotpalakalkitaḥ saghṛtasaindhavaḥ kṣīṇendriyaviṣamajvarakarśitasya bastiḥ śastaḥ (11)| sthirādipañcamūlīpañcapalena śāliṣaṣṭikayavagodhūmamāṣapañcaprasṛtena chāgaṃ payaḥ śṛtaṃ pādaśeṣaṃ kukkuṭāṇḍarasasamamadhughṛtaśarkarāsaindhavasauvarcalayukto vastirvṛṣyatamo balavarṇajananaśca <note place="foot" type="variant" n="16">‘balamāṃsajananaśca’ iti pā.</note>| iti yāpanā bastayo dvādaśa||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kalpaścaiṣa śikhigonardahaṃsasārasāṇḍaraseṣu syāt||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="16-17">pratijñātān yāpanabastīnāha- yāpanāścetyādi| sarvakālaṃ deyā ityanena pūrvanirūhāṇāmasārvakālikatvaṃ darśayati; eteṣāṃ ca sarvasmin kāle dānamaviruddham| āyuṣo yāpanaṃ dīrdhakālānuvartanaṃ kurvantīti yāpanā bastayaḥ| mustetyādau khaṇḍaśaḥ klṛptānīti khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ kṛtāni| pādajāṅgalarasa iti yathoktakṣīrakṛtakvāthapādikajāṅgalarasa ityarthaḥ| tulyaṃ madhunā ghṛtaṃ yasmin sa tulyamadhughṛtaḥ; etena pūrvaṃ bastau yathāniyamitasnehamānena yāvad ghṛtaṃ deyaṃ bhavati tāvanmānaṃ madhvapyatra deyam| asmiṃśca bastau pūrvoktabastimānavibhāgenaiva bastiḥ kalpayitavyaḥ| atra kṣīraṃ kaṣāyasthāne bhavati| śatakusumā śatapuṣpā| sasaindhavamiti īṣatsaindhavam| eraṇḍamūletyādirdvitīyaḥ| tadvat sahacaretyādikastṛtīyaḥ| tadvaditi pūrvavadbastividhānena| tathā bṛhatītyādikaścaturthaḥ| atra ca bastau phalaśrutirnāsti, sāmānyena ‘ityete bastayaḥ snehāścoktā’ ityādinā vakṣyamāṇā phalaśrutirjñeyā| balātibalāvidārītyādikaḥ pañcamaḥ| balātibalārāsnetyādikaḥ ṣaṣṭhaḥ| śuṣkamūlakāṇāṃ cetyatra ‘dviprasṛtaṃ’ ityanuvartate| nirūhapramāṇśeṣaṃ kaṣāyamiti nirūhapuṭakatrayayogyapramāṇaṃ kaṣāyam; evaṃ puṭakatrayadeyāḥ pañcakaṣāyaprasṛtāḥ sthāpyā bhaviṣyanti| kvāthaparibhāṣayaiva kartavyo'tra ca kvāthaḥ| nirūhapramāṇaśeṣaṃ kaṣāyaṃ madhukamadanādinā yuktaṃ siddhaṃ bastiṃ dadyāditi yojanīyam| hapuṣetyādikaḥ saptamaḥ| stimitāḥ śuṣkāḥ punaḥ kaṇḍitāḥ kṣuṇṇā ucyante| pūrvapaṭhitaṃ mustādikamatra pradeśe kāśmīrāḥ paṭhanti| hrasvapañcamūlītyādiko'ṣṭamaḥ| balātibalāpāmārgetyādiko navamaḥ| balāmadhuketyādiko daśamaḥ| atra balādikaṣāyasya punarājena payasā pākāt kṣīraśeṣaḥ pākaḥ kartavyaḥ| śāliparṇītyādika ekādaśaḥ| sthiretyādiko dvādaśaḥ| erakā hoggalaḥ| kalpaścetyādinā ātideśikāstrayo'bhidhīyante||16-17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">satittiriḥ samayūraḥ sarājahaṃsaḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘sapākahaṃsaḥ’ iti pā.</note> pañcamūlīpayaḥ siddhaḥ śatapuṣpāmadhukarāsnākuṭajamadanaphalapippalī kalko ghṛtatailaguḍasaindhavayukto bastirbalavarṇaśukrajanano rasāyanaśca (1)| dvipañcamūlīkukkuṭarasasiddhaṃ payaḥ pādaśeṣaṃ pippalīmadhukarāsnāmadanakalkaṃ śarkarāmadhughṛtayuktaṃ strīṣvatikāmānāṃ balajanano bastiḥ (2)| mayūramapittapakṣapādāsyāntraṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘mayūramapakṣatuṇḍaṃ’ iti pā.</note> sthirādibhiḥ palikaiḥ sajale payasi paktvā kṣīraśeṣaṃ madanapippalīvidārīśatakusumāmadhukakalkīkṛtaṃ madhughṛtasaindhavayuktaṃ bastiṃ dadyāt strīṣvatiprasaktakṣīṇendriyebhyo balavarṇakaram (3)| kalpaścaiṣa viṣkirapratudaprasahāmbucareṣu syāt, akṣīro rohitādiṣu ca matsyeṣu (4)| godhānakulamārjāramūṣikaśallakamāṃsānāṃ daśapalān bhāgān sapañcamūlān payasi paktvā tatpayaḥpippalīphalakalkasaindhavasauvarcalaśarkarāmadhughṛtatailayukto bastirbalyo rasāyanaḥ kṣīṇakṣatasya sandhānakaro mathitoraskarathagajahayabhagnavātabalāsakaprabhṛtyudāvartavātasaktamūtravarcaśśukāṇāṃ hitatamaśca (5)| kūrmādīnāmanyatamapiśitasiddhaṃ payo govṛṣanāgahayanakrahaṃsakukkuṭāṇḍarasamadhughṛtaśarkarāsaindhavekṣurakātmaguptāphalakalkasaṃsṛṣṭo bastirvṛddhānāmapi balajananaḥ (6)| karkaṭakarasaścaṭakāṇḍarasayuktaḥ samadhughṛtaśarkaro bastiḥ; ityete bastayaḥ paramavṛṣyāḥ uccaṭakekṣurakātmaguptāśṛtakṣīrapratibhojanānupānāt strīśatagāminaṃ naraṃ kuryuḥ (7)| govṛṣabastavarāhavṛṣaṇakarkaṭacaṭakasiddhaṃ kṣīramuccaṭakekṣurakātmaguptāmadhughṛtasaindhavayuktaḥ kiñcillavaṇito bastiḥ (8)| daśamūlamayūrahaṃsakukkuṭakvāthāt pañcaprasṛtaṃ tailaghṛtavasāmajjacatuṣprasṛtayuktaṃ śatapuṣpāmustahapuṣākalkīkṛtaḥ salavaṇo bastiḥ pādagulphorujānujaṅghātrikavaṅkṣaṇabastivṛṣaṇānilarogaharaḥ (9)| mṛgaviṣkirānūpabileśayānāmetenaiva kalpena bastayo deyāḥ (10)| madhughṛtadviprasṛtastulyoṣṇodakaḥ śatapuṣpārdhapalaḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘hapuṣārdhapalaṃ’ iti pā.</note> saindhavārdhākṣayukto bastirvṛṣyatamo mūtrakṛcchrapittavātaharaḥ (11)| sadyoghṛtatailavasāmajjacatuṣprasthaṃ hapuṣārdhapalaṃ saindhavārdhākṣayukto bastirvṛṣyatamo mūtrakṛcchrapittavyādhiharo rasāyanaḥ (12)| madhutailaṃ catuḥprasṛtaṃ śatapuṣpārdhapalaṃ saindhavārdhākṣayukto bastirdīpano bṛṃhaṇo balavarṇakaro nirupadravo vṛṣyatamo rasāyanaḥ krimikuṣṭhodāvartagulmārśobradhnaplīhamehaharaḥ (13)| tadvanmadhughṛtābhyāṃ payastulyo bastiḥ pūrvakalkena balavarṇakaro vṛṣyatamo nirupadravo bastimeḍhrapākaparikartikāmūtrakṛcchrapittavyādhiharo rasāyanaśca (14)| tadvanmadhughṛtābhyāṃ māṃsarasatulyo <note place="foot" type="variant" n="20">‘māṃsarasayuktaḥ’ iti pā.</note> mustākṣayuktaḥ pūrvavadbastirvātabalāsapādaharṣagulmatrikorujānūrunikuñcanabastivṛṣaṇameḍhratrikapṛṣṭhaśūlaharaḥ (15)| surāsauvīrakakulatthamāṃsarasamadhughṛtatailasaptaprasṛto mustaśatāhvākalkitaḥ salavaṇo bastiḥ sarvavātarogaharaḥ (16)| dvipañcamūlatriphalābilvamadanaphalakaṣāyo gomūtrasiddhaḥ kuṭajamadanaphalamustapāṭhākalkitaḥ saindhavayāvaśūkakṣaudratailayukto bastiḥ śleṣmavyādhibastyāṭopavātaśukrasaṅgapāṇḍurogājīrṇavisūcikālasakeṣu <note place="foot" type="variant" n="21">‘…śukrasaṅga…’ iti pā.</note> deya iti||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="18">satittirirityādika ekaikayogena vakṣyamāṇānāmekonatriṃśatāṃ bastīnāṃ madhye trayodaśaḥ| dvipañcamūlītyādikaścaturdaśaḥ| mayūramapittapakṣetyādikaḥ pañcadaśaḥ| kalpaścaiṣa ityādinā''tideśikaṃ pañcadaśādhikaṃ śatamāha| tatra viṣkiraiḥ “lāvo vartīrakaścaiva” ityādinoktaistathā “vartako vartikā” (sū.a.27) ityādinoktairviṃśatiryogā bhavanti; mayuraścātra viṣkirapaṭhito'pi pūrvoktatvānneha gaṇyate; pratudaiśca ‘śatapatra...’ (sū.a.27) ityādinoktaistriṃśadbhavanti; tathā prasahaiśca ‘gokharāśvatara...’ (sū.a.27) ityādinoktairekonatriṃśat; ambucarāśca haṃsādayaḥ saptaviṃśatiruktāḥ, etaiḥ saptaviṃśatirbhavanti; rohitādibhirmatsyairnava; evaṃ pañcadaśottaraṃ śataṃ bhavati| akṣīra iti rohitādiṣu sambadhyate| godhānakuletyādibhiḥ pratyekaṃ gaṇanīyeṣu ṣoḍaśaḥ| kūrmādīnāmanyatametyādikaḥ saptadaśaḥ| atra kūrmakarkaṭādaya ekādaśa paṭhitāḥ| tatra yaḥ prāyaḥ kūrmeṇa kriyate sa pratyekaṃ gaṇanāyāṃ praviśati| karkaṭādibhistvādigrahaṇagṛhītairye daśa bastayo bhavanti te atideśikā jñeyāḥ| govṛṣabastādiraṣṭādaśaḥ| govṛṣaḥ puṃvṛṣaḥ| karkaṭādirekonaviṃśatitamaḥ| ityete bastaya ityanena kūrmādīnāmanyatamamityādigranthoktā bastayaḥ pratyavamṛśyante| uccaṭaketyādi uccaṭā svanāmakhyātā, ikṣurakaḥ kokilākṣaḥ| daśamūlītyādiko viṃśatitamaḥ| mṛgaviṣkiretyādinā ātideśikā ūnaṣaṣṭiryogāḥ| tatra mṛgaiḥ ‘pṛṣataḥ śarabho rāmaḥ’ (sū.a.27) ityādinoktaiḥ saptadaśa, saptadaśabhirviṣkiraiśca saptadaśa, lāvādibhiśca mayūrakukkuṭavarjitairunaviṃśatyā ūnaviṃśatiḥ, ānūpaiśca sṛmarādibhirnava, bileśayaiḥ śvetaśyāmacaturdaṃṣṭrādibhiścaturdaśa| madhughṛtetyādika ekaviṃśatitamaḥ| sadyoghṛtatailetyādiko dvāviṃśatitamaḥ| madhutailamityādikastrayoviṃśatitamaḥ| tadvanmadhughṛtābhyāmityādikaścaturviṃśatitamaḥ| etadantāḥ ṣaṭ prayogā uktā madhutailapradhānatvānmādhutailikā jñeyāḥ| dvipañcamūlītyādikaṃ kecinna paṭhanti, sa ca saṅkhyātirekādbastisūtrīyasiddhipaṭhitatvācceha na paṭhanīya iti ca vadanti||18||</seg></ab>
          <ab type="mula">ata ūrdhvaṃ vṛṣyatamān snehān vakṣyāmaḥ| śatāvarīguḍūcīkṣuvidāryāmalakadrākṣākharjūrāṇāṃ yantrapīḍitānāṃ rasaprasthaṃ pṛthagekaikaṃ tadvadghṛtatailagomahiṣyajākṣīrāṇāṃ dvau dvau dadyāt, jīvakarṣabhakamedāmahāmedātvakkṣīrīśṛṅgāṭakamadhūlikāmadhukoccaṭāpippalīpuṣkarabījanīlotpalakadambapuṣpa- puṇḍarīkakeśarakalkān pṛṣatatarakṣumāṃsakukkuṭacaṭakacakoramattākṣabarhijīvañjīvakuliṅgahaṃsāṇḍarasavasāmajjādeśca prasthaṃ dattvā sādhayet| brahmaghoṣaśaṅkhapaṭahabherīninādaiḥ siddhaṃ sitacchatrakṛtacchāyaṃ gajaskandhamāropayedbhagavantaṃ vṛṣadhvajamabhipūjya, taṃ snehaṃ tribhāgamākṣikaṃ maṅgalāśīḥ stutidevatārcanairbastiṃ gamayet| nṛṇāṃ strīvihāriṇāṃ naṣṭaretasāṃ kṣatakṣīṇaviṣamajvarārtānāṃ vyāpannayonīnāṃ vandhyānāṃ raktagulminīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘raktapittināṃ’ iti pā.</note> mṛtāpatyānāmanārtavānāṃ ca strīṇāṃ kṣīṇamāṃsarudhirāṇāṃ pathyatamaṃ rasāyanamuttamaṃ valīpalitanāśanaṃ vidyāt (1)|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">snehabastitrayārthaṃ snehatrayaṃ darśayannāha- ata ūrdhvamityādi| mattākṣaḥ kokilaḥ| jīvañjīvaḥ viṣadarśanamṛtyuḥ| puṣkarākṣaḥ haṃsaviśeṣaḥ| brahmaghoṣaḥ vedadhvaniḥ| ete ca brahmaghoṣādayo'dṛṣṭadvārā upakārakā rakṣaḥprabhṛtivīryāpaharaṇārthaṃ kriyante||19(1)||</ab>
          <ab type="mula">balāgokṣurakarāsnāśvagandhāśatāvarīsahacarāṇāṃ śataṃ śatamāpothya jaladroṇaśate prasādhyaṃ, tasmin jaladroṇāvaśeṣe rase vastrapūte vidāryāmalakasvarasayorbastamahiṣavarāhavṛṣakukkuṭabarhihaṃsakāraṇḍavasārasāṇḍarasānāṃ ghṛtatailayoścaikaikaṃ prasthamaṣṭau prasthān kṣīrasya dattvā candanamadhukamadhūlikātvakkṣīrībisamṛṇālanīlotpalapaṭolātmaguptānnapākitālamastakakharjūramṛdvīkātāmalakī- kaṇṭakārījīvakarṣabhakakṣudrasahāmahāsahāśatāvarīmedāpippalīhrīberatvakpatrakalkāṃśca dattvā sādhayet| brahmaghoṣādinā vidhinā siddhaṃ bastiṃ dadyāt| tena strīśataṃ gacchet; na cātrāste vihārāhārayantraṇā kācit| eṣa vṛṣyo balyo bṛṃhaṇa āyuṣyo valīpalitanut kṣatakṣīṇanaṣṭaśukraviṣamajvarārtānāṃ vyāpannayonīnāṃ ca pathyatamaḥ (2)|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta">baletyādikaṃ dvitīyaṃ tailam||19(2)||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">sahacarapalaśatamudakadroṇacatuṣṭye paktvā droṇaśeṣe rase supūte vidārīkṣurasaprasthābhyāmaṣṭaguṇakṣīraṃ ghṛtatailaprasthaṃ balāmadhukamadhūkacandanamadhūlikāsārivāmedāmahāmedākākolikṣīrakākolīpayasyāgurumañjiṣṭhāvyāghranakha- śaṭīsahacarasahasravīryāvarāṅgalodhrāṇāmakṣamātrairdviguṇaśarkaraiḥ kalkaiḥ sādhayet| bahmaghoṣādinā vidhinā siddhaṃ bastiṃ dadyāt| eṣa sarvarogaharo rasāyano lalitānāṃ śreṣṭho'ntaḥpuracāriṇīnāṃ kṣatakṣayavātapittavedanāśvāsakāsaharastribhāgamākṣiko valīpalitanudvarṇarūpabalamāṃsaśukravardhanaḥ (3)| ityete rasāyanāḥ snehabastayaḥ sati vibhave śatapākāḥ sahasrapākā vā kāryā vīryabalādhānārthamiti||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="19">sahacarapalaśatamityādikaḥ snehastṛtīyaḥ| sahasravīryā dūrvā| varāṅgaṃ guḍatvak| śatapākāḥ sahasrapākāścetyatra snehāpekṣayā śataguṇena sahasraguṇena vā draveṇa ekadaiva pākaṃ manyante kecit||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">bhavanti cātra- ityete bastayaḥ snehāścoktā yāpanasañjñitāḥ| svasthānāmāturāṇāṃ ca vṛddhānāṃ cāvirodhināḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">ativyavāyaśīlānāṃ śukramāṃsabalapradāḥ| sarvarogapraśamanāḥ sarveṣvṛtuṣu yaugikāḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">nārīṇāmaprajātānāṃ narāṇāṃ cāpyapatyadāḥ| ubhayārthakarā dṛṣṭāḥ snehabastinirūhayoḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="20-22">ubhayārthakarā dṛṣṭā iti snehabastinirūhayoripi sādhyamarthaṃ snehanaṃ śodhanaṃ ca kurvata iti bhāvaḥ||20-22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vyāyāmo maithunaṃ madyaṃ madhūni śiśirāmbu ca| sambhojanaṃ rathakṣobho bastiṣveteṣu garhitam||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="23">yāpanabastiṣu varjanīyamāha- vyāyāma ityādi||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatra ślokāḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘tatra ślokāḥ’ iti kvacitpustake na paṭhyate</note> - śikhigonardahaṃsāṇḍairdakṣavadbastayastrayaḥ| viṃśatirviṣkiraistriṃśatpratudaiḥ prasahairnava||24||</seg> <seg type="unit" n="25">viṃśatiśca tathā saptaviṃśatiścāmbucāribhiḥ| nava matsyādibhiścaiva śikhikalpena bastayaḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">daśa karkaṭakādyaiśca kūrmakalkena bastayaḥ| mṛgaiḥ saptadaśaikonaviṃśatirviṣkirairdaśa <note place="foot" type="variant" n="24">‘…rnava’ iti pā.</note>||26||</seg> <seg type="unit" n="27">ānūpairdakṣaśikhivadbhūśayaiśca caturdaśa| ekonatriṃśadityete saha snehaiḥ samāsataḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">proktā vistaraśo bhinnā dve śate ṣoḍaśottare| ete mākṣikasaṃyuktāḥ kurvantyativṛṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘kurvantyatikṛśaṃ’ iti pā.</note> naram||28||</seg> nātiyogaṃ na vā'yogaṃ stambhitāste ca kurvate|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="24-28">śikhigonardetyādinā uktabastisaṅgrahaṃ karoti| saṅgrahārthaśca pūrvameva vyāhṛtaḥ| ekonatriṃśadityete iti pratyekaṃ nirdiṣṭā bastayaḥ snehaiḥ samamekonatriṃśadbhavantītyarthaḥ| samāhārasaṅkhyāmāha- dve śate ṣoḍaśottare iti| tacca yathā'smābhirvyākhyātaṃ tathā vyaktameva pūryate| ativṛṣamiti śukropacayavantam| stambhitāśceti madhunā stambhitāḥ||24-28||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">mṛdutvānna nivartante yasya tvete prayojitāḥ||29||</seg> samūtrairbastibhistīkṣṇairāsthāpyaḥ kṣiprameva saḥ|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="29">yāpanābastyapravṛttau kartavyamāha- mṛdutvādityādi||29||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">śophāgnināśapāṇḍutvaśūlārśaḥparikartikāḥ||30||</seg> syurjvaraścātisāraśca yāpanātyarthasevanāt|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="30">yāpanābastyatiprayoge doṣamāha- śophetyādi||30||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">ariṣṭakṣīrasīdhvādyā tatreṣṭā dīpanī kriyā||31||</seg> <seg type="unit" n="32">yuktyā tasmānniṣeveta yāpanānna prasaṅgataḥ| ityuccairbhāṣyapūrvāṇāṃ vyāpadaḥ sacikitsitāḥ||32||</seg> vistareṇa pṛthak proktāstebhyo rakṣennaraṃ sadā|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="31-32">etacchophādiṣu cikitsāmāha- ariṣṭetyādi| tasmāditi yāpanātyarthaprayoge śothādidarśanāt| na prasaṅgata iti na abhyāsataḥ seveta| tebhyo rakṣediti uccairbhāṣyādijanyavyāpabhdyo rakṣet||31-32||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">karmaṇāṃ vamanādināmasamyakkaraṇāpadām||33||</seg> yatroktaṃ sādhanaṃ sthāne siddhisthānaṃ taducyate|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="33">samprati siddhisthānaśabdasya niruktiṃ darśayan siddhisthānābhidheyaṃ vākyārthaṃ saṅgṛhṇannāha- karmaṇāmityādi| asamyakkaraṇāpadāmiti vamanādīnāmasamyakprayoge janitānāmāpadāṃ; vamanādivyāpatpratikāraśca siddhisthānārthaḥ pradhānatayopadarśitaḥ; tena vamanādikalpanādyabhidhānamapi anāgatavamanādivyāpanniṣedhaprayojanakaṃ siddhisthāne yuktameva||33||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">ityadhyāyaśataṃ viṃśamātreyamunivāṅmayam||34||</seg> hitārthaṃ prāṇināṃ proktamagniveśena dhīmatā|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="34">siddhisthānaṃ samāpya kṛtsnaṃ tantramupasaṃharati- ityadhyāyetyādi| ātreyamunivāṅmayamiti anukṛtātreyavacanabhayam||34||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">dīrghamāyuryaśaḥ svāsthyaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘prajñāmārogyaṃ’ iti pā.</note> trivargaṃ cāpi puṣkalam||35||</seg> siddhiṃ cānuttamāṃ loke prāpnoti vidhinā paṭhan|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="35">etattantrādhyayane phalamāha- dīrghamāyurityādi| trivargamiti dharmārthakāmān| puṣkalamiti mokṣaṃ; kiṃvā puṣkalamiti trivargaviśeṣaṇam| siddhimiti cikitsāprayogasādhyaniṣpādakatvam| vidhinā paṭhanniti rogabhiṣagjitīyoktena pāṭhavidhinā| etatsaviṃśamadhyāyaśataṃ paṭhataḥ dīrghāyurlābhādayaśca evambhūtapāṭhajanitadharmavaśādeva tathā pāṭhajanitaśāstrāvabodhapūrvakaśāstrānuṣṭhānācca bhavanti||35||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">vistārayati leśoktaṃ saṅkṣipatyativistaram||36||</seg> <seg type="unit" n="37">saṃskartā kurute tantraṃ purāṇaṃ ca punarnavam| atastantrottamamidaṃ carakeṇātibuddhinā||37||</seg> <seg type="unit" n="38">saṃskṛtaṃ tattvasampūrṇaṃ tribhāgenopalakṣyate| tacchaṅkaraṃ bhūtapatiṃ samprasādya samāpayat||38||</seg> <seg type="unit" n="39">akhaṇḍārthaṃ dṛḍhabalo jātaḥ pañcanade pure| kṛtvā bahubhyastantrebhyo viśeṣoñchaśiloccayam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">saptadaśauṣadhādhyāyasiddhikalpairapūrayat| idamanyūnaśabdārthaṃ tantradoṣavivarjitam||40||</seg> ṣaḍviṃśatā vicitrābhirbhūṣitaṃ tantrayuktibhiḥ|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="36-40">etacchāstrasaṃskāropapatyupadarśanapūrvakaṃ śāstrasya saṃskārakau carakadṛḍhabalau darśayannāha dṛḍhabalaḥ- vistārayatītyādi| yasmācchāstre prathamamativistāratayā kvacilleśoktyā ca pratipāditeṣu na samyagarthāvagamaḥ, tena tadativistaraleśoktadoṣanirāsārthaṃ saṃskartā yujyate, ataḥ tantrottamamidaṃ carakeṇa saṃskṛtam| pūrvagranthasya cātīva vistaratvādinā tantrābhidhānaṃ pūrvaśrotṛjanābhiprāyādeva boddhavyam; idānīntanaśrotṛpuruṣābhiprāyeṇa tu saṃskartuḥ saṃskāro jñeyaḥ| uktaṃ ca- “saṅkṣepoktamatihanti vistaroktaṃ na gṛhyate| saṅkṣepavistarau hitvā saṃskuryācchāstramāditaḥ” iti| purāṇaṃ ca punarnavamiti vistārasaṅkṣepādinā punarnavaṃ kurute| carakasaṃskārāpūrṇatāṃ darśayan dṛḍhabala āha- tatvityādi| tṛtīyo bhāgastribhāgaḥ| tribhāgāsampūrṇatā ceyamadūrāntaratayoktā, tena dṛḍhabalapratipāditaikacatvāriṃśadadhyāyānāṃ na saviṃśādhyāyaśatatribhāgatā yujyate iti nodbhāvanīyam| ātmanaḥ pañcanadapurabhavatvena śreṣṭhapradeśabhavatvaṃ darśayati| ātmanaḥ saṃskāre tantrāntarānītārthena saṃskāraṃ darśayannāha- kṛtvā bahubhya ityādi| tantrebhyaḥ suśrutavidehāditantrebhyaḥ| viśeṣasya carakoktārthādatiriktarūpasya uñchaśilarūpa uccayo viśeṣoñchaśiloccayaḥ; tamanyatantrebhyaḥ kṛtvā saptadaśauṣadhādhyāyasiddhikalpairidamanyūnaśabdārthaṃ tantradoṣavivarjitaṃ ṣaḍviṃśattantrayuktibhirbhūṣitamapūrayadṛḍhabala iti yojanā| tatra bhūmipatitānāmaṇūnāṃ dhānyādibījānāṃ śodhanyā saṃharaṇamuñchaḥ; praviralasya tu kaṇiśādirūpatayā patitasya cayanaṃ śilaḥ| etena tantreṣu yatsārabhūtaṃ taccarakācāryaiḥ saṅgṛhītaṃ; mayā tu urvaritaṃ pariśiṣṭaṃ kṛtvā pūritamiti darśayati| anyūnaśabdamanyūnārthaṃ ceti anyūnaśabdārtham| tantradoṣāścaturdaśa “punaruktaṃ duṣpraṇītasūtrasaṅgrahamakramaṃ” (vi.a.8) ityādinā rogabhiṣagjitīyoktāstairvarjitam <note place="foot" type="variant" n="27">tantradoṣāstu yadyapi rogabhiṣagjitīye sākṣānnoktāḥ, paraṃ ‘apunaruktadoṣaṃ’ ityādinā tṛtīye sūtre ye caturdaśa tantraguṇā uktāstadviparyayeṇa punaruktādayaścaturdaśa tantradoṣā jñeyāḥ</note>| tantrayuktibhiriti vakṣyamāṇatantrayuktibhiḥ| vicitrābhiriti vicitrārthanyāyayuktābhistantrayuktibhiḥ||36-40||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">tatrādhikaraṇaṃ yogo hetvartho'rthaḥ padasya ca||41||</seg> <seg type="unit" n="42">pradeśoddeśanirdeśavākyaśeṣāḥ prayojanam| upadeśāpadeśātideśārthāpattinirṇayāḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">prasaṅgaikāntanaikāntāḥ sāpavargo viparyayaḥ| pūrvapakṣavidhānānumatavyākhyānasaṃśayāḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">atītānāgatāvekṣāsvasañjñohyasamuccayāḥ| nidarśanaṃ nirvacanaṃ sanniyogo vikalpanam||44||</seg> pratyutsārastathoddhāraḥ sambhavastantrayuktayaḥ|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="41-44">tantrayuktīrevāha <note place="foot" type="variant" n="28">tantrayuktīnāṃ viśeṣavivaraṇaṃ tu suśratasaṃhitāyā uttare tantre 65 tame'dhyāye, aṣṭāṅgasaṅgrahasyottaratantre 50 tame'dhyāye, bhaṭṭāraharicandraviracitacarakanyāsasyārambhe, kālāmeghabhiṣajā viracite tantrayuktivicāre ca draṣṭavyam</note> - tatretyādi| adhikaraṇaṃ nāma yamarthamadhikṛtya pravartate kartā; yathā “vighnabhūtā yadā rogā” (sū.a.1) ityādi| atra rogādikamadhikṛtyāyurvedo maharṣibhiḥ kṛta iti ‘rogāḥ’ ityadhikaraṇam| yogo nāma yojanā vyastānāṃ padānāmekīkaraṇam| udāharaṇaṃ tāvadyathā- pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanāni; tatra pratijñā- mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ, hetuḥ- mātaramantareṇa garbhānupapatteḥ, dṛṣṭāntaḥ- kūṭāgāraḥ, upanayaḥ- yathā nānādravyasamudāyāt kūṭāgārastathā garbhanirvartanaṃ, tasmānmātṛjaścāyamityeṣāṃ pratijñāyogaḥ; evamanye'pi yogārthā vyākhyeyāḥ| hetvartho nāmayadanyatrābhihitamanyatropapadyate; yathā- “samānaguṇābhyāso hi dhātūnāṃ vṛddhikāraṇam” (sū.a.12) iti vātamadhikṛtyoktaṃ, tatra vātasyeti vaktavye yadayaṃ samānaśabdaṃ dhātūnāmiti karoti, tena yathā vāyostathā rasādīnāmapi samānaguṇābhyāso vṛddhikāraṇamiti gamyate| padārtho nāma padasya padayoḥ padānāṃ vā'rthaḥ padārthaḥ| tatra dravyamitipadena khādayaścetanāṣaṣṭhā ucyante; padayorartho nāma yathā- ‘āyuṣo veda’ iti padayorāyurbodhakaṃ tantramityarthaḥ; evaṃ padānāmapyartha udāhāryaḥ| pradeśo nāma yadbahutvādarthasya kārtsnyenābhidhātumaśakyamekadeśenābhidhīyate; yathā- “anupānaikadeśo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ’ (sū.a.27) ityādi| uddeśo nāma saṅkṣepābhidhānaṃ; yathā- “hetuliṅgauṣadhajñānaṃ” (sū.a.1), anena sarvāyurvedābhidheyoddeśaḥ| nirdeśo nāma saṅkhyeyoktasya vivaraṇaṃ; yathā- hetuliṅgauṣadhasya punaḥ prapañcanaṃ “sarvadā sarvabhāvānāṃ” ityādinā “ityuktaṃ kāraṇaṃ”(sū.a.1) ityantena kāraṇaprapañcanamityādi| vākyaśeṣo nāma yallāghavārthamācāryeṇa vākyeṣu padamakṛtaṃ gamyamānatayā pūryate; yathā “pravṛttirhetubhāvānāṃ” (sū.a.16) ityatra ‘asti’ iti padaṃ pūryate, tathā “jāṅgalajai rasaiḥ” ityatra māṃsaśabdaḥ pūryate| vākyeṣu caita eva padāḥ śeṣāḥ kriyante, ye'niveśitā api pratīyante| prayojanaṃ nāma yadarthaṃ kāmayamānaḥ pravartate; yathā- “dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam” (sū.a.1)| upadeśo nāmāptānuśāsanaṃ; yathā- “snehamagre prayuñjīta tataḥ svedamanantaram” (sū.a.13) ityādi| apadeśo nāma yatpratijñātārthasādhanāya hetuvacanaṃ; yathā- “vātājjalaṃ jalāddeśaṃ deśāt kālaṃ svabhāvataḥ| vidyādduṣparihāryatvāt” (vi.a.3) ityādi, tatra pratijñātārthasya hetuvacanaṃ- duṣparihāryatvāditi| atideśo nāma yatkiñcideva prakāśyārthamanuktārthasādhanāyaiva evamanyadapi pratyetavyamiti paribhāṣyate; yathā- “yaccānyadapi kiñcit syādanuktamiha pūjitam| vṛtaṃ tadapi cātreyaḥ sadaivābhyanumanyate” (sū.a.8) iti| arthāpattirnāma yadakirtitamarthādāpadyate sā'rthāpattiḥ; yathā- naktaṃ dadhibhojananiṣedhaḥ, arthāddivā bhuñjītetyāpadyate| nirṇayo nāma vicāritasyārthasya vyavasthāpanaṃ; yathā- catuṣpadabheṣajatvādi vicāraṃ kṛtvā'bhidhīyate- “yaduktaṃ ṣoḍaśakalaṃ pūrvādhyāye bheṣajaṃ tadyuktiyuktamalamārogyāya” (sū.a.10) iti| prasaṅgo nāma pūrvābhihitasyārthasya prakaraṇāgatatvādinā punarabhidhānaṃ; yathā- “tatrātiprabhāvatāṃ dṛśyānātimātradarśanamatiyogaḥ” (sū.a.11) evamādyabhidhāya, punaḥ “atyugraśabdaśravaṇācchravaṇāt sarvaśo na ca” (śā.a.1) ityādinā pūrvokta evārtho'bhidhīyate| ekānto nāma yadavadhāraṇenocyate; yathā- nijaḥ śarīradoṣotthaḥ, trivṛdvirecayatītyādi| anaikānto nāma anyatarapakṣānavadhāraṇaṃ, yathā- “ye hyāturāḥ kevalādbheṣajādṛte mriyante, na ca te sarva eva bheṣajopapannāḥ samuttiṣṭheran” (sū.a.10) ityādi| apavargo nāma sākalyenoddiṣṭasyaikadeśāpakarṣaṇaṃ; yathā- “na paryuṣitānnamādadītānyatra māṃsaharitakaśuṣkaśākaphalabhakṣyebhyaḥ” (sū.a.8) iti| atra hi sāmānyena paryuṣitabhakṣaṇaniṣedhaṃ kṛtvā māṃsādeḥ paryuṣitasyāpi bhakṣaṇamapakṛṣya vidhīyate| viparyayo nāma apakṛṣṭāt pratīpodāharaṇaṃ; yathā- “nidānoktānyasya nopaśerate viparītāni copaśerate” (ni.a.3) iti| pūrvapakṣo nāma pratijñātārthasandūṣakaṃ vākyaṃ; yathā- “matsyānna payasā'bhyavaharet” iti pratijñātasyārthasya “sarvāneva matsyānna payasā'bhyavaharedanyatra cilicimāt” (sū.a.26) iti| vidhānaṃ nāma sūtrakāraśca vidhāya varṇayati; yathā- “malāyanāni bādhyante duṣṭairmātrādhikairmalaiḥ” ityatra duṣṭiśabdena malānāṃ hīnatvamadhikatvamācāryagṛhītamācāryo varṇayati- “malavṛddhiṃ gurutayā lāghavānmalasaṅkṣayam| malāyanānāṃ budhyeta saṅgotsargādatīva ca” (sū.a.7) iti; kecittu prakaraṇānupūrvyā'rthābhidhānaṃ vidhānamāhuḥ, yathā- rasarudhiramāṃsamedosthimajjaśukrāṇāmutpādakramānurodhenābhidhānam| anumataṃ nāma ekīyamatasyānivāraṇenānumananaṃ; yathā- “garbhaśalyasya jarāyuḥprapātanaṃ karma saṃśamanamityeke” (śā.a.8) ityādyekīyamataṃ pratipādyāpratiṣedhādanumanyate| vyākhyānaṃ nāma yat sarvabuddhyaviṣayaṃ vyākriyate, yathā- “prathame māsi sammūrchitaḥ sarvadhātukaluṣīkṛtaḥ kheṭabhūto bhavatyavyaktavigrahaḥ” (śā.a.4) ityādinā'smadādyaviditārthavyākaraṇam| saṃśayo nāma viśeṣākāṅkṣānirdhāritobhayaviṣayajñānaṃ, yathā- “mātaraṃ pitaraṃ caike manyante janmakāraṇam| svabhāvaṃ paranirmāṇaṃ yadṛcchāṃ cāpare janāḥ||” (sū.a.11) ityādinoktaḥ saṃśayaḥ| atītāvekṣaṇaṃ nāma yadatītamevocyate; yathā- “sā kuṭī tacca śayanaṃ jvaraṃ saṃśamayatyapi” (ci.a.3) ityatra svedādhyāyavihitakuṭyādikamatītamavekṣate anāgatāvekṣaṇaṃ nāma yadanāgataṃ vidhiṃ pramāṇikṛtyārthasādhanaṃ; yathā- “athavā tiktasarpiṣaḥ” ityādyanāgatāvekṣaṇenocyate| svasañjñā nāma yā tantrakārairvyavahārārthaṃ sañjñā kriyate; yathā- jentākaholākādikā sañjñā| ūhyaṃ nāma yadanibaddhaṃ granthe prajñayā tarkyatvenopadiśyate; yathā- “parisaṅkhyātamapi yadyad dravyamayaugikaṃ manyeta tattadapakarṣayet” (vi.a.8) iti| samuccayo nāma yadidaṃ cedaṃ ceti kṛtvā vidhīyate; yathā- ‘varṇaśca svaraśca’ (i.a.1) ityādi| nidarśanaṃ nāma- mūrkhaviduṣāṃ buddhisāmyaviṣayo dṛṣṭāntaḥ; yathā- “vijñātamamṛtaṃ yathā” (sū.a.1) ityādi| nirvacanaṃ nāma paṇḍitabuddhigamyo dṛṣṭāntaḥ; yathā- “jñāyate nityagasyeva kālasyātyayakāraṇam” (sū.a.16) iti| nidarśananirvacanayorayaṃ viśeṣaḥ- yannidarśanaṃ mūrkhaviduṣāṃ buddhisāmānyaviṣayaṃ, nirvacanaṃ tu paṇḍitabuddhivedyameva; kiṃvā nirvacanaṃ niruktiḥ- yathā- “vividhaṃ sarpati yato visarpastena sañjñitaḥ” (ci.a.21) ityādi| niyogo nāma avaśyānuṣṭheyatayā vidhānaṃ; yathā- “na tvayā svedamūrcchāparītenāpi piṇḍikaiṣā vimoktavyā” (sū.a.14) ityādi| vikalpaḥ pākṣikābhidhānaṃ; yathā- “sārodakaṃ vā'tha kuśodakaṃ vā” (ci.a.6) ityādi| pratyutsāro nāma upapattyā paramatanivāraṇaṃ; yathā vāryovidaḥ prāha- “rasajāni tu bhūtāni rajasā vyādhayaḥ smṛtāḥ” (sū.a.25) ityādi, hiraṇyākṣo niṣedhayati- “na hyātmā rajasaḥ smṛtaḥ” ityādi| uddhāro nāma parapakṣadūṣaṇaṃ kṛtvā svapakṣoddharaṇaṃ; yathā- “yeṣāmeva hi bhāvānāṃ sampat sañjanayennaram| teṣāmeva hi bhāvānāṃ vipadvyādhīnudīrayet” (sū.a.25) ityādinā svapakṣoddharaṇam| sambhavo nāma yadyasminnupapadyate sa tasya sambhavaḥ; yathā- mukhe pipluvyaṅganīlikādayaḥ sambhavantītyādi| ityetāḥ ṣaṭtriṃśattantrayuktayo vyāhṛtāḥ| bhaṭṭāraharicandreṇa tvanyāścatasrastantrayuktayaḥ paripraśna-vyākaraṇa-vyutkrāntābhidhāna-hetvākhyā vyāhṛtāḥ; tāśca tantre'paṭhitatvādetā svevāntarbhāvanīyāḥ| tatra paripraśna uddeśe'ntarbhavati, vyākaraṇaṃ tu vyākhyāne, vyutkrāntābhidhānaṃ nirdeśaprabhedaḥ, hetuśabdena yāni pratyakṣādīni pramāṇānyuktāni tāni hetāvantarbhavanti| vyākhyā pañcadaśaprakārā, saptavidhā kalpanā, ekaviṃśatirarthāśrayāḥ, saptadaśa tācchīlyāni, caturdaśa ca tantradoṣā bhavanti, taduttaratantre pratipāditatvānneha vilikhitā ācāryeṇa (?)||41-44||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">tantre samāsavyāsokte bhavantyetā hi kṛtsnaśaḥ||45||</seg> ekadeśena dṛśyante samāsābhihite tathā|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="45">samprati tantrayuktīruddiśya tāsāṃ tantre evānusaraṇamāha- tantre samāsavyāsokte ityādi| samāsābhihite ityanena atisaṅkṣipte tantre nāvaśyaṃ sarvāstantrayuktayo bhavantīti darśayati, kiṃvā samāsābhihite ekadeśena dṛśyante iti sambandhaḥ||45||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">yathā'mbujavanasyārkaḥ pradīpo veśmano yathā||46||</seg> prabodhanaprakāśārthāstathā tantrasya yuktayaḥ|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="46">tantrayuktīnāṃ kāryaṃ dṛṣṭāntena darśayannāha- yathetyādi| yathā'mbujavanasya saṅkucitasya vistārako'rkastathā tantre saṅkucitasyārthapradeśasya vistārakāstantrayuktayaḥ; pravodhanādvistārakā bhavantītyarkadṛṣṭāntena darśayati; dīpadṛṣṭāntena tu yathā dīpaḥ santameva tamasā pihitaṃ prakāśayati tathā hetvādikāstantrayuktayaḥ santamarthaṃ gūḍhaṃ prakāśayantīti darśayati| etadevārthadvayaṃ tantrayuktīnāṃ sampādyamabhipretyoktaṃ prabodhanaprakāśārthā iti||46||</seg>-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">ekasminnapi yasyeha śāstre labdhāspadā matiḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">sa śāstramanyadapyāśu yuktijñatvāt prabudhyate| adhīyāno'pi śāstrāṇi tantrayuktyā <note place="foot" type="variant" n="29">‘tantrayuktyavicakṣaṇaḥ’ iti pā.</note> vinā bhiṣak| nādhigacchati śāstrārthānarthān bhāgyakṣaye yathā||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="47-48">samyakśāstrābhyāsaphalamāha- ekasminnapītyādi||47-48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">durgṛhītaṃ kṣiṇotyeva śāstraṃ śastramivābudham| sugṛhītaṃ tadeva jñaṃ śāstraṃ śastraṃ ca rakṣati||49||</seg> <seg type="unit" n="50">(tasmādetāḥ pravakṣyante vistareṇottare punaḥ| tattvajñānārthamasyaiva tantrasya guṇadoṣataḥ)||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="49-50">śāstre durjñānasamyakjñānayordoṣaguṇānāha- durgṛhītamityādi| durgṛhītaṃ śastraṃ yathā''tmana eva karacchedādikamāpādayati, tathā durgṛhītaṃ śāstraṃ mithyābheṣajaprayogādātmano'pi vyāpadamāvahati, yathā vā śastraṃ sugṛhītaṃ taskarādibhyo rakṣāṃ karoti, tathā sugṛhītaṃ śāstramātmana āturasya ca rakṣāmāpādayatīti| tasmādetā ityādikaṃ ślokamuttare tantre tantreyuktivyākaraṇe pratipādakaṃ paṭhanti, taṃ cānārṣaṃ vṛddhā vadanti, agniveśatantre uttaratantrāsyaivānārṣatvāt||49-50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">idamakhilamadhītya samyagarthān vimṛśati yo'vimanāḥ prayoganityaḥ| sa manujasukhajīvitapradātā bhavati dhṛtismṛtibuddhidharmavṛddhaḥ||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="51">tantrādhyayanaphalamāha- idamakhilamityādi| avimanā iti tantrārthāvicalitamanāḥ| prayoganitya iti nityaṃ cikitsā kartavyatayā yasya saḥ| sukhasya jīvitasya ca pradātā; kiṃvā sukārūpasya jīvitasya pradātā sukhajīvitapradātā| dhṛtyādīti upacitā dhṛtismṛtibuddhidharmā yasya sa dhṛtismṛtibuddhidharmavṛddhaḥ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">(yasya dvādaśasāhasrī hṛdi tiṣṭhati saṃhitā| so'rthajñaḥ sa vicārajñaścikitsākuśalaśca saḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">rogāṃsteṣāṃ cikitsāṃ ca sa kimarthaṃ na budhyate| cikitsā vahniveśasya susthāturahitaṃ prati||53||</seg> <seg type="unit" n="54">yadihāsti tadanyatra yannehāsti na tatkvacit| agniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte||54||</seg> <seg type="unit" n="55">siddhisthāne'ṣṭame prāpte tasmin dṛḍhabalena tu| siddhisthānaṃ svasiddhyarthaṃ samāsena samāpitam)||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="52-55">yasya dvādaśasāhasrītyādiślokatrayaṃ kecit paṭhanti; taccāprastutamiti||52-55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne uttarabastisiddhirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||</seg> iti carakasaṃhitāyāṃ aṣṭamaṃ siddhisthānaṃ sampūrṇam| samāpteyaṃ carakasaṃhitā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedadipika" resp="#cakrapanidatta"><seg type="unit" n="12">gauḍādhinātharasavatyadhikāripātranārāyaṇasya tanayaḥ sunayo'ntaraṅgāt| bhānoranu prathitalodhrravalīkulīnaḥ śrīcakrapāṇiriha kartṛpadādhikārī|| iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne uttarabastisiddhirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||</seg></ab>
        </div>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>
