<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="sa-Latn">
  <teiHeader xml:lang="en">
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title type="main" xml:lang="sa-Latn">Carakasaṃhitā</title>
        <title type="sub">root text (mūla) only: a TEI edition derived from e-Caraka</title>
        <author xml:id="caraka"><persName xml:lang="sa-Latn">Caraka</persName></author>
        <respStmt>
          <resp>digitization and transliteration of the source</resp>
          <orgName>National Institute of Indian Medical Heritage (NIIMH), CCRAS, Government of India</orgName>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>web edition and TEI conversion</resp>
          <orgName>The Suśruta Project</orgName>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
        <edition>Unified TEI file, root text only, generated <date when="2026-09-23">2026-09-23</date> by build_tei.py</edition>
      </editionStmt>
      <extent>120 adhyāyas in 8 sthānas</extent>
      <publicationStmt>
        <publisher>The Suśruta Project</publisher>
        <pubPlace><ref target="https://sushrutaproject.github.io/eCaraka/">https://sushrutaproject.github.io/eCaraka/</ref></pubPlace>
        <date when="2026-09-23">2026-09-23</date>
        <availability>
          <licence target="https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/">CC0 1.0 Universal (public domain dedication) -- see LICENSE in the repository.</licence>
        </availability>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <bibl type="digital">
          <title>NIIMH e-Samhita: Carakasaṃhitā</title>
          <orgName>National Institute of Indian Medical Heritage (NIIMH), CCRAS, Government of India</orgName>
          <ptr target="http://niimh.res.in/ebooks/ecaraka/"/>
        </bibl>
        <bibl type="print">
          <title xml:lang="sa-Latn">Carakasaṃhitā</title>
          <editor>Yādavaśarman Trivikrama Ācārya</editor>
          <date when="1941">1941</date>
          <ptr target="https://n2t.net/ark:/13960/t48q2f20n/"/>
        </bibl>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>A plain, archival TEI rendering of the text published on e-Caraka
          (https://github.com/sushrutaproject/eCaraka), itself built from the digital edition named in the sourceDesc.
          The file is generated automatically from the site's chapter pages.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <p>The text is given in IAST as it appears on the web edition. Chapter and verse
          divisions follow the source edition. Each stretch of text ending in one of the
          source's verse or section numbers (e.g. ||12||) is encoded as seg[@type='unit']
          with that number in @n; the number itself is retained in the text.</p>
        <p>This file contains the root text only: all commentary blocks, and the notes anchored in them, have been omitted. Root-text blocks are ab[@type='mula'].</p>
        <p>The foot-of-chapter notes (pāṭhāntarāḥ) of the source record variant readings and comments from the printed edition. Notes are placed at their point of reference as
          note[@place='foot'][@type='variant'], with the source's note number in @n.</p>
          <p>In Cikitsāsthāna the first two adhyāyas (Rasāyana and Vājīkaraṇa) are each divided into four pādas in the source; these are encoded as div[@type='pada'] within their adhyāya.</p>
      </editorialDecl>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <langUsage>
        <language ident="sa-Latn">Sanskrit, in IAST transliteration</language>
        <language ident="en">English</language>
      </langUsage>
      <textClass>
        <keywords>
          <term>Āyurveda</term>
        </keywords>
      </textClass>
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change when="2026-09-23">Generated from the Jekyll chapter files by build_tei.py.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <div type="sthana" n="1" xml:id="ca.1">
        <head>sūtrasthānam</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ca.1.1">
          <head>dīrghañjīvitīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dīrghañjīvitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dīrghaṃ jīvitamanvicchanbharadvāja upāgamat| indramugratapā buddhvā śaraṇyamamareśvaram||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">brahmaṇā hi yathāproktamāyurvedaṃ prajāpatiḥ| jagrāha nikhilenādāvaśvinau tu punastataḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">aśvibhyāṃ bhagavāñchakraḥ pratipede ha kevalam| ṛṣiprokto bharadvājastasmācchakramupāgamat||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">vighnabhūtā <note place="foot" type="variant" n="27">‘vighnabhūtā ityatrābhūtatadbhāve cvirna sambhavati, rogāṇāmutpattita eva vighnasvarūpatvenāvighnasvarūpatvābhāvāt’ iti gaṅgādharaḥ</note> yadā rogāḥ prādurbhūtāḥ śarīriṇām| tapopavāsādhyayanabrahmacaryavratāyuṣām <note place="foot" type="variant" n="28">‘vratājuṣām’ iti, tathā ‘upavāsatapaḥpāṭhabrahmacaryavratāyuṣām’ iti ca pā.</note>||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tadā bhūteṣvanukrośaṃ puraskṛtya maharṣayaḥ| sametāḥ puṇyakarmāṇaḥ pārśve himavataḥ śubhe||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">aṅgirā jamadagniśca vasiṣṭhaḥ kaśyapo bhṛguḥ| ātreyo gautamaḥ sāṅkhyaḥ pulastyo nārado'sitaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">agastyo vāmadevaśca mārkaṇḍeyāśvalāyanau| pārikṣirbhikṣurātreyo bharadvājaḥ kapiñja(ṣṭha)laḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">viśvāmitrāśmarathyau ca bhārgavaścyavano'bhijit| gārgyaḥ śāṇḍilyakauṇḍilyau(nyau)vārkṣirdevalagālavau||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sāṅkṛtyo baijavāpiśca kuśiko bādarāyaṇaḥ| baḍiśaḥ śaralomā ca kāpyakātyāyanāvubhau||11||</seg> <seg type="unit" n="12">kāṅkāyanaḥ kaikaśeyo dhaumyo mārīcakāśyapau| śarkarākṣo hiraṇyākṣo lokākṣaḥ paiṅgireva ca||12||</seg> <seg type="unit" n="13">śaunakaḥ śākuneyaśca maitreyo maimatāyaniḥ| vaikhānasā vālakhilyāstathā cānye maharṣayaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">brahmajñānasya nidhayo da(ya)masya niyamasya ca| tapasastejasā dīptā hūyamānā ivāgnayaḥ||14||</seg> sukhopaviṣṭāste tatra puṇyāṃ cakruḥ kathāmimām|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">dharmārthakāmamokṣāṇāmārogyaṃ mūlamuttamam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">rogāstasyāpahartāraḥ śreyaso jīvitasya ca| prādurbhūto manuṣyāṇāmantarāyo mahānayam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kaḥ syātteṣāṃ śamopāya ityuktvā dhyānamāsthitāḥ| atha te śaraṇaṃ śakraṃ dadṛśurdhyānacakṣuṣā||17||</seg> sa vakṣyati śamopāyaṃ yathāvadamaraprabhuḥ|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kaḥ sahasrākṣabhavanaṃ gacchet praṣṭuṃ śacīpatim||18||</seg> <seg type="unit" n="19">ahamarthe niyujyeyamatreti prathamaṃ vacaḥ| bharadvājo'bravīttasmādṛṣibhiḥ sa niyojitaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sa śakrabhavanaṃ gatvā surarṣigaṇamadhyagam <note place="foot" type="variant" n="30">‘surarṣigaṇasevitam’ iti pā.</note>| dadarśa balahantāraṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘balahantāraṃ balanāmāsurārri śakramiti yāvat’ iti gaṅgādharaḥ</note> dīpyamānamivānalam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">so'bhigamya <note place="foot" type="variant" n="32">‘vinayenābhigamyainaṃ dra(pra)ṣṭukāmo mahāyaśāḥ| dṛṣṭvaiva ca muniṃ prāha bhāgavān pākaśāsanaḥ|| svāgataṃ ceti dharmajño munistasmādyathepsitam| arcitaśca yathānyāyamupaviṣṭaḥ samāgataḥ|| tatropāyaṃ vikārāṇāṃ papraccha harivāhanam| brūhi naḥ praśamopāyaṃ teṣāmamarasattama|| śrutveti vacanaṃ tasya sarvabhūtahitāvaham| tasmai provāca’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate kvaciddhastalikhitapustake</note> jayāśīrbhirabhinandya sureśvaram| provāca vinayāddhīmānṛṣīṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="33">‘bhagavān dhīmān’ iti pā.</note> vākyamuttamam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">vyādhayo hi samutpannāḥ sarvaprāṇibhayaṅkarāḥ| tadbrūhi me śamopāyaṃ yathāvadamaraprabho||22||</seg> <seg type="unit" n="23">tasmai provāca bhagavānāyurvedaṃ śatakratuḥ| padairalpairmatiṃ buddhvā vipulāṃ paramarṣaye||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">hetuliṅgauṣadhajñānaṃ svasthāturaparāyaṇam| trisūtraṃ śāśvataṃ puṇyaṃ bubudhe yaṃ pitāmahaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">so'nantapāraṃ triskandhamāyurvedaṃ mahāmatiḥ| yathāvadacirāt sarvaṃ bubudhe tanmanā muniḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tenāyuramitaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘śabdākṣarapadanyāsacchandovṛttarasakramaiḥ| śrutvā sahasravarṣāṇāmārogyārthaṃ viniścayam|| tenāyuramitaṃ’ ityadhikaḥ pāṭhaḥ kvacitpustake dṛśyate</note> lebhe bharadvājaḥ sukhānvitam| ṛṣibhyo'nadhikaṃ tacca <note place="foot" type="variant" n="35">‘taṃ ca’ iti pā.</note> śaśaṃsānavaśeṣayan||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">ṛṣayaśca bharadvājājjagṛhustaṃ prajāhitam| dīrghamāyuścikīrṣanto vedaṃ vardhanamāyuṣaḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">maharṣayaste dadṛśuryathāvajjñānacakṣuṣā| sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca guṇān dravyāṇi karma ca||28||</seg> <seg type="unit" n="29">samavāyaṃ ca tajjñātvā tantroktaṃ vidhimāsthitāḥ| lebhire paramaṃ śarma jīvitaṃ cāpyanitvaram <note place="foot" type="variant" n="39">‘anaśvaram’ iti pā.</note>||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atha maitrīparaḥ puṇyamāyurvedaṃ punarvasuḥ| śiṣyebhyo dattavān ṣaḍbhyaḥ sarvabhūtānukampayā||30||</seg> <seg type="unit" n="31">agniveśaśca bhela(ḍa)śca jatūkarṇaḥ parāśaraḥ| hārītaḥ kṣārapāṇiśca jagṛhustanmunervacaḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">buddherviśeṣastatrāsīnnopadeśāntaraṃ muneḥ| tantrasya kartā prathamamagniveśo yato'bhavat||32||</seg> <seg type="unit" n="33">atha bhelādayaścakruḥ svaṃ svaṃ tantraṃ kṛtāni ca| śrāvayāmāsurātreyaṃ sarṣisaṅghaṃ sumedhasaḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">śrutvā sūtraṇamarthānāmṛṣayaḥ puṇyakarmaṇām| yathāvatsūtritamiti prahṛṣṭāste'numenire||34||</seg> <seg type="unit" n="35">sarva evāstuvaṃstāṃśca sarvabhūtahitaiṣiṇaḥ| sādhu <note place="foot" type="variant" n="40">‘bhūteṣu sādhu yathā syāttathā'nukrośa’ iti gaṅgādharaḥ</note> bhūteṣvanukrośa ityuccairabruvan samam||35||</seg> <seg type="unit" n="36">taṃ puṇyaṃ śuśruvuḥ śabdaṃ divi devarṣayaḥ sthitāḥ| sāmarāḥ paramarṣīṇāṃ śrutvā mumudire param||36||</seg> <seg type="unit" n="37">aho sādhviti nirghoṣo lokāṃstrīnanvavā(nā)dayat| nabhasi snigdhagambhīro harṣādbhūtairudīritaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">śivo vāyurvavau sarvā bhābhirunmīlitā diśaḥ| nipetuḥ sajalāścaiva divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">athāgniveśapramukhān viviśurjñānadevatāḥ| buddhiḥ siddhiḥ smṛtirmedhā dhṛtiḥ kīrtiḥ kṣamā dayā||39||</seg> <seg type="unit" n="40">tāni cānumatānyeṣāṃ tantrāṇi paramarṣibhiḥ| bha(bhā)vāya bhūtasaṅghānāṃ pratiṣṭhāṃ bhuvi lebhire||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhamāyustasya hitāhitam| mānaṃ ca tacca yatroktamāyurvedaḥ sa ucyate||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">śarīrendriyasattvātmasaṃyogo dhāri jīvitam| nityagaścānubandhaśca paryāyairāyurucyate||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">tasyāyuṣaḥ puṇyatamo vedo vedavidāṃ mataḥ| vakṣyate yanmanuṣyāṇāṃ lokayorubhayorhitam <note place="foot" type="variant" n="41">‘hitaḥ’ iti pā.</note>||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">sarvadā <note place="foot" type="variant" n="42">yogīndranāthasenastu carakopaskāre ‘sattvamātmā śarīraṃ ca’ ityādyāyurvedādhikaraṇapratipādakaṃ granthaṃ prāk paṭhitvā'nantaraṃ ‘sarvadā sarvabhāvānāṃ’ ityādigranthaṃ paṭhati</note> sarvabhāvānāṃ sāmānyaṃ vṛddhikāraṇam| hrāsaheturviśeṣaśca, pravṛttirubhayasya tu||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">sāmānyamekatvakaraṃ, viśeṣastu pṛthaktvakṛt| tulyārthatā hi sāmānyaṃ, viśeṣastu viparyayaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">sattvamātmā śarīraṃ ca trayametattridaṇḍavat| lokastiṣṭhati saṃyogāttatra sarvaṃ pratiṣṭhitam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">sa pumāṃścetanaṃ tacca taccādhikaraṇaṃ smṛtam| vedasyāsya, tadarthaṃ hi vedo'yaṃ samprakāśitaḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">khādīnyātmā manaḥ kālo diśaśca dravyasaṅgrahaḥ| sendriyaṃ cetanaṃ dravyaṃ, nirindriyamacetanam||48||</seg></ab>
          <ab type="mula">sārthā gurvādayo buddhiḥ prayatnāntāḥ parādayaḥ| guṇāḥ proktāḥ ...|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">...prayatnādi karma ceṣṭitamucyate||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">samavāyo'pṛthagbhāvo bhūmyādīnāṃ guṇairmataḥ| sa nityo yatra hi dravyaṃ na tatrāniyato guṇaḥ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula">yatrāśritāḥ karmaguṇāḥ kāraṇaṃ samavāyi yat| taddravyaṃ ...|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">...samavāyī tu niśceṣṭaḥ kāraṇaṃ guṇaḥ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">saṃyoge ca vibhāge ca kāraṇaṃ dravyamāśritam| kartavyasya kriyā karma karma nānyadapekṣate||52||</seg></ab>
          <ab type="mula">ityuktaṃ kāraṇaṃ...|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">... kāryaṃ dhātusāmyamihocyate| dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">kālabuddhīndriyārthānāṃ yogo mithyā na cāti ca| dvayāśrayāṇāṃ vyādhīnāṃ trividho hetusaṅgrahaḥ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">śarīraṃ sattvasañjñaṃ ca vyādhīnāmāśrayo mataḥ| tathā sukhānāṃ, yogastu sukhānāṃ kāraṇaṃ samaḥ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">nirvikāraḥ parastvātmā sattvabhūtaguṇendriyaiḥ| caitanye kāraṇaṃ nityo draṣṭā paśyati hi kriyāḥ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">vāyuḥ pittaṃ kaphaścoktaḥ śārīro doṣasaṅgrahaḥ| mānasaḥ punaruddiṣṭo rajaśca tama eva ca||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">praśāmyatyauṣadhaiḥ pūrvo daivayuktivyapāśrayaiḥ| mānaso jñānavijñānadhairyasmṛtisamādhibhiḥ||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">rūkṣaḥ śīto laghuḥ sūkṣmaścalo'tha viśadaḥ kharaḥ| viparītaguṇairdravyairmārutaḥ sampraśāmyati||59||</seg> <seg type="unit" n="60">sasnehamuṣṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="111">“sasnehamuṣṇamiti vacanena snehasyālpatvamuṣṇatvasya cātiśayatvaṃ tadyogāditi sūcitam| tena paittike vyādhau ghṛtadugdhādisnehaśītabheṣajavidhirna virudhyate| atiśītasnigdhatvayośca pittasyālpasnehātyantoṣṇatvaviparyayāt praśāntiḥ syāt| uṣṇatīkṣṇadravasaratiktatvaviparītaiḥ śaityamāndyasāndrasthirakaṣāyamādhuryaguṇaiḥ pakvasya pittasya praśamanam| āmasyāmlasya viparītena tiktena praśamaḥ| kaṭviti tiktaṃ, tena tiktarasasya pittasya vidagdhāvasthāyāmamlarasatve tadviparītatvena tiktarasaḥ pittaprakopanāśakatvenopapadyate| uktaṃ hi suśrute- “pittaṃ tīkṣṇaṃ dravaṃ pūti nīlaṃ pītaṃ tathaiva ca| uṣṇaṃ kaṭu saraṃ caiva vidagdhaṃ cāmlameva ca”- iti gaṅgādharaḥ</note> tīkṣṇaṃ ca dravamamlaṃ saraṃ kaṭu| viparītaguṇaiḥ pittaṃ dravyairāśu praśāmyati||60||</seg> <seg type="unit" n="61">guruśītamṛdusnigdhamadhurasthirapicchilāḥ| śleṣmaṇaḥ praśamaṃ yānti viparītaguṇairguṇāḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">viparītaguṇairdeśamātrākālopapāditaiḥ| bheṣajairvinivartante vikārāḥ sādhyasammatāḥ||62||</seg> sādhanaṃ na tvasādhyānāṃ vyādhīnāmupadiśyate|63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">bhūyaścāto yathādravyaṃ guṇakarmāṇi vakṣyate||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā| nirvṛttau ca viśeṣe ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">svāduramlo'tha lavaṇaḥ kaṭukastikta eva ca| kaṣāyaśceti ṣaṭko'yaṃ rasānāṃ saṅgrahaḥ smṛtaḥ||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">svādvamlalavaṇā vāyuṃ, kaṣāyasvādutiktakāḥ| jayanti pittaṃ, śleṣmāṇaṃ kaṣāyakaṭutiktakāḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="1">(kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṃ, svādvamlalavaṇāḥ kapham| kaṭutiktakaṣāyāśca kopayanti samīraṇam <note place="foot" type="variant" n="120">yogīndranāthasenasammato'yaṃ pāṭhaḥ| sa tvetadanantaraṃ ‘bhūyaścāto yathādravyaṃ guṇakarmāṇi vakṣyate’ ityardhaślokaṃ paṭhati</note>||1||</seg>)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">kiñciddoṣapraśamanaṃ kiñciddhātupradūṣaṇam| svasthavṛttau mataṃ kiñcittrividhaṃ dravyamucyate||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">tat punastrividhaṃ proktaṃ jaṅgamaudbhidapārthivam <note place="foot" type="variant" n="128">‘jāṅgamaṃ bhaumamaudbhidam’ iti pā.</note>| madhūni gorasāḥ pittaṃ vasā majjā'sṛgāmiṣam||68||</seg> <seg type="unit" n="69">viṇmūtracarmareto'sthisnāyuśṛṅganakhāḥ khurāḥ| jaṅgamebhyaḥ prayujyante keśā lomāni rocanāḥ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">suvarṇaṃ samalāḥ pañca lohāḥ sasikatāḥ sudhā| manaḥśilāle maṇayo lavaṇaṃ gairikāñjane||70||</seg> <seg type="unit" n="71">bhaumamauṣadhamuddiṣṭamaudbhidaṃ tu caturvidham| vanaspatistathā vīrudvānaspatyastathauṣadhiḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">phalairvanaspatiḥ puṣpairvānaspatyaḥ phalairapi| oṣadhyaḥ phalapākāntāḥ pratānairvīrudhaḥ smṛtāḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">mūlatvaksāraniryāsanāla(ḍa)svarasapallavāḥ| kṣārāḥ kṣīraṃ phalaṃ puṣpaṃ bhasma tailāni kaṇṭakāḥ||73||</seg> patrāṇi śuṅgāḥ kandāśca prarohāścaudbhido gaṇaḥ|74|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">mūlinyaḥ ṣoḍaśaikonā phalinyo viṃśatiḥ smṛtāḥ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">mahāsnehāśca catvāraḥ pañcaiva lavaṇāni ca| aṣṭau mūtrāṇi saṅkhyātānyaṣṭāveva payāṃsi ca||75||</seg> <seg type="unit" n="76">śodhanārthāśca ṣaḍ vṛkṣāḥ punarvasunidarśitāḥ| ya etān vetti saṃyoktuṃ vikāreṣu sa vedavit||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">hastidantī haimavatī śyāmā trivṛdadhoguḍā| saptalā śvetanāmā ca pratyakśreṇī gavākṣyapi||77||</seg> <seg type="unit" n="78">jyotiṣmatī ca bimbī ca śaṇapuṣpī viṣāṇikā| ajagandhā dravantī ca kṣīriṇī cātra ṣoḍaśī||78||</seg> <seg type="unit" n="79">śaṇapuṣpī ca bimbī ca cchardane haimavatyapi| śvetā jyotiṣmatī caiva yojyā śīrṣavirecane||79||</seg> ekādaśāvaśiṣṭā yāḥ prayojyāstā virecane| ityuktā nāmakarmabhyāṃ mūlinyaḥ...|80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">...phalinīḥ śṛṇu||80||</seg> <seg type="unit" n="81">śaṅkhinyatha viḍaṅgāni trapuṣaṃ madanāni ca| dhāmārgavamathekṣvāku jīmūtaṃ kṛtavedhanam| ānūpaṃ sthalajaṃ caiva klītakaṃ dvividhaṃ smṛtam||81||</seg> <seg type="unit" n="82">prakīryā codakīryā ca pratyakpuṣpā tathā'bhayā| antaḥkoṭarapuṣpī ca hastiparṇyāśca <note place="foot" type="variant" n="132">‘hastiparṇī ca śāradā’ iti pā.</note> śāradam||82||</seg> <seg type="unit" n="83">kampillakāragvadhayoḥ phalaṃ yat kuṭajasya ca| dhāmārgavamathekṣvāku jīmūtaṃ kṛtavedhanam||83||</seg> <seg type="unit" n="84">madanaṃ kuṭajaṃ caiva trapuṣaṃ hastiparṇinī| etāni vamane caiva yojyānyāsthāpaneṣu ca||84||</seg> <seg type="unit" n="85">nastaḥ pracchardane caiva pratyakpuṣpā vidhīyate| daśa yānyavaśiṣṭāni tānyuktāni virecane||85||</seg> nāmakarmabhiruktāni phalānyekonaviṃśatiḥ|86|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">sarpistailaṃ vasā majjā sneho diṣṭaścaturvidhaḥ <note place="foot" type="variant" n="133">‘dṛṣṭaḥ’ iti pā.</note>||86||</seg> <seg type="unit" n="87">pānābhyañjanabastyarthaṃ nasyārthaṃ caiva yogataḥ| snehanā jīvanā varṇyā balopacayavardhanāḥ||87||</seg> snehā hyete ca vihitā vātapittakaphāpahāḥ|88|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">sauvarcalaṃ saindhavaṃ ca viḍamaudbhidameva ca||88||</seg> <seg type="unit" n="89">sāmudreṇa sahaitāni pañca syurlavaṇāni ca| snigdhānyuṣṇāni tīkṣṇāni dīpanīyatamāni <note place="foot" type="variant" n="134">‘dīpanīyalaghūni ca’ iti pā.</note> ca||89||</seg> <seg type="unit" n="90">ālepanārthe yujyante snehasvedavidhau tathā| adhobhāgordhvabhāgeṣu nirūheṣvanuvāsane||90||</seg> <seg type="unit" n="91">abhyañjane bhojanārthe śirasaśca virecane| śastrakarmaṇi vartyarthamañjanotsādaneṣu ca||91||</seg> ajīrṇānāhayorvāte gulme śūle tathodare| uktāni lavaṇā(ni)...|92|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">... nyū(ū)rdhvaṃ mūtrāṇyaṣṭau nibodha me||92||</seg> <seg type="unit" n="93">mukhyāni yāni diṣṭāni <note place="foot" type="variant" n="135">‘dṛṣṭāni’ iti pā.</note> sarvāṇyātreyaśāsane| avimūtramajāmūtraṃ gomūtraṃ māhiṣaṃ ca yat <note place="foot" type="variant" n="136">‘tathā’ iti pā.</note>||93||</seg> <seg type="unit" n="94">hastimūtramathoṣṭrasya hayasya ca kharasya ca| uṣṇaṃ tīkṣṇamatho'rūkṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="137">‘arūkṣaṃ snigdhaṃ’ iti gaṅgādharaḥ| yogīndranāthastu ‘rūkṣaṃ’ iti paṭhati</note> kaṭukaṃ lavaṇānvitam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">mūtramutsādane yuktaṃ yuktamālepaneṣu ca| yuktamāsthāpane mūtraṃ yuktaṃ cāpi virecane||95||</seg> <seg type="unit" n="96">svedeṣvapi ca tadyuktamānāheṣvagadeṣu ca| udareṣvatha cārśaḥsu gulmikuṣṭhikilāsiṣu <note place="foot" type="variant" n="138">‘gulmakuṣṭhakilāsiṣu’ iti pā.</note>||96||</seg> <seg type="unit" n="97">tadyuktamupanāheṣu pariṣeke tathaiva ca| dīpanīyaṃ viṣaghnaṃ ca krimighnaṃ copadiśyate||97||</seg> <seg type="unit" n="98">pāṇḍurogopasṛṣṭānāmuttamaṃ śarma <note place="foot" type="variant" n="139">‘sarvathocyate’ iti pā.</note> cocyate| śleṣmāṇaṃ śamayet pītaṃ mārutaṃ cānulomayet||98||</seg> <seg type="unit" n="99">karṣet pittamadhobhāgamityasmin guṇasaṅgrahaḥ| sāmānyena mayoktastu pṛthaktvena pravakṣyate||99||</seg> <seg type="unit" n="100">avimūtraṃ satiktaṃ syāt snigdhaṃ pittāvirodhi ca| ājaṃ kaṣāyamadhuraṃ pathyaṃ doṣānnihanti ca||100||</seg> <seg type="unit" n="101">gavyaṃ samadhuraṃ kiñciddoṣaghnaṃ krimikuṣṭhanut| kaṇḍūṃ ca śamayet pītaṃ samyagdoṣodare hitam||101||</seg> <seg type="unit" n="102">arśaḥśophodaraghnaṃ tu sakṣāraṃ māhiṣaṃ saram| hāstikaṃ lavaṇaṃ mūtraṃ hitaṃ tu krimikuṣṭhinām||102||</seg> <seg type="unit" n="103">praśastaṃ baddhaviṇmūtraviṣaśleṣmāmayārśasām| satiktaṃ śvāsakāsaghnamarśoghnaṃ cauṣṭramucyate||103||</seg> <seg type="unit" n="104">vājināṃ tiktakaṭukaṃ kuṣṭhavraṇaviṣāpaham| kharamūtramapasmāronmādagrahavināśanam||104||</seg> itīhoktāni mūtrāṇi yathāsāmarthyayogataḥ|105|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">ataḥ <note place="foot" type="variant" n="141">‘atha’ iti pā.</note> kṣīrāṇi vakṣyante karma caiṣāṃ guṇāśca ye||105||</seg> <seg type="unit" n="106">avikṣīramajākṣīraṃ gokṣīraṃ māhiṣaṃ ca yat| uṣṭrīṇāmatha nāgīnāṃ vaḍavāyāḥ striyāstathā||106||</seg> <seg type="unit" n="107">prāyaśo madhuraṃ snigdhaṃ śītaṃ stanyaṃ payo matam| prīṇanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ medhyaṃ balyaṃ manaskaram||107||</seg> <seg type="unit" n="108">jīvanīyaṃ śramaharaṃ śvāsakāsanibarhaṇam| hanti śoṇitapittaṃ ca sandhānaṃ vihatasya ca||108||</seg> <seg type="unit" n="109">sarvaprāṇabhṛtāṃ sātmyaṃ śamanaṃ śodhanaṃ tathā| tṛṣṇāghnaṃ dīpanīyaṃ ca śreṣṭhaṃ kṣīṇakṣateṣu ca||109||</seg> <seg type="unit" n="110">pāṇḍuroge'mlapitte ca śoṣe gulme tathodare| atīsāre jvare dāhe śvayathau ca viśeṣataḥ <note place="foot" type="variant" n="142">‘vidhīyate’ iti pā.</note>||110||</seg> <seg type="unit" n="111">yoniśukrapradoṣeṣu mūtreṣvapracureṣu ca| purīṣe grathite pathyaṃ vātapittavikāriṇām||111||</seg> <seg type="unit" n="112">nasyālepāvagāheṣu vamanāsthāpaneṣu <note place="foot" type="variant" n="143">‘mūtreṣu pradareṣu’ iti pā.</note> ca| virecane snehane ca payaḥ sarvatra yujyate||112||</seg> <seg type="unit" n="113">yathākramaṃ kṣīraguṇānekaikasya pṛthak pṛthak| annapānādike'dhyāye bhūyo vakṣyāmyaśeṣataḥ||113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">athāpare trayo vṛkṣāḥ pṛthagye phalamūlibhiḥ| snuhyarkāśmantakāsteṣāmidaṃ karma pṛthak pṛthak||114||</seg> <seg type="unit" n="115">vamane'śmantakaṃ vidyāt snuhīkṣīraṃ virecane| kṣīramarkasya vijñeyaṃ vamane savirecane||115||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">imāṃstrīnaparān vṛkṣānāhuryeṣāṃ hitāstvacaḥ| pūtīkaḥ kṛṣṇagandhā ca tilvakaśca tathā taruḥ||116||</seg> <seg type="unit" n="117">virecane prayoktavyaḥ pūtīkastilvakastathā| kṛṣṇagandhā parīsarpe śotheṣvarśaḥsu cocyate||117||</seg> <seg type="unit" n="118">dadruvidradhigaṇḍeṣu kuṣṭheṣvapyalajīṣu ca| ṣaḍvṛkṣāñchodhanānetānapi vidyādvicakṣaṇaḥ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">ityuktāḥ phalamūlinyaḥ snehāśca lavaṇāni ca| mūtraṃ kṣīrāṇi vṛkṣāśca ṣaḍ <note place="foot" type="variant" n="145">‘yeṣāṃ diṣṭāḥ payastvacaḥ’ iti pā.</note> ye diṣṭapayastvacaḥ||119||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">oṣadhīrnāmarūpābhyāṃ jānate hyajapā vane| avipāścaiva gopāśca ye cānye vanavāsinaḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">na nāmajñānamātreṇa rūpajñānena vā punaḥ| oṣadhīnāṃ parāṃ prāptiṃ kaścidveditumarhati||121||</seg> <seg type="unit" n="122">yogavittvapyarūpajñastāsāṃ <note place="foot" type="variant" n="146">‘yogavinnāmarūpajñaḥ’ iti pā.</note> tattvaviducyate| kiṃ punaryo vijānīyādoṣadhīḥ sarvathā bhiṣak||122||</seg> <seg type="unit" n="123">yogamāsāṃ tu yo vidyāddeśakālopapāditam| puruṣaṃ puruṣaṃ vīkṣya sa jñeyo <note place="foot" type="variant" n="147">‘sa vijñeyo bhiṣaktamaḥ’ iti pā.</note> bhiṣaguttamaḥ||123||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">yathā viṣaṃ yathā śastraṃ yathā'gniraśaniryathā| tathauṣadhamavijñātaṃ vijñātamamṛtaṃ yathā||124||</seg> <seg type="unit" n="125">auṣadhaṃ hyanabhijñātaṃ nāmarūpaguṇaistribhiḥ| vijñātaṃ cāpi duryuktamanarthāyopapadyate||125||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">yogādapi viṣaṃ tīkṣṇamuttamaṃ bheṣajaṃ bhavet| bheṣajaṃ cāpi duryuktaṃ tīkṣṇaṃ sampadyate viṣam||126||</seg> <seg type="unit" n="127">tasmānna bhiṣajā yuktaṃ yuktibāhyena bheṣajam| dhīmatā kiñcidādeyaṃ jīvitārogyakāṅkṣiṇā||127||</seg> <seg type="unit" n="128">kuryānnipatito mūrdhni saśeṣaṃ vāsavāśaniḥ| saśeṣamāturaṃ kuryānnatvajñamatamauṣadham||128||</seg> <seg type="unit" n="129">duḥkhitāya śayānāya śraddadhānāya rogiṇe| yo bheṣajamavijñāya prājñamānī prayacchati||129||</seg> <seg type="unit" n="130">tyaktadharmasya pāpasya mṛtyubhūtasya <note place="foot" type="variant" n="148">‘mṛtyudūtasya’ iti pā.</note> durmateḥ| naro narakapātī syāttasya sambhāṣaṇādapi||130||</seg> <seg type="unit" n="131">varamāśīviṣaviṣaṃ kvathitaṃ tāmrameva vā| pītamatyagnisantaptā bhakṣitā vā'pyayoguḍāḥ||131||</seg> <seg type="unit" n="132">natu śrutavatāṃ veśaṃ bibhratā śaraṇāgatāt| gṛhītamannaṃ pānaṃ vā vittaṃ vā rogapīḍitāt||132||</seg> <seg type="unit" n="133">bhiṣagbubhūṣurmatimānataḥ svaguṇasampadi| paraṃ prayatnamātiṣṭhet prāṇadaḥ syādyathā nṛṇām||133||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">tadeva yuktaṃ bhaiṣajyaṃ yadārogyāya kalpate| sa caiva bhiṣajāṃ śreṣṭho rogebhyo yaḥ pramocayet||134||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">samyakprayogaṃ sarveṣāṃ siddhirākhyāti karmaṇām| siddhirākhyāti sarvaiśca guṇairyuktaṃ bhiṣaktamam||135||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">tatra ślokāḥ- āyurvedāgamo heturāgamasya pravartanam| sūtraṇasyābhyanujñānamāyurvedasya nirṇayaḥ||136||</seg> <seg type="unit" n="137">sampūrṇaṃ kāraṇaṃ kāryamāyurvedaprayojanam| hetavaścaiva doṣāśca bheṣajaṃ saṅgraheṇa ca||137||</seg> <seg type="unit" n="138">rasāḥ sapratyayadravyāstrividho dravyasaṅgrahaḥ| mūlinyaśca phalinyaśca snehāśca lavaṇāni ca||138||</seg> <seg type="unit" n="139">mūtraṃ kṣīrāṇi vṛkṣāśca ṣaḍ ye kṣīratvagāśrayāḥ| karmāṇi caiṣāṃ sarveṣāṃ yogāyogaguṇāguṇāḥ||139||</seg> <seg type="unit" n="140">vaidyāpavādo yatrasthāḥ sarve ca bhiṣajāṃ guṇāḥ| sarvametat samākhyātaṃ pūrvādhyāye maharṣiṇā||140||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte sūtrasthāne dīrghañjīvitīyo nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ca.1.2">
          <head>apāmārgataṇḍulīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'pāmārgataṇḍulīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">apāmārgasya bījāni pippalīrmaricāni ca| viḍaṅgānyatha śigrūṇi sarṣapāṃstumburūṇi ca||3||</seg> <seg type="unit" n="4">ajājīṃ cājagandhāṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘cājamodāṃ ca’ iti pā.</note> ca pīlūnyelāṃ hareṇukām| pṛthvīkāṃ surasāṃ śvetāṃ kuṭherakaphaṇijjhakau||4||</seg> <seg type="unit" n="5">śirīṣabījaṃ laśunaṃ haridre lavaṇadvayam| jyotiṣmatīṃ nāgaraṃ ca dadyācchīrṣavirecane||5||</seg> <seg type="unit" n="6">gaurave śirasaḥ śūle pīnase'rdhāvabhedake| krimivyādhāvapasmāre ghrāṇanāśe pramohake||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">madanaṃ madhukaṃ nimbaṃ jīmūtaṃ kṛtavedhanam| pippalīkuṭajekṣvākūṇyelāṃ dhāmārgavāṇi ca||7||</seg> <seg type="unit" n="8">upasthite śleṣmapitte vyādhāvāmāśayāśraye| vamanārthaṃ prayuñjīta bhiṣagdehamadūṣayan||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">trivṛtāṃ triphalāṃ dantīṃ nīlinīṃ saptalāṃ vacām| kampillakaṃ gavākṣīṃ ca kṣīriṇīmudakīryakām||9||</seg> <seg type="unit" n="10">pīlūnyāragvadhaṃ drākṣāṃ dravantīṃ niculāni ca| pakvāśayagate doṣe virekārthaṃ prayojayet||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">pāṭalāṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘pāṭaliṃ’ iti pā.</note> cāgnimanthaṃ ca bilvaṃ śyonākameva ca| kāśmaryaṃ śālaparṇīṃ ca pṛśniparṇīṃ nidigdhikām||11||</seg> <seg type="unit" n="12">balāṃ śvadaṃṣṭrāṃ bṛhatīmeraṇḍaṃ sapunarnavam| yavān kulatthān kolāni guḍūcīṃ madanāni ca||12||</seg> <seg type="unit" n="13">palāśaṃ kattṛṇaṃ caiva snehāṃśca lavaṇāni ca| udāvarte vibandheṣu yuñjyādāsthāpaneṣu ca||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ata evauṣadhagaṇāt saṅkalpyamanuvāsanam| mārutaghnamiti proktaḥ saṅgrahaḥ pāñcakarmikaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tānyupasthitadoṣāṇāṃ snehasvedopapādanaiḥ| pañcakarmāṇi kurvīta mātrākālau vicārayan||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">mātrākālāśrayā yuktiḥ, siddhiryuktau pratiṣṭhitā| tiṣṭhatyupari yuktijño dravyajñānavatāṃ sadā||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi yavāgūrvividhauṣadhāḥ| vividhānāṃ vikārāṇāṃ tatsādhyānāṃ nivṛttaye||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ| yavāgūrdīpanīyā syācchūlaghnī copasādhitā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">dadhitthabilvacāṅgerītakradāḍimasādhitā| pācanī grāhiṇī, peyā savāte pāñcamūlikī||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śālaparṇībalābilvaiḥ pṛśniparṇyā ca sādhitā| dāḍimāmlā hitā peyā pittaśleṣmātisāriṇām||20||</seg> <seg type="unit" n="21">payasyardhodake cchāge hrīverotpalanāgaraiḥ| peyā raktātisāraghnī pṛśniparṇyā ca sādhitā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">dadyāt sātiviṣāṃ peyāṃ sāme <note place="foot" type="variant" n="10">‘peyāmāme’ iti pā.</note> sāmlāṃ sanāgarām| śvadaṃṣṭrākaṇṭakārībhyāṃ mūtrakṛcchre saphāṇitām||22||</seg> <seg type="unit" n="23">viḍaṅgapippalīmūlaśigrubhirmaricena ca| takrasiddhā <note place="foot" type="variant" n="11">‘atra takraṃ jalasthāne bodhyaṃ’ iti gaṅgādharaḥ</note> yavāgūḥ syāt krimighnī sasuvarcikā||23||</seg> <seg type="unit" n="24">mṛdvīkāsārivālājapippalīmadhunāgaraiḥ| pipāsāghnī, viṣaghnī ca somarājīvipācitā||24||</seg> <seg type="unit" n="25">siddhā varāhaniryūhe yavāgūrbṛṃhaṇī matā| gavedhukānāṃ bhṛṣṭānāṃ karśanīyā samākṣikā||25||</seg> <seg type="unit" n="26">sarpiṣmatī bahutilā snehanī lavaṇānvitā| kuśāmalakaniryūhe śyāmākānāṃ <note place="foot" type="variant" n="12">atra śyāmākabījataṇḍulāstaṇḍulasthāne bodhyāḥ</note> virūkṣaṇī||26||</seg> <seg type="unit" n="27">daśamūlīśṛtā kāsahikkāśvāsakaphāpahā| yamake madirāsiddhā pakvāśayarujāpahā||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śākairmāṃsaistilairmāṣaiḥ siddhā varco nirasyati| jambvāmrāsthidadhitthāmlabilvaiḥ sāṅgrāhikī matā||28||</seg> <seg type="unit" n="29">kṣāracitrakahiṅgvamlavetasairbhedinī matā| abhayāpippalīmūlaviśvairvātānulomanī <note place="foot" type="variant" n="13">‘…bilvai…’ iti pā.</note>||29||</seg> <seg type="unit" n="30">takrasiddhā yavāgūḥ syāddhṛtavyāpattināśinī| tailavyāpadi śastā syāttakrapiṇyākasādhitā||30||</seg> <seg type="unit" n="31">gavyamāṃsarasaiḥ sāmlā viṣamajvaranāśinī| kaṇṭhyā yavānāṃ yamake pippalyāmalakaiḥ śṛtā||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tāmracūḍarase siddhā retomārgarujāpahā| samāṣavidalā vṛṣyā ghṛtakṣīropasādhitā||32||</seg> <seg type="unit" n="33">upodikādadhibhyāṃ tu siddhā madavināśinī| kṣudhaṃ hanyādapāmārgakṣīragodhārasaiḥ śṛtā||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">tatra ślokaḥ- aṣṭāviṃśatirityetā yavāgvaḥ parikīrtitāḥ| pañcakarmāṇi cāśritya prokto bhaiṣajyasaṅgrahaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">pūrvaṃ mūlaphalajñānahetoruktaṃ yadauṣadham| pañcakarmāśrayajñānahetostat kīrtitaṃ punaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">smṛtimān hetuyuktijño jitātmā pratipattimān| bhiṣagauṣadhasaṃyogaiścikitsāṃ kartumarhati||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'pāmārgataṇḍulīyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ca.1.3">
          <head>āragvadhīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta āragvadhīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">āragvadhaḥ saiḍagajaḥ karañjo vāsā guḍūcī madanaṃ haridre| śryāhvaḥ surāhvaḥ khadiro dhavaśca nimbo viḍaṅgaṃ karavīrakatvak||3||</seg> <seg type="unit" n="4">granthiśca bhaurjo laśunaḥ śirīṣaḥ salomaśo guggulukṛṣṇagandhe| phaṇijjhako vatsakasaptaparṇau pīlūni kuṣṭhaṃ sumanaḥpravālāḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">vacā hareṇustrivṛtā nikumbho bhallātakaṃ gairikamañjanaṃ ca| manaḥśilāle gṛhadhūma elā kāśīsalodhrārjunamustasarjāḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">ityardharūpairvihitāḥ ṣaḍete gopittapītāḥ punareva piṣṭāḥ| siddhāḥ paraṃ sarṣapatailayuktāścūrṇapradehā bhiṣajā prayojyāḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kuṣṭhāni kṛcchrāṇi navaṃ kilāsaṃ sureśaluptaṃ kiṭibhaṃ sadadru| bhagandarārśāṃsyapacīṃ sapāmāṃ hanyuḥ prayuktāstvacirānnarāṇām||7||</seg> <seg type="unit" n="8">kuṣṭhaṃ haridre surasaṃ paṭolaṃ nimbāśvagandhe suradāruśigrū| sasarṣapaṃ tumburudhānyavanyaṃ caṇḍāṃ ca cūrṇāni samāni kuryāt||8||</seg> <seg type="unit" n="9">taistakrapiṣṭaiḥ prathamaṃ śarīraṃ tailāktamudvartayituṃ yateta| tenāsyakaṇḍūḥ piḍakāḥ sakoṭhāḥ kuṣṭhāni śophāśca śamaṃ vrajanti||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kuṣṭhāmṛtāsaṅgakaṭaṅkaṭerīkāsīsakampillakamustalodhrāḥ| saugandhikaṃ sarjaraso viḍaṅgaṃ manaḥśilāle karavīrakatvak||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tailāktagātrasya kṛtāni cūrṇānyetāni dadyādavacūrṇanārtham| dadrūḥ sakaṇḍūḥ kiṭibhāni pāmā vicarcikā caiva tathaiti śāntim||11||</seg> <seg type="unit" n="12">manaḥśilāle maricāni tailamārkaṃ payaḥ kuṣṭhaharaḥ pradehaḥ| tutthaṃ viḍaṅgaṃ maricāni kuṣṭhaṃ lodhraṃ ca tadvat samanaḥśilaṃ syāt||12||</seg> <seg type="unit" n="13">rasāñjanaṃ saprapunnāḍabījaṃ yuktaṃ kapitthasya rasena lepaḥ| karañjabījaiḍagajaṃ sakuṣṭhaṃ gomūtrapiṣṭaṃ ca paraḥ pradehaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ubhe haridre kuṭajasya bījaṃ karañjabījaṃ sumanaḥpravālān| tvacaṃ samadhyāṃ hayamārakasya lepaṃ tilakṣārayutaṃ vidadhyāt||14||</seg> <seg type="unit" n="15">manaḥśilā tvak kuṭajāt sakuṣṭhāt salomaśaḥ saiḍagajaḥ karañjaḥ| granthiśca bhaurjaḥ karavīramūlaṃ cūrṇāni sādhyāni tuṣodakena||15||</seg> <seg type="unit" n="16">palāśanirdāharasena cāpi karṣoddhṛtānyāḍhakasammitena| darvīpralepaṃ pravadanti lepametaṃ paraṃ kuṣṭhanisūdanāya||16||</seg> <seg type="unit" n="17">parṇāni piṣṭvā caturaṅgulasya takreṇa parṇānyatha kākamācyāḥ| tailāktagātrasya narasya kuṣṭhānyudvartayedaśvahanacchadaiśca||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kolaṃ kulatthāḥ suradārurāsnāmāṣātasītailaphalāni kuṣṭham| vacā śatāhvā yavacūrṇamamlamuṣṇāni vātāmayināṃ pradehaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">ānūpamatsyāmiṣavesavārairuṣṇaiḥ pradehaḥ pavanāpahaḥ syāt| snehaiścaturbhirdaśamūlamiśrairgandhauṣadhaiścānilahaḥ pradehaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">takreṇa yuktaṃ yavacūrṇamuṣṇaṃ sakṣāramartiṃ jaṭhare nihanyāt| kuṣṭhaṃ śatāhvāṃ savacāṃ yavānāṃ cūrṇaṃ satailāmlamuśanti vāte||20||</seg> <seg type="unit" n="21">ubhe śatāhve madhukaṃ madhūkaṃ balāṃ priyālaṃ ca kaśerukaṃ ca| ghṛtaṃ vidārīṃ ca sitopalāṃ ca kuryāt pradehaṃ pavane sarakte||21||</seg> <seg type="unit" n="22">rāsnā guḍūcī madhukaṃ bale dve sajīvakaṃ sarṣabhakaṃ payaśca| ghṛtaṃ ca siddhaṃ madhuśeṣayuktaṃ raktānilārtiṃ praṇudet pradehaḥ||22||</seg> vāte sarakte saghṛtaṃ pradeho godhūmacūrṇaṃ chagalīpayaśca|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">natotpalaṃ candanakuṣṭhayuktaṃ śirorujāyāṃ saghṛtaṃ pradehaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">prapauṇḍarīkaṃ suradāru kuṣṭhaṃ yaṣṭyāhvamelā kamalotpale ca| śirorujāyāṃ saghṛtaḥ pradeho lohairakāpadmakacorakaiśca||24||</seg> <seg type="unit" n="25">rāsnā haridre naladaṃ śatāhve dve devadārūṇi sitopalā ca| jīvantimūlaṃ saghṛtaṃ satailamālepanaṃ pārśvarujāsu koṣṇam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">śaivālapadmotpalavetratuṅgaprapauṇḍarīkāṇyamṛṇālalodhram| priyaṅgukāleyakacandanāni nirvāpaṇaḥ syāt saghṛtaḥ pradehaḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">sitālatāvetasapadmakāni yaṣṭyāhvamaindrī nalināni dūrvā| yavāsamūlaṃ kuśakāśayośca nirvāpaṇaḥ syājjalamerakā ca||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śaileyamelāguruṇī sakuṣṭhe caṇḍā nataṃ tvak suradāru rāsnā| śītaṃ nihanyādacirāt pradeho viṣaṃ śirīṣastu sasindhuvāraḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">śirīṣalāmajjakahemalodhraistvagdoṣasaṃsvedaharaḥ pragharṣaḥ| patrāmbulodhrābhayacandanāni śarīradaurgandhyaharaḥ pradehaḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tatra ślokaḥ- ihātrijaḥ siddhatamānuvāca dvātriṃśataṃ siddhamaharṣipūjyaḥ| cūrṇapradehān vividhāmayaghnānāragvadhīye jagato hitārtham||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne āragvadhīyo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ca.1.4">
          <head>ṣaḍvirecanaśatāśritīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ ṣaḍvirecanaśatāśritīyamadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘ṣaḍvirecanaśatīyaṃ’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">iha khalu ṣaḍ virecanaśatāni bhavanti, ṣaḍ virecanāśrayāḥ, pañca kaṣāyayonayaḥ, pañcavidhaṃ kaṣāyakalpanaṃ, pañcāśanmahākaṣāyāḥ, pañca kaṣāyaśatāni, iti saṅgrahaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ṣaḍ virecanaśatāni, iti yaduktaṃ tadiha saṅgraheṇodāhṛtya vistareṇa kalpopaniṣadi vyākhyāsyāmaḥ; (tatra <note place="foot" type="variant" n="2">‘tatra’ iti kvacitpustake nopalabhyate</note> ) trayastriṃśadyogaśataṃ praṇītaṃ phaleṣu, ekonacatvāriṃśajjīmūtakeṣu yogāḥ, pañcacatvāriṃśadikṣvākuṣu, dhāmārgavaḥ ṣaṣṭidhā bhavati yogayuktaḥ, kuṭajastvaṣṭādaśadhā yogameti, kṛtavedhanaṃ ṣaṣṭidhā bhavati yogayuktaṃ, śyāmātrivṛdyogaśataṃ praṇītaṃ daśāpare cātra bhavanti yogāḥ, caturaṅgulo dvādaśadhā yogameti, lodhraṃ vidhau ṣoḍaśayogayuktaṃ, mahāvṛkṣo bhavati viṃśatiyogayuktaḥ, ekonacatvāriṃśat saptalāśaṅkhinyoryogāḥ, aṣṭacatvāriṃśaddantīdravantyoḥ, iti ṣaḍvirecanaśatāni||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ṣaḍ virecanāśrayā iti kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalānīti||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pañca kaṣāyayonaya iti madhurakaṣāyo'mlakaṣāyaḥ kaṭukaṣāyastiktakaṣāyaḥ kaṣāyakaṣāyaśceti tantre sañjñā||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pañcavidhaṃ kaṣāyakalpanamiti tadyathā- svarasaḥ, kalkaḥ, śṛtaḥ, śītaḥ, phāṇṭaḥ, kaṣāya iti| (yantraniṣpīḍitāddravyādrasaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">ayaṃ pāṭhaścakrāsammataḥ</note> svarasa ucyate | yaḥ piṇḍo rasapiṣṭānāṃ sa kalkaḥ parikīrtitaḥ || vahnau tu kvathitaṃ dravyaṃ śṛtamāhuścikitsakāḥ | dravyādāpotthitāttoye pratapte niśi saṃsthitāt || kaṣāyo yo'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhṛtaḥ | kṣiptvoṣṇatoye mṛditaṃ tat phāṇṭaṃ parikīrtitam ||) teṣāṃ yathāpūrvaṃ balādhikyam; ataḥ kaṣāyakalpanā vyādhyāturabalāpekṣiṇī; na tvevaṃ khalu sarvāṇi sarvatropayogīni bhavanti||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">‘pañcāśanmahākaṣāyā’ iti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- jīvanīyo bṛṃhaṇīyo lekhanīyo bhedanīyaḥ sandhānīyo dīpanīya iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ; balyo varṇyaḥ kaṇṭhyo hṛdya iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ; tṛptighno'rśoghnaḥ kuṣṭhaghnaḥ kaṇḍūghnaḥ krimighno viṣaghna iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ; stanyajananaḥ stanyaśodhanaḥ śukrajananaḥ śukraśodhana iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ; snehopagaḥ svedopago vamanopago virecanopaga āsthāpanopago'nuvāsanopagaḥ śirovirecanopaga iti saptakaḥ kaṣāyavargaḥ; chardinigrahaṇastṛṣṇānigrahaṇo hikkānigrahaṇa iti trikaḥ kaṣāyavargaḥ; purīṣasaṅgrahaṇīyaḥ purīṣavirajanīyo mūtrasaṅgrahaṇīyo mūtravirajanīyo mūtravirecanīya iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; kāsaharaḥ śvāsaharaḥ śothaharo jvaraharaḥ śramahara iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; dāhapraśamanaḥ śītapraśamana udardapraśamano'ṅgamardapraśamanaḥ śūlapraśamana iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; śoṇitasthāpano vedanāsthāpanaḥ sañjñāsthāpanaḥ prajāsthāpano vayaḥsthāpana iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; iti pañcāśanmahākaṣāyā mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ lakṣaṇodāharaṇārthaṃ vyākhyātā bhavanti| teṣāmekaikasmin mahākaṣāye daśa daśāvayavikān kaṣāyānanuvyākhyāsyāmaḥ; tānyeva pañca kaṣāyaśatāni bhavanti||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tadyathā- jīvakarṣabhakau medā mahāmedā kākolī kṣīrakākolī mudgaparṇīmāṣaparṇyau <note place="foot" type="variant" n="10">‘mudgamāṣaparṇyau’ iti pā.| ‘parṇīśabdo mudgamāṣābhyāṃ yojyaḥ, tena mudgaparṇī māṣaparṇī ca’ iti gaṅgādharaḥ</note> jīvantī madhukamiti daśemāni jīvanīyāni bhavanti (1), kṣīriṇī rājakṣavakāśvagandhākākolīkṣīrakākolīvāṭyāyanībhadraudanībhāradvājīpayasyarṣyagandhā <note place="foot" type="variant" n="11">‘…balā…’ iti pā.</note> iti daśemāni bṛṃhaṇīyāni bhavanti (2), mustakuṣṭhaharidrādāruharidrāvacātiviṣākaṭurohiṇīcitrakacirabilvahaimavatya iti daśemāni lekhanīyāni bhavanti (3), suvahārkorubukāgnimukhīcitrācitrakacirabilvaśaṅkhinīśakulādanīsvarṇakṣīriṇya <note place="foot" type="variant" n="12">‘saralā…’ iti pā.</note> iti daśemāni bhedanīyāni bhavanti (4), madhukamadhuparṇīpṛśniparṇyambaṣṭhakīsamaṅgāmocarasadhātakīlodhrapriyaṅgukaṭphalānīti daśemāni sandhānīyāni bhavanti (5), pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverāmlavetasamaricājamodābhallātakāsthihiṅguniryāsā iti daśemāni dīpanīyāni bhavanti (6), iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">aindryṛṣabhyatirasarṣyaproktāpayasyāśvagandhāsthirārohiṇībalātibalā iti daśemāni balyāni bhavanti (7), candanatuṅgapadmakośīramadhukamañjiṣṭhāsārivāpayasyāsitālatā iti daśemāni varṇyāni bhavanti (8), sārivekṣumūlamadhukapippalīdrākṣāvidārīkaiṭaryahaṃsapādībṛhatīkaṇṭakārikā iti daśemāni kaṇṭhyāni bhavanti (9), āmrāmrātakalikucakaramardavṛkṣāmlāmlavetasakuvalabadaradāḍimamātuluṅgānīti daśemāni hṛdyāni bhavanti (10), iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">nāgaracavyacitrakaviḍaṅgamūrvāguḍūcīvacāmustapippalīpaṭolānīti daśemāni tṛptighnāni bhavanti (11), kuṭajabilvacitrakanāgarātiviṣābhayādhanvayāsakadāruharidrāvacācavyānīti daśemānyarśoghnāni bhavanti (12), khadirābhayāmalakaharidrāruṣkarasaptaparṇāragvadhakaravīraviḍaṅgajātīpravālā iti daśemāni kuṣṭhaghnāni bhavanti (13), candananaladakṛtamālanaktamālanimbakuṭajasarṣapamadhukadāruharidrāmustānīti daśemāni kaṇḍūghnāni bhavanti (14), akṣīvamaricagaṇḍīrakebukaviḍaṅganirguṇḍīkiṇihīśvadaṃṣṭrāvṛṣaparṇikākhuparṇikā iti daśemāni krimighnāni bhavanti (15), haridrāmañjiṣṭhāsuvahāsūkṣmailāpālindīcandanakatakaśirīṣasindhuvāraśleṣmātakā iti daśemāni viṣaghnāni bhavanti (16), iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vīraṇaśāliṣaṣṭikekṣuvālikādarbhakuśakāśagundretkaṭakattṛṇamūlānīti daśemāni stanyajananāni bhavanti (17), pāṭhāmahauṣadhasuradārumustamūrvāguḍūcīvatsakaphalakirātatiktakakaṭurohiṇīsārivā iti daśemāni stanyaśodhanāni bhavanti (18), jīvakarṣabhakakākolīkṣīrakākolīmudgaparṇīmāṣaparṇīmedāvṛddharuhājaṭilākuliṅgā iti daśemāni śukrajananāni bhavanti (19), kuṣṭhailavālukakaṭphalasamudraphenakadambaniryāsekṣukāṇḍekṣvikṣurakavasukośīrāṇīti daśemāni śukraśodhanāni bhavanti (20), iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">mṛdvīkāmadhukamadhuparṇīmedāvidārīkākolīkṣīrakālolījīvakajīvantīśālaparṇya iti daśemāni snehopagāni bhavanti (21), śobhāñjanakairaṇḍārkavṛścīrapunarnavāyavatilakulatthamāṣabadarāṇīti daśemāni svedopagāni bhavanti (22), madhumadhukakovidārakarbudāranīpavidulabimbīśaṇapuṣpīsadāpuṣpāpratyakpuṣpā iti daśemāni vamanopagāni bhavanti (23), drākṣākāśmaryaparūṣakābhayāmalakabibhītakakuvalabadarakarkandhupīlūnīti daśemāni virecanopagāni bhavanti (24), trivṛdbilvapippalīkuṣṭhasarṣapavacāvatsakaphalaśatapuṣpāmadhukamadanaphalānīti daśemānyāsthāpanopagāni bhavanti (25), rāsnāsuradārubilvamadanaśatapuṣpāvṛścīrapunarnavāśvadaṃṣṭrāgnimanthaśyonākā iti daśemānyanuvāsanopagāni bhavanti (26), jyotiṣmatīkṣavakamaricapippalīviḍaṅgaśigrusarṣapāpāmārgataṇḍulaśvetāmahāśvetā iti daśemāni śirovirecanopagāni bhavanti (27), iti saptakaḥ kaṣāyavargaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">jambvāmrapallavamātuluṅgāmlabadaradāḍimayavayaṣṭikośīramṛllājā iti daśemāni chardinigrahaṇāni bhavanti (28), nāgaradhanvayavāsakamustaparpaṭakacandanakirātatiktakaguḍūcīhrīveradhānyakapaṭolānīti daśemāni tṛṣṇānigrahaṇāni bhavanti (29), śaṭīpuṣkaramūlabadarabījakaṇṭakārikābṛhatīvṛkṣaruhābhayāpippalīdurālabhākulīraśṛṅgya iti daśemāni hikkānigrahaṇāni bhavanti (30), iti trikaḥ kaṣāyavargaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">priyaṅgvanantāmrāsthikaṭvaṅgalodhramocarasasamaṅgādhātakīpuṣpapadmāpadmakeśarāṇīti daśemāni purīṣasaṅgrahaṇīyāni bhavanti (31), jambuśallakītvakkacchurāmadhūkaśālmalīśrīveṣṭakabhṛṣṭamṛtpayasyotpalatilakaṇā iti daśemāni purīṣavirajanīyāni bhavanti (32), jambvāmraplakṣavaṭakapītanoḍumbarāśvatthabhallātakāśmantakasomavalkā iti daśemāni mūtrasaṅgrahaṇīyāni bhavanti (33), padmotpalanalinakumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatramadhukapriyaṅgudhātakīpuṣpāṇīti daśemāni mūtravirajanīyāni bhavanti (34), vṛkṣādanīśvadaṃṣṭrāvasukavaśirapāṣāṇabhedadarbhakuśakāśagundretkaṭamūlānīti daśemāni mūtravirecanīyāni bhavanti (35), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">drākṣābhayāmalakapippalīdurālabhāśṛṅgīkaṇṭakārikāvṛścīrapunarnavātāmalakya iti daśemāni kāsaharāṇi bhavanti (36), śaṭīpuṣkaramūlāmlavetasailāhiṅgvagurusurasātāmalakījīvantīcaṇḍā iti daśemāni śvāsaharāṇi bhavanti (37), pāṭalāgnimanthaśyonākabilvakāśmaryakaṇṭakārikābṛhatīśālaparṇīpṛśniparṇīgokṣurakā iti daśemāni śvayathuharāṇi bhavanti (38), sārivāśarkarāpāṭhāmañjiṣṭhādrākṣāpīluparūṣakābhayāmalakabibhītakānīti daśemāni jvaraharāṇi bhavanti (39), drākṣākharjūrapriyālabadaradāḍimaphalguparūṣakekṣuyavaṣaṣṭikā iti daśemāni śramaharāṇi bhavanti (40), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">lājācandanakāśmaryaphalamadhūkaśarkarānīlotpalośīrasārivāguḍūcīhrīberāṇīti daśemāni dāhapraśamanāni bhavanti (41), tagarāgurudhānyakaśṛṅgaverabhūtīkavacākaṇṭakāryagnimanthaśyonākapippalya iti daśemāni śītapraśamanāni bhavanti (42), tindukapriyālabadarakhadirakadarasaptaparṇāśvakarṇārjunāsanārimedā iti daśemānyudardapraśamanāni bhavanti (43), vidārīgandhāpṛśniparṇībṛhatīkaṇṭakārikairaṇḍakākolīcandanośīrailāmadhukānīti daśemānyaṅgamardapraśamanāni bhavanti (44), pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveramaricājamodājagandhājājīgaṇḍīrāṇīti daśemāni śūlapraśamanāni bhavanti (45), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">madhumadhukarudhiramocarasamṛtkapālalodhragairikapriyaṅguśarkarālājā iti daśemāni śoṇitasthāpanāni bhavanti (46), śālakaṭphalakadambapadmakatumbamocarasaśirīṣavañjulailavālukāśokā iti daśemāni vedanāsthāpanāni bhavanti (47), hiṅgukaiṭaryārimedāvacācorakavayasthāgolomījaṭilāpalaṅkaṣāśokarohiṇya iti daśemāni sañjñāsthāpanāni bhavanti (48), aindrībrāhmīśatavīryāsahasravīryā'moghā'vyathāśivā'riṣṭāvāṭyapuṣpīviṣvaksenakāntā iti daśemāni prajāsthāpanāni bhavanti (49), amṛtā'bhayādhātrīmuktāśvetājīvantyatirasāmaṇḍūkaparṇīsthirāpunarnavā iti daśemāni vayaḥsthāpanāni bhavanti (50), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">iti pañcakaṣāyaśatānyabhisamasya pañcāśanmahākaṣāyā mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ lakṣaṇodāharaṇārthaṃ vyākhyātā bhavanti||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">nahi vistarasya pramāṇamasti, na cāpyatisaṅkṣepo'lpabuddhīnāṃ sāmarthyāyopakalpate, tasmādanatisaṅkṣepeṇānativistareṇa copadiṣṭāḥ| etāvanto hyalamalpabuddhīnāṃ vyavahārāya, buddhimatāṃ ca svālakṣaṇyānumānayuktikuśalānāmanuktārthajñānāyeti||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- naitāni bhagavan! pañca kaṣāyaśatāni pūryante, tāni tāni hyevāṅgānyupaplavante <note place="foot" type="variant" n="19">‘samplavante’ iti pā.</note> teṣu teṣu mahākaṣāyeṣviti||21||</seg> <seg type="unit" n="22">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- naitadevaṃ buddhimatā draṣṭavyamagniveśa| eko'pi hyanekāṃ sañjñāṃ labhate kāryāntarāṇi kurvan, tadyathā- puruṣo bahūnāṃ karmaṇāṃ karaṇe samartho bhavati, sa yadyat karma karoti tasya tasya karmaṇaḥ kartṛ-karaṇa-kāryasamprayuktaṃ tattadgauṇaṃ nāmaviśeṣaṃ prāpnoti, tadvadauṣadhadravyamapi draṣṭavyam| yadi caikameva kiñciddravyamāsādayāmastathāguṇayuktaṃ yat sarvakarmaṇāṃ karaṇe samarthaṃ syāt, kastato'nyadicchedupadhārayitumupadeṣṭuṃ vā śiṣyebhya iti||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tatra ślokāḥ- yato yāvanti yairdravyairvirecanaśatāni ṣaṭ| uktāni saṅgraheṇeha tathaivaiṣāṃ ṣaḍāśrayāḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">rasā lavaṇavarjyāśca kaṣāya iti sañjñitāḥ| tasmāt <note place="foot" type="variant" n="23">‘teṣāṃ’ iti pā.</note> pañcavidhā yoniḥ kaṣāyāṇāmudāhṛtā||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tathā kalpanamapyeṣāmuktaṃ pañcavidhaṃ punaḥ| mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ pañcāśat parikīrtitā||25||</seg> <seg type="unit" n="26">pañca cāpi kaṣāyāṇāṃ śatānyuktāni bhāgaśaḥ| lakṣaṇārthaṃ, pramāṇaṃ hi vistarasya na vidyate||26||</seg> <seg type="unit" n="27">na cālamatisaṅkṣepaḥ sāmarthyāyopakalpate| alpabuddherayaṃ tasmānnātisaṅkṣepavistaraḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">mandānāṃ vyavahārāya, budhānāṃ buddhivṛddhaye| pañcāśatko hyayaṃ vargaḥ kaṣāyāṇāmudāhṛtaḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">teṣāṃ karmasu bāhyeṣu yogamābhyantareṣu ca| saṃyogaṃ ca prayogaṃ ca yo veda sa bhiṣagvaraḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne ṣaḍvirecanaśatāśritīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="1">iti bheṣajacatuṣkaḥ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ca.1.5">
          <head>mātrāśitīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto mātrāśitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">mātrāśī syāt| āhāramātrā punaragnibalāpekṣiṇī||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">yāvaddhyasyāśanamaśitamanupahatya prakṛtiṃ yathākālaṃ jarāṃ gacchati tāvadasya mātrāpramāṇaṃ veditavyaṃ bhavati||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra śāliṣaṣṭikamudgalāvakapiñjalaiṇaśaśaśarabhaśambarādīnyāhāradravyāṇi prakṛtilaghūnyapi mātrāpekṣīṇi bhavanti| tathā piṣṭekṣukṣīravikṛtitilamāṣānūpaudakapiśitādīnyāhāradravyāṇi prakṛtigurūṇyapi mātrāmevāpekṣante||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">na caivamukte dravye gurulāghavamakāraṇaṃ manyeta, laghūni hi dravyāṇi vāyvagniguṇabahulāni bhavanti; pṛthvīsomaguṇabahulānītarāṇi, tasmāt svaguṇādapi laghūnyagnisandhukṣaṇasvabhāvānyalpadoṣāṇi cocyante'pi sauhityopayuktāni, gurūṇi punarnāgnisandhukṣaṇasvabhāvānyasāmānyāt, ataścātimātraṃ doṣavanti sauhityopayuktānyanyatra vyāyāmāgnibalāt; saiṣā bhavatyagnibalāpekṣiṇī mātrā||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">na ca nāpekṣate dravyaṃ; dravyāpekṣayā ca tribhāgasauhityamardhasauhityaṃ vā gurūṇāmupadiśyate, laghūnāmapi ca nātisauhityamagneryuktyartham||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">mātrāvaddhyaśanamaśitamanupahatya prakṛtiṃ balavarṇasukhāyuṣā yojayatyupayoktāramavaśyamiti||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">bhavanti cātra- guru piṣṭamayaṃ tasmāttaṇḍulān pṛthukānapi| na jātu bhuktavān khādenmātrāṃ khādedbubhukṣitaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">vallūraṃ śuṣkaśākāni śālūkāni bisāni ca| nābhyasedgauravānmāṃsaṃ kṛśaṃ naivopayojayet||10||</seg> <seg type="unit" n="11">kūrcikāṃśca kilāṭāṃśca śaukaraṃ gavyamāhiṣe| matsyān dadhi ca māṣāṃśca yavakāṃśca na śīlayet||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ṣaṣṭikāñchālimudgāṃśca saindhavāmalake yavān| āntarīkṣaṃ payaḥ sarpirjāṅgalaṃ madhu cābhyaset||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tacca nityaṃ prayuñjīta svāsthyaṃ yenānuvartate| ajātānāṃ vikārāṇāmanutpattikaraṃ ca yat||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ata ūrdhvaṃ śarīrasya kāryamakṣyañjanādikam| svasthavṛttimabhipretya guṇataḥ sampravakṣyate||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">sauvīramañjanaṃ nityaṃ hitamakṣṇoḥ prayojayet| pañcarātre'ṣṭarātre vā srāvaṇārthe rasāñjanam||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">cakṣustejomayaṃ tasya viśeṣācchleṣmato bhayam| tataḥ śleṣmaharaṃ karma hitaṃ dṛṣṭeḥ prasādanam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">divā tanna prayoktavyaṃ netrayostīkṣṇamañjanam| virekadurbalā dṛṣṭirādityaṃ prāpya sīdati||17||</seg> tasmāt srāvyaṃ niśāyāṃ tu dhruvamañjanamiṣyate|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">yathā hi kanakādīnāṃ malināṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘maṇīnāṃ’ iti pā.</note> vividhātmanām||18||</seg> <seg type="unit" n="19">dhautānāṃ nirmalā śuddhistailacelakacādibhiḥ| evaṃ netreṣu martyānāmañjanāścyotanādibhiḥ||19||</seg> dṛṣṭirnirākulā bhāti nirmale nabhasīnduvat|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">hareṇukāṃ priyaṅguṃ ca pṛthvīkāṃ keśaraṃ nakham||20||</seg> <seg type="unit" n="21">hrīveraṃ candanaṃ patraṃ tvagelośīrapadmakam| dhyāmakaṃ madhukaṃ māṃsī guggulvaguruśarkaram||21||</seg> <seg type="unit" n="22">nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣalodhratvacaḥ śubhāḥ| vanyaṃ sarjarasaṃ mustaṃ śaileyaṃ kamalotpale||22||</seg> <seg type="unit" n="23">śrīveṣṭakaṃ śallakīṃ ca śukabarhamathāpi ca| piṣṭvā limpecchareṣīkāṃ tāṃ vartiṃ yavasannibhām||23||</seg> <seg type="unit" n="24">aṅguṣṭhasammitāṃ kuryādaṣṭāṅgulasamāṃ bhiṣak| śuṣkāṃ nigarbhāṃ tāṃ vartiṃ dhūmanetrārpitāṃ naraḥ||24||</seg> snehāktāmagnisampluṣṭāṃ pibet prāyogikīṃ sukhām|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">vasāghṛtamadhūcchiṣṭairyuktiyuktairvarauṣadhaiḥ||25||</seg> vartiṃ madhurakaiḥ kṛtvā snaihikīṃ dhūmamācaret|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">śvetā jyotiṣmatī caiva haritālaṃ manaḥśilā||26||</seg> gandhāścāgurupatrādyā dhūmaṃ mūrdhavirecane <note place="foot" type="variant" n="21">‘dhūmaḥ śīrṣavirecanam’ iti pā.</note>|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">gauravaṃ śirasaḥ śūlaṃ pīnasārdhāvabhedakau||27||</seg> <seg type="unit" n="28">karṇākṣiśūlaṃ kāsaśca hikkāśvāsau galagrahaḥ| dantadaurbalyamāsrāvaḥ śrotraghrāṇākṣidoṣajaḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pūtirghrāṇāsyagandhaśca dantaśūlamarocakaḥ| hanumanyāgrahaḥ kaṇḍūḥ krimayaḥ pāṇḍutā mukhe||29||</seg> <seg type="unit" n="30">śleṣmapraseko vaisvaryaṃ galaśuṇḍyupajihvikā| khālityaṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘pālityaṃ’ iti pā.</note> piñjaratvaṃ ca keśānāṃ patanaṃ tathā||30||</seg> <seg type="unit" n="31">kṣavathuścātitandrā ca buddhermoho'tinidratā| dhūmapānāt praśāmyanti balaṃ bhavati cādhikam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">śiroruhakapālānāmindriyāṇāṃ svarasya ca| na ca vātakaphātmāno balino'pyūrdhvajatrujāḥ||32||</seg> dhūmavaktrakapānasya <note place="foot" type="variant" n="24">‘dhūmaraktakapālasya’ iti ‘dhūmariktakapālasya’ iti ca pā.</note> vyādhayaḥ syuḥ śirogatāḥ|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">prayogapāne tasyāṣṭau kālāḥ samparikīrtitāḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="35">vātaśleṣmasamutkleśaḥ kāleṣveṣu hi lakṣyate| snātvā bhuktvā samullikhya kṣutvā dantānnighṛṣya ca| nāvanāñjananidrānte cātmavān dhūmapo bhavet| tathā vātakaphātmāno na bhavantyūrdhvajatrujāḥ||35||</seg> rogāstasya tu peyāḥ syurāpānāstristrayastrayaḥ|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">paraṃ dvikālapāyī syādahnaḥ kāleṣu buddhimān||36||</seg> <seg type="unit" n="37">prayoge, snaihike tvekaṃ, vairecyaṃ tricatuḥ pibet| hṛtkaṇṭhendriyasaṃśuddhirlaghutvaṃ śirasaḥ śamaḥ||37||</seg> yatheritānāṃ doṣāṇāṃ samyakpītasya lakṣaṇam|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">bādhiryamāndhyamūkatvaṃ raktapittaṃ śirobhramam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">akāle cātipītaśca dhūmaḥ kuryādupadravān| tatreṣṭaṃ sarpiṣaḥ pānaṃ nāvanāñjanatarpaṇam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">snaihikaṃ dhūmaje doṣe vāyuḥ pittānugo yadi| śītaṃ tu raktapitte syācchleṣmapitte virūkṣaṇam||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">paraṃ tvataḥ pravakṣyāmi dhūmo yeṣāṃ vigarhitaḥ| na viriktaḥ pibeddhūmaṃ na kṛte bastikarmaṇi||41||</seg> <seg type="unit" n="42">na raktī na viṣeṇārto na śocanna <note place="foot" type="variant" n="27">‘śoṣī’ iti pā.</note> ca garbhiṇī| na śrame na made nāme na pitte na prajāgare||42||</seg> <seg type="unit" n="43">na mūrcchābhramatṛṣṇāsu na kṣīṇe nāpi ca kṣate| na madyadugdhe <note place="foot" type="variant" n="28">‘na madyaṃ na payaḥ’ iti pā.</note> pītvā ca na snehaṃ na ca mākṣikam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">dhūmaṃ na bhuktvā dadhnā <note place="foot" type="variant" n="29">‘na cāpi bhuktavān dadhnā’ iti pā.</note> ca na rūkṣaḥ kruddha eva ca| na tāluśoṣe timire śirasyabhihite na ca||44||</seg> <seg type="unit" n="45">na śaṅkhake na rohiṇyāṃ na mehe na madātyaye| eṣu dhūmamakāleṣu mohāt pibati yo naraḥ||45||</seg> rogāstasya pravardhante dāruṇā dhūmavibhramāt|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">dhūmayogyaḥ pibeddoṣe śiroghrāṇākṣisaṃśraye||46||</seg> <seg type="unit" n="47">ghrāṇenāsyena kaṇṭhasthe mukhena ghrāṇapo vamet| āsyena dhūmakavalān piban ghrāṇena nodvamet||47||</seg> pratilomaṃ gato hyāśu <note place="foot" type="variant" n="30">‘hyasya’ iti pā.</note> dhūmo hiṃsyāddhi cakṣuṣī|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">ṛjvaṅgacakṣustaccetāḥ sūpaviṣṭastriparyayam||48||</seg> pibecchidraṃ pidhāyaikaṃ nāsayā dhūmamātmavān|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">caturviṃśatikaṃ netraṃ svāṅgulībhirvirecane||49||</seg> <seg type="unit" n="50">dvātriṃśadaṅgulaṃ snehe prayoge'dhyardhamiṣyate| ṛju <note place="foot" type="variant" n="31">‘ṛju trikoṣamacchidraṃ’ iti yogīndranāthasenaḥ paṭhati, “ṛju akuṭilaṃ, trīṇi koṣāṇi parvāṇi yasya tat trikoṣam, acchidraṃ chidrarahitaṃ, yathā tena mārgeṇa na nirgacchet” iti ca vyākhyānayati| “koṣaḥ parva, ṛjubhistribhiḥ koṣairāphalitam ā samyak sandhisthāne' nṛjurūpeṇottaramukhena sandhānena niṣpāditaṃ tribhaṅgamityarthaḥ| trikoṣasya ṛjutvena samudāyasya trivakratvamāyātam|” iti gaṅgādharaḥ</note> trikoṣāphalitaṃ kolāsthyagrapramāṇitam||50||</seg> bastinetrasamadravyaṃ dhūmanetraṃ praśasyate|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">dūrādvinirgataḥ parvacchinno nāḍītanūkṛtaḥ||51||</seg> nendriyaṃ bādhate dhūmo mātrākālaniṣevitaḥ|52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">yadā coraśca kaṇṭhaśca śiraśca laghutāṃ vrajet||52||</seg> <seg type="unit" n="53">kaphaśca tanutāṃ prāptaḥ supītaṃ dhūmamādiśet| aviśuddhaḥ svaro yasya kaṇṭhaśca sakapho bhavet||53||</seg> <seg type="unit" n="54">stimito mastakaścaivamapītaṃ dhūmamādiśet| tālu mūrdhā ca kaṇṭhaśca śuṣyate paritapyate||54||</seg> <seg type="unit" n="55">tṛṣyate muhyate jantū raktaṃ ca sravate'dhikam| śiraśca bhramate'tyarthaṃ mūrcchā cāsyopajāyate||55||</seg> indriyāṇyupatapyante dhūme'tyarthaṃ niṣevite|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">varṣe <note place="foot" type="variant" n="32">‘vartmavarṣe’ iti pā.</note> varṣe'ṇutailaṃ ca kāleṣu triṣu nā caret||56||</seg> <seg type="unit" n="57">prāvṛṭśaradvasanteṣu gatameghe nabhastale| nasyakarma yathākālaṃ yo yathoktaṃ niṣevate||57||</seg> <seg type="unit" n="58">na tasya cakṣurna ghrāṇaṃ na śrotramupahanyate| na syuḥ śvetā na kapilāḥ keśāḥ śmaśrūṇi vā punaḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">na ca keśāḥ pramucyante <note place="foot" type="variant" n="33">‘pralucyante’ iti pā.</note> vardhante ca viśeṣataḥ| manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditaṃ hanusaṅgrahaḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">pīnasārdhāvabhedau ca śiraḥkampaśca śāmyati| sirāḥ śiraḥkapālānāṃ sandhayaḥ snāyukaṇḍarāḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">nāvanaprīṇitāścāsya labhante'bhyadhikaṃ balam| mukhaṃ prasannopacitaṃ svaraḥ snigdhaḥ sthiro mahān||61||</seg> <seg type="unit" n="62">sarvendriyāṇāṃ vaimalyaṃ balaṃ bhavati cādhikam| na cāsya rogāḥ sahasā prabhavantyūrdhvajatrujāḥ||62||</seg> jīryataścottamāṅgeṣu <note place="foot" type="variant" n="34">‘...ścottamāṅge ca’ iti pā.</note> jarā na labhate balam|63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">candanāguruṇī patraṃ dārvītvaṅmadhukaṃ balām||63||</seg> <seg type="unit" n="64">prapauṇḍarīkaṃ sūkṣmailāṃ viḍaṅgaṃ bilvamutpalam| hrīberamabhayaṃ vanyaṃ tvaṅmustaṃ sārivāṃ sthirām||64||</seg> <seg type="unit" n="65">jīvantīṃ pṛśniparṇīṃ ca suradāru <note place="foot" type="variant" n="35">‘surāhvaṃ pṛśniparṇīṃ ca jīvantīṃ ca’ iti pā.</note> śatāvarīm| hareṇuṃ bṛhatīṃ vyāghrīṃ surabhīṃ padmakeśaram||65||</seg> <seg type="unit" n="66">vipācayecchataguṇe māhendre vimale'mbhasi| tailāddaśaguṇaṃ śeṣaṃ kaṣāyamavatārayet||66||</seg> <seg type="unit" n="67">tena tailaṃ kaṣāyeṇa daśakṛtvo vipācayet| athāsya daśame pāke samāṃśaṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘samānaṃ’ iti pā.</note> chāgalaṃ payaḥ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">dadyādeṣo'ṇutailasya nāvanīyasya saṃvidhiḥ| asya mātrāṃ prayuñjīta tailasyārdhapalonmitām||68||</seg> <seg type="unit" n="69">snigdhasvinnottamāṅgasya picunā nāvanaistribhiḥ| tryahāttryahācca saptāhametat karma samācaret||69||</seg> <seg type="unit" n="70">nivātoṣṇasamācārī <note place="foot" type="variant" n="37">‘nivātoṣṇasamācāro’ iti pā.</note> hitāśī niyatendriyaḥ| tailametattridoṣaghnamindriyāṇāṃ balapradam||70||</seg> prayuñjāno yathākālaṃ yathoktānaśnute guṇān|71|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">āpothitāgraṃ dvau kālau kaṣāyakaṭutiktakam||71||</seg> <seg type="unit" n="72">bhakṣayeddantapavanaṃ dantamāṃsānyabādhayan| nihanti gandhaṃ vairasyaṃ jihvādantāsyajaṃ malam||72||</seg> <seg type="unit" n="73">niṣkṛṣya rucimādhatte sadyo dantaviśodhanam| karañjakaravīrārkamālatīkakubhāsanāḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">śasyante dantapavane ye cāpyevaṃvidhā drumāḥ| suvarṇarūpyatāmrāṇi trapurītimayāni ca||74||</seg> <seg type="unit" n="75">jihvānirlekhanāni syuratīkṣṇānyanṛjūni ca| jihvāmūlagataṃ yacca malamucchvāsarodhi ca||75||</seg> daurgandhyaṃ bhajate tena tasmājjihvāṃ vinirlikhet|76|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">dhāryāṇyāsyena vaiśadyarucisaugandhyamicchatā||76||</seg> <seg type="unit" n="77">jātīkaṭukapūgānāṃ lavaṅgasya phalāni ca| kakkolasya phalaṃ patraṃ tāmbūlasya śubhaṃ tathā| tathā karpūraniryāsaḥ sūkṣmailāyāḥ phalāni ca||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">hanvorbalaṃ svarabalaṃ vadanopacayaḥ paraḥ| syāt paraṃ ca rasajñānamanne ca ruciruttamā||78||</seg> <seg type="unit" n="79">na cāsya kaṇṭhaśoṣaḥ syānnauṣṭhayoḥ sphuṭanādbhayam| na ca dantāḥ kṣayaṃ yānti dṛḍhamūlā bhavanti ca||79||</seg> <seg type="unit" n="80">na śūlyante na cāmlena hṛṣyante bhakṣayanti ca| parānapi kharān bhakṣyāṃstailagaṇḍūṣadhāraṇāt||80||</seg> <seg type="unit" n="81">nityaṃ snehārdraśirasaḥ śiraḥśūlaṃ na jāyate| na khālityaṃ na pālityaṃ na keśāḥ prapatanti ca||81||</seg> <seg type="unit" n="82">balaṃ śiraḥkapālānāṃ viśeṣeṇābhivardhate| dṛḍhamūlāśca dīrghāśca kṛṣṇāḥ keśā bhavanti ca||82||</seg> <seg type="unit" n="83">indriyāṇi prasīdanti sutvagbhavati cānanam <note place="foot" type="variant" n="38">‘cāmalam’ iti pā.</note>| nidrālābhaḥ sukhaṃ ca syānmūrdhni tailaniṣevaṇāt||83||</seg> <seg type="unit" n="84">na karṇarogā vātotthā na manyāhanusaṅgrahaḥ| noccaiḥ śrutirna bādhiryaṃ syānnityaṃ karṇatarpaṇāt||84||</seg> <seg type="unit" n="85">snehābhyaṅgādyathā kumbhaścarma snehavimardanāt| bhavatyupāṅgādakṣaśca dṛḍhaḥ kleśasaho yathā||85||</seg> <seg type="unit" n="86">tathā śarīramabhyaṅgāddṛḍhaṃ sutvak ca jāyate| praśāntamārutābādhaṃ kleśavyāyāmasaṃsaham||86||</seg> <seg type="unit" n="87">sparśane'bhyadhiko vāyuḥ sparśanaṃ ca tvagāśritam| tvacyaśca paramabhyaṅgastasmāttaṃ <note place="foot" type="variant" n="39">‘paramo'bhyaṅga’ iti pā.</note> śīlayennaraḥ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">na cābhighātābhihataṃ gātramabhyaṅgasevinaḥ| vikāraṃ bhajate'tyarthaṃ balakarmaṇi vā kvacit||88||</seg> <seg type="unit" n="89">susparśopacitāṅgaśca balavān priyadarśanaḥ| bhavatyabhyaṅganityatvānnaro'lpajara eva ca||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">kharatvaṃ stabdhatā <note place="foot" type="variant" n="40">‘śuṣkatā’ iti pā.</note> raukṣyaṃ śramaḥ suptiśca pādayoḥ| sadya evopaśāmyanti pādābhyaṅganiṣevaṇāt||90||</seg> <seg type="unit" n="91">jāyate saukumāryaṃ ca balaṃ sthairyaṃ ca pādayoḥ| dṛṣṭiḥ prasādaṃ labhate mārutaścopaśāmyati||91||</seg> <seg type="unit" n="92">na ca syādgṛdhrasīvātaḥ <note place="foot" type="variant" n="41">‘na tasya gṛdhrasī vātāḥ’ iti pā.</note> pādayoḥ sphuṭanaṃ na ca| na sirāsnāyusaṅkocaḥ pādābhyaṅgena pādayoḥ||92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">daurgandhyaṃ gauravaṃ tandrāṃ kaṇḍūṃ malamarocakam| svedabībhatsatāṃ hanti śarīraparimārjanam||93||</seg> <seg type="unit" n="94">pavitraṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ śramasvedamalāpaham <note place="foot" type="variant" n="42">‘kāmyaṃ puṣṭibalapradam| saumanasyamalakṣmīghnaṃ snānamojaskaraṃ param’|| iti pā.</note>| śarīrabalasandhānaṃ snānamojaskaraṃ param||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">kāmyaṃ yaśasyamāyuṣyamalakṣmīghnaṃ praharṣaṇam| śrīmat pāriṣadaṃ śastaṃ nirmalāmbaradhāraṇam||95||</seg> <seg type="unit" n="96">vṛṣyaṃ saugandhyamāyuṣyaṃ kāmyaṃ puṣṭibalapradam| saumanasyamalakṣmīghnaṃ gandhamālyaniṣevaṇam||96||</seg> <seg type="unit" n="97">dhanyaṃ maṅgalyamāyuṣyaṃ śrīmadvyasanasūdanam| harṣaṇaṃ kāmyamojasyaṃ ratnābharaṇadhāraṇam||97||</seg> <seg type="unit" n="98">medhyaṃ pavitramāyuṣyamalakṣmīkalināśanam| pādayormalamārgāṇāṃ śaucādhānamabhīkṣṇaśaḥ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">pauṣṭikaṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ śuci rūpavirājanam| keśaśmaśrunakhādīnāṃ kalpanaṃ samprasādhanam||99||</seg> <seg type="unit" n="100">cakṣuṣyaṃ sparśanahitaṃ pādayorvyasanāpaham| balyaṃ parākramasukhaṃ vṛṣyaṃ pādatradhāraṇam||100||</seg> <seg type="unit" n="101">īteḥ <note place="foot" type="variant" n="43">‘ītervidhamanaṃ’ iti pā.</note> praśamanaṃ balyaṃ guptyāvaraṇaśaṅkaram| gharmānilarajombughnaṃ chatradhāraṇamucyate||101||</seg> <seg type="unit" n="102">skhalataḥ sampratiṣṭhānaṃ śatrūṇāṃ ca niṣūdanam| avaṣṭambhanamāyuṣyaṃ bhayaghnaṃ daṇḍadhāraṇam||102||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">nagarī nagarasyeva rathasyeva rathī yathā| svaśarīrasya medhāvī kṛtyeṣvavahito bhavet||103||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">bhavati cātra- vṛttyupāyānniṣeveta ye syurdharmāvirodhinaḥ| śamamadhyayanaṃ caiva sukhamevaṃ samaśnute||104||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">tatra ślokāḥ- mātrā dravyāṇi mātrāṃ ca saṃśritya gurulāghavam| dravyāṇāṃ garhito'bhyāso yeṣāṃ, yeṣāṃ ca śasyate||105||</seg> <seg type="unit" n="106">añjanaṃ dhūmavartiśca trividhā vartikalpanā| dhūmapānaguṇāḥ kālāḥ pānamānaṃ ca yasya yat||106||</seg> <seg type="unit" n="107">vyāpatticihnaṃ bhaiṣajyaṃ dhūmo yeṣāṃ vigarhitaḥ| peyo yathā yanmayaṃ ca netraṃ yasya ca yadvidham||107||</seg> <seg type="unit" n="108">nasyakarmaguṇā nastaḥkāryaṃ yacca yathā yadā| bhakṣayeddantapavanaṃ yathā yadyadguṇaṃ ca yat||108||</seg> <seg type="unit" n="109">yadarthaṃ yāni cāsyena dhāryāṇi kavalagrahe| tailasya ye guṇā diṣṭāḥ <note place="foot" type="variant" n="44">‘dṛṣṭāḥ’ iti pā.</note> śirastailaguṇāśca ye||109||</seg> <seg type="unit" n="110">karṇataile tathā'bhyaṅge pādābhyaṅge'ṅgamārjane| snāne vāsasi śuddhe ca saugandhye ratnadhāraṇe||110||</seg> <seg type="unit" n="111">śauce saṃharaṇe lomnāṃ pādatracchatradhāraṇe| guṇā mātrāśitīye'smiṃstathoktā <note place="foot" type="variant" n="45">‘yathoktāḥ’ iti pā.</note> daṇḍadhāraṇe||111||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne mātrāśitīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ca.1.6">
          <head>tasyāśitīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātastasyāśitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tasyāśitādyādāhārādbalaṃ varṇaśca vardhate| yasyartusātmyaṃ viditaṃ ceṣṭāhāravyapāśrayam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">iha khalu saṃvatsaraṃ ṣaḍaṅgamṛtuvibhāgena vidyāt| tatrādityasyodagayanamādānaṃ ca trīnṛtūñchiśirādīn grīṣmāntān vyavasyet, varṣādīn punarhemantāntān dakṣiṇāyanaṃ visargaṃ ca||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">visarge punarvāyavo nātirūkṣāḥ pravānti, itare punarādāne; somaścāvyāhatabalaḥ śiśirābhirbhābhirāpūrayañjagadāpyāyayati śaśvat, ato visargaḥ saumyaḥ| ādānaṃ punarāgneyaṃ; tāvetāvarkavāyū somaśca kālasvabhāvamārgaparigṛhītāḥ kālarturasadoṣadehabalanirvṛttipratyayabhūtāḥ samupadiśyante||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra ravirbhābhirādadāno jagataḥ snehaṃ vāyavastīvrarūkṣāścopaśoṣayantaḥ śiśiravasantagrīṣmeṣu yathākramaṃ raukṣyamutpādayanto rūkṣān rasāṃstiktakaṣāyakaṭukāṃścābhivardhayanto nṛṇāṃ daurbalyamāvahanti||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">varṣāśaraddhemanteṣu tu dakṣiṇābhimukhe'rke kālamārgameghavātavarṣābhihatapratāpe, śaśini cāvyāhatabale, māhendrasalilapraśāntasantāpe jagati, arūkṣā rasāḥ pravardhante'mlalavaṇamadhurā yathākramaṃ tatra balamupacīyate nṛṇāmiti||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">bhavati cātra- ādāvante ca daurbalyaṃ visargādānayornṛṇām| madhye madhyabalaṃ, tvante śreṣṭhamagre ca nirdiśet||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śīte śītānilasparśasaṃruddho balināṃ balī| paktā bhavati hemante mātrādravyagurukṣamaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sa yadā nendhanaṃ yuktaṃ labhate dehajaṃ tadā| rasaṃ hinastyato vāyuḥ śītaḥ śīte prakupyati||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tasmāttuṣārasamaye snigdhāmlalavaṇān <note place="foot" type="variant" n="5">‘svādvamlalavaṇān’ iti pā.</note> rasān| audakānūpamāṃsānāṃ medyānāmupayojayet||11||</seg> <seg type="unit" n="12">bileśayānāṃ māṃsāni prasahānāṃ bhṛtāni ca| bhakṣayenmadirāṃ śīdhuṃ madhu cānupibennaraḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">gorasānikṣuvikṛtīrvasāṃ tailaṃ navaudanam| hemante'bhyasyatastoyamuṣṇaṃ cāyurna hīyate||13||</seg> <seg type="unit" n="14">abhyaṅgotsādanaṃ mūrdhni tailaṃ jentākamātapam| bhajedbhūmigṛhaṃ coṣṇamuṣṇaṃ garbhagṛhaṃ tathā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śīteṣu saṃvṛtaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘śīte susaṃvṛtaṃ’ iti pā.</note> sevyaṃ yānaṃ śayanamāsanam| prāvārājinakauṣeyapraveṇīkuthakāstṛtam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">gurūṣṇavāsā digdhāṅgo guruṇā'guruṇā sadā| śayane pramadāṃ pīnāṃ viśālopacitastanīm||16||</seg> <seg type="unit" n="17">āliṅgyāgurudigdhāṅgīṃ supyāt samadamanmathaḥ| prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ śiśirāgame||17||</seg> <seg type="unit" n="18">varjayedannapānāni vātalāni laghūni ca| pravātaṃ pramitāhāramudamanthaṃ himāgame||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">hemantaśiśirau tulyau śiśire'lpaṃ viśeṣaṇam| raukṣyamādānajaṃ śītaṃ meghamārutavarṣajam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tasmāddhaimantikaḥ sarvaḥ śiśire vidhiriṣyate| nivātamuṣṇaṃ tvadhikaṃ śiśire gṛhamāśrayet||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kaṭutiktakaṣāyāṇi vātalāni laghūni ca| varjayedannapānāni śiśire śītalāni ca||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vasante <note place="foot" type="variant" n="11">‘hemante’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> nicitaḥ śleṣmā dinakṛdbhābhirīritaḥ| kāyāgniṃ bādhate rogāṃstataḥ prakurute bahūn||22||</seg> <seg type="unit" n="23">tasmādvasante karmāṇi vamanādīni kārayet| gurvamlasnigdhamadhuraṃ divāsvapnaṃ ca varjayet||23||</seg> <seg type="unit" n="24">vyāyāmodvartanaṃ dhūmaṃ kavalagrahamañjanam| sukhāmbunā śaucavidhiṃ śīlayet kusumāgame||24||</seg> <seg type="unit" n="25">candanāgurudigdhāṅgo yavagodhūmabhojanaḥ| śārabhaṃ śāśamaiṇeyaṃ māṃsaṃ lāvakapiñjalam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">bhakṣayennirgadaṃ sīdhuṃ pibenmādhvīkameva vā| vasante'nubhavet strīṇāṃ kānanānāṃ ca yauvanam||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">mayūkhairjagataḥ snehaṃ grīṣme pepīyate raviḥ| svādu śītaṃ dravaṃ snigdhamannapānaṃ tadā hitam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śītaṃ saśarkaraṃ manthaṃ jāṅgalānmṛgapakṣiṇaḥ| ghṛtaṃ payaḥ saśālyannaṃ bhajan grīṣme na sīdati||28||</seg> <seg type="unit" n="29">madyamalpaṃ na vā peyamathavā subahūdakam| lavaṇāmlakaṭūṣṇāni vyāyāmaṃ ca vivarjayet <note place="foot" type="variant" n="12">‘cātra varjayet’ iti pā.</note>||29||</seg> <seg type="unit" n="30">divā śītagṛhe nidrāṃ niśi candrāṃśuśītale| bhajeccandanadigdhāṅgaḥ pravāte harmyamastake||30||</seg> <seg type="unit" n="31">vyajanaiḥ pāṇisaṃsparśaiścandanodakaśītalaiḥ| sevyamāno bhajedāsyāṃ muktāmaṇivibhūṣitaḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kānanāni ca śītāni jalāni kusumāni ca| grīṣmakāle niṣeveta maithunādvirato naraḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">ādānadurbale dehe paktā bhavati durbalaḥ| sa varṣāsvanilādīnāṃ dūṣaṇairbādhyate punaḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">bhūbāṣpānmeghanisyandāt pākādamlājjalasya ca| varṣāsvagnibale kṣīṇe kupyanti pavanādayaḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">tasmāt sādhāraṇaḥ sarvo vidhirvarṣāsu śasyate| udamanthaṃ divāsvapnamavaśyāyaṃ nadījalam||35||</seg> <seg type="unit" n="36">vyāyāmamātapaṃ caiva vyavāyaṃ cātra varjayet| pānabhojanasaṃskārān prāyaḥ kṣaudrānvitān bhajet||36||</seg> <seg type="unit" n="37">vyaktāmlalavaṇasnehaṃ vātavarṣākule'hani| viśeṣaśīte bhoktavyaṃ varṣāsvanilaśāntaye||37||</seg> <seg type="unit" n="38">agnisaṃrakṣaṇavatā yavagodhūmaśālayaḥ| purāṇā jāṅgalairmāṃsairbhojyā yūṣaiśca saṃskṛtaiḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">pibet kṣaudrānvitaṃ cālpaṃ mādhvīkāriṣṭamambu vā| māhendraṃ taptaśītaṃ vā kaupaṃ sārasameva vā||39||</seg> <seg type="unit" n="40">pragharṣodvartanasnānagandhamālyaparo bhavet| laghuśuddhāmbaraḥ sthānaṃ bhajedakledi vārṣikam||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">varṣāśītocitāṅgānāṃ sahasaivārkaraśmibhiḥ| taptānāmācitaṃ pittaṃ prāyaḥ śaradi kupyati||41||</seg> <seg type="unit" n="42">tatrānnapānaṃ madhuraṃ laghu śītaṃ satiktakam| pittapraśamanaṃ sevyaṃ mātrayā suprakāṅkṣitaiḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">lāvān kapiñjalāneṇānurabhrāñcharabhān śaśān| śālīn sayavagodhūmān sevyānāhurghanātyaye||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tiktasya sarpiṣaḥ pānaṃ vireko raktamokṣaṇam| dhārādharātyaye kāryamātapasya ca varjanam||44||</seg> <seg type="unit" n="45">vasāṃ tailamavaśyāyamaudakānūpamāmiṣam| kṣāraṃ dadhi divāsvapnaṃ prāgvātaṃ cātra varjayet||45||</seg> <seg type="unit" n="46">divā sūryāṃśusantaptaṃ niśi candrāṃśuśītalam| kālena pakvaṃ nirdoṣamagastyenāviṣīkṛtam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">haṃsodakamiti khyātaṃ śāradaṃ vimalaṃ śuci| snānapānāvagāheṣu hitamambu yathā'mṛtam <note place="foot" type="variant" n="14">‘śasyate tadyathā'mṛtam’ iti pā.</note>||47||</seg> <seg type="unit" n="48">śāradāni ca mālyāni vāsāṃsi vimalāni ca| śaratkāle praśasyante pradoṣe cenduraśmayaḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">ityuktamṛtusātmyaṃ yacceṣṭāhāravyapāśrayam| upaśete yadaucityādokaḥsātmyaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘gaṅgādharastu ‘okasātmyaṃ’ iti paṭhati, ‘okādaucityāt sātmyamityokasātmyamityucyate’ iti ca vyākhyānayati</note> taducyate||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">deśānāmāmayānāṃ ca viparītaguṇaṃ guṇaiḥ| sātmyamicchanti sātmyajñāśceṣṭitaṃ cādyameva ca||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">tatra ślokaḥ- ṛtāvṛtau nṛbhiḥ sevyamasevyaṃ yacca kiñcana| tasyāśitīye nirdiṣṭaṃ hetumat sātmyameva ca||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne tasyāśitīyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ca.1.7">
          <head>navegāndhāraṇīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto navegāndhāraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">na vegān dhārayeddhīmāñjātān mūtrapurīṣayoḥ| na retaso na vātasya na chardyāḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘vamyāḥ’ iti pā.</note> kṣavathorna ca||3||</seg> <seg type="unit" n="4">nodgārasya na jṛmbhāyā na vegān kṣutpipāsayoḥ| na bāṣpasya na nidrāyā niḥśvāsasya śrameṇa ca||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">etān dhārayato jātān vegān rogā bhavanti ye| pṛthakpṛthakcikitsārthaṃ tānme nigadataḥ śṛṇu||5||</seg> <seg type="unit" n="6">bastimehanayoḥ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ śirorujā <note place="foot" type="variant" n="2">‘śirorukkṛcchramūtratā’ iti pā.</note>| vināmo vaṅkṣaṇānāhaḥ syālliṅgaṃ mūtranigrahe||6||</seg> <seg type="unit" n="7">svedāvagāhanābhyaṅgān sarpiṣaścāvapīḍakam <note place="foot" type="variant" n="3">‘mūtrajeṣu tu pāne ca prāgbhaktaṃ śasyate ghṛtam| jīrṇāntikaṃ cottamayā mātrayā yojanādvayam|| avapīḍakametacca sañjñitaṃ’ vāgbhaṭaḥ (sū.a.4)</note>| mūtre pratihate kuryāttrividhaṃ bastikarma ca||7||</seg> <seg type="unit" n="8">pakvāśayaśiraḥśūlaṃ vātavarco'pravartanam <note place="foot" type="variant" n="4">‘vātavarconirodhanam’ iti pā.</note>| piṇḍikodveṣṭanādhmānaṃ purīṣe syādvidhārite||8||</seg> <seg type="unit" n="9">svedābhyaṅgāvagāhāśca vartayo bastikarma ca| hitaṃ pratihate varcasyannapānaṃ pramāthi ca||9||</seg> <seg type="unit" n="10">meḍhre vṛṣaṇayoḥ śūlamaṅgamardo hṛdi vyathā| bhavet pratihate śukre vibaddhaṃ mūtrameva ca||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tatrābhyaṅgo'vagāhaśca madirā caraṇāyudhāḥ| śāliḥ payo nirūhaśca śastaṃ maithunameva ca||11||</seg> <seg type="unit" n="12">saṅgo <note place="foot" type="variant" n="5">‘vātamūtrapurīṣāṇāṃ saṅgo dhmānaṃ klamo rujā’ iti pā.</note> viṇmūtravātānāmādhmānaṃ vedanā klamaḥ| jaṭhare vātajāścānye rogāḥ syurvātanigrahāt||12||</seg> <seg type="unit" n="13">snehasvedavidhistatra vartayo bhojanāni ca| pānāni bastayaścaiva śastaṃ vātānulomanam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kaṇḍūkoṭhārucivyaṅgaśothapāṇḍvāmayajvarāḥ| kuṣṭhahṛllāsavīsarpāśchardinigrahajā gadāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">bhuktvā pracchardanaṃ dhūmo laṅghanaṃ raktamokṣaṇam| rūkṣānnapānaṃ vyāyāmo virekaścātra śasyate||15||</seg> <seg type="unit" n="16">manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditārdhāvabhedakau| indriyāṇāṃ ca daurbalyaṃ kṣavathoḥ syādvidhāraṇāt||16||</seg> <seg type="unit" n="17">tatrordhvajatruke'bhyaṅgaḥ svedo dhūmaḥ sanāvanaḥ| hitaṃ vātaghnamādyaṃ ca ghṛtaṃ cauttarabhaktikam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">hikkā śvāso'ruciḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘kāso'ruciḥ’ iti pā.</note> kampo vibandho hṛdayorasoḥ| udgāranigrahāttatra hikkāyāstulyamauṣadham||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vināmākṣepasaṅkocāḥ suptiḥ kampaḥ pravepanam| jṛmbhāyā nigrahāttatra sarvaṃ vātaghnamauṣadham||19||</seg> <seg type="unit" n="20">kārśyadaurbalyavaivarṇyamaṅgamardo'rucirbhramaḥ| kṣudveganigrahāttatra snigdhoṣṇaṃ laghu bhojanam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kaṇṭhāsyaśoṣo bādhiryaṃ śramaḥ sādo <note place="foot" type="variant" n="7">‘śvāsaḥ’ iti pā.</note> hṛdi vyathā| pipāsānigrahāttatra śītaṃ tarpaṇamiṣyate||21||</seg> <seg type="unit" n="22">pratiśyāyo'kṣirogaśca hṛdrogaścārucirbhramaḥ| bāṣpanigrahaṇāttatra <note place="foot" type="variant" n="8">‘bāṣpasya nigrahāttatra’ iti pā.</note> svapno madyaṃ priyāḥ kathāḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">jṛmbhā'ṅgamardastandrā ca śirorogo'kṣigauravam| nidrāvidhāraṇāttatra svapnaḥ saṃvāhanāni ca||23||</seg> <seg type="unit" n="24">gulmahṛdrogasammohāḥ śramaniḥśvāsadhāraṇāt| jāyante tatra viśrāmo vātaghnyaśca kriyā hitāḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">veganigrahajā rogā ya ete parikīrtitāḥ| icchaṃsteṣāmanutpattiṃ vegānetānna dhārayet||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">imāṃstu dhārayedvegān hitārthī <note place="foot" type="variant" n="10">‘hitaiṣī’ iti pā.</note> pretya ceha ca| sāhasānāmaśastānāṃ manovākkāyakarmaṇām||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">lobhaśokabhayakrodhamānavegān vidhārayet| nairlajjyerṣyātirāgāṇāmabhidhyāyāśca buddhimān||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">paruṣasyātimātrasya sūcakasyānṛtasya ca| vākyasyākālayuktasya dhārayedvegamutthitam||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">dehapravṛttiryā kācidvidyate parapīḍayā| strībhogasteyahiṃsādyā tasyāvegānvidhārayet||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">puṇyaśabdo vipāpatvānmanovākkāyakarmaṇām| dharmārthakāmān puruṣaḥ sukhī bhuṅkte cinoti ca||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">śarīraceṣṭā yā ceṣṭā sthairyārthā balavardhinī| dehavyāyāmasaṅkhyātā mātrayā tāṃ samācaret||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">lāghavaṃ karmasāmarthyaṃ sthairyaṃ duḥkhasahiṣṇutā <note place="foot" type="variant" n="15">‘kleśasahiṣṇutā’ iti pā.</note>| doṣakṣayo'gnivṛddhiśca vyāyāmādupajāyate||32||</seg> <seg type="unit" n="33">śramaḥ klamaḥ kṣayastṛṣṇā raktapittaṃ pratāmakaḥ| ativyāyāmataḥ kāso jvaraśchardiśca jāyate||33||</seg> <seg type="unit" n="1">(svedāgamaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">yogīndranāthasenasammato'yaṃ pāṭhaḥ</note> śvāsavṛddhirgātrāṇāṃ lāghavaṃ tathā| hṛdayādyuparodhaśca iti vyāyāmalakṣaṇam||1||</seg>)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">vyāyāmahāsyabhāṣyādhvagrāmyadharmaprajāgarān| nocitānapi seveta buddhimānatimātrayā||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">etānevaṃvidhāṃścānyān yo'timātraṃ niṣevate| gajaṃ siṃha ivākarṣan sahasā sa vinaśyati||35||</seg> <seg type="unit" n="1">(ativyavāyabhārādhvakarmabhiścātikarśitāḥ <note place="foot" type="variant" n="17">yogīndranāthasenasammato'yaṃ pāṭhaḥ</note>| krodhaśokabhayāyāsaiḥ krāntā ye cāpi mānavāḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">bālavṛddhapravātāśca ye coccairbahubhāṣakāḥ| te varjayeyurvyāyāmaṃ kṣudhitāstṛṣitāśca ye||2||</seg>)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">ucitādahitāddhīmān kramaśo viramennaraḥ| hitaṃ krameṇa seveta kramaścātropadiśyate||36||</seg> <seg type="unit" n="37">prakṣepāpacaye tābhyāṃ kramaḥ pādāṃśiko bhavet| ekāntaraṃ tataścordhvaṃ dvyantaraṃ tryantaraṃ tathā||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">krameṇāpacitā doṣāḥ krameṇopacitā guṇāḥ| santo yāntyapunarbhāvamaprakampyā bhavanti ca||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">samapittānilakaphāḥ kecidgarbhādi mānavāḥ| dṛśyante vātalāḥ kecitpittalāḥ śleṣmalāstathā||39||</seg> <seg type="unit" n="40">teṣāmanāturāḥ pūrve vātalādyāḥ sadāturāḥ| doṣānuśayitā hyeṣāṃ dehaprakṛtirucyate||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">viparītaguṇasteṣāṃ svasthavṛttervidhirhitaḥ| samasarvarasaṃ sātmyaṃ samadhātoḥ praśasyate||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">dve adhaḥ sapta śirasi khāni svedamukhāni <note place="foot" type="variant" n="29">‘svedavahāni’ iti pā.</note> ca| malāyanāni bādhyante duṣṭairmātrādhikairmalaiḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">malavṛddhiṃ gurutayā lāghavānmalasaṅkṣayam| malāyanānāṃ budhyeta saṅgotsargādatīva ca||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">tān doṣaliṅgairādiśya vyādhīn sādhyānupācaret| vyādhihetupratidvandvairmātrākālau vicārayan||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">viṣamasvasthavṛttānāmete rogāstathā'pare| jāyante'nāturastasmāt svasthavṛttaparo bhavet||45||</seg> <seg type="unit" n="46">mādhavaprathame māsi nabhasyaprathame punaḥ| sahasyaprathame caiva hārayeddoṣasañcayam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">snigdhasvinnaśarīrāṇāmūrdhvaṃ cādhaśca nityaśaḥ| bastikarma tataḥ kuryānnasyakarma <note place="foot" type="variant" n="31">‘nastaḥ karma’ iti pā.</note> ca buddhimān||47||</seg> <seg type="unit" n="48">yathākramaṃ yathāyogyamata ūrdhvaṃ prayojayet| rasāyanāni siddhāni vṛṣyayogāṃśca kālavit||48||</seg> <seg type="unit" n="49">rogāstathā na jāyante prakṛtistheṣu dhātuṣu| dhātavaścābhivardhante jarā māndyamupaiti ca||49||</seg> <seg type="unit" n="50">vidhireṣa vikārāṇāmanutpattau nidarśitaḥ| nijānāmitareṣāṃ tu pṛthagevopadekṣyate||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">ye bhūtaviṣavāyvagnisamprahārādisambhavāḥ| nṛṇāmāgantavo rogāḥ prajñā teṣvaparādhyati||51||</seg> <seg type="unit" n="52">īrṣyāśokabhayakrodhamānadveṣādayaśca ye| manovikārāste'pyuktāḥ sarve prajñāparādhajāḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">tyāgaḥ prajñāparādhānāmindriyopaśamaḥ smṛtiḥ| deśakālātmavijñānaṃ sadvṛttasyānuvartanam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">āgantūnāmanutpattāveṣa mārgo nidarśitaḥ| prājñaḥ prāgeva tat kuryāddhitaṃ vidyādyadātmanaḥ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">āptopadeśaprajñānaṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘āptopadeśaḥ prajñānaṃ’ iti pā.</note> pratipattiśca kāraṇam| vikārāṇāmanutpattāvutpannānāṃ ca śāntaye||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">pāpavṛttavacaḥsattvāḥ sūcakāḥ kalahapriyāḥ| marmopahāsino lubdhāḥ paravṛddhidviṣaḥ śaṭhāḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">parāpavādaratayaścapalā <note place="foot" type="variant" n="37">‘paranārīpraveśinaḥ’ iti pā.</note> ripusevinaḥ| nirghṛṇāstyaktadharmāṇaḥ parivarjyā narādhamāḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">buddhividyāvayaḥśīladhairyasmṛtisamādhibhiḥ| vṛddhopasevino vṛddhāḥ svabhāvajñā gatavyathāḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">sumukhāḥ sarvabhūtānāṃ praśāntāḥ śaṃsitavratāḥ| sevyāḥ sanmārgavaktāraḥ puṇyaśravaṇadarśanāḥ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">āhārācāraceṣṭāsu sukhārthī pretya ceha ca| paraṃ prayatnamātiṣṭhedbuddhimān hitasevane||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">na naktaṃ dadhi bhuñjīta na cāpyaghṛtaśarkaram| nāmudgayūṣaṃ nākṣaudraṃ noṣṇaṃ nāmalakairvinā <note place="foot" type="variant" n="39">asyāgre- “alakṣmīdoṣayuktatvānnaktaṃ tu dadhi varjitam| śleṣmalaṃ syāt sasarpiṣkaṃ dadhi mārutasūdanam|| na ca sandhukṣayet pittamāhāraṃ ca vipācayet| śarkarāsaṃyutaṃ dadyāttṛṣṇādāhanivāraṇam|| mudgasūpena saṃyuktaṃ dadyādraktānilāpaham| surasaṃ cālpadoṣaṃ ca kṣaudrayuktaṃ bhaveddadhi| uṣṇaṃ pittāsrakṛddoṣān dhātrīyuktaṃ tu nirharet”|| iti kvacidadhikaḥ pāṭha upalabhyate</note>||61||</seg> <seg type="unit" n="62">jvarāsṛkpittavīsarpakuṣṭhapāṇḍvāmayabhramān| prāpnuyātkāmalāṃ cogrāṃ vidhiṃ hitvā dadhipriyaḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">tatra ślokāḥ- vegā vegasamutthāśca rogāsteṣāṃ ca bheṣajam| yeṣāṃ vegā vidhāryāśca yadarthaṃ yaddhitāhitam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">ucite cāhite varjye sevye cānucite kramaḥ| yathāprakṛti cāhāro malāyanagadauṣadham||64||</seg> <seg type="unit" n="65">bhaviṣyatāmanutpattau rogāṇāmauṣadhaṃ ca yat| varjyāḥ sevyāśca puruṣā dhīmatā''tmasukhārthinā||65||</seg> <seg type="unit" n="66">vidhinā dadhi sevyaṃ ca yena yasmāttadatrijaḥ| navegāndhāraṇe'dhyāye sarvamevāvadanmuniḥ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne navegāndhāraṇīyo nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ca.1.8">
          <head>indriyopakramaṇīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta indriyopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu pañcendriyāṇi, pañcendriyadravyāṇi, pañcendriyādhiṣṭhānāni, pañcendriyārthāḥ, pañcendriyabuddhayo bhavanti, ityuktamindriyādhikāre||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atīndriyaṃ punarmanaḥ sattvasañjñakaṃ, ‘cetaḥ’ ityāhureke, tadarthātmasampadāyattaceṣṭaṃ ceṣṭāpratyayabhūtamindriyāṇām||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">svārthendriyārthasaṅkalpavyabhicaraṇāccānekamekasmin puruṣe sattvaṃ, rajastamaḥsattvaguṇayogācca; na cānekatvaṃ, nahyekaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘nāṇvekaṃ’ iti pā.</note> hyekakālamanekeṣu pravartate <note place="foot" type="variant" n="5">‘na cānekaṃ hyekakālaṃ pravartate’ iti pā.</note>; tasmānnaikakālā sarvendriyapravṛttiḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">yadguṇaṃ cābhīkṣṇaṃ puruṣamanuvartate sattvaṃ tatsattvamevopadiśanti munayo bāhulyānuśayāt||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">manaḥpuraḥsarāṇīndriyāṇyarthagrahaṇasamarthāni bhavanti||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ rasanaṃ sparśanamiti pañcendriyāṇi||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">pañcendriyadravyāṇi- khaṃ vāyurjyotirāpo bhūriti||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">pañcendriyādhiṣṭhānāni- akṣiṇī karṇau nāsike jihvā tvak ceti||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">pañcendriyārthāḥ- śabdasparśarūparasagandhāḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">pañcendriyabuddhayaḥ- cakṣurbuddhyādikāḥ; tāḥ punarindriyendriyārthasattvātmasannikarṣajāḥ, kṣaṇikā, niścayātmikāśca, ityetat pañcapañcakam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">mano manortho buddhirātmā cetyadhyātmadravyaguṇasaṅgrahaḥ śubhāśubhapravṛttinivṛttihetuśca, dravyāśritaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘śubhāśubhapravṛttinivṛttihetuśca dravyāśritaṃ karma yaducyate sā kriyeti’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note> ca karma; yaducyate kriyeti||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tatrānumānagamyānāṃ pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakānāmapi satāmindriyāṇāṃ tejaścakṣuṣi, khaṃ śrotre, ghrāṇe kṣitiḥ, āpo rasane, sparśane'nilo viśeṣeṇopapadyate| tatra yadyadātmakamindriyaṃ viśeṣāttattadātmakamevārthamanugṛhṇāti, tatsvabhāvādvibhutvācca||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tadarthātiyogāyogamithyāyogāt samanaskamindriyaṃ vikṛtimāpadyamānaṃ yathāsvaṃ buddhyupaghātāya sampadyate, sāmarthyayogāt <note place="foot" type="variant" n="15">‘samayogāt’ iti pā.</note> punaḥ prakṛtimāpadyamānaṃ yathāsvaṃ buddhimāpyāyayati||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">manasastu cintyamarthaḥ| tatra manaso manobuddheśca ta eva samānātihīnamithyāyogāḥ prakṛtivikṛtihetavo bhavanti||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tatrendriyāṇāṃ samanaskānāmanupataptānāmanupatāpāya prakṛtibhāve prayatitavyamebhirhetubhiḥ; tadyathā- sātmyendriyārthasaṃyogena buddhyā samyagavekṣyāvekṣya karmaṇāṃ samyak pratipādanena, deśakālātmaguṇaviparītopāsanena <note place="foot" type="variant" n="18">‘….viparītopasevanena’ iti pā.</note> ceti| tasmādātmahitaṃ cikīrṣatā sarveṇa sarvaṃ sarvadā smṛtimāsthāya sadvṛttamanuṣṭheyam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">taddhyanutiṣṭhan <note place="foot" type="variant" n="20">‘taddhyanuṣṭhānaṃ’ iti pā.</note> yugapat sampādayatyarthadvayamārogyamindriyavijayaṃ ceti; tat sadvṛttamakhilenopadekṣyāmo'gniveśa <note place="foot" type="variant" n="21">‘agniveśa’ iti na paṭhyate kvacitpustake</note>! tadyathā- devagobrāhmaṇaguruvṛddhasiddhācāryānarcayet, agnimupacaret, oṣadhīḥ praśastā dhārayet, dvau kālāvupaspṛśet, malāyaneṣvabhīkṣṇaṃ pādayośca vaimalyamādadhyāt, triḥpakṣasya keśaśmaśrulomanakhān saṃhārayet, nityamanupahatavāsāḥ <note place="foot" type="variant" n="22">‘nityamahatavāsāḥ’ iti pā.</note> sumanāḥ <note place="foot" type="variant" n="23">yogīndranāthasenastu ‘sumanaḥsugandhiḥ syāt’ iti paṭhati, ‘sumanobhiḥ puṣpaiḥ puṣpasrajetyarthaḥ, sugandhiḥ syāt’ iti ca vyākhyānayati</note> sugandhiḥ syāt, sādhuveśaḥ, prasiddhakeśaḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘prasādhitakeśaḥ’ iti pā.</note>, mūrdhaśrotraghrāṇapādatailanityaḥ, dhūmapaḥ, pūrvābhibhāṣī, sumukhaḥ, durgeṣvabhyupapattā, hotā, yaṣṭā, dātā, catuṣpathānāṃ namaskartā, balīnāmupahartā, atithīnāṃ pūjakaḥ, pitṛbhyaḥ piṇḍadaḥ, kāle hitamitamadhurārthavādī, vaśyātmā, dharmātmā, hetāvīrṣyuḥ, phale nerṣyuḥ, niścintaḥ, nirbhīkaḥ, hrīmān, dhīmān, mahotsāhaḥ, dakṣaḥ, kṣamāvān, dhārmikaḥ, āstikaḥ, vinayabuddhividyābhijanavayovṛddhasiddhācāryāṇāmupāsitā <note place="foot" type="variant" n="25">‘vinayabuddhividyābhijanavatāmupāsitā’ iti pā.</note>, chatrī daṇḍī maulī <note place="foot" type="variant" n="26">‘maulimān’ iti, ‘maunī’ iti ca pā.</note> sopānatko yugamātradṛgvicaret <note place="foot" type="variant" n="27">‘naktaṃ yugamātradṛgvicaret’ iti pā.</note>, maṅgalācāraśīlaḥ, kucelāsthikaṇṭakāmedhyakeśatuṣotkarabhasmakapālasnānabalibhūmīnāṃ parihartā, prāk śramād vyāyāmavarjī syāt, sarvaprāṇiṣu bandhubhūtaḥ syāt, kruddhānāmanunetā, bhītānāmāśvāsayitā, dīnānāmabhyupapattā, satyasandhaḥ, sāmapradhānaḥ <note place="foot" type="variant" n="28">‘śamapradhānaḥ’ iti pā.</note>, paraparuṣavacanasahiṣṇuḥ, amarṣaghnaḥ, praśamaguṇadarśī, rāgadveṣahetūnāṃ hantā ca||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">nānṛtaṃ brūyāt, nānyasvamādadīta, nānyastriyamabhilaṣennānyaśriyaṃ, na vairaṃ rocayet, na kuryāt pāpaṃ, na pāpe'pi pāpī <note place="foot" type="variant" n="30">‘pāpaḥ’ iti pā.</note> syāt, nānyadoṣān brūyāt, nānyarahasyamāgamayen, nādhārmikairna narendradviṣṭaiḥ sahāsīta nonmattairna patitairna bhrūṇahantṛbhirna kṣudrairna duṣṭaiḥ, na duṣṭayānānyāroheta, na jānusamaṃ <note place="foot" type="variant" n="31">yogīndranāthasenastu ‘nājānusamaṃ kaṭhinamāsanamadhyāsīta’ iti paṭhati, ‘jānupramāṇotsedhaṃ jānusamaṃ tādṛśaṃ na bhavatīti ajānusamaṃ| kaṭhinam anāstṛtottarapracchadam, āsanaṃ pīṭhādikaṃ nādhyāsīta’ iti ca vyākhyānayati</note> kaṭhinamāsanamadhyāsīta, nānāstīrṇamanupahitamaviśālamasamaṃ vā śayanaṃ prapadyeta, na giriviṣamamastakeṣvanucaret, na drumamārohet, na jalogravegamavagāheta, na kulacchāyāmupāsīta <note place="foot" type="variant" n="32">‘satkulotpannānāṃ svavaṃśotpannānāṃ vā chāyāṃ nopāsīta, pabhdyāmiti śeṣaḥ’ iti gaṅgādharaḥ| yogīndranāthasenastu ‘kūlacchāyāṃ iti paṭhitvā kūlasya (nadītaṭasya) chāyāṃ nopaseveta, tatra tiṣṭhatastatpātāt bhayaṃ syāt’ iti ca vyākhyānayati</note>, nāgnyutpātamabhitaścaret, noccairhaset, na śabdavantaṃ mārutaṃ muñcet, nānāvṛtamukho <note place="foot" type="variant" n="33">‘nāsaṃvṛtamukhaḥ’ iti pā.</note> jṛmbhāṃ kṣavathuṃ hāsyaṃ vā pravartayet, na nāsikāṃ kuṣṇīyāt, na dantān vighaṭṭayet, na nakhān vādayet, nāsthīnyabhihanyāt, na bhūmiṃ vilikhet, na chindyāttṛṇaṃ, na loṣṭaṃ mṛdnīyāt, na viguṇamaṅgaiśceṣṭeta, jyotīṃṣyaniṣṭamamedhyamaśastaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘jyotīṃṣyaniṣṭamaśastaṃ ca’ iti pā.| jyotīṃṣyagniṃ cāmedhyaśastaṃ ca iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> ca nābhivīkṣeta, na huṅkuryācchavaṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘śivaṃ’ iti pā.</note>, na caityadhvajagurupūjyāśastacchāyāmākrāmet, na kṣapāsvamarasadanacaityacatvaracatuṣpathopavanaśmaśānāghātanānyāseveta <note place="foot" type="variant" n="36">‘....dyatanā....’ iti pā.</note>, naikaḥ śūnyagṛhaṃ na cāṭavīmanupraviśet, na pāpavṛttān strīmitrabhṛtyān bhajeta, nottamairvirudhyeta, nāvarānupāsīta, na jihmaṃ rocayet, nānāryamāśrayet, na bhayamutpādayet, na sāhasātisvapnaprajāgarasnānapānāśanānyāseveta, nordhvajānuściraṃ tiṣṭhet, na vyālānupasarpenna daṃṣṭriṇo na viṣāṇinaḥ, purovātātapāvaśyāyātipravātāñjahyāt, kaliṃ nārabheta, nāsunibhṛto'gnimupāsīta <note place="foot" type="variant" n="37">‘nānibhṛto’ iti pā.</note> nocchiṣṭaḥ, nādhaḥ kṛtvā pratāpayet, nāvigataklamo nānāplutavadano na nagna upaspṛśet, na snānaśāṭyā spṛśeduttamāṅgaṃ, na keśāgrāṇyabhihanyāt, nopaspṛśya te eva vāsasī bibhṛyāt, nāspṛṣṭvā ratnājyapūjyamaṅgalasumanaso'bhiniṣkrāmet, na pūjyamaṅgalānyapasavyaṃ gacchennetarāṇyanudakṣiṇam||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">nāratnapāṇirnāsnāto nopahatavāsā nājapitvā nāhutvā devatābhyo nānirūpya pitṛbhyo nādattvā gurubhyo nātithibhyo nopāśritebhyo nāpuṇyagandho nāmālī nāprakṣālitapāṇipādavadano nāśuddhamukho nodaṅmukho na vimanā nābhaktāśiṣṭāśucikṣudhitaparicaro na pātrīṣvamedhyāsu nādeśe nākāle nākīrṇe nādattvā'gramagnaye nāprokṣitaṃ prokṣaṇodakairna mantrairanabhimantritaṃ na kutsayanna kutsitaṃ na pratikūlopahitamannamādadīta, na paryuṣitamanyatra māṃsaharitakaśuṣkaśākaphalabhakṣyebhyaḥ, nāśeṣabhuk syādanyatra dadhimadhulavaṇasaktusarpibhyaḥ, na naktaṃ dadhi bhuñjīta, na saktūnekānaśnīyānna niśi na bhuktvā na bahūnna dvirnodakāntaritāt, na chittvā dvijairbhakṣayet||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">nānṛjuḥ kṣuyānnādyānna śayīta, na vegito'nyakāryaḥ syāt, na vāyvagnisalilasomārkadvijagurupratimukhaṃ niṣṭhīvikā(vāta)varcomūtrāṇyutsṛjet, na panthānamavamūtrayenna janavati nānnakāle, na japahomādhyayanabalimaṅgalakriyāsu śleṣmasiṅghāṇakaṃ muñcet||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">na striyamavajānīta, nātiviśrambhayet, na guhyamanuśrāvayet, nādhikuryāt| na rajasvalāṃ nāturāṃ nāmedhyāṃ nāśastāṃ nāniṣṭarūpācāropacārāṃ nādakṣāṃ nādakṣiṇāṃ nākāmāṃ nānyakāmāṃ nānyastriyaṃ nānyayoniṃ nāyonau na caityacatvaracatuṣpathopavanaśmaśānāghātanasalilauṣadhidvijagurusurālayeṣu na sandhyayornātithiṣu <note place="foot" type="variant" n="40">‘nāti, na niṣiddhatithiṣu’ iti pā.</note> nāśucirnājagdhabheṣajo nāpraṇītasaṅkalpo nānupasthitapraharṣo nābhuktavānnātyaśito na viṣamastho na mūtroccārapīḍito na śramavyāyāmopavāsaklamābhihato nārahasi vyavāyaṃ gacchet||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">na sato na gurūn parivadet, nāśucirabhicārakarmacaityapūjyapūjādhyayanamabhinirvartayet||23||</seg> <seg type="unit" n="24">na vidyutsvanārtavīṣu nābhyuditāsu dikṣu nāgnisamplave na bhūmikampe na mahotsave nolkāpāte na mahāgrahopagamane na naṣṭacandrāyāṃ tithau na sandhyayornāmukhādgurornāvapatitaṃ nātimātraṃ na tāntaṃ na visvaraṃ nānavasthitapadaṃ nātidrutaṃ na vilambitaṃ nātiklībaṃ nātyuccairnātinīcaiḥ svarairadhyayanamabhyasyet||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">nātisamayaṃ jahyāt, na niyamaṃ bhindyāt, na naktaṃ nādeśe caret, na sandhyāsvabhyavahārādhyayanastrīsvapnasevī syāt, na bālavṛddhalubdhamūrkhakliṣṭaklībaiḥ saha sakhyaṃ kuryāt, na madyadyūtaveśyāprasaṅgaruciḥ syāt, na guhyaṃ vivṛṇuyāt, na kañcidavajānīyāt, nāhammānī syānnādakṣo nādakṣiṇo nāsūyakaḥ, na brāhmaṇān <note place="foot" type="variant" n="41">‘dakṣiṇān’ iti pā.</note> parivadet, na gavāṃ daṇḍamudyacchet, na vṛddhānna gurūnna gaṇānna nṛpān vā'dhikṣipet, na cātibrūyāt, na bāndhavānuraktakṛcchradvitīyaguhyajñān bahiṣkuryāt||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">nādhīro nātyucchritasattvaḥ syāt, nābhṛtabhṛtyaḥ, nāviśrabdhasvajanaḥ, naikaḥ sukhī, na duḥkhaśīlācāropacāraḥ, na sarvaviśrambhī, na sarvābhiśaṅkī, na sarvakālavicārī||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">na kāryakālamatipātayet, nāparīkṣitamabhiniviśet, nendriyavaśagaḥ syāt, na cañcalaṃ mano'nubhrāmayet, na buddhīndriyāṇāmatibhāramādadhyāt, na cātidīrghasūtrī syāt, na krodhaharṣāvanuvidadhyāt, na śokamanuvaset, na siddhāvutsekaṃ <note place="foot" type="variant" n="42">‘autsukyaṃ’ iti pā.</note> yacchennāsiddhau dainyaṃ, prakṛtimabhīkṣṇaṃ smaret, hetuprabhāvaniścitaḥ syāddhetvārambhanityaśca, na kṛtamityāśvaset, na vīryaṃ jahyāt, nāpavādamanusmaret||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">nāśuciruttamājyākṣatatilakuśasarṣapairagniṃ juhuyādātmānamāśīrbhirāśāsānaḥ, agnirme nāpagaccheccharīrādvāyurme <note place="foot" type="variant" n="44">‘māgāccharīrāt’ iti pā.</note> prāṇānādadhātu viṣṇurme balamādadhātu indro me vīryaṃ śivā māṃ praviśantvāpa āpohiṣṭhetyapaḥ spṛśet, dviḥ parimṛjyoṣṭhau pādau cābhyukṣya mūrdhani <note place="foot" type="variant" n="45">‘mūrdhani śirasi sthitāni khāni sapta āsyaṃ, nāsāpuṭe, cakṣuṣī, śrotre ca’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> khāni copaspṛśedadbhirātmānaṃ hṛdayaṃ śiraśca||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">brahmacaryajñānadānamaitrīkāruṇyaharṣopekṣāpraśamaparaśca syāditi||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tatra ślokāḥ- pañcapañcakamuddiṣṭaṃ mano hetucatuṣṭayam| indriyopakrame'dhyāye sadvṛttamakhilena ca||30||</seg> <seg type="unit" n="31">svasthavṛttaṃ yathoddiṣṭaṃ yaḥ samyaganutiṣṭhati| sa samāḥ śatamavyādhirāyuṣā na viyujyate||31||</seg> <seg type="unit" n="32">nṛlokamāpūrayate yaśasā sādhusammataḥ| dharmārthāveti bhūtānāṃ bandhutāmupagacchati||32||</seg> <seg type="unit" n="33">parān sukṛtino lokān puṇyakarmā prapadyate| tasmādvṛttamanuṣṭheyamidaṃ sarveṇa sarvadā||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">yaccānyadapi kiñcit syādanuktamiha pūjitam| vṛttaṃ tadapi cātreyaḥ sadaivābhyanumanyate||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne indriyopakramaṇīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="2">iti svasthacatuṣko dvitīyaḥ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="ca.1.9">
          <head>khuḍḍākacatuṣpādo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ khuḍḍākacatuṣpādamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">bhiṣagdravyāṇyupasthātā rogī pādacatuṣṭayam| guṇavat kāraṇaṃ jñeyaṃ vikāravyupaśāntaye||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vikāro dhātuvaiṣamyaṃ, sāmyaṃ prakṛtirucyate| sukhasañjñakamārogyaṃ, vikāro duḥkhameva ca||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">caturṇāṃ bhiṣagādīnāṃ śastānāṃ dhātuvaikṛte| pravṛttirdhātusāmyārthā cikitsetyabhidhīyate||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">śrute paryavadātatvaṃ bahuśo dṛṣṭakarmatā| dākṣyaṃ śaucamiti jñeyaṃ vaidye guṇacatuṣṭayam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">bahutā tatrayogyatvamanekavidhakalpanā| sampacceti catuṣko'yaṃ dravyāṇāṃ guṇa ucyate||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">upacārajñatā dākṣyamanurāgaśca bhartari| śaucaṃ ceti catuṣko'yaṃ guṇaḥ paricare jane||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">smṛtirnirdeśakāritvamabhīrutvamathāpi ca| jñāpakatvaṃ ca rogāṇāmāturasya guṇāḥ smṛtāḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">kāraṇaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ siddhau pādacatuṣṭayam| vijñātā śāsitā yoktā pradhānaṃ bhiṣagatra tu||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">paktau hi kāraṇaṃ pakturyathā pātrendhanānalāḥ| vijeturvijaye bhūmiścamūḥ praharaṇāni ca||11||</seg> <seg type="unit" n="12">āturādyāstathā siddhau pādāḥ kāraṇasañjñitāḥ| vaidyasyātaścikitsāyāṃ pradhānaṃ kāraṇaṃ bhiṣak||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">mṛddaṇḍacakrasūtrādyāḥ kumbhakārādṛte yathā| nāvahanti guṇaṃ vaidyādṛte pādatrayaṃ tathā||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">gandharvapuravannāśaṃ yadvikārāḥ sudāruṇāḥ| yānti yaccetare vṛddhimāśūpāyapratīkṣiṇaḥ||14||</seg> sati pādatraye jñājñau bhiṣajāvatra kāraṇam|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">varamātmā huto'jñena na cikitsā pravartitā||15||</seg> <seg type="unit" n="16">pāṇicārādyathā'cakṣurajñānādbhītabhītavat| naurmārutavaśevājño bhiṣak carati karmasu||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">yadṛcchayā samāpannamuttārya niyatāyuṣam| bhiṣaṅmānī nihantyāśu śatānyaniyatāyuṣām||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tasmācchāstre'rthavijñāne pravṛttau karmadarśane| bhiṣak catuṣṭaye yuktaḥ prāṇābhisara ucyate||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">hetau liṅge praśamane rogāṇāmapunarbhave| jñānaṃ caturvidhaṃ yasya sa rājārho bhiṣaktamaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śastraṃ śāstrāṇi salilaṃ guṇadoṣapravṛttaye| pātrāpekṣīṇyataḥ prajñāṃ cikitsārthaṃ viśodhayet||20||</seg> <seg type="unit" n="21">vidyā vitarko vijñānaṃ smṛtistatparatā kriyā| yasyaite ṣaḍguṇāstasya na sādhyamativartate||21||</seg> <seg type="unit" n="22">vidyā matiḥ karmadṛṣṭirabhyāsaḥ siddhirāśrayaḥ| vaidyaśabdābhiniṣpattāvalamekaikamapyataḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">yasya tvete guṇāḥ sarve santi vidyādayaḥ śubhāḥ| sa vaidyaśabdaṃ sadbhūtamarhan <note place="foot" type="variant" n="7">‘sadbhūtamarhet’ iti pā.</note> prāṇisukhapradaḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">śāstraṃ jyotiḥ prakāśārthaṃ darśanaṃ buddhirātmanaḥ| tābhyāṃ bhiṣak suyuktābhyāṃ cikitsannāparādhyati||24||</seg> <seg type="unit" n="25">cikitsite trayaḥ pādā yasmādvaidyavyapāśrayaḥ| tasmāt prayatnamātiṣṭhedbhiṣak svaguṇasampadi||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">maitrī kāruṇyamārteṣu śakye prītirupekṣaṇam| prakṛtistheṣu bhūteṣu vaidyavṛttiścaturvidheti||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tatra ślokau- bhiṣagjitaṃ catuṣpādaṃ pādaḥ pādaścaturguṇaḥ| bhiṣak pradhānaṃ pādebhyo yasmādvaidyastu yadguṇaḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">jñānāni buddhirbrāhmī ca bhiṣajāṃ yā caturvidhā| sarvametaccatuṣpāde khuḍḍāke samprakāśitamiti||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne khuḍḍākacatuṣpādo nāma navamo'dhyāyaḥ||9||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="ca.1.10">
          <head>mahācatuṣpādo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto mahācatuṣpādamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">catuṣpādaṃ ṣoḍaśakalaṃ bheṣajamiti bhiṣajo bhāṣante, yaduktaṃ pūrvādhyāye ṣoḍaśaguṇamiti, tadbheṣajaṃ yuktiyuktamalamārogyāyeti bhagavān punarvasurātreyaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">neti maitreyaḥ, kiṃ kāraṇaṃ? dṛśyante hyāturāḥ kecidupakaraṇavantaśca paricārakasampannāścātmavantaśca kuśalaiśca bhiṣagbhiranuṣṭhitāḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘bhiṣagbhirupakrāntāḥ’ iti pā.</note> samuttiṣṭhamānāḥ, tathāyuktāścāpare mriyamāṇāḥ; tasmādbheṣajamakiñcitkaraṃ bhavati, tadyathā- śvabhre sarasi ca prasiktamalpamudakaṃ, nadyāṃ vā syandamānāyāṃ pāṃsudhāne vā pāṃsumuṣṭiḥ prakīrṇa iti; tathā'pare dṛśyante'nupakaraṇāścāparicārakāścānātmavantaścākuśalaiśca bhiṣagbhiranuṣṭhitāḥ samuttiṣṭhamānāḥ, tathāyuktā mriyamāṇāścāpare| yataśca pratikurvan sidhyati, pratikurvan mriyate; apratikurvan sidhyati, apratikurvan mriyate; tataścintyate bheṣajamabheṣajenāviśiṣṭamiti <note place="foot" type="variant" n="2">‘iti maitreyaḥ’ iti pā.</note>||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">maitreya <note place="foot" type="variant" n="3">‘mithyā cintyate’ iti pā.</note>! mithyā cintyata ityātreyaḥ; kiṃ kāraṇaṃ, ye hyāturāḥ ṣoḍaśaguṇasamuditenānena bheṣajenopapadyamānā mriyanta ityuktaṃ tadanupapannaṃ, na hi bheṣajasādhyānāṃ vyādhīnāṃ bheṣajamakāraṇaṃ bhavati; ye punarāturāḥ kevalādbheṣajādṛte samuttiṣṭhante, na teṣāṃ sampūrṇabheṣajopapādanāya samutthānaviśeṣo <note place="foot" type="variant" n="4">‘samamutthānaviśeṣo'sti’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> nāsti; yathā hi patitaṃ puruṣaṃ samarthamutthānāyotthāpayan puruṣo balamasyopādadhyāt, sa kṣiprataramaparikliṣṭa evottiṣṭhet, tadvat sampūrṇabheṣajopalambhādāturāḥ; ye cāturāḥ kevalādbheṣajādapi mriyante, na ca sarva eva te bheṣajopapannāḥ samuttiṣṭheran, nahi sarve vyādhayo bhavantyupāyasādhyāḥ, na copāyasādhyānāṃ vyādhīnāmanupāyena siddhirasti, na cāsādhyānāṃ vyādhīnāṃ bheṣajasamudāyo'yamasti <note place="foot" type="variant" n="5">‘bheṣajasamudāyo'sti’ iti pā.</note>, na hyalaṃ jñānavān bhiṣaṅmumūrṣumāturamutthāpayituṃ; parīkṣyakāriṇo hi kuśalā bhavanti, yathā hi yogajño'bhyāsanitya iṣvāso dhanurādāyeṣumasyannātiviprakṛṣṭe mahati kāye nāparādhavān bhavati, sampādayati ceṣṭakāryaṃ, tathā bhiṣak svaguṇasampanna upakaraṇavān vīkṣya karmārabhamāṇaḥ sādhyarogamanaparādhaḥ sampādayatyevāturamārogyeṇa; tasmānna bheṣajamabheṣajenāviśiṣṭaṃ bhavati||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">idaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="7">‘idaṃ cedaṃ ca’ iti pā.</note> naḥ pratyakṣaṃ- yadanātureṇa bheṣajenāturaṃ cikitsāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘upacarāmaḥ’ iti pā.</note>, kṣāmamakṣāmeṇa, kṛśaṃ ca durbalamāpyāyayāmaḥ, sthūlaṃ medasvinamapatarpayāmaḥ, śītenoṣṇābhibhūtamupacarāmaḥ, śītābhibhūtamuṣṇena, nyūnān dhātūn pūrayāmaḥ, vyatiriktān hrāsayāmaḥ, vyādhīn mūlaviparyayeṇopacarantaḥ samyak prakṛtau sthāpayāmaḥ; teṣāṃ nastathā kurvatāmayaṃ bheṣajasamudāyaḥ kāntatamo bhavati||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">bhavanti cātra- sādhyāsādhyavibhāgajño jñānapūrvaṃ cikitsakaḥ| kāle cārabhate karma yattat sādhayati dhruvam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">arthavidyāyaśohānimupakrośamasaṅgraham <note place="foot" type="variant" n="10">‘svārtha...’ iti pā.</note><note place="foot" type="variant" n="11">‘… masadgraham’ iti pā.</note>| prāpnuyānniyataṃ vaidyo yo'sādhyaṃ samupācaret||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sukhasādhyaṃ mataṃ sādhyaṃ kṛcchrasādhyamathāpi ca| dvividhaṃ cāpyasādhyaṃ syādyāpyaṃ yaccānupakramam <note place="foot" type="variant" n="12">‘yadanupakramam’ iti pā.</note>||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sādhyānāṃ trividhaścālpamadhyamotkṛṣṭatāṃ prati| vikalpo, na tvasādhyānāṃ niyatānāṃ vikalpanā||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">hetavaḥ pūrvarūpāṇi rūpāṇyalpāni yasya ca| na ca tulyaguṇo dūṣyo na doṣaḥ prakṛtirbhavet||11||</seg> <seg type="unit" n="12">na ca kālaguṇastulyo na deśo durupakramaḥ| gatirekā navatvaṃ ca rogasyopadravo na ca||12||</seg> <seg type="unit" n="13">doṣaścaikaḥ samutpattau dehaḥ sarvauṣadhakṣamaḥ| catuṣpādopapattiśca sukhasādhyasya lakṣaṇam||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">nimittapūrvarūpāṇāṃ rūpāṇāṃ madhyame bale| kālaprakṛtidūṣyāṇāṃ sāmānye'nyatamasya ca||14||</seg> <seg type="unit" n="15">garbhiṇīvṛddhabālānāṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘gurviṇīvṛddhabālānāṃ’ iti pā.</note> nātyupadravapīḍitam| śastrakṣārāgnikṛtyānāmanavaṃ kṛcchradeśajam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">vidyādekapathaṃ rogaṃ nātipūrṇacatuṣpadam| dvipathaṃ nātikālaṃ vā kṛcchrasādhyaṃ dvidoṣajam||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">śeṣatvādāyuṣo yāpyamasādhyaṃ pathyasevayā| labdhālpasukhamalpena hetunā''śupravartakam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">gambhīraṃ bahudhātusthaṃ marmasandhisamāśritam| nityānuśāyinaṃ rogaṃ dīrghakālamavasthitam||18||</seg> vidyāddvidoṣajaṃ,...|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">...tadvat pratyākhyeyaṃ tridoṣajam| kriyāpathamatikrāntaṃ sarvamārgānusāriṇam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">autsukyāratisammohakaramindriyanāśanam| durbalasya susaṃvṛddhaṃ vyādhiṃ sāriṣṭameva ca||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">bhiṣajā prāk parīkṣyaivaṃ vikārāṇāṃ svalakṣaṇam| paścātkarmasamārambhaḥ kāryaḥ sādhyeṣu dhīmatā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sādhyāsādhyavibhāgajño yaḥ samyakpratipattimān| na sa maitreyatulyānāṃ mithyābuddhiṃ prakalpayet||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tatra ślokau- ihauṣadhaṃ pādaguṇāḥ prabhavo bheṣajāśrayaḥ| ātreyamaitreyamatī matidvaividhyaniścayaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">caturvidhavikalpāśca vyādhayaḥ svasvalakṣaṇāḥ| uktā mahācatuṣpāde yeṣvāyattaṃ bhiṣagjitam||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne mahācatuṣpādo nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="ca.1.11">
          <head>tisraiṣaṇīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātastisraiṣaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu puruṣeṇānupahatasattvabuddhipauruṣaparākrameṇa hitamiha cāmuṣmiṃśca loke samanupaśyatā tisra eṣaṇāḥ paryeṣṭavyā bhavanti| tadyathā- prāṇaiṣaṇā, dhanaiṣaṇā, paralokaiṣaṇeti||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">āsāṃ tu khalveṣaṇānāṃ prāṇaiṣaṇāṃ tāvat pūrvataramāpadyeta| kasmāt? prāṇaparityāge hi sarvatyāgaḥ| tasyānupālanaṃ- svasthasya svasthavṛttānuvṛttiḥ, āturasya vikārapraśamane'pramādaḥ, tadubhayametaduktaṃ vakṣyate ca; tadyathoktamanuvartamānaḥ prāṇānupālanāddīrghamāyuravāpnotīti prathamaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">atha dvitīyāṃ dhanaiṣaṇamāpadyeta, prāṇebhyo hyanantaraṃ dhanameva paryeṣṭavyaṃ bhavati <note place="foot" type="variant" n="2">asyāgre ‘kimarthamiti cet ucyate’ ityadhikaḥ pāṭha upaskāre upalabhyate</note>; na hyataḥ pāpāt pāpīyo'sti yadanupakaraṇasya dīrghamāyuḥ, tasmādupakaraṇāni paryeṣṭuṃ yateta| tatropakaraṇopāyānanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- kṛṣipāśupālyavāṇijyarājopasevādīni, yāni cānyānyapi satāmavigarhitāni karmāṇi vṛttipuṣṭikarāṇi vidyāttānyārabheta kartuṃ; tathā kurvan dīrghajīvitaṃ jīvatyanavamataḥ puruṣo bhavati <note place="foot" type="variant" n="3">‘dīrghajīvitamanavamataḥ puruṣo jīvati’ iti pā.</note>| iti dvitīyā dhanaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">atha tṛtīyāṃ paralokaiṣaṇāmāpadyeta| saṃśayaścātra, kathaṃ? bhaviṣyāma itaścyutā naveti; kutaḥ punaḥ saṃśaya iti, ucyate- santi hyeke pratyakṣaparāḥ parokṣatvāt punarbhavasya nāstikyamāśritāḥ, santi cāgamapratyayādeva punarbhavamicchanti; śrutibhedācca- ‘mātaraṃ pitaraṃ caike manyante janmakāraṇam | svabhāvaṃ paranirmāṇaṃ yadṛcchāṃ cāpare janāḥ’ || iti | ataḥ saṃśayaḥ- kiṃ nu khalvasti punarbhavo na veti||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra buddhimānnāstikyabuddhiṃ jahyādvicikitsāṃ ca| kasmāt? pratyakṣaṃ hyalpam; analpamapratyakṣamasti, yadāgamānumānayuktibhirupalabhyate; yaireva tāvadindriyaiḥ pratyakṣamupalabhyate, tānyeva santi cāpratyakṣāṇi||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">satāṃ ca rūpāṇāmatisannikarṣādativiprakarṣādāvaraṇāt karaṇadaurbalyānmanonavasthānāt samānābhihārādabhibhavādatisaukṣmyācca pratyakṣānupalabdhiḥ; tasmādaparīkṣitametaducyate- pratyakṣamevāsti, nānyadastīti||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śrutayaścaitā na kāraṇaṃ, yuktivirodhāt| ātmā mātuḥ piturvā yaḥ so'patyaṃ yadi sañcaret| dvividhaṃ sañcaredātmā sarvovā'vayavena vā||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sarvaścet sañcarenmātuḥ piturvā maraṇaṃ bhavet| nirantaraṃ, nāvayavaḥ kaścitsūkṣmasya cātmanaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">buddhirmanaśca nirṇīte yathaivātmā tathaiva te| yeṣāṃ caiṣā matisteṣāṃ yonirnāsti caturvidhā||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vidyāt svābhāvikaṃ ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ yat svalakṣaṇam| saṃyoge ca viyoge <note place="foot" type="variant" n="9">‘vibhāge’ iti pā.</note> ca teṣāṃ karmaiva kāraṇam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">anādeścetanādhātorneṣyate paranirmitiḥ| para ātmā sa ceddheturiṣṭo'stu <note place="foot" type="variant" n="11">‘iṣṭāstu’ iti pā.</note> paranirmitiḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">na parīkṣā na parīkṣyaṃ na kartā kāraṇaṃ na ca| na devā narṣayaḥ siddhāḥ karma karmaphalaṃ na ca||14||</seg> <seg type="unit" n="15">nāstikasyāsti naivātmā yadṛcchopahatātmanaḥ| pātakebhyaḥ paraṃ caitat pātakaṃ nāstikagrahaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tasmānmatiṃ vimucyaitāmamārgaprasṛtāṃ budhaḥ| satāṃ buddhipradīpena paśyetsarvaṃ yathātatham||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">dvividhameva khalu sarvaṃ saccāsacca; tasya caturvidhā parīkṣā- āptopadeśaḥ, pratyakṣam, anumānaṃ, yuktiśceti||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">āptāstāvat- rajastamobhyāṃ nirmuktāstapojñānabalena ye| yeṣāṃ trikālamamalaṃ jñānamavyāhataṃ sadā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">āptāḥ śiṣṭā vibuddhāste teṣāṃ vākyamasaṃśayam| satyaṃ, vakṣyanti te kasmādasatyaṃ nīrajastamāḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘kasmānnīrajastamaso mṛṣā’ iti pā.</note>||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ātmendriyamanorthānāṃ sannikarṣāt pravartate| vyaktā tadātve yā buddhiḥ pratyakṣaṃ sa nirucyate||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">pratyakṣapūrvaṃ trividhaṃ trikālaṃ cānumīyate| vahnirnigūḍho dhūmena maithunaṃ garbhadarśanāt||21||</seg> <seg type="unit" n="22">evaṃ vyavasyantyatītaṃ bījāt phalamanāgatam| dṛṣṭvā bījāt phalaṃ jātamihaiva sadṛśaṃ budhāḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">jalakarṣaṇabījartusaṃyogāt sasyasambhavaḥ| yuktiḥ ṣaḍdhātusaṃyogādgarbhāṇāṃ sambhavastathā||23||</seg> <seg type="unit" n="24">mathyamanthana(ka)manthānasaṃyogādagnisambhavaḥ| yuktiyuktā catuṣpādasampadvyādhinibarhaṇī||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">buddhiḥ paśyati yā bhāvān bahukāraṇayogajān| yuktistrikālā sā jñeyā trivargaḥ sādhyate yayā||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">eṣā parīkṣā nāstyanyā yayā sarvaṃ parīkṣyate| parīkṣyaṃ sadasaccaivaṃ tayā cāsti punarbhavaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tatrāptāgamastāvadvedaḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘āptāgamastāvat’ iti pā.</note>, yaścānyo'pi kaścidvedārthādaviparītaḥ parīkṣakaiḥ praṇītaḥ śiṣṭānumato lokānugrahapravṛttaḥ śāstravādaḥ, sa cā''ptāgamaḥ; āptāgamādupalabhyatedānatapoyajñasatyāhiṃsābrahmacaryāṇyabhyudayaniḥśreyasakarāṇīti||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">na cānativṛttasattvadoṣāṇāmadoṣairapunarbhavo dharmadvāreṣūpadiśyate||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">dharmadvārāvahitaiśca vyapagatabhayarāgadveṣalobhamohamānairbrahmaparairāptaiḥ karmavidbhiranupahatasattvabuddhipracāraiḥ pūrvaiḥ pūrvatarairmaharṣibhirdivyacakṣubhirdṛṣṭvopadiṣṭaḥ punarbhava iti vyavasyedevam <note place="foot" type="variant" n="25">‘vyavasyedevaṃ punarbhavam’ iti pā.</note>||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">pratyakṣamapi copalabhyate- mātāpitrorvisadṛśānyapatyāni, tulyasambhavānāṃ varṇasvarākṛtisattvabuddhibhāgyaviśeṣāḥ, pravarāvarakulajanma, dāsyaiśvaryaṃ, sukhāsukhamāyuḥ, āyuṣo vaiṣamyam, iha kṛtasyāvāptiḥ, aśikṣitānāṃ ca ruditastanapānahāsatrāsādīnāṃ pravṛttiḥ, lakṣaṇotpattiḥ, karmasādṛśye <note place="foot" type="variant" n="26">‘karmasāmānye’ iti pā.</note> phalaviśeṣaḥ, medhā kvacit kvacit karmaṇyamedhā, jātismaraṇam- ihāgamanamitaścyutānāmiti <note place="foot" type="variant" n="27">‘…mitaścyutānāṃ ca bhūtānāṃ’ iti pā.</note>, samadarśane priyāpriyatvam||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">ata evānumīyate- yat- svakṛtamaparihāryamavināśi paurvadehikaṃ daivasañjñakamānubandhikaṃ karma, tasyaitat phalam; itaścānyadbhaviṣyatīti; phaladbījamanumīyate, phalaṃ ca bījāt||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">yuktiścaiṣā- ṣaḍdhātusamudayādgarbhajanma, kartṛkaraṇasaṃyogāt kriyā; kṛtasya karmaṇaḥ phalaṃ nākṛtasya, nāṅkurotpattirabījāt; karmasadṛśaṃ phalaṃ, nānyasmādbījādanyasyotpattiḥ; iti yuktiḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">evaṃ pramāṇaiścaturbhirupadiṣṭe punarbhave dharmadvāreṣvavadhīyeta; tadyathā- guruśuśrūṣāyāmadhyayane vratacaryāyāṃ dārakriyāyāmapatyotpādane bhṛtyabharaṇe'tithipūjāyāṃ dāne'nabhidhyāyāṃ tapasyanasūyāyāṃ dehavāṅmānase karmaṇyakliṣṭe dehendriyamanorthabuddhyātmaparīkṣāyāṃ manaḥsamādhāviti; yāni cānyānyapyevaṃvidhāni karmāṇi satāmavigarhitāni svargyāṇi vṛttipuṣṭikarāṇi vidyāttānyārabheta kartuṃ; tathā kurvanniha caiva yaśo labhate pretya ca svargam| iti tṛtīyā paralokaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">atha khalu traya upastambhāḥ, trividhaṃ balaṃ, trīṇyāyatanāni, trayo rogāḥ, trayo rogamārgāḥ, trividhā bhiṣajaḥ, trividhamauṣadhamiti||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">traya upastambhā iti- āhāraḥ, svapno, brahmacaryamiti; ebhistribhiryuktiyuktairupastabdhamupastambhaiḥ śarīraṃ balavarṇopacayopacitamanuvartate yāvadāyuḥsaṃskārāt saṃskāramahitamanupasevamānasya <note place="foot" type="variant" n="30">‘saṃskāraḥ sa hitamupasevamānasya’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note>, ya ihaivopadekṣyate||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">trividhaṃ balamiti- sahajaṃ, kālajaṃ, yuktikṛtaṃ ca| sahajaṃ yaccharīrasattvayoḥ prākṛtaṃ, kālakṛtamṛtuvibhāgajaṃ vayaḥkṛtaṃ ca, yuktikṛtaṃ punastadyadāhāraceṣṭāyogajam||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">trīṇyāyatanānīti- arthānāṃ karmaṇaḥ kālasya cātiyogāyogamithyāyogāḥ| tatrātiprabhāvatāṃ dṛśyānāmatimātraṃ darśanamatiyogaḥ, sarvaśo'darśanamayogaḥ, atiśliṣṭātiviprakṛṣṭaraudrabhairavādbhutadviṣṭabībhatsanavikṛtavitrāsanādirūpadarśanaṃ <note place="foot" type="variant" n="33">‘atisūkṣmātiviprakṛṣṭa...’ iti pā.</note><note place="foot" type="variant" n="34">vitrāsaneti jalpakalpatarāvupaskāre ca na paṭhyate</note> mithyāyogaḥ; tathā'timātrastanitapaṭahotkruṣṭādīnāṃ śabdānāmatimātraṃ śravaṇamatiyogaḥ, sarvaśo'śravaṇamayogaḥ, paruṣeṣṭavināśopaghātapradharṣaṇabhīṣaṇādiśabdaśravaṇaṃ mithyāyogaḥ; tathā'titīkṣṇogrābhiṣyandināṃ gandhānāmatimātraṃ ghrāṇamatiyogaḥ, sarvaśo'ghrāṇamayogaḥ, pūtidviṣṭāmedhyaklinnaviṣapavanakuṇapagandhādighrāṇaṃ mithyāyogaḥ; tathā rasānāmatyādānamatiyogaḥ, sarvaśo'nādānamayogaḥ, mithyāyogo rāśivarjyeṣvāhāravidhiviśeṣāyataneṣūpadekṣyate; tathā'tiśītoṣṇānāṃ spṛśyānāṃ snānābhyaṅgotsādanādīnāṃ cātyupasevanamatiyogaḥ, sarvaśo'nupasevanamayogaḥ, snānādīnāṃ śītoṣṇādīnāṃ ca spṛśyānāmanānupūrvyopasevanaṃ viṣamasthānābhighātāśucibhūtasaṃsparśādayaśceti mithyāyogaḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">tatraikaṃ sparśanamindriyāṇāmindriyavyāpakaṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘sparśanendriyaṃ’ iti pā.</note>, cetaḥ- samavāyi, sparśanavyāptervyāpakamapi ca cetaḥ; tasmāt sarvendriyāṇāṃ vyāpakasparśakṛto yo bhāvaviśeṣaḥ, so'yamanupaśayāt pañcavidhastrividhavikalpo bhavatyasātmyendriyārthasaṃyogaḥ; sātmyārtho hyupaśayārthaḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">karma vāṅmanaḥśarīrapravṛttiḥ| tatra vāṅmanaḥśarīrātipravṛttiratiyogaḥ; sarvaśo'pravṛttirayogaḥ; vegadhāraṇodīraṇaviṣamaskhalanapatanāṅgapraṇidhānāṅgapradūṣaṇaprahāramardanaprāṇoparodhasaṅkleśanādiḥ śārīro mithyāyogaḥ, sūcakānṛtākālakalahāpriyābaddhānupacāraparuṣavacanādirvāṅmithyāyogaḥ, bhayaśokakrodhalobhamohamānerṣyāmithyādarśanādirmānaso mithyāyogaḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">saṅgraheṇa cātiyogāyogavarjaṃ karma vāṅmanaḥśarīrajamahitamanupadiṣṭaṃ yattacca mithyāyogaṃ vidyāt||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">iti trividhavikalpaṃ trividhameva karma prajñāparādha iti vyavasyet||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">śītoṣṇavarṣalakṣaṇāḥ punarhemantagrīṣmavarṣāḥ saṃvatsaraḥ, sa kālaḥ| tatrātimātrasvalakṣaṇaḥ kālaḥ kālātiyogaḥ, hīnasvalakṣaṇaḥ (kālaḥ) kālāyogaḥ, yathāsvalakṣaṇaviparītalakṣaṇastu (kālaḥ) kālamithyāyogaḥ| kālaḥ punaḥ pariṇāma ucyate||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">ityasātmyendriyārthasaṃyogaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaśceti trayastrividhavikalpā hetavo vikārāṇāṃ; samayogayuktāstu prakṛtihetavo bhavanti||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">sarveṣāmeva bhāvānāṃ bhāvābhāvau nāntareṇa yogāyogātiyogamithyāyogān samupalabhyete; yathāsvayuktyapekṣiṇau hi bhāvābhāvau||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">trayo rogā iti- nijāgantumānasāḥ| tatra nijaḥ śārīradoṣasamutthaḥ, āganturbhūtaviṣavāyvagnisamprahārādisamutthaḥ, mānasaḥ punariṣṭasya lābhāllābhāccāniṣṭasyopajāyate||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">tatra buddhimatā mānasavyādhiparītenāpi satā buddhyā hitāhitamavekṣyāvekṣya dharmārthakāmānāmahitānāmanupasevane hitānāṃ copasevane prayatitavyaṃ, na hyantareṇa loke trayametanmānasaṃ kiñcinniṣpadyate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā; tasmādetaccānuṣṭheyaṃ- tadvidyānāṃ <note place="foot" type="variant" n="40">‘tadvidyavṛddhānāṃ’ iti pā.</note> copasevane prayatitavyam, ātmadeśakulakālabalaśaktijñāne yathāvacceti||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">bhavati cātra- mānasaṃ prati bhaiṣajyaṃ trivargasyānvavekṣaṇam| tadvidyasevā vijñānamātmādīnāṃ ca sarvaśaḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">trayo rogamārgā iti- śākhā, marmāsthisandhayaḥ, koṣṭhaśca| tatra śākhā raktādayo dhātavastvak ca, sa bāhyo rogamārgaḥ; marmāṇi punarbastihṛdayamūrdhādīni, asthisandhayo'sthisaṃyogāstatropanibaddhāśca snāyukaṇḍarāḥ <note place="foot" type="variant" n="41">‘snāyukaṇḍarāḥ sirādayaśca’ iti pā.</note>, sa madhyamo rogamārgaḥ; koṣṭhaḥ punarucyate mahāsrotaḥ śarīramadhyaṃ mahānimnamāmapakvāśayaśceti paryāyaśabdaistantre, sa rogamārga ābhyantaraḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">tatra, gaṇḍapiḍakālajyapacīcarmakīlādhimāṃsamaṣakakuṣṭhavyaṅgādayo vikārā bahirmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśovidradhyādayaḥ śākhānusāriṇo bhavanti rogāḥ; pakṣavadhagrahāpatānakārditaśoṣarājayakṣmāsthisandhiśūlagudabhraṃśādayaḥ śirohṛdbastirogādayaśca madhyamamārgānusāriṇo bhavanti rogāḥ; jvarātīsāracchardyalasakavisūcikākāsaśvāsahikkānāhodaraplīhādayo'ntarmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśovidradhyādayaḥ koṣṭhānusāriṇo bhavanti rogāḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">trividhā bhiṣaja iti- bhiṣakchadmacarāḥ santi santyeke siddhasādhitāḥ| santi vaidyaguṇairyuktāstrividhā bhiṣajo bhuvi||50||</seg> <seg type="unit" n="51">vaidyabhāṇḍauṣadhaiḥ pustaiḥ pallavairavalokanaiḥ| labhante ye bhiṣakśabdamajñāste pratirūpakāḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">śrīyaśojñānasiddhānāṃ vyapadeśādatadvidhāḥ| vaidyaśabdaṃ labhante ye jñeyāste siddhasādhitāḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">prayogajñānavijñānasiddhisiddhāḥ sukhapradāḥ| jīvitābhisarāste syurvaidyatvaṃ teṣvavasthitamiti||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">trividhamauṣadhamiti- daivavyapāśrayaṃ, yuktivyapāśrayaṃ, sattvāvajayaśca| tatra daivavyapāśrayaṃ- mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi, yuktivyapāśrayaṃ- punarāhārauṣadhadravyāṇāṃ yojanā, sattvāvajayaḥ- punarahitebhyo'rthebhyo manonigrahaḥ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">śarīradoṣaprakope khalu śarīramevāśritya prāyaśastrividhamauṣadhamicchanti- antaḥparimārjanaṃ, bahiḥparimārjanaṃ, śastrapraṇidhānaṃ ceti| tatrāntaḥparimārjanaṃ yadantaḥśarīramanupraviśyauṣadhamāhārajātavyādhīn pramārṣṭi, yatpunarbahiḥsparśamāśrityābhyaṅgasvedapradehapariṣekonmardanādyairāmayān pramārṣṭi tadbahiḥparimārjanaṃ, śastrapraṇidhānaṃ punaśchedanabhedanavyadhanadāraṇalekhanotpāṭanapracchanasīvanaiṣaṇakṣārajalaukasaśceti||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">bhavanti cātra- prājño roge samutpanne bāhyenābhyantareṇa vā| karmaṇā labhate śarma śastropakramaṇena vā||56||</seg> <seg type="unit" n="57">bālastu khalu mohādvā pramādādvā na budhyate| utpadyamānaṃ prathamaṃ rogaṃ śatrumivābudhaḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">aṇurhi prathamaṃ bhūtvā rogaḥ paścādvivardhate| sa jātamūlo muṣṇāti balamāyuśca durmateḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">na mūḍho labhate sañjñāṃ <note place="foot" type="variant" n="45">‘śraddhāṃ’ iti pā.</note> tāvadyāvanna pīḍyate| pīḍitastu matiṃ paścāt kurute vyādhinigrahe||59||</seg> <seg type="unit" n="60">atha putrāṃśca dārāṃśca jñātīṃścāhūya bhāṣate| sarvasvenāpi me kaścidbhiṣagānīyatāmiti||60||</seg> <seg type="unit" n="61">tathāvidhaṃ ca kaḥ śakto durbalaṃ vyādhipīḍitam| kṛśaṃ kṣīṇendriyaṃ dīnaṃ paritrātuṃ gatāyuṣam||61||</seg> <seg type="unit" n="62">sa trātāramanāsādya bālastyajati jīvitam| godhā lāṅgūlabaddhevākṛṣyamāṇā balīyasā||62||</seg> <seg type="unit" n="63">tasmāt prāgeva rogebhyo rogeṣu taruṇeṣu vā| bheṣajaiḥ pratikurvīta ya icchet sukhamātmanaḥ||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">tatra ślokau- eṣaṇāḥ samupastambhā balaṃ kāraṇamāmayāḥ| tisraiṣaṇīye mārgāśca bhiṣajo bheṣajāni ca||64||</seg> <seg type="unit" n="65">tritvenāṣṭau samuddiṣṭāḥ kṛṣṇātreyeṇa dhīmatā| bhāvā, bhāveṣvasaktena yeṣu sarvaṃ pratiṣṭhitam||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne tisraiṣaṇīyo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="ca.1.12">
          <head>vātakalākalīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vātakalākalīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vātakalākalājñānamadhikṛtya parasparamatāni jijñāsamānāḥ samupaviśya maharṣayaḥ papracchuranyo'nyaṃ- kiṅguṇo vāyuḥ, kimasya prakopaṇam, upaśamanāni vā'sya kāni, kathaṃ cainamasaṅghātavantamanavasthitamanāsādya prakopaṇapraśamanāni prakopayanti praśamayanti vā, kāni cāsya kupitākupitasya śarīrāśarīracarasya śarīreṣu carataḥ karmāṇi bahiḥśarīrebhyoveti||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atrovāca kuśaḥ sāṅkṛtyāyanaḥ- rūkṣalaghuśītadāruṇakharaviśadāḥ ṣaḍime vātaguṇā bhavanti||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tacchrutvā vākyaṃ kumāraśirā bharadvāja uvāca- evametadyathā bhagavānāha, eta eva vātaguṇā bhavanti, sa tvevaṅguṇairevandravyairevamprabhāvaiśca karmabhirabhyasyamānairvāyuḥ prakopamāpadyate, samānaguṇābhyāso hi dhātūnāṃ vṛddhikāraṇamiti||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tacchrutvā vākyaṃ kāṅkāyano bāhlīkabhiṣaguvāca- evametadyathā bhagavānāha, etānyeva vātaprakopaṇāni bhavanti; ato viparītāni vātasya praśamanāni bhavanti, prakopaṇaviparyayo hi dhātūnāṃ praśamakāraṇamiti||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tacchrutvā vākyaṃ baḍiśo dhāmārgava uvāca- evametadyathā bhagavānāha, etānyeva vātaprakopapraśamanāni bhavanti| yathā hyenamasaṅghātamanavasthitamanāsādya prakopaṇapraśamanāni prakopayanti praśamayanti vā, tathā'nuvyākhyāsyāmaḥ- vātaprakopaṇāni khalu rūkṣalaghuśītadāruṇakharaviśadaśuṣirakarāṇi śarīrāṇāṃ, tathāvidheṣu śarīreṣu vāyurāśrayaṃ gatvā''pyāyamānaḥ prakopamāpadyate; vātapraśamanāni punaḥsnigdhagurūṣṇaślakṣṇamṛdupicchilaghanakarāṇi śarīrāṇāṃ, tathāvidheṣu śarīreṣu vāyurasajyamānaścaran praśāntimāpadyate||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tacchrutvā baḍiśavacanamavitathamṛṣigaṇairanumatamuvāca vāryovido rājarṣiḥ- evametat sarvamanapavādaṃ yathā bhagavānāha| yāni tu khalu vāyoḥ kupitākupitasya śarīrāśarīracarasya śarīreṣu carataḥ karmāṇi bahiḥśarīrebhyo vā bhavanti, teṣāmavayavān pratyakṣānumānopadeśaiḥ sādhayitvā namaskṛtya vāyave yathāśakti pravakṣyāmaḥ- vāyustantrayantradharaḥ, prāṇodānasamānavyānāpānātmā, pravartakaśceṣṭānāmuccāvacānāṃ, niyantā praṇetā ca manasaḥ, sarvendriyāṇāmudyojakaḥ, sarvendriyārthānāmabhivoḍhā, sarvaśarīradhātuvyūhakaraḥ, sandhānakaraḥ śarīrasya, pravartako vācaḥ, prakṛtiḥ sparśaśabdayoḥ, śrotrasparśanayormūlaṃ, harṣotsāhayoryoniḥ, samīraṇo'gneḥ, doṣasaṃśoṣaṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘saṃśoṣaṇo doṣāṇāṃ’ iti pā.</note>, kṣeptā bahirmalānāṃ, sthūlāṇusrotasāṃ bhettā, kartāgarbhākṛtīnām, āyuṣo'nuvṛttipratyayabhūto bhavatyakupitaḥ| kupitastu khalu śarīre śarīraṃ nānāvidhairvikārairupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya <note place="foot" type="variant" n="4">‘upaghātāya bhavati’ iti pā.</note>, mano vyāharṣayati <note place="foot" type="variant" n="5">‘vyāvartayati’ iti pā.</note>, sarvendriyāṇyupahanti, vinihanti garbhān vikṛtimāpādayatyatikālaṃ vā dhārayati, bhayaśokamohadainyātipralāpāñjanayati, prāṇāṃścoparuṇaddhi| prakṛtibhūtasya khalvasya loke carataḥ karmāṇīmāni bhavanti; tadyathā- dharaṇīdhāraṇaṃ, jvalanojjvālanam, ādityacandranakṣatragrahagaṇānāṃ santānagatividhānaṃ, sṛṣṭiśca meghānām, apāṃ visargaḥ, pravartanaṃ srotasāṃ, puṣpaphalānāṃ cābhinirvartanam, udbhedanaṃ caudbhidānām, ṛtūnāṃ pravibhāgaḥ, vibhāgo dhātūnāṃ, dhātumānasaṃsthānavyaktiḥ, bījābhisaṃskāraḥ, śasyābhivardhanamavikledopaśoṣaṇe <note place="foot" type="variant" n="6">yogīndranāthasenastu ‘vikledopaśoṣaṇam, avaikārikavikāraśca iti paṭhati| vikledasya upaśoṣaṇaṃ| vaikāriko vātādivikṛtijanyo vikāro marakādiḥ, tadabhāvo'vaikārikavikāraḥ’ iti ca vyākhyānayati</note>, avaikārikavikāraśceti| prakupitasya khalvasya lokeṣu carataḥ karmāṇīmāni bhavanti; tadyathā- śikhariśikharāvamathanam, unmathanamanokahānām, utpīḍanaṃ sāgarāṇām, udvartanaṃ sarasāṃ, pratisaraṇamāpagānām, ākampanaṃ ca bhūmeḥ, ādhamanamambudānāṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘avadhūnanamambudānām’ iti pā.</note>, nīhāranirhrādapāṃśusikatāmatsyabhekoragakṣārarudhirāśmāśanivisargaḥ, vyāpādanaṃ ca ṣaṇṇāmṛtūnāṃ, śasyānāmasaṅghātaḥ, bhūtānāṃ copasargaḥ, bhāvānāṃ cābhāvakaraṇaṃ, caturyugāntakarāṇāṃ meghasūryānalānilānāṃ visargaḥ; sa hi bhagavān prabhavaścāvyayaśca, bhūtānāṃ bhāvābhāvakaraḥ, sukhāsukhayorvidhātā, mṛtyuḥ, yamaḥ, niyantā, prajāpatiḥ, aditiḥ, viśvakarmā, viśvarūpaḥ, sarvagaḥ, sarvatantrāṇāṃ vidhātā, bhāvānāmaṇuḥ, vibhuḥ, viṣṇuḥ, krāntā lokānāṃ, vāyureva bhagavāniti||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tacchrutvā vāryovidavaco marīciruvāca- yadyapyevametat, kimarthasyāsya vacane vijñāne vā sāmarthyamasti <note place="foot" type="variant" n="12">‘sāmarthyamiti prayojanam’</note> bhiṣagvidyāyāṃ; bhiṣagvidyāmadhikṛtyeyaṃ kathā pravṛtteti <note place="foot" type="variant" n="13">‘pravartate’ iti pā.</note>||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vāryovida uvāca- bhiṣak pavanamatibalamatiparuṣamatiśīghrakāriṇamātyayikaṃ cennānuniśamyet, sahasā prakupitamatiprayataḥ kathamagre'bhirakṣitumabhidhāsyati prāgevainamatyayabhayāt; vāyoryathārthā stutirapi bhavatyārogyāya balavarṇavivṛddhaye varcasvitvāyopacayāya jñānopapattaye paramāyuḥprakarṣāya ceti||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">marīciruvāca- agnireva śarīre pittāntargataḥ kupitākupitaḥ śubhāśubhāni karoti; tadyathā- paktimapaktiṃ darśanamadarśanaṃ mātrāmātratvamūṣmaṇaḥ prakṛtivikṛtivarṇau śauryaṃ bhayaṃ krodhaṃ harṣaṃ mohaṃ prasādamityevamādīni cāparāṇi dvandvānīti||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tacchrutvā marīcivacaḥ kāpya uvāca- soma eva śarīre śleṣmāntargataḥ kupitākupitaḥ śubhāśubhāni karoti; tadyathā- dārḍhyaṃ śaithilyamupacayaṃ kārśyamutsāhamālasyaṃ vṛṣatāṃ klībatāṃ jñānamajñānaṃ buddhiṃ mohamevamādīni cāparāṇi dvandvānīti||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tacchrutvā kāpyavaco bhagavān punarvasurātreya uvāca- sarva eva bhavantaḥ samyagāhuranyatraikāntikavacanāt; sarva eva khalu vātapittaśleṣmāṇaḥ prakṛtibhūtāḥ puruṣamavyāpannendriyaṃ balavarṇasukhopapannamāyuṣā mahatopapādayanti samyagevācaritā dharmārthakāmā iva niḥśreyasena mahatā puruṣamiha cāmuṣmiṃśca loke; vikṛtāstvenaṃ mahatā viparyayeṇopapādayanti ṛtavastraya iva vikṛtimāpannā lokamaśubhenopaghātakāla iti||13||</seg> <seg type="unit" n="14">tadṛṣayaḥ sarva evānumenire vacanamātreyasya bhagavato'bhinananduśceti||14||</seg> <seg type="unit" n="15">bhavati cātra- tadātreyavacaḥ śrutvā sarva evānumenire| ṛṣayo'bhinananduśca yathendravacanaṃ surāḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tatra ślokau- guṇāḥ ṣaḍ dvividho heturvividhaṃ karma yat punaḥ| vāyoścaturvidhaṃ karma pṛthak ca kaphapittayoḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">maharṣīṇāṃ matiryā yā punarvasumatiśca yā| kalākalīye vātasya tat sarvaṃ samprakāśitam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne vātakalākalīyo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="3">iti nirdeśacatuṣkaḥ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="13" xml:id="ca.1.13">
          <head>snehādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ snehādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">sāṅkhyaiḥ saṅkhyātasaṅkhyeyaiḥ sahāsīnaṃ punarvasum| jagaddhitārthaṃ papraccha vahniveśaḥ svasaṃśayam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">kiṃyonayaḥ kati snehāḥ ke ca snehaguṇāḥ pṛthak| kālānupāne ke kasya kati kāśca vicāraṇāḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">kati mātrāḥ kathammānāḥ kā ca keṣūpadiśyate| kaśca kebhyo hitaḥ snehaḥ prakarṣaḥ snehane ca kaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">snehyāḥ ke ke na ca snigdhāsnigdhātisnigdhalakṣaṇam| kiṃ pānāt prathamaṃ pīte jīrṇe kiñca hitāhitam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ke mṛdukrūrakoṣṭhāḥ kā vyāpadaḥ siddhayaśca kāḥ| acche saṃśodhane caiva snehe kā vṛttiriṣyate||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vicāraṇāḥ keṣu yojyā vidhinā kena tat prabho!| snehasyāmitavijñāna jñānamicchāmi veditum||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">atha tatsaṃśayacchettā pratyuvāca punarvasuḥ| snehānāṃ dvividhā saumya yoniḥ sthāvarajaṅgamā||9||</seg> <seg type="unit" n="10">tilaḥ priyālābhiṣukau bibhītakaścitrābhayairaṇḍamadhūkasarṣapāḥ| kusumbhabilvārukamūlakātasīnikocakākṣoḍakarañjaśigrukāḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">snehāśayāḥ sthāvarasañjñitāstathā syurjaṅgamā matsyamṛgāḥ sapakṣiṇaḥ| teṣāṃ dadhikṣīraghṛtāmiṣaṃ vasā sneheṣu majjā ca tathopadiśyate||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">sarveṣāṃ tailajātānāṃ tilatailaṃ viśiṣyate| balārthe snehane cāgryamairaṇḍaṃ tu virecane||12||</seg> <seg type="unit" n="1">(kaṭūṣṇaṃ tailamairaṇḍaṃ vātaśleṣmaharaṃ guru | kaṣāyasvādutiktaiśca yojitaṃ pittahantrapi ||1||</seg>)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">sarpistailaṃ vasā majjā sarvasnehottamā matāḥ| eṣu caivottamaṃ sarpiḥ saṃskārasyānuvartanāt||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ghṛtaṃ pittānilaharaṃ rasaśukraujasāṃ hitam| nirvāpaṇaṃ mṛdukaraṃ svaravarṇaprasādanam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">mārutaghnaṃ na ca śleṣmavardhanaṃ balavardhanam| tvacyamuṣṇaṃ sthirakaraṃ tailaṃ yoniviśodhanam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">viddhabhagnāhatabhraṣṭayonikarṇaśiroruji| pauruṣopacaye snehe vyāyāme ceṣyate vasā||16||</seg> <seg type="unit" n="17">balaśukrarasaśleṣmamedomajjavivardhanaḥ| majjā viśeṣato'sthnāṃ ca balakṛt snehane hitaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">sarpiḥ śaradi pātavyaṃ vasā majjā ca mādhave| tailaṃ prāvṛṣi nātyuṣṇaśīte snehaṃ pibennaraḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">vātapittādhiko rātrāvuṣṇe cāpi pibennaraḥ| śleṣmādhiko divā śīte pibeccāmalabhāskare||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">atyuṣṇe vā divā pīto vātapittādhikena vā| mūrcchāṃ pipāsāmunmādaṃ kāmalāṃ vā samīrayet||20||</seg> <seg type="unit" n="21">śīte rātrau piban snehaṃ naraḥ śleṣmādhiko'pi vā| ānāhamaruciṃ śūlaṃ pāṇḍutāṃ vā samṛcchati||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">jalamuṣṇaṃ ghṛte peyaṃ yūṣastaile'nu śasyate| vasāmajjñostu maṇḍaḥ syāt sarveṣūṣṇamathāmbu vā||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">odanaśca vilepī ca raso māṃsaṃ payo dadhi| yavāgūḥ sūpaśākau ca yūṣaḥ kāmbalikaḥ khaḍaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">saktavastilapiṣṭaṃ ca madyaṃ lehāstathaiva ca| bhakṣyamabhyañjanaṃ bastistathā cottarabastayaḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">gaṇḍūṣaḥ karṇatailaṃ ca nastaḥkarṇākṣitarpaṇam| caturviṃśatirityetāḥ snehasya pravicāraṇāḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘kalpanāpūrvakabhedā’ ityarthaḥ</note>||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">acchapeyastu yaḥ sneho na tāmāhurvicāraṇām| snehasya sa bhiṣagdṛṣṭaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘bhiṣagdiṣṭaḥ’ iti</note> kalpaḥ prāthamakalpikaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">rasaiścopahitaḥ snehaḥ samāsavyāsayogibhiḥ| ṣaḍbhistriṣaṣṭidhā saṅkhyāṃ prāpnotyekaśca kevalaḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">evametāścatuḥṣaṣṭiḥ snehānāṃ pravicāraṇā <note place="foot" type="variant" n="8">‘pravicāraṇāḥ’ iti pā.</note>| okartuvyādhipuruṣān prayojyā jānatā bhavet||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">ahorātramahaḥ kṛtsnamardhāhaṃ ca pratīkṣate| pradhānā madhyamā hrasvā snehamātrā jarāṃ prati||29||</seg> <seg type="unit" n="30">iti tisraḥ samuddiṣṭā mātrāḥ snehasya mānataḥ| tāsāṃ prayogān vakṣyāmi puruṣaṃ puruṣaṃ prati||30||</seg> <seg type="unit" n="31">prabhūtasnehanityā ye kṣutpipāsāsahā narāḥ| pāvakaścottamabalo yeṣāṃ ye cottamā bale||31||</seg> <seg type="unit" n="32">gulminaḥ sarpadaṣṭāśca visarpopahatāśca ye| unmattāḥ kṛcchramūtrāśca gāḍhavarcasa eva ca||32||</seg> <seg type="unit" n="33">pibeyuruttamāṃ mātrāṃ tasyāḥ pāne guṇāñchṛṇu| vikārāñchamayatyeṣāṃ śīghraṃ samyakprayojitā||33||</seg> <seg type="unit" n="34">doṣānukarṣiṇī mātrā sarvamārgānusāriṇī| balyā punarnavakarī śarīrendriyacetasām||34||</seg> <seg type="unit" n="35">aruṣkasphoṭapiḍakākaṇḍūpāmābhirarditāḥ| kuṣṭhinaśca pramīḍhāśca vātaśoṇitikāśca ye||35||</seg> <seg type="unit" n="36">nātibahvāśinaścaiva mṛdukoṣṭhāstathaiva ca| pibeyurmadhyamāṃ mātrāṃ madhyamāścāpi ye bale||36||</seg> <seg type="unit" n="37">mātraiṣā mandavibhraṃśā na cātibalahāriṇī| sukhena ca snehayati śodhanārthe ca yujyate||37||</seg> <seg type="unit" n="38">ye tu vṛddhāśca bālāśca sukumārāḥ sukhocitāḥ| riktakoṣṭhatvamahitaṃ yeṣāṃ mandāgnayaśca ye||38||</seg> <seg type="unit" n="39">jvarātīsārakāsāśca yeṣāṃ cirasamutthitāḥ| snehamātrāṃ pibeyuste hrasvāṃ ye cāvarā bale||39||</seg> <seg type="unit" n="40">parihāre sukhā caiṣā mātrā snehanabṛṃhaṇī| vṛṣyā balyā nirābādhā ciraṃ cāpyanuvartate||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">vātapittaprakṛtayo vātapittavikāriṇaḥ| cakṣuḥkāmāḥ kṣatāḥ kṣīṇā vṛddhā bālāstathā'balāḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">āyuḥprakarṣakāmāśca balavarṇasvarārthinaḥ| puṣṭikāmāḥ prajākāmāḥ saukumāryārthinaśca ye||42||</seg> <seg type="unit" n="43">dīptyojaḥsmṛtimedhāgnibuddhīndriyabalārthinaḥ| pibeyuḥ sarpirārtāśca dāhaśastraviṣāgnibhiḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">pravṛddhaśleṣmamedaskāścalasthūlagalodarāḥ| vātavyādhibhirāviṣṭā vātaprakṛtayaśca ye||44||</seg> <seg type="unit" n="45">balaṃ tanutvaṃ laghutāṃ dṛḍhatāṃ sthiragātratām <note place="foot" type="variant" n="11">‘sthiratāṃ dṛḍhagātratām’ iti pā.</note>| snigdhaślakṣṇatanutvaktāṃ ye ca kāṅkṣanti dehinaḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">kṛmikoṣṭhāḥ krūrakoṣṭhāstathā nāḍībhirarditāḥ| pibeyuḥ śītale kāle tailaṃ tailocitāśca ye||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">vātātapasahā ye ca rūkṣā bhārādhvakarśitāḥ| saṃśuṣkaretorudhirā niṣpītakaphamedasaḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">asthisandhisirāsnāyumarmakoṣṭhamahārujaḥ| balavānmāruto yeṣāṃ khāni cāvṛtya tiṣṭhati||48||</seg> <seg type="unit" n="49">mahaccāgnibalaṃ yeṣāṃ vasāsātmyāśca ye narāḥ| teṣāṃ snehayitavyānāṃ vasāpānaṃ vidhīyate||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">dīptāgnayaḥ kleśasahā ghasmarāḥ snehasevinaḥ| vātārtāḥ krūrakoṣṭhāśca snehyā majjānamāpnuyuḥ||50||</seg> yebhyo yebhyo hito yo yaḥ snehaḥ sa parikīrtitaḥ|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">snehanasya prakarṣau tu saptarātratrirātrakau||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">svedyāḥ śodhayitavyāśca rūkṣā vātavikāriṇaḥ| vyāyāmamadyastrīnityāḥ snehyāḥ syurye ca cintakāḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">saṃśodhanādṛte yeṣāṃ rūkṣaṇaṃ sampravakṣyate| na teṣāṃ snehanaṃ śastamutsannakaphamedasām||53||</seg> <seg type="unit" n="54">abhiṣyaṇṇānanagudā nityamandāgnayaśca ye| tṛṣṇāmūrcchāparītāśca garbhiṇyastāluśoṣiṇaḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">annadviṣaśchardayanto jaṭharāmagarārditāḥ| durbalāśca pratāntāśca snehaglānā madāturāḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">na snehyā vartamāneṣu na nasto bastikarmasu| snehapānāt prajāyante teṣāṃ rogāḥ sudāruṇāḥ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">purīṣaṃ grathitaṃ rūkṣaṃ vāyurapraguṇo mṛduḥ| paktā kharatvaṃ raukṣyaṃ ca gātrasyāsnigdhalakṣaṇam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">vātānulomyaṃ dīpto'gnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam| mārdavaṃ snigdhatā cāṅge snigdhānāmupajāyate||58||</seg> <seg type="unit" n="59">pāṇḍutā gauravaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘sadanaṃ’ iti pā.</note> jāḍyaṃ purīṣasyāvipakvatā| tandrīrarucirutkeśaḥ syādatisnigdhalakṣaṇam||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">dravoṣṇamanabhiṣyandi bhojyamannaṃ pramāṇataḥ| nātisnigdhamasaṅkīrṇaṃ śvaḥ snehaṃ pātumicchatā||60||</seg> <seg type="unit" n="61">pibet saṃśamanaṃ snehamannakāle prakāṅkṣitaḥ| śuddhyarthaṃ punarāhāre naiśe jīrṇe pibennaraḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">uṣṇodakopacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘brahmacārī kṣapāśaya ityanena maithunadivāsvapnarātrijāgaraṇānāṃ niṣedhaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>| śakṛnmūtrānilodgārānudīrṇāṃśca na <note place="foot" type="variant" n="17">‘udīrṇāṃśca na dhārayedityatra cakārādanudīrṇāṃśca nodīrayedityartho jñeyaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> dhārayet||62||</seg> <seg type="unit" n="63">vyāyāmamuccairvacanaṃ krodhaśokau himātapau| varjayedapravātaṃ ca seveta śayanāsanam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">snehaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">gaṅgādharastu ‘snehaṃ pītvā nare snehaṃ pratibhuñjāna eva ca’ iti paṭhati, ‘snehaṃ pītvā tvaparaṃ snehaṃ pratibhuñjāne nare snehamithyopacārāddāruṇā gadā jāyante’ iti vyākhyānayati| yogīndranāthasenastu ‘snehaṃ pītvā naraḥ snehaṃ pratibhuñjāna eva ca| uṣṇodakopacārī syāt’ ityādi ‘seveta śayanāsanam| snehamithyopacārāddhi jāyante dāruṇā gadā’ ityevaṃ kiñcitpaurvāparyaṃ kṛtvā paṭhati, ‘pīte hitāhitamāha- snehaṃ pītvetyādi| snehaṃ pītvā tathā snehaṃ pratibhuñjānaḥ tasminneva dine snehaṃ piban snehaṃ pītavān snehaṃ pibaṃścetyarthaḥ, nara uṣṇodakopacārī syāt’ ityādi vyākhyānayati ca</note> pītvā naraḥ snehaṃ pratibhuñjāna eva ca| snehamithyopacārāddhi jāyante dāruṇā gadāḥ||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">mṛdukoṣṭhastrirātreṇa snihyatyacchopasevayā| snihyati krūrakroṣṭhastu saptarātreṇa mānavaḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">guḍamikṣurasaṃ mastu kṣīramulloḍitaṃ dadhi| pāyasaṃ kṛśarāṃ sarpiḥ kāśmaryatriphalārasam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">drākṣārasaṃ pīlurasaṃ jalamuṣṇamathāpi vā| madyaṃ vā taruṇaṃ pītvā mṛdukoṣṭho viricyate||67||</seg> <seg type="unit" n="68">virecayanti naitāni krūrakoṣṭhaṃ kadācana| bhavati krūrakoṣṭhasya grahaṇyatyulbaṇānilā||68||</seg> <seg type="unit" n="69">udīrṇapittā'lpakaphā grahaṇī mandamārutā| mṛdukoṣṭhasya tasmāt sa suvirecyo naraḥ smṛtaḥ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">udīrṇapittā grahaṇī yasya cāgnibalaṃ mahat| bhasmībhavati tasyāśu snehaḥ pīto'gnitejasā||70||</seg> <seg type="unit" n="71">sa jagdhvā snehamātrāṃ tāmojaḥ prakṣārayan balī| snehāgniruttamāṃ tṛṣṇāṃ sopasargāmudīrayet||71||</seg> <seg type="unit" n="72">nālaṃ snehasamṛddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi| sa cet suśītaṃ salilaṃ nāsādayati dahyate| yathaivāśīviṣaḥ kakṣamadhyagaḥ svaviṣāgninā||72||</seg> <seg type="unit" n="73">ajīrṇe yadi tu snehe tṛṣṇā syācchardayedbhiṣak| śītodakaṃ punaḥ pītvā bhuktvā rūkṣānnamullikhet||73||</seg> <seg type="unit" n="74">na sarpiḥ kevalaṃ pitte peyaṃ sāme viśeṣataḥ| sarvaṃ hyanurajeddehaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘hyanucareddehaṃ’ iti pā.</note> hatvā sañjñāṃ ca mārayet||74||</seg> <seg type="unit" n="75">tandrā <note place="foot" type="variant" n="20">‘tantrīrutkleśa’ iti pā.</note> sotkleśa ānāho jvaraḥ stambho visañjñatā| kuṣṭhāni kaṇḍūḥ pāṇḍutvaṃ śophārśāṃsyarucistṛṣā||75||</seg> <seg type="unit" n="76">jaṭharaṃ grahaṇīdoṣāḥ staimityaṃ vākyanigrahaḥ| śūlamāmapradoṣāśca jāyante snehavibhramāt||76||</seg> <seg type="unit" n="77">tatrāpyullekhanaṃ śastaṃ svedaḥ kālapratīkṣaṇam| prati prati vyādhibalaṃ buddhvā sraṃsanameva ca||77||</seg> <seg type="unit" n="78">takrāriṣṭaprayogaśca rūkṣapānānnasevanam| mūtrāṇāṃ triphalāyāśca snehavyāpattibheṣajam||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">akāle cāhitaścaiva mātrayā na ca yojitaḥ| sneho mithyopacārācca vyāpadyetātisevitaḥ||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">snehāt praskandanaṃ jantustrirātroparataḥ pibet| snehavaddravamuṣṇaṃ ca tryahaṃ bhuktvā rasaudanam||80||</seg></ab>
          <ab type="mula">ekāhoparatastadvadbhuktvā pracchardanaṃ pibet|81|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">syāttvasaṃśodhanārthīye vṛttiḥ snehe viriktavat||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">snehadviṣaḥ snehanityā mṛdukoṣṭhāśca ye narāḥ| kleśāsahā madyanityāsteṣāmiṣṭā vicāraṇā||82||</seg> <seg type="unit" n="83">lāvataittiramāyūrahāṃsavārāhakaukkuṭāḥ| gavyājaurabhramātsyāśca rasāḥ syuḥ snehane hitāḥ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">yavakolakulatthāśca snehāḥ saguḍaśarkarāḥ| dāḍimaṃ dadhi savyoṣaṃ rasasaṃyogasaṅgrahaḥ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">snehayanti tilāḥ pūrvaṃ jagdhāḥ sasnehaphāṇitāḥ| kṛśarāśca bahusnehāstilakāmbalikāstathā||85||</seg> <seg type="unit" n="86">phāṇitaṃ śṛṅgaveraṃ ca tailaṃ ca surayā saha| pibedrūkṣo bhṛtairmāṃsairjīrṇe'śnīyācca bhojanam||86||</seg> <seg type="unit" n="87">tailaṃ surāyā maṇḍena vasāṃ majjānameva vā| piban saphāṇitaṃ kṣīraṃ naraḥ snihyati vātikaḥ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">dhāroṣṇaṃ snehasaṃyuktaṃ pītvā saśarkaraṃ payaḥ| naraḥ snihyati pītvā vā saraṃ dadhnaḥ saphāṇitam||88||</seg> <seg type="unit" n="89">pāñcaprasṛtikī peyā pāyaso māṣamiśrakaḥ| kṣīrasiddho bahusnehaḥ snehayedacirānnaram||89||</seg> <seg type="unit" n="90">sarpistailavasāmajjātaṇḍulaprasṛtaiḥ śṛ(kṛ)tā| pāñcaprasṛtikī peyā peyā snehanamicchatā||90||</seg> <seg type="unit" n="1">(śaukaro vā rasaḥ snigdhaḥ sarpirlavaṇasaṃyutaḥ | pīto dvirvāsare yatnāt snehayedacirānnaram ||1||</seg>)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">grāmyānūpaudakaṃ māṃsaṃ guḍaṃ dadhi payastilān| kuṣṭhī śothī pramehī ca snehane na prayojayet||91||</seg> <seg type="unit" n="92">snehairyathārhaṃ tān siddhaiḥ snehayedavikāribhiḥ| pippalībhirharītakyā siddhaistriphalayā'pi vā||92||</seg> <seg type="unit" n="93">drākṣāmalakayūṣābhyāṃ dadhnā cāmlena sādhayet| vyoṣagarbhaṃ bhiṣak snehaṃ pītvā snihyati taṃ naraḥ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">yavakolakulatthānāṃ rasāḥ kṣāraḥ surā dadhi| kṣīrasarpiśca tat siddhaṃ snehanīyaṃ ghṛtottamam||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">tailamajjavasāsarpirbadaratriphalārasaiḥ| yoniśukrapradoṣeṣu sādhayitvā prayojayet||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">gṛhṇātyambu <note place="foot" type="variant" n="24">“idānīmupayuktaḥ snehaḥ śarīraṃ saṃsnehyādhikaścedbhavati tadā sravati, anyathātu jīryatyevetyāha- gṛhṇātītyādi| yathāgnīti agnyanurūpam| nanu snehapānaṃ hi snigdhalakṣaṇāvadhi kāryaṃ, tenaikadina eva tathā snehapānaṃ kriyatāṃ yathā śīghrameva snehalakṣaṇaṃ syādityāha- yathā cetyādi| ākledya īṣatkledayitvā, evaṃ tvaritasevito'pi sneho dhātūnasnehayitvaiva sraṃsate adho yāti, tathā ca sati samyaksnehanaṃ na bhavatīti bhāvaḥ” iti śivadāsasenaḥ</note> yathā vastraṃ prasravatyadhikaṃ yathā| yathāgni jīryati snehastathā sravati cādhikaḥ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">yathā vā''kledya mṛtpiṇḍamāsiktaṃ tvarayā jalam| sravati sraṃsate snehastathā tvaritasevitaḥ||97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">lavaṇopahitāḥ snehāḥ snehayantyacirānnaram| taddhyabhiṣyandyarūkṣaṃ ca sūkṣmamuṣṇaṃ vyavāyi ca||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">snehamagre prayuñjīta tataḥ svedamanantaram| snehasvedopapannasya saṃśodhanamathetarat <note place="foot" type="variant" n="25">‘saṃśodhanamanantaram’ iti pā.</note>||99||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">tatra ślokaḥ- snehāḥ snehavidhiḥ kṛtsnavyāpatsiddhiḥ sabheṣajā| yathāpraśnaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘yathānyāyaṃ yathāśāstraṃ snehasvedopapādanairityanvayaḥ, śāstroktasnehasvedavidhibhirityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> bhagavatā vyāhṛtaṃ cāndrabhāginā||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne snehādhyāyo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ||13||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="14" xml:id="ca.1.14">
          <head>svedādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ svedādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ataḥ svedāḥ pravakṣyante yairyathāvatprayojitaiḥ| svedasādhyāḥ praśāmyanti gadā vātakaphātmakāḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">snehapūrvaṃ prayuktena svedenāvajite'nile| purīṣamūtraretāṃsi na sajjanti kathañcana||4||</seg> <seg type="unit" n="5">śuṣkāṇyapi hi kāṣṭhāni snehasvedopapādanaiḥ| namayanti yathānyāyaṃ kiṃ punarjīvato narān||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">rogartuvyādhitāpekṣo nātyuṣṇo'timṛdurna ca| dravyavān kalpito deśe svedaḥ kāryakaro mataḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">vyādhau śīte śarīre ca mahān svedo mahābale| durbale durbalaḥ svedo madhyame madhyamo hitaḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vātaśleṣmaṇi vāte vā kaphe vā sveda iṣyate| snigdharūkṣastathā snigdho rūkṣaścāpyupakalpitaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">āmāśayagate vāte kaphe pakvāśayāśrite| rūkṣapūrvo hitaḥ svedaḥ snehapūrvastathaiva ca||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">vṛṣaṇau hṛdayaṃ dṛṣṭī svedayenmṛdu naiva vā| madhyamaṃ vaṅkṣaṇau śeṣamaṅgāvayavamiṣṭataḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">suśuddhairnaktakaiḥ piṇḍyā godhūmānāmathāpi vā| padmotpalapalāśairvā svedyaḥ saṃvṛtya cakṣuṣī||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">muktāvalībhiḥ śītābhiḥ śītalairbhājanairapi| jalārdrairjalajairhastaiḥ svidyato hṛdayaṃ spṛśet||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">śītaśūlavyuparame stambhagauravanigrahe| sañjāte mārdave svede svedanādviratirmatā||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">pittaprakopo mūrcchā ca śarīrasadanaṃ tṛṣā| dāhaḥ svarāṅgadaurbalyamatisvinnasya lakṣaṇam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">uktastasyāśitīye yo graiṣmikaḥ sarvaśo vidhiḥ| so'tisvinnasya kartavyo madhuraḥ snigdhaśītalaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">kaṣāyamadyanityānāṃ garbhiṇyā raktapittinām| pittināṃ sātisārāṇāṃ rūkṣāṇāṃ madhumehinām||16||</seg> <seg type="unit" n="17">vidagdhabhraṣṭabradhnānāṃ viṣamadyavikāriṇām| śrāntānāṃ naṣṭasañjñānāṃ sthūlānāṃ pittamehinām||17||</seg> <seg type="unit" n="18">tṛṣyatāṃ kṣudhitānāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘kṣutparītānāṃ’ iti pā.</note> ca kruddhānāṃ śocatāmapi| kāmalyudariṇāṃ caiva kṣatānāmāḍhyarogiṇām||18||</seg> <seg type="unit" n="19">durbalātiviśuṣkāṇāmupakṣīṇaujasāṃ tathā| bhiṣak taimirikāṇāṃ ca na svedamavatārayet||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">pratiśyāye ca kāse ca hikkāśvāseṣvalāghave| karṇamanyāśiraḥśūle svarabhede galagrahe||20||</seg> <seg type="unit" n="21">arditaikāṅgasarvāṅgapakṣāghāte vināmake| koṣṭhānāhavibandheṣu mūtrāghāte <note place="foot" type="variant" n="3">‘śukrāghāte’ iti pā.</note> vijṛmbhake||21||</seg> <seg type="unit" n="22">pārśvapṛṣṭhakaṭīkukṣisaṅgrahe gṛdhrasīṣu ca| mūtrakṛcchre mahattve ca muṣkayoraṅgamardake||22||</seg> <seg type="unit" n="23">pādajānūrujaṅghārtisaṅgrahe śvayathāvapi| khallīṣvāmeṣu śīte ca vepathau vātakaṇṭake||23||</seg> <seg type="unit" n="24">saṅkocāyāmaśūleṣu stambhagauravasuptiṣu <note place="foot" type="variant" n="4">‘stambhasya gauravaṃ bahutvamatistabdhatetyarthaḥ| na tu gauravamityarthaḥ, alāghave iti pūrvamuktatvāt’ iti śivadāsasenaḥ</note>| sarvāṅgeṣu vikāreṣu svedanaṃ hitamucyate||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tilamāṣakulatthāmlaghṛtatailāmiṣaudanaiḥ| pāyasaiḥ kṛśarairmāṃsaiḥ piṇḍasvedaṃ prayojayet||25||</seg> <seg type="unit" n="26">gokharoṣṭravarāhāśvaśakṛdbhiḥ satuṣairyavaiḥ| sikatāpāṃśupāṣāṇakarīṣāyasapūṭakaiḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">ślaiṣmikān svedayet pūrvairvātikān samupācaret| dravyāṇyetāni śasyante yathāsvaṃ prastareṣvapi||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">bhūgṛheṣu ca jentākeṣūṣṇagarbhagṛheṣu ca| vidhūmāṅgāratapteṣu svabhyaktaḥ svidyate sukham||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">grāmyānūpaudakaṃ māṃsaṃ payo bastaśirastathā| varāhamadhyapittāsṛk <note place="foot" type="variant" n="5">‘varāhamedaḥ’ iti pā.</note> snehavattilataṇḍulāḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">ityetāni samutkvāthya nāḍīsvedaṃ prayojayet| deśakālavibhāgajño <note place="foot" type="variant" n="6">‘deśakālavikārajñaḥ iti, deśakālavicārajñaḥ’ iti ca pā.</note> yuktyapekṣo bhiṣaktamaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">vāruṇāmṛtakairaṇḍaśigrumūlakasarṣapaiḥ| vāsāvaṃśakarañjārkapatrairaśmantakasya ca||31||</seg> <seg type="unit" n="32">śobhāñjanakasaireyamālatīsurasārjakaiḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘... śairīṣa...’ iti pā.</note>| patrairutkvāthya salilaṃ nāḍīsvedaṃ prayojayet||32||</seg> <seg type="unit" n="33">bhūtīkapañcamūlābhyāṃ surayā dadhimastunā| mūtrairamlaiśca sasnehairnāḍīsvedaṃ prayojayet||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">eta eva ca niryūhāḥ prayojyā jalakoṣṭhake| svedanārthaṃ ghṛtakṣīratailakoṣṭhāṃśca kārayet||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">godhūmaśakalaiścūrṇairyavānāmamlasaṃyutaiḥ| sasnehakiṇvalavaṇairupanāhaḥ praśasyate||35||</seg> <seg type="unit" n="36">gandhaiḥ surāyāḥ kiṇvena jīvantyā śatapuṣpayā| umayā kuṣṭhatailābhyāṃ yuktayā copanāhayet||36||</seg> <seg type="unit" n="37">carmabhiścopanaddhavyaḥ salomabhirapūtibhiḥ| uṣṇavīryairalābhe tu kauśeyāvikaśāṭakaiḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">rātrau baddhaṃ divā muñcenmuñcedrātrau divā kṛtam| vidāhaparihārārthaṃ, syāt prakarṣastu śītale||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">saṅkaraḥ prastaro nāḍī pariṣeko'vagāhanam| jentāko'śmaghanaḥ karṣūḥ kuṭī bhūḥ kumbhikaiva ca||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kūpo holāka ityete svedayanti trayodaśa| tān yathāvat pravakṣyāmi sarvānevānupūrvaśaḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">tatra vastrāntaritairavastrāntaritairvā piṇḍairyathoktairupasvedanaṃ saṅkarasveda iti vidyāt||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">śūkaśamīdhānyapulākānāṃ veśavārapāyasakṛśarotkārikādīnāṃ vā prastare kauśeyāvikottarapracchadepañcāṅgulorubūkārkapatrapracchade vā svabhyaktasarvagātrasya śayānasyopasvedanaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘śayānasyopari svedanaṃ’ iti pā.</note> prastarasveda iti vidyāt||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">svedanadravyāṇāṃ punarmūlaphalapatraśuṅgādīnāṃ mṛgaśakunapiśitaśiraspadādīnāmuṣṇasvabhāvānāṃ vā yathārhamamlalavaṇasnehopasaṃhitānāṃ mūtrakṣīrādīnāṃ vā kumbhyāṃ bāṣpamanudvamantyāmutkvathitānāṃ nāḍyā śareṣīkāvaṃśadalakarañjārkapatrānyatamakṛtayā gajāgrahastasaṃsthānayā vyāmadīrghayā vyāmārdhadīrghayā vā vyāmacaturbhāgāṣṭabhāgamūlāgrapariṇāhasrotasā sarvato vātaharapatrasaṃvṛtacchidrayā dvistrirvā vināmitayā vātaharasiddhasnehābhyaktagātro bāṣpamupaharet; bāṣpo hyanṛjugāmī <note place="foot" type="variant" n="12">‘hyanūrdhvagāmī’ iti pā.</note> vihatacaṇḍavegastvacamavidahan sukhaṃ svedayatīti nāḍīsvedaḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">vātikottaravātikānāṃ punarmūlādīnāmutkvāthaiḥ sukhoṣṇaiḥ kumbhīrvarṣaṇikāḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘vārṣulikāḥ iti, varṣulikā’ iti ca pā.</note> pranāḍīrvā pūrayitvā yathārhasiddhasnehābhyaktagātraṃ vastrāvacchannaṃ pariṣecayediti pariṣekaḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">vātaharotkvāthakṣīratailaghṛtapiśitarasoṣṇasalilakoṣṭhakāvagāhastu yathokta evāvagāhaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">atha jentākaṃ cikīrṣurbhūmiṃ parīkṣeta- tatra pūrvasyāṃ diśyuttarasyāṃ vā guṇavati praśaste bhūmibhāge kṛṣṇamadhuramṛttike suvarṇamṛttike vā parīvāpapuṣkariṇyādīnāṃ jalāśayānāmanyatamasya kūle dakṣiṇe paścime vā sūpatīrthe samasuvibhaktabhūmibhāge saptāṣṭau vā'ratnīrupakramyodakāt prāṅmukhamudaṅmukhaṃ vā'bhimukhatīrthaṃ kūṭāgāraṃ kārayet, utsedhavistārataḥ paramaratnīḥ ṣoḍaśa, samantāt suvṛttaṃ mṛtkarmasampannamanekavātāyanam; asya kūṭāgārasyāntaḥ samantato bhittimaratnivistārotsedhāṃ piṇḍikāṃ kārayedākapāṭāt, madhye cāsya kūṭāgārasya catuṣkiṣkumātraṃ puruṣapramāṇaṃ mṛnmayaṃ kandusaṃsthānaṃ bahusūkṣmacchidramaṅgārakoṣṭhakastambhaṃ sapidhānaṃ kārayet; taṃ ca khādirāṇāmāśvakarṇādīnāṃ vā kāṣṭhānāṃ pūrayitvā pradīpayet; sa yadā jānīyāt sādhu dagdhāni kāṣṭhāni gatadhūmānyavataptaṃ ca kevalamagninā tadagnigṛhaṃ svedayogyena coṣmaṇā yuktamiti, tatrainaṃ puruṣaṃ vātaharābhyaktagātraṃ vastrāvacchannaṃ praveśayet, praveśayaṃścainamanuśiṣyāt- saumya! praviśa kalyāṇāyārogyāya ceti, praviśya caināṃ piṇḍikāmadhiruhya pārśvāparapārśvābhyāṃ yathāsukhaṃ śayīthāḥ, na ca tvayā svedamūrcchāparītenāpi satā piṇḍikaiṣā vimoktavyā''prāṇocchvāsāt, bhraśyamāno hyataḥ piṇḍivakāvakāśāddvāramanadhigacchan svedamūrcchāparītatayā sadyaḥ prāṇāñjahyāḥ, tasmāt piṇḍikāmenāṃ na kathañcana muñcethāḥ; tvaṃ yadā jānīyāḥ- vigatābhiṣyandamātmānaṃ samyakprasrutasvedapicchaṃ sarvasrotovimuktaṃ laghūbhūtamapagatavibandhastambhasuptivedanāgauravamiti, tatastāṃ piṇḍikāmanusaran dvāraṃ prapadyethāḥ, niṣkramya ca na sahasā cakṣuṣoḥ paripālanārthaṃ śītodakamupaspṛśethāḥ, apagatasantāpaklamastu muhūrtāt sukhoṣṇena vāriṇā yathānyāyaṃ pariṣikto'śnīyāḥ; iti jentākasvedaḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">śayānasya pramāṇena ghanāmaśmamayīṃ śilām| tāpayitvā mārutaghnairdārubhiḥ sampradīpitaiḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">vyapojjhya sarvānaṅgārān prokṣya caivoṣṇavāriṇā| tāṃ śilāmatha kurvīta kauṣeyāvikasaṃstarām||48||</seg> <seg type="unit" n="49">tasyāṃ svabhyaktasarvāṅgaḥ svapan svidyati nā sukham| kauravājinakauṣeyaprāvārādyaiḥ <note place="foot" type="variant" n="18">‘rauravājina...’ iti pā.</note> susaṃvṛtaḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘sukhaṃ vṛtaḥ’ iti pā.</note>||49||</seg> ityakto'śmaghanasvedaḥ,...|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">...karṣūsvedaḥ pravakṣyate| khānayecchayanasyādhaḥ karṣūṃ sthānavibhāgavit||50||</seg> <seg type="unit" n="51">dīptairadhūmairaṅgāraistāṃ karṣūṃ pūrayettataḥ| tasyāmupari śayyāyāṃ svapan svidyati nā sukham||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">anatyutsedhavistārāṃ vṛttākārāmalocanām| ghanabhittiṃ kuṭīṃ kṛtvā kuṣṭhādyaiḥ sampralepayet||52||</seg> <seg type="unit" n="53">kuṭīmadhye bhiṣak śayyāṃ svāstīrṇāmupakalpayet| prāvārājinakauśeyakuthakambalagolakaiḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">hasantikābhiraṅgārapūrṇābhistāṃ ca sarvaśaḥ| parivāryāntarārohedabhyaktaḥ svidyate sukham||54||</seg> <seg type="unit" n="55">ya evāśmaghanasvedavidhirbhūmau sa eva tu| praśastāyāṃ nivātāyāṃ samāyāmupadiśyate||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">kumbhīṃ vātaharakvāthapūrṇāṃ bhūmau nikhānayet| ardhabhāgaṃ tribhāgaṃ vā śayanaṃ tatra copari||56||</seg> <seg type="unit" n="57">sthāpayedāsanaṃ vā'pi nātisāndraparicchadam| atha kumbhyāṃ susantaptān prakṣipedayaso guḍān||57||</seg> <seg type="unit" n="58">pāṣāṇān voṣmaṇā tena tatsthaḥ svidyati nā sukham| susaṃvṛtāṅgaḥ svabhyaktaḥ snehairanilanāśanaiḥ||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">kūpaṃ śayanavistāraṃ dviguṇaṃ cāpi vedhataḥ| deśe nivāte śaste ca kuryādantaḥsumārjitam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">hastyaśvagokharoṣṭrāṇāṃ karīṣairdagdhapūrite| svavacchannaḥ susaṃstīrṇe'bhyaktaḥ svidyati nā sukham||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">dhītīkāṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘dhautikāṃ’ iti pā.</note> tu karīṣāṇāṃ yathoktānāṃ pradīpayet| śayanāntaḥpramāṇena śayyāmupari tatra ca||61||</seg> <seg type="unit" n="62">sudagdhāyāṃ vidhūmāyāṃ yathoktāmupakalpayet| svavacchannaḥ svapaṃstatrābhyaktaḥ svidyati nā sukham||62||</seg> <seg type="unit" n="63">holākasveda ityeṣa sukhaḥ prokto maharṣiṇā| iti trayodaśavidhaḥ svedo'gniguṇasaṃśrayaḥ||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">vyāyāma uṣṇasadanaṃ guruprāvaraṇaṃ kṣudhā| bahupānaṃ bhayakrodhāvupanāhāhavātapāḥ||64||</seg> svedayanti daśaitāni naramagniguṇādṛte|65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">ityukto dvividhaḥ svedaḥ saṃyukto'gniguṇairna ca||65||</seg> <seg type="unit" n="66">ekāṅgasarvāṅgagataḥ snigdho rūkṣastathaiva ca| ityetattrividhaṃ dvandvaṃ svedamuddiśya kīrtitam||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">snigdhaḥ svedairupakramyaḥ svinnaḥ pathyāśano bhavet| tadahaḥ svinnagātrastu vyāyāmaṃ varjayennaraḥ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">tatra ślokāḥ- svedo yathā kāryakaro hito yebhyaśca yadvidhaḥ| yatra deśe yathā yogyo deśo rakṣyaśca yo yathā||68||</seg> <seg type="unit" n="69">svinnātisvinnarūpāṇi tathā'tisvinnabheṣajam| asvedyāḥ svedayogyāśca svedadravyāṇi kalpanā||69||</seg> <seg type="unit" n="70">trayodaśavidhaḥ svedo vinā daśavidho'gninā| saṅgraheṇa ca ṣaṭ svedāḥ svedādhyāye nidarśitāḥ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">svedādhikāre yadvācyamuktametanmaharṣiṇā <note place="foot" type="variant" n="21">‘yadvācyamuktamiti svedādhyāye yadvācyaṃ yo'rtha uktaḥ, tacchiṣyaiḥ| pratipattavyaṃ, yataḥ punarvasurupadeṣṭā’ iti śivadāsasenaḥ</note>| śiṣyaistu pratipattavyamupadeṣṭā punarvasuḥ||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne svedādhyāyo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ||14||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="15" xml:id="ca.1.15">
          <head>upakalpanīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta upakalpanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu rājānaṃ rājamātramanyaṃ vā vipuladravyaṃ vamanaṃ virecanaṃ vā pāyayitukāmena bhiṣajā prāgevauṣadhapānāt sambhārā upakalpanīyā bhavanti samyakcaiva hi gacchatyauṣadhe pratibhogārthāḥ, vyāpanne cauṣadhe vyāpadaḥ parisaṅkhyāya pratīkārārthāḥ; na hi sannikṛṣṭe kāle prādurbhūtāyāmāpadi satyapi krayākraye sukaramāśu sambharaṇamauṣadhānāṃ yathāvaditi||3||</seg> <seg type="unit" n="4">evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- nanu bhagavan! ādāveva jñānavatā tathā pratividhātavyaṃ yathā prativihite sidhyedevauṣadhamekāntena, samyakprayoganimittā hi sarvakarmaṇāṃ siddhiriṣṭā, vyāpaccāsamyakprayoganimittā; atha samyagasamyak ca samārabdhaṃ karma siddhyati vyāpadyate vā'niyamena, tulyaṃ bhavati jñānamajñāneneti||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- śakyaṃ tathā pratividhātumasmābhirasmadvidhairvā'pyagniveśa! yathā prativihite sidhyedevauṣadhamekāntena, tacca prayogasauṣṭhavamupadeṣṭuṃ yathāvat; nahi kaścidasti ya etadevamupadiṣṭamupadhārayitumutsaheta, upadhārya vā tathā pratipattuṃ prayoktuṃ vā; sūkṣmāṇi hi doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāmavasthāntarāṇi, yānyanucintyamānāni vimalavipulabuddherapi buddhimākulīkuryuḥ kiṃ punaralpabuddheḥ; tasmādubhayametadyathāvadupadekṣyāmaḥ- samyakprayogaṃ cauṣadhānāṃ, vyāpannānāṃ ca vyāpatsādhanāni siddhiṣūttarakālam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">idānīṃ tāvat sambhārān vividhānapi samāsenopadekṣyāmaḥ; tadyathā- dṛḍhaṃ nivātaṃ pravātaikadeśaṃ sukhapravicāramanupatyakaṃ dhūmātapajalarajasāmanabhigamanīyamaniṣṭhānāṃ ca śabdasparśarasarūpagandhānāṃ sodapānodūkhalamusalavarcaḥsthānasnānabhūmimahānasaṃ vāstuvidyākuśalaḥ praśastaṃ gṛhameva tāvat pūrvamupakalpayet||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tataḥ śīlaśaucācārānurāgadākṣyaprādakṣiṇyopapannānupacārakuśalān sarvakarmasu paryavadātān sūpaudanapācakasnāpakasaṃvāhakotthāpakasaṃveśakauṣadhapeṣakāṃśca paricārakān sarvakarmasvapratikūlān, tathā gītavāditrollāpakaślokagāthākhyāyiketihāsapurāṇakuśalānabhiprāyajñānanumatāṃśca deśakālavidaḥ pāriṣadyāṃśca, tathā lāvakapiñjilaśaśahariṇaiṇakālapucchakamṛgamātṛkorabhrān, gāṃ dogdhrīṃ śīlavatīmanāturāṃ jīvadvatsāṃ suprativihitatṛṇaśaraṇapānīyāṃ, pātryācamanīyodakoṣṭhamaṇikaghaṭapiṭharaparyogakumbhīkumbhakuṇḍaśarāva- darvīkaṭodañcanaparipacanamanthānacarmacelasūtrakārpāsorṇādīni ca, śayanāsanādīni copanyastabhṛṅgārapratigrahāṇi suprayuktāstaraṇottarapracchadopadhānāni sopāśrayāṇi <note place="foot" type="variant" n="3">‘saha upāśrayeṇa vartamānāni sopāśrayāṇi, upāśraya upadhānabhedaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ| ‘svāpāśrayāṇi’ iti pā.</note> saṃveśanopaveśanasnehasvedābhyaṅgapradehapariṣekānulepanavamanavirecanāsthāpanānuvāsana- śirovirecanamūtroccārakarmaṇāmupacārasukhāni, suprakṣālitopadhānāśca suślakṣṇakharamadhyamā dṛṣadaḥ, śastrāṇi copakaraṇārthāni, dhūmanetraṃ ca, bastinetraṃ cottarabastikaṃ ca, kuśahastakaṃ ca, tulāṃ ca, mānabhāṇḍaṃ ca, ghṛtatailavasāmajjakṣaudraphāṇitalavaṇendhanodakamadhusīdhusurāsauvīrakatuṣodaka- maireyamedakadadhidadhimaṇḍodasviddhānyāmlamūtrāṇi ca, tathā śāliṣaṣṭikamudgamāṣayavatilakulatthabadaramṛdvīkākāśmaryaparūṣakābhayāmalakabibhītakāni, nānāvidhāni ca snehasvedopakaraṇāni dravyāṇi, tathaivordhvaharānulomikobhayabhāñji, saṅgrahaṇīyadīpanīyapācanīyopaśamanīyavātaharādisamākhyātāni cauṣadhāni; yaccānyadapi kiñcihyāpadaḥ parisaṅkhyāya pratīkārārthamupakaraṇaṃ vidyāt, yacca pratibhogārthaṃ, tattadupakalpayet||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatastaṃ puruṣaṃ yathoktābhyāṃ snehasvedābhyāṃ yathārhamupapādayet, taṃ cedasminnantare mānasaḥ śārīro vā vyādhiḥ kaścittīvrataraḥ sahasā'bhyāgacchettameva tāvadasyopāvartayituṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘upaśamayituṃ’ iti pā.</note> yateta, tatastamupāvartya tāvantamevainaṃ kālaṃ tathāvidhenaiva karmaṇopācaret||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tatastaṃ puruṣaṃ snehasvedopapannamanupahatamanasamabhisamīkṣya sukhoṣitaṃ suprajīrṇabhaktaṃ śiraḥsnātamanuliptagātraṃ sragviṇamanupahatavastrasaṃvītaṃ devatāgnidvijaguruvṛddhavaidyānarcitavantamiṣṭe nakṣatratithikaraṇamuhūrte kārayitvā brāhmaṇān svastivācanaṃ prayuktābhirāśīrbhirabhimantritāṃ madhumadhukasaindhavaphāṇitopahitāṃ madanaphalakaṣāyamātrāṃ pāyayet||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">madanaphalakaṣāyamātrāpramāṇaṃ tu khalu sarvasaṃśodhanamātrāpramāṇāni ca pratipuruṣamapekṣitavyāni bhavanti; yāvaddhi yasya saṃśodhanaṃ pītaṃ vaikārikadoṣaharaṇāyopapadyate na cātiyogāyogāya, tāvadasya mātrāpramāṇaṃ veditavyaṃ bhavati||10||</seg> <seg type="unit" n="11">pītavantaṃ tu khalvenaṃ muhūrtamanukāṅkṣeta, tasya yadā jānīyāt svedaprādurbhāveṇa doṣaṃ pravilayanamāpadyamānaṃ, lomaharṣeṇa ca sthānebhyaḥ pracalitaṃ, kukṣisamādhmāpanena ca kukṣimanugataṃ, hṛllāsāsyasravaṇābhyāmapi cordhvamukhībhūtam, athāsmai jānusamamasambādhaṃ suprayuktāstaraṇottarapracchadopadhānaṃ sopāśrayamāsanamupaveṣṭuṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘svāpāśrayaṃ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ| nidrākaraṇopayogītyarthaḥ</note> prayacchet, pratigrahāṃścopacārayet, lālāṭapratigrahe pārśvopagrahaṇe nābhiprapīḍane pṛṣṭhonmardane cānapatrapaṇīyāḥ suhṛdo'numatāḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘anukūlāḥ’ iti pā.</note> prayateran||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">athainamanuśiṣyāt- vivṛtoṣṭhatālukaṇṭho nātimahatā vyāyāmena vegānudīrṇānudīrayan kiñcidavanamya grīvāmūrdhvaśarīramupavegamapravṛttān pravartayan suparilikhitanakhābhyāmaṅgulibhyāmutpalakumudasaugandhikanālairvā kaṇṭhamabhispṛśan sukhaṃ pravartayasveti, sa tathāvidhaṃ kuryāt; tato'sya vegān pratigrahagatānavekṣetāvahitaḥ, vegaviśeṣadarśanāddhi kuśalo yogāyogātiyogaviśeṣānupalabheta, vegaviśeṣadarśī punaḥ kṛtyaṃ yathārhamavabudhyeta lakṣaṇena; tasmādvegānavekṣetāvahitaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tatrāmūnyayogayogātiyogaviśeṣajñānāni bhavanti; tadyathā- apravṛttiḥ kutaścit kevalasya vā'pyauṣadhasya vibhraṃśo vibandho vegānāmayogalakṣaṇāni bhavanti; kāle pravṛttiranatimahatī vyathā yathākramaṃ doṣaharaṇaṃ svayaṃ cāvasthānamiti yogalakṣaṇāni bhavanti, yogena tu doṣapramāṇaviśeṣeṇa tīkṣṇamṛdumadhyavibhāgo jñeyaḥ; yogādhikyena tu phenilaraktacandrikopagamanamityatiyogalakṣaṇāni bhavanti| tatrātiyogāyoganimittānimānupadravān vidyāt- ādhmānaṃ parikartikā parisrāvo hṛdayopasaraṇamaṅgagraho jīvādānaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘hṛdayopasaraṇaṃ hṛdgrahaḥ, kiṃvā hṛdgrahotpādanārthaṃ hṛdaye doṣāṇāmupasaraṇam| ata eva vakṣyati- “kupitā hṛdayaṃ gatvā doṣāḥ kurvanti hṛdgraham” iti| jīvādānamiti jīvanahetudhāturūpaśoṇitanirgamaḥ, yaduktaṃ- “atiyogācca bhaiṣajyaṃ jīvaṃ harati śoṇitam| tajjīvādānamityuktamādatte jīvitaṃ yataḥ”- iti| vibhraṃśaḥ sañjñabhraṃśādirūpastrividhaḥ, sa ca siddhau vakṣyamāṇaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> vibhraṃśaḥ stambhaḥ klamaścetyupadravāḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">yogena tu khalvenaṃ charditavantamabhisamīkṣya suprakṣālitapāṇipādāsyaṃ muhūrtamāśvāsya, snaihikavairecanikopaśamanīyānāṃ dhūmānāmanyatamaṃ sāmarthyataḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘sāmarthyaṃ yogyatā’ iti śivadāsasenaḥ</note> pāyayitvā, punarevodakamupasparśayet||14||</seg> <seg type="unit" n="15">upaspṛṣṭodakaṃ cainaṃ nivātamāgāramanupraveśya saṃveśya cānuśiṣyāt- uccairbhāṣyamatyāśanamatisthānamaticaṅkramaṇaṃ krodhaśokahimātapāvaśyāyātipravātān yānayānaṃ grāmyadharmamasvapanaṃ niśi divā svapnaṃ viruddhājīrṇāsātmyākālapramitātihīnaguruviṣamabhojanavegasandhāraṇodīraṇamiti bhāvānetānmanasā'pyasevamānaḥ sarvamaho gamayasveti <note place="foot" type="variant" n="12">‘sarvamāhāramadyāḥ’ iti pā.</note>| sa tathā kuryāt||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">athainaṃ sāyāhne pare vā'hni sukhodakapariṣiktaṃ purāṇānāṃ lohitaśālitaṇḍulānāṃ svavaklinnāṃ maṇḍapūrvāṃ sukhoṣṇāṃ yavāgūṃ pāyayedagnibalamabhisamīkṣya, evaṃ dvitīye tṛtīye cānnakāle, caturthe tvannakāle tathāvidhānāmeva śālitaṇḍulānāmutsvinnāṃ vilepīmuṣṇodakadvitīyāmasnehalavaṇāmalpasnehalavaṇāṃ vā bhojayet, evaṃ pañcame ṣaṣṭhe cānnakāle, saptame tvannakāle tathāvidhānāmeva śālīnāṃ dviprasṛtaṃ susvinnamodanamuṣṇodakānupānaṃ tanunā tanusnehalavaṇopapannena mudgayūṣeṇa bhojayet, evamaṣṭame navame cānnakāle, daśame tvannakale lāvakapiñjalādīnāmanyatamasya māṃsarasenaudakalāvaṇikena <note place="foot" type="variant" n="13">‘audakalāvaṇikenodakalavaṇābhyāṃ saṃskṛtena’ iti śivadāsasenaḥ</note> nātisāravatā bhojayeduṣṇodakānupānam; evamekādaśe dvādaśe cānnakāle; ata ūrdhvamannaguṇān krameṇopabhuñjānaḥ saptarātreṇa prakṛtibhojanamāgacchet||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">athainaṃ punareva snehasvedābhyāmupapādyānupahatamanasamabhisamīkṣya sukhoṣitaṃ suprajīrṇabhaktaṃ kṛtahomabalimaṅgalajapaprāyaścittamiṣṭe tithinakṣatrakaraṇamuhūrte brāhmaṇān svasti vācayitvā trivṛtkalkamakṣamātraṃ yathārhāloḍanaprativinītaṃ pāyayet prasamīkṣya doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāmavasthāntarāṇi vikārāṃśca, samyak viriktaṃ cainaṃ vamanoktena dhūmavarjena vidhinopapādayedābalavarṇaprakṛtilābhāt, balavarṇopapannaṃ cainamanupahatamanasamabhisamīkṣya sukhoṣitaṃ suprajīrṇabhaktaṃ śiraḥsnātamanuliptagātraṃ sragviṇamanupahatavastrasaṃvītamanurūpālaṅkārālaṅkṛtaṃ suhṛdāṃ darśayitvā jñātīnāṃ darśayet, athainaṃ kāmeṣvavasṛjet||17||</seg> <seg type="unit" n="18">bhavanti cātra- anena vidhinā rājā rājamātro'thavā punaḥ| yasya vā vipulaṃ dravyaṃ sa saṃśodhanamarhati||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">daridrastvāpadaṃ prāpya prāptakālaṃ viśodhanam| pibet kāmamasambhṛtya sambhārānapi durlabhān||19||</seg> <seg type="unit" n="20">na hi sarvamanuṣyāṇāṃ santi sarve paricchadāḥ| na ca rogā na bādhante daridrānapi dāruṇāḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">yadyacchakyaṃ manuṣyeṇa kartumauṣadhamāpadi| tattat sevyaṃ yathāśakti vasanānyaśanāni ca||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">malāpahaṃ rogaharaṃ balavarṇaprasādanam| pītvā saṃśodhana samyagāyuṣā yujyate ciram||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tatra ślokāḥ- īśvarāṇāṃ vasumatāṃ vamanaṃ savirecanam| sambhārā ye yadarthaṃ ca samānīya prayojayet||23||</seg> <seg type="unit" n="24">yathā prayojyā mātrā yā yadayogasya lakṣaṇam| yogātiyogayoryacca doṣā ye cāpyupadravāḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">yadasevyaṃ viśuddhena yaśca saṃsarjanakramaḥ| tat sarvaṃ kalpanādhyāye vyājahāra punarvasuḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne upakalpanīyo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="16" xml:id="ca.1.16">
          <head>cikitsāprābhṛtīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaścikitsāprābhṛtīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">cikitsāprābhṛto dhīmān śāstravān karmatatparaḥ| naraṃ virecayati yaṃ sa yogāt sukhamaśnute||3||</seg> <seg type="unit" n="4">yaṃ vaidyamānī tvabudho virecayati mānavam| so'tiyogādayogācca mānavo duḥkhamaśnute||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">daurbalyaṃ lāghavaṃ glānirvyādhīnāmaṇutā ruciḥ| hṛdvarṇaśuddhiḥ kṣuttṛṣṇā kāle vegapravartanam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">buddhīndriyamanaḥśuddhirmārutasyānulomatā| samyagviriktaliṅgāni kāyāgneścānuvartanam <note place="foot" type="variant" n="1">'cānuvardhanam' iti pā.</note>||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ṣṭhīvanaṃ hṛdayāśuddhirutkleśaḥ śleṣmapittayoḥ| ādhmānamaruciśchardiradaurbalyamalāghavam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">jaṅghorusadanaṃ tandrā staimityaṃ pīnasāgamaḥ| lakṣaṇānyaviriktānāṃ mārutasya ca nigrahaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">viṭpittakaphavātānāmāgatānāṃ yathākramam| paraṃ sravati yadraktaṃ medomāṃsodakopamam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">niḥśleṣmapittamudakaṃ śoṇitaṃ kṛṣṇameva vā| tṛṣyato mārutārtasya so'tiyogaḥ pramuhyataḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vamane'tikṛte liṅgānyetānyeva bhavanti hi| ūrdhvagā vātarogāśca vāggrahaścādhiko bhavet||11||</seg> <seg type="unit" n="12">cikitsāprābhṛtaṃ tasmādupeyāccharaṇaṃ naraḥ| yuñjyād ya enamatyantamāyuṣā ca sukhena ca||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">avipāko'ruciḥ sthaulyaṃ pāṇḍutā gauravaṃ klamaḥ| piḍakākoṭhakaṇḍūnāṃ sambhavo'ratireva ca||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ālasyaśramadaurbalyaṃ daurgandhyamavasādakaḥ| śleṣmapittasamutkleśo nidrānāśo'tinidratā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">tandrā klaibyamabuddhitvamaśastasvapnadarśanam| balavarṇapraṇāśaśca tṛpyato bṛṃhaṇairapi||15||</seg> <seg type="unit" n="16">bahudoṣasya liṅgāni tasmai saṃśodhanaṃ hitam| ūrdhvaṃ caivānulomaṃ ca yathādoṣaṃ yathābalam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">evaṃ viśuddhakoṣṭhasya kāyāgnirabhivardhate| vyādhayaścopaśāmyanti prakṛtiścānuvartate||17||</seg> <seg type="unit" n="18">indriyāṇi manobuddhirvarṇaścāsya prasīdati| balaṃ puṣṭirapatyaṃ ca vṛṣatā cāsya jāyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">jarāṃ kṛcchreṇa labhate ciraṃ jīvatyanāmayaḥ| tasmāt saṃśodhanaṃ kāle yuktiyuktaṃ pibennaraḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">doṣāḥ kadācit kupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ| jitāḥ saṃśodhanairye tu na teṣāṃ punarudbhavaḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">doṣāṇāṃ ca drumāṇāṃ ca mūle'nupahate sati| rogāṇāṃ prasavānāṃ ca gatānāmāgatirdhruvā||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">bheṣajakṣapite pathyamāhāraireva bṛṃhaṇam| ghṛtamāṃsarasakṣīrahṛdyayūṣopasaṃhitaiḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">abhyaṅgotsādanaiḥ snānairnirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| tathā sa labhate śarma yujyate cāyuṣā ciram||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">atiyogānubaddhānāṃ sarpiḥpānaṃ praśasyate| tailaṃ madhurakaiḥ siddhamathavā'pyanuvāsanam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">yasya tvayogastaṃ snigdhaṃ punaḥ saṃśodhayennaram| mātrākālabalāpekṣī smaran pūrvamanukramam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">snehane svedane śuddhau rogāḥ saṃsarjane ca ye| jāyante'mārgavihite teṣāṃ siddhiṣu sādhanam||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">jāyante <note place="foot" type="variant" n="4">'samprati rogāṇāṃ kṣaṇikatvena yadupaśamārthaṃ cikitsābhidhānaṃ tanniṣphalamiti saugatapakṣe cikitsāyāḥ prayojakatvamabhidhātuṃ tanmatamupanyasyati- jāyanta ityādi'| iti śivadāsasenaḥ</note> hetuvaiṣamyādviṣamā dehadhātavaḥ| hetusāmyāt samāsteṣāṃ svabhāvoparamaḥ sadā||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">pravṛttiheturbhāvānāṃ na nirodhe'sti kāraṇam| kecittatrāpi <note place="foot" type="variant" n="5">'kecittvatrāpi' iti pā.</note> manyante hetuṃ hetoravartanam||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">evamuktārthamācāryamagniveśo'bhyabhāṣata| svabhāvoparame karma cikitsāprābhṛtasya kim||29||</seg> <seg type="unit" n="30">bheṣajairviṣamān dhātūn kān samīkurute bhiṣak| kā vā cikitsā bhagavan! kimarthaṃ vā prayujyate||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">tacchiṣyavacanaṃ śrutvā vyājahāra punarvasuḥ| śrūyatāmatra yā somya! yuktirdṛṣṭā maharṣibhiḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">na nāśakāraṇābhāvādbhāvānāṃ nāśakāraṇam| jñāyate nityagasyeva kālasyātyayakāraṇam||32||</seg> śīghragatvādyathā bhūtastathā bhāvo vipadyate|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">nirodhe kāraṇaṃ tasya nāsti naivānyathākriyā||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">yābhiḥ <note place="foot" type="variant" n="10">'yadyapyuktakṣaṇabhaṅgavādimatametadaprāmāṇikaṃ, tathā tannirākaraṇamanatiprayojanamityupekṣya tuṣyatu durjana iti tanmate'pi cikitsitasya prayojakatvaṃ samarthayati- yābhirityādi| etena yadyapi viṣamā dhātavaḥ kṣaṇikatvenaiva vinaśyanti tathā'pi samadhātūtpattau cikitsitaṃ kṣaṇabhaṅgināmapyabhyupeyaṃ, yatastanmate'pi utpattau hetvapekṣā vidyata eveti bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> kriyābhirjāyante śarīre dhātavaḥ samāḥ| sā cikitsā vikārāṇāṃ karma tadbhiṣajāṃ smṛtam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">kathaṃ śarīre dhātūnāṃ vaiṣamyaṃ na bhavediti| samānāṃ cānubandhaḥ syādityarthaṃ kriyate kriyā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">tyāgādviṣamahetūnāṃ samānāṃ copasevanāt| viṣamā nānubadhnanti jāyante dhātavaḥ samāḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">samaistu hetubhiryasmāddhātūn sañjanayet samān| cikitsāprābhṛtastasmāddātā dehasukhāyuṣām||37||</seg> <seg type="unit" n="38">dharmasyārthasya kāmasya nṛlokasyobhayasya ca| dātā sampadyate vaidyo dānāddehasukhāyuṣām||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">tatra ślokāḥ- cikitsāprābhṛtaguṇo doṣo yaścetarāśrayaḥ| yogāyogātiyogānāṃ lakṣaṇaṃ śuddhisaṃśrayam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">bahudoṣasya liṅgāni saṃśodhanaguṇāśca ye| cikitsāsūtramātraṃ ca siddhivyāpattisaṃśrayam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">yā ca yuktiścikitsāyāṃ yaṃ cārthaṃ kurute bhiṣak| cikitsāprābhṛte'dhyāye tat sarvamavadanmuniḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne cikitsāprābhṛtīyo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="4">samāptaḥ kalpanācatuṣkaḥ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="17" xml:id="ca.1.17">
          <head>kiyantaḥśirasīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kiyantaḥśirasīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kiyantaḥ śirasi proktā rogā hṛdi ca dehinām| kati cāpyanilādīnāṃ rogā mānavikalpajāḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">kṣayāḥ kati samākhyātāḥ piḍakāḥ kati cānagha!| gatiḥ katividhā coktā doṣāṇāṃ doṣasūdana!||4||</seg> <seg type="unit" n="5">hutāśaveśasya vacastacchrutvā <note place="foot" type="variant" n="1">'hutāśaveśavacanaṃ’ iti pā.</note> gururabravīt| pṛṣṭavānasi yat saumya! tanme śṛṇu savistaram||5||</seg> <seg type="unit" n="6">dṛṣṭāḥ pañca śirorogāḥ pañcaiva hṛdayāmayāḥ| vyādhīnāṃ hyadhikā ṣaṣṭirdoṣamānavikalpajā||6||</seg> <seg type="unit" n="7">daśāṣṭau ca kṣayāḥ sapta piḍakā mādhumehikāḥ| doṣāṇāṃ trividhā coktā gatirvistarataḥ <note place="foot" type="variant" n="2">'gatirvakṣyāmi vistaram’ iti pā.</note> śṛṇu||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sandhāraṇāddivāsvapnādrātrau jāgaraṇānmadāt| uccairbhāṣyādavaśyāyāt prāgvātādatimaithunāt||8||</seg> <seg type="unit" n="9">gandhādasātmyādāghrātādrajodhūmahimātapāt| gurvamlaharitādānādati śītāmbusevanāt||9||</seg> <seg type="unit" n="10">śiro'bhighātādduṣṭāmādrodanādbāṣpanigrahāt <note place="foot" type="variant" n="3">'śirobhitāpāt’ iti pā.</note>| meghāgamānmanastāpāddeśakālaviparyayāt||10||</seg> <seg type="unit" n="11">vātādayaḥ prakupyanti śirasyasraṃ ca duṣyati| tataḥ śirasi jāyante rogā vividhalakṣaṇāḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ yatra śritāḥ sarvendriyāṇi ca| yaduttamāṅgamāṅgānāṃ śirastadabhidhīyate||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ardhāvabhedako vā syāt sarvaṃ vā rujyate śiraḥ| pratiśyāmukhanāsākṣikarṇarogaśirobhramāḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">arditaṃ śirasaḥ kampo galamanyāhanugrahaḥ| vividhāścāpare rogā vātādikrimisambhavāḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pṛthagdiṣṭāstu ye pañca saṅgrahe paramarṣibhiḥ| śirogadāṃstāñchṛṇu me yathāsvairhetulakṣaṇaiḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">uccairbhāṣyātibhāṣyābhyāṃ tīkṣṇapānāt <note place="foot" type="variant" n="5">'tīkṣṇāghrāṇāt’ iti pā.</note> prajāgarāt| śītamārutasaṃsparśādvyavāyādveganigrahāt||16||</seg> <seg type="unit" n="17">upavāsādabhīghātādvirekādvamanādati| bāṣpaśokabhayatrāsādbhāramārgātikarśanāt||17||</seg> <seg type="unit" n="18">śirogatāḥ <note place="foot" type="variant" n="6">'śirogatā vai dhamanīrvāyurāviśya kupyati’ iti pā.</note> sirā vṛddho vāyurāviśya kupyati| tataḥ śūlaṃ mahattasya vātāt samupajāyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">nistudyete bhṛśaṃ śaṅkau ghāṭā <note place="foot" type="variant" n="7">'ghāṭā grīvāyāḥ paścādbhāgaḥ, 'ghāḍa’ iti yasyāpabhraṃśaḥ’</note> sambhidyate tathā| sabhrūmadhyaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">'bhruvormadhyaṃ’ iti pā.</note> lalāṭaṃ ca tapatīvātivedanam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">vadhyete <note place="foot" type="variant" n="9">'bādhyete’ iti pā.</note> svanataḥ śrotre niṣkṛṣyete ivākṣiṇī| ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṃ sandhibhya iva mucyate||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sphuratyati sirājālaṃ stabhyate ca śirodharā| snigdhoṣṇamupaśete ca śiroroge'nilātmake||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">kaṭvamlalavaṇakṣāramadyakrodhātapānalaiḥ| pittaṃ śirasi sanduṣṭaṃ śirorogāya kalpate||22||</seg> <seg type="unit" n="23">dahyate rujyate tena śiraḥ śītaṃ suṣūyate <note place="foot" type="variant" n="11">'sukhāyate’ iti pā.</note>| dahyete cakṣuṣī tṛṣṇā bhramaḥ svedaśca jāyate||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">āsyāsukhaiḥ svapnasukhairgurusnigdhātibhojanaiḥ| śleṣmā śirasi sanduṣṭaḥ śirorogāya kalpate||24||</seg> <seg type="unit" n="25">śiro mandarujaṃ tena suptaṃ stimitabhārikam| bhavatyutpadyate tandrā tathā''lasyamarocakaḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">vātācchūlaṃ bhramaḥ kampaḥ pitāddāho madastṛṣā| kaphādgurutvaṃ tandrā ca śiroroge tridoṣaje||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tilakṣīraguḍājīrṇapūtisaṅkīrṇabhojanāt| kledo'sṛkkaphamāṃsānāṃ doṣalasyopajāyate||27||</seg> <seg type="unit" n="28">tataḥ śirasi saṅkledāt krimayaḥ pāpakarmaṇaḥ| janayanti śirorogaṃ jātā bībhatsalakṣaṇam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">vyadhacchedarujākaṇḍūśophadaurgatyaduḥkhitam <note place="foot" type="variant" n="12">'chedavyadhanarukkaṇḍūśophadaurgandhyaduḥkhitam’ iti pā.</note>| krimirogāturaṃ vidyāt krimīṇāṃ darśanena <note place="foot" type="variant" n="13">'lakṣaṇena ca’ iti pā.</note> ca||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">śokopavāsavyāyāmarūkṣaśuṣkālpabhojanaiḥ <note place="foot" type="variant" n="14">'...śītarūkṣālpabhojanaiḥ’ iti pā.</note>| vāyurāviśya hṛdayaṃ janayatyuttamāṃ rujam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">vepathurveṣṭanaṃ stambhaḥ pramohaḥ śūnyatā daraḥ <note place="foot" type="variant" n="15">yogīndranāthasenastu 'dravaḥ’ iti paṭhati, 'dravaḥ drutatvaṃ’ iti ca vyākhyānayati</note>| hṛdi vātāture rūpaṃ jīrṇe cātyarthavedanā||31||</seg> <seg type="unit" n="32">uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanaiḥ| madyakrodhātapaiścāśu hṛdi pittṃ prakupyati||32||</seg> <seg type="unit" n="33">hṛddāhastiktatā vakre tiktāmlodgiraṇaṃ klamaḥ| tṛṣṇā mūrcchā bhramaḥ svedaḥ pittahṛdrogalakṣaṇam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">atyādānaṃ gurusnigdhamacintanamaceṣṭanam| nidrāsukhaṃ cābhyadhikaṃ kaphahṛdrogakāraṇam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">hṛdayaṃ kaphahṛdroge suptaṃ stimitabhārikam| tandrāruciparītasya bhavatyaśmāvṛtaṃ yathā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">hetulakṣaṇasaṃsargāducyate sānnipātikaḥ| (hṛdrogaḥ kaṣṭadaḥ kaṣṭasādhya ukto maharṣibhiḥ) tridoṣaje tu hṛdroge yo durātmā niṣevate||36||</seg> <seg type="unit" n="37">tilakṣīraguḍādīni granthistasyopajāyate| marmaikadeśe saṅkledaṃ rasaścāsyopagacchati||37||</seg> <seg type="unit" n="38">saṅkledāt krimayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ| marmaikadeśe te jātāḥ sarpanto bhakṣayanti ca||38||</seg> <seg type="unit" n="39">tudyamānaṃ sa hṛdayaṃ sūcībhiriva manyate| chidyamānaṃ yathā śastrairjātakaṇḍūṃ mahārujam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">hṛdrogaṃ krimijaṃ tvetairliṅgairbuddhvā sudāruṇam| tvareta jetuṃ taṃ vidvān vikāraṃ śīghrakāriṇam||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ| samaiścaiko vikārāste sannipātāstrayodaśa||41||</seg> <seg type="unit" n="42">saṃsarge nava ṣaṭ tebhya <note place="foot" type="variant" n="16">'saṃsargeṇa navaite ṣaḍekavṛddhyā’ iti pā.</note> ekavṛddhyā samaistrayaḥ| pṛthak trayaśca tairvṛddhairvyādhayaḥ pañcaviṃśatiḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">yathā vṛddhaistathā kṣīṇairdoṣeḥ syuḥ pañcaviṃśatiḥ| vṛddhikṣayakṛtaścānyo vikalpa upadekṣyate||43||</seg> <seg type="unit" n="44">vṛddhirekasya samatā caikasyaikasya saṅkṣayaḥ| dvandvavṛddhiḥ kṣayaścaikasyaikavṛddhirdvayoḥ kṣayaḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘vyādhīnāṃ dvyadhikā ṣaṣṭirityuktaṃ vivṛṇoti- dvyulbaṇaikolbaṇairiti| vṛddhairdoṣaiḥ pañcaviṃśatirvyādhayo bhavanti| tadyathā- sannipāte trayodaśa, saṃsarge nava, pṛthak trayaśceti| dvyulbaṇaikolbaṇairdoṣaiḥ ṣaṭḥ, sannipatitānāṃ doṣāṇāṃ madhye dvayoratiśaye trayaḥ, ekasyātiśaye trayaḥ, iti dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ| hīnamadhyādhikaiḥ sannipatitaiḥ ṣaṭ| samaiḥ tulyavṛddhairdoṣaiścaikaḥ, iti sannipātāḥ trayodaśa| tathāca- kaphaḥ vṛddhaḥ vātapitte adhikavṛddhe 1, pittaṃ vṛddhaṃ vātakaphāvadhikavṛddhau 2, vāto vṛddhaḥ pittakaphāvadhikavṛddhau 3, iti dvyulbaṇaistrayaḥ| pittakaphau vṛddhau vāto'dhikavṛddhaḥ 1, vātakaphau vṛddhau pittamadhikavṛddhaṃ 2, vātapitte vṛddhe kaphau'dhikavṛddhaḥ 3, iti ekolbaṇaistrayaḥ| vāto vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ śleṣmā vṛddhatamaḥ 1, vāto vṛddhaḥ śleṣmā vṛddhataraḥ pittaṃ vṛddhatamaṃ 2, pittaṃ vṛddhaṃ śleṣmā vṛddhataraḥ vāto vṛddhatamaḥ 3, pittaṃ vṛddhaṃ vāto vṛddhataraḥ śleṣmā vṛddhatamaḥ 4, śleṣmā vṛddho vāto vṛddhataraḥ pittaṃ vṛddhatamaṃ 5, śleṣmā vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ vāto vṛddhatamaḥ 6, iti hīnamadhyādhikaiḥ ṣaṭ| tulyavṛddhā vātapittaśleṣmāṇa iti samairekaḥ| saṃsargeṇa nava| tatra ekavṛddhyā ṣaṭ, samaiśca trayaḥ| saṃsṛṣṭayordoṣayormadhye ekasya vṛddhyā atiśayena ṣaṭ| tadyathā- vāto vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ 1, pittaṃ vṛddhaṃ vāto vṛddhataraḥ 2, śleṣmā vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ 3, pittaṃ vṛddhaṃ śleṣmā vṛddhataraḥ 4, vāto vṛddhaḥ śleṣmā vṛddhataraḥ 5, śleṣmā vṛddho vāto vṛddhataraḥ 6, iti ekavṛddhyā ṣaṭ| samairdoṣayoḥ samānavṛddhyā trayaḥ| tadyathā- vātapittābhyāṃ vṛddhābhyāmekaḥ, vātaśleṣmabhyāṃ vṛddhābhyāṃ dvitīyaḥ, pittaśleṣmabhyāṃ vṛddhābhyāṃ tṛtīyaḥ, iti saṃsargeṇa nava| pṛthak vyastairvṛddhaistrayaḥ| tadyathā- vāto vṛddhaḥ, pittaṃ vṛddhaṃ, śleṣmā vṛddhaḥ, evaṃ vṛddhaiḥ pañcaviṃśatiḥ| vṛddhyā pañcaviṃśatimuktvā kṣaye'pi pañcaviṃśatiṃ darśayati- yathetyādi| yathā vṛddhairdoṣaiḥ pañcaviṃśatistathā kṣīṇairapi pañcaviṃśatirvikārāḥ syuḥ| sannipāte trayodaśaḥ, saṃsarge nava, pṛthak trayaśceti| tadyathā- vātaḥ kṣīṇaḥ pittaśleṣmāṇāvatikṣīṇau 1, pittaṃ kṣīṇaṃ vātaśleṣmāṇāvatikṣīṇau 2, śleṣmā kṣīṇaḥ, vātapitte atikṣīṇe 3, iti kṣīṇānāṃ sannipatitānāṃ madhye dvayoratiśaye trayaḥ| vātapitte kṣīṇe śleṣmā atikṣīṇaḥ 1, pittaśleṣmāṇau kṣīṇau vāto'tikṣīṇaḥ 2, vātaśleṣmāṇau kṣīṇau pittamatikṣīṇam 3, iti ekasyātiśaye trayaḥ| śleṣmā kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ vātaḥ kṣīṇatamaḥ 1, vātaḥ kṣīṇaḥ śleṣmā kṣīṇataraḥ pittaṃ kṣīṇatamaṃ 2, pittaṃ kṣīṇaṃ śleṣmā kṣīṇataro vātaḥ kṣīṇatamaḥ 3, śleṣmā kṣīṇo vātaḥ kṣīṇataraḥ pittaṃ kṣīṇatamaṃ 4, vātaḥ kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ śleṣmā kṣīṇatamaḥ 5, pittaṃ kṣīṇaṃ vātaḥ kṣīṇataraḥ śleṣmā kṣīṇatamaḥ 6, iti hīnamadhyādhikaiḥ ṣaṭ| kṣīṇā vātapittaśleṣmāṇa iti samaiḥ kṣīṇarekaḥ| ete trayodaśa sannipātāḥ| saṃsargeṇa nava| tatra kṣīṇayorekasyātiśaye ṣaṭ| tadyathā- vātaḥ kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ 1, pittaṃ kṣīṇaṃ vātaḥ kṣīṇataraḥ 2, vātaḥ kṣīṇaḥ śleṣmā kṣīṇataraḥ 3, śleṣmā kṣīṇaḥ vātaḥ kṣīṇataraḥ 4, śleṣmā kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ 5, pittaṃ kṣīṇaṃ śleṣmā kṣīṇataraḥ 6| tulyakṣīṇābhyāṃ trayaḥ| tadyathā- kṣīṇe vātapitte 1, kṣīṇau pittaśleṣmāṇau 2, kṣīṇau vātaśleṣmāṇau 3, iti saṃsargeṇa nava| pṛthak trayaḥ- vātaḥ kṣīṇaḥ 1, pittaṃ kṣīṇaṃ 2, śleṣmā kṣīṇaḥ 3, evaṃ kṣīṇaiḥ pañcaviṃśatiḥ| sannipatitānāṃ doṣāṇāṃ yugapadvṛddhikṣayakṛto'nyo vikalpo bheda upadiśyate| tameva vikalpaṃ darśayati- vṛddhiriti| ekasya vṛddhiḥ, ekasya samatā, ekasya ca saṅkṣayaḥ| vāto vṛddhaḥ pittaṃ samaṃ śleṣmā kṣīṇaḥ 1, vāto vṛddhaḥ śleṣmā samaḥ pittaṃ kṣīṇaṃ 2, pittaṃ vṛddhaṃ vātaḥ samaḥ śleṣmā kṣīṇaḥ 3, pittaṃ vṛddhaṃ śleṣmā samaḥ vātaḥ kṣīṇāḥ 4, śleṣmā vṛddhaḥ vātaḥ samaḥ pittaṃ kṣīṇaṃ 5, śleṣmā vṛddhaḥ pittaṃ samaṃ vātaḥ kṣīṇaḥ 6| dvandvavṛddhiḥ dvayorvṛddhiḥ, ekasya ca kṣayaḥ, ekasya vṛddhirdvayośca kṣayaḥ, atrāpi ṣaṭ| tadyathā- śleṣmapitte vṛddhe vātaḥ kṣīṇaḥ 1, śleṣmavātau vṛddhau pittaṃ kṣīṇaṃ 2, vātapitte vṛddhe śleṣmā kṣīṇaḥ 3, iti dvandvavṛddhyā ekasya kṣayeṇa trayaḥ| śleṣmā vṛddhaḥ vātapitte kṣīṇe 1, pittaṃ vṛddhaṃ śleṣmavātau kṣīṇau 2, vāyurvṛddhaḥ pittaśleṣmāṇau kṣīṇau 3, iti ekavṛddhyā dvayoḥ kṣayeṇa trayaḥ| vṛddhaiḥ pañcaviṃśatiḥ kṣīṇaiḥ pañcaviṃśatiriti pañcāśat, vṛddhikṣayasamatākṛtāḥ ṣaṭ, vṛddhikṣayakṛtāśca ṣaṭ, evaṃ dviṣaṣṭiḥ’| iti carakopaskāre yogīndranāthasenaḥ</note>||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ mārutaḥ śleṣmaṇaḥ kṣaye| sthānādādāya gātreṣu yatra yatra visarpati||45||</seg> <seg type="unit" n="46">tadā bhedaśca dāhaśca tatra tatrānavasthitaḥ| gātradeśe bhavatyasya śramo daurbalyameva ca||46||</seg> <seg type="unit" n="47">prakṛtisthaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">'sāmye sthitaṃ' iti pā.</note> kaphaṃ vāyuḥ kṣīṇe pitte yadā balī| karṣet kuryāttadā śūlaṃ saśaityastambhagauravam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">yadā'nilaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">'prakṛtisthaṃ yadā vātaṃ' iti pā.</note> prakṛtigaṃ pittaṃ kaphaparikṣaye| saṃruṇaddhi tadā dāhaḥ śūlaṃ cāsyopajāyate||48||</seg> <seg type="unit" n="49">śleṣmāṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">'prakṛtisthaṃ kaphaṃ' iti pā.</note> hi samaṃ pittaṃ yadā vātaparikṣaye| sannirundhyāttadā kuryāt satandrāgauravaṃ jvaram||49||</seg> <seg type="unit" n="50">pravṛddho hi yadā śleṣmā pitte kṣīṇe samīraṇam| rundhyāttadā prakurvīta śītakaṃ gauravaṃ rujam <note place="foot" type="variant" n="22">'prakṛtisthaṃ yadā vātaṃ śleṣmā pittaparikṣaye| sannirundhyāttadā kuryācchītakaṃ gauravaṃ jvaram' iti pā.</note>||50||</seg> <seg type="unit" n="51">samīraṇe parikṣīṇe kaphaḥ pittaṃ samatvagam| kurvīta sannirundhāno mṛdvagnitvaṃ śirograham <note place="foot" type="variant" n="23">'prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ śleṣmā mārutasaṅkṣaye| sannirundhyāttadā kuryānmṛdvagnitvaṃ śirograham' iti pā.</note>||51||</seg> <seg type="unit" n="52">nidrāṃ tandrāṃ pralāpaṃ ca hṛdrogaṃ gātragauravam| nakhādīnāṃ ca pītatvaṃ ṣṭhīvanaṃ kaphapittayoḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">hīnavātasya tu śleṣmā pittena sahitaścaran| karotyarocakāpākau sadanaṃ gauravaṃ tathā||53||</seg> <seg type="unit" n="54">hṛllāsamāsyasravaṇaṃ pāṇḍutāṃ dūyanaṃ madam| virekasya ca vaiṣamyaṃ vaiṣamyamanalasya ca||54||</seg> <seg type="unit" n="55">hīnapittasya tu śleṣmā mārutenopasaṃhitaḥ| stambhaṃ śaityaṃ ca todaṃ ca janayatyanavasthitam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">gauravaṃ mṛdutāmagnerbhaktāśraddhāṃ pravepanam| nakhādīnāṃ ca śuklatvaṃ gātrapāruṣyameva ca||56||</seg> <seg type="unit" n="57">mārutastu kaphe hīne pittaṃ ca kupitaṃ dvayam| karoti yāni liṅgāni śṛṇu tāni samāsataḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">bhramamudveṣṭanaṃ todaṃ dāhaṃ sphuṭanavepane| aṅgamardaṃ parīśoṣṃ dūyanaṃ dhūpanaṃ tathā||58||</seg> <seg type="unit" n="59">vātapittakṣaye śleṣmā srotāṃsyapidadhadbhṛśam| ceṣṭāpraṇāśaṃ mūrcchāṃ ca vāksaṅgaṃ ca karoti hi||59||</seg> <seg type="unit" n="60">vātaśleṣmakṣaye pittaṃ dehaujaḥ sraṃsayaccaret| glānimindriyadaurbalyaṃ tṛṣṇāṃ mūrcchāṃ kriyākṣayam||60||</seg> <seg type="unit" n="61">pittaśleṣmakṣaye vāyurmarmāṇyatinipīḍayan| praṇāśayati sañjñāṃ ca vepayatyathavā <note place="foot" type="variant" n="24">'vepayatyatha mānavam' iti pā.</note> naram||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">doṣāḥ pravṛddhāḥ svaṃ liṅgaṃ darśayanti yathābalam| kṣīṇā jahati liṅgaṃ svaṃ, samāḥ svaṃ karma kuvete||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">vātādīnāṃ rasādīnāṃ malānāmojasastathā| kṣayāstatrānilādīnāmuktaṃ saṅkṣīṇalakṣaṇam <note place="foot" type="variant" n="30">'ca kṣīṇalakṣaṇam' iti pā.</note>||63||</seg> <seg type="unit" n="64">ghaṭṭate sahate śabdaṃ noccairdravati <note place="foot" type="variant" n="31">'dravati iti hṛdayaṃ dhugadhugiti karoti' iti śivadāsasenaḥ</note> śūlyate| hṛdayaṃ tāmyati svalpaceṣṭasyāpi rasakṣaye||64||</seg> <seg type="unit" n="65">paruṣā sphuṭitā mlānā tvagrūkṣā raktasaṅkṣaye| māṃsakṣaye viśeṣeṇa sphiggrīvodaraśuṣkatā||65||</seg> <seg type="unit" n="66">sandhīnāṃ sphuṭanaṃ glānirakṣṇorāyāsa eva ca| lakṣaṇaṃ medasi kṣīṇe tanutvaṃ <note place="foot" type="variant" n="32">'tanutvaṃ todanaṃ tvacaḥ' iti pā.</note> codarasya ca||66||</seg> <seg type="unit" n="67">keśalomanakhaśmaśrudvijaprapatanaṃ śramaḥ| jñeyamasthikṣaye liṅgaṃ sandhiśaithilyameva ca||67||</seg> <seg type="unit" n="68">śīryanta iva cāsthīni durbalāni laghūni ca| pratataṃ <note place="foot" type="variant" n="33">'viśuṣkāṇi ca lakṣyante' iti pā.</note> vātarogīṇi kṣīṇe majjani dehinām||68||</seg> <seg type="unit" n="69">daurbalyaṃ mukhaśoṣaśca pāṇḍutvaṃ sadanaṃ śramaḥ| klaibyaṃ śukrāvisargaśca kṣīṇaśukrasya lakṣaṇam||69||</seg> <seg type="unit" n="70">kṣīṇe śakṛti cāntrāṇi pīḍayanniva mārutaḥ| rūkṣasyonnamayan kukṣiṃ tiryagūrdhvaṃ ca gacchati||70||</seg> <seg type="unit" n="71">mūtrakṣaye mūtrakṛcchraṃ mūtravaivarṇyameva ca| pipāsā bādhate cāsya mukhaṃ ca pariśuṣyati||71||</seg> <seg type="unit" n="72">malāyanāni cānyāni śūnyāni ca laghūni ca| viśuṣkāṇi ca lakṣyante yathāsvaṃ malasaṅkṣaye||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">bibheti durbalo'bhīkṣṇaṃ dhyāyati vyathitendriyaḥ| duśchāyo durmanā rūkṣaḥ kṣāmaścaivaujasaḥ kṣaye||73||</seg> <seg type="unit" n="74">hṛdi tiṣṭhati yacchuddhaṃ raktamīṣatsapītakam| ojaḥ śarīre saṅkhyātaṃ tannāśānnā vinaśyati||74||</seg> <seg type="unit" n="75">prathamaṃ jāyate hyojaḥ śarīre'smiñcharīriṇām| sarpirvarṇaṃ madhurasaṃ lājagandhi prajāyate||75||</seg> <seg type="unit" n="1">(bhramaraiḥ phalapuṣpebhyo yathā sambhriyate madhu| tadvadojaḥ svakarmabhyo guṇaiḥ sambhriyate nṛṇām||1||</seg>)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">vyāyāmo'naśanaṃ cintā rūkṣālpapramitāśanam| vātātapau bhayaṃ śoko rūkṣapānaṃ prajāgaraḥ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">kaphaśoṇitaśukrāṇāṃ malānāṃ cātivartanam| kālo bhūtopaghātaśca jñātavyāḥ kṣayahetavaḥ||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">gurusnigdhāmlalavaṇānyatimātraṃ samaśnatām| navamannaṃ ca pānaṃ ca nidrāmāsyāsukhāni ca||78||</seg> <seg type="unit" n="79">tyaktavyāyāmacintānāṃ saṃśodhanamakurvatām| śleṣmā pittaṃ ca medaśca māṃsaṃ cātipravardhate||79||</seg> <seg type="unit" n="80">tairāvṛtagatirvāyuroja <note place="foot" type="variant" n="35">'tairāvṛtaḥ prasādaṃ ca gṛhītvā yāti mārutaḥ' iti pā.</note> ādāya gacchati| yadā bastiṃ tadā kṛcchro madhumehaḥ pravartate||80||</seg> <seg type="unit" n="81">sa mārutasya pittasya kaphasya ca muhurmuhuḥ| darśayatyākṛtiṃ gatvā kṣayamāpyāyate punaḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">upekṣayā'sya jāyante <note place="foot" type="variant" n="36">'bhavantyupekṣayā tasya' iti pā.</note> piḍakāḥ sapta dāruṇāḥ| māṃsaleṣvavakāśeṣu marmasvapi ca sandhiṣu||82||</seg> <seg type="unit" n="83">śarāvikā kacchapikā jālinī sarṣapī tathā| alajī vinatākhyā ca vidradhī ceti saptamī||83||</seg> <seg type="unit" n="84">antonnatā madhyanimnā śyāvā kledaruganvitā| śarāvikā syāt piḍakā śarāvākṛtisaṃsthitā||84||</seg> <seg type="unit" n="85">avagāḍhārtinistodā mahāvāstuparigrahā| ślakṣṇā kacchapapṛṣṭhābhā piḍakā kacchapī matā||85||</seg> <seg type="unit" n="86">stabdhā sirājālavatī snigdhāsrāvā mahāśayā| rujānistodabahulā sūkṣmacchidrā ca jālinī||86||</seg> <seg type="unit" n="87">piḍakā nātimahatī kṣiprapākā mahārujā| sarṣapī sarṣapābhābhiḥ piḍakābhiścitā bhavet||87||</seg> <seg type="unit" n="88">dahati tvacamutthāne tṛṣṇāmohajvarapradā| visarpatyaniśaṃ duḥkhāddahatyagnirivālajī||88||</seg> <seg type="unit" n="89">avagāḍharujākledā pṛṣṭhe vā'pyudare'pi vā| mahatī vinatā nīlā piḍakā vinatā matā||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">vidradhiṃ dvividhāmāhurbāhyāmābhyantarīṃ tathā| bāhyā tvaksnāyumāṃsotthā kaṇḍarābhā mahārujā||90||</seg> <seg type="unit" n="91">śītakānnavidāhyuṣṇarūkṣaśuṣkātibhojanāt| viruddhājīrṇasaṅkliṣṭaviṣamāsātmyabhojanāt||91||</seg> <seg type="unit" n="92">vyāpannabahumadyatvādvegasandhāraṇācchramāt| jihmavyāyāmaśayanādatibhārādhvamaithunāt||92||</seg> <seg type="unit" n="93">antaḥśarīre māṃsāsṛgāviśanti <note place="foot" type="variant" n="38">'māṃsāsṛk praviśanti' iti pā.</note> yadā malāḥ| tadā sañjāyate granthirgambhīrasthaḥ sudāruṇaḥ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">hṛdaye klomni yakṛti plīhni kukṣau ca vṛkkayoḥ| nābhyāṃ vaṅkṣaṇayorvā'pi bastau vā tīvravedanaḥ||94||</seg> <seg type="unit" n="95">duṣṭaraktātimātratvāt sa vai śīghraṃ vidahyate| tataḥ śīghravidāhitvādvidradhītyabhidhīyate||95||</seg> <seg type="unit" n="96">vyadhacchedabhramānāhaśabdasphuraṇasarpaṇaiḥ| vātikīṃ, paittikīṃ tṛṣṇādāhamohamadajvaraiḥ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">jṛmbhotkleśārucistambhaśītakaiḥ ślaiṣmikīṃ viduḥ| sarvāsu ca <note place="foot" type="variant" n="39">'sarvāsvāsu' iti pā.</note> mahacchūlaṃ vidradhīṣūpajāyate||97||</seg> <seg type="unit" n="98">śastrāstrairbhidyata <note place="foot" type="variant" n="40">'taptaiḥ śastrairyathā mathyetolmukairiva dahyate' iti pā.| ulmukamaṅgāram</note> iva colmukairiva dahyate| vidradhī vyamlatā yātā vṛścikairiva daśyate||98||</seg> <seg type="unit" n="99">tanu rūkṣāruṇaṃ śyāvaṃ phenilaṃ vātavidradhī| tilamāṣakulatthodasannibhaṃ pittavidradhī||99||</seg> <seg type="unit" n="100">ślaiṣmikī sravati śvetaṃ picchilaṃ bahalaṃ bahu| lakṣaṇaṃ sarvamevaitadbhajate sānnipātikī||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">athāsāṃ vidradhīnāṃ sādhyāsādhyatvaviśeṣajñānārthaṃ sthānakṛtaṃ liṅgaviśeṣamupadekṣyāmaḥ- tatra pradhānamarmajāyāṃ vidradhyāṃ hṛddhaṭṭanatamakapramohakāsaśvāsāḥ, klomajāyāṃ pipāsāmukhaśoṣagalagrahāḥ, yakṛjjāyāṃ śvāsaḥ, plīhajāyāmucchvāsoparodhaḥ, kukṣijāyāṃ kukṣipārśvāntarāṃsaśūlaṃ, vṛkkajāyāṃ pṛṣṭhakaṭigrahaḥ, nābhijāyāṃ hikkā, vaṅkṣaṇajāyāṃ sakthisādaḥ, bastijāyāṃ kṛcchrapūtimūtravarcasatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="43">'kṛcchramūtratā, pūtivarcastvaṃ ca' iti pā.</note> ceti||101||</seg> <seg type="unit" n="102">pakvaprabhinnāsūrdhvajāsu mukhāt srāvaḥ sravati, adhojāsu gudāt, ubhayatastu nābhijāsu||102||</seg> <seg type="unit" n="103">āsāṃ hṛnnābhibastijāḥ paripakvāḥ sānnipātikī ca maraṇāya; śeṣāḥ punaḥ kuśalamāśupratikāriṇaṃ cikitsakamāsādyopaśāmyanti| tasmādacirotthitāṃ vidradhīṃ śastrasarpavidyudagnitulyāṃ snehavirecanairāśvevopakramet sarvaśo gulmavacceti||103||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">bhavanti cātra- vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ| tāvaccaitā na lakṣyante yāvadvāstuparigrahaḥ||104||</seg> <seg type="unit" n="105">śarāvikā kacchapikā jālinī ceti duḥsahāḥ| jāyante tā hyatibalāḥ prabhūtaśleṣmamedasaḥ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">sarṣapī cālajī caiva vinatā vidradhī ca yāḥ| sādhyaḥ pittolbaṇāstāstu sambhavantyalpamedasaḥ||106||</seg> <seg type="unit" n="107">marmasvaṃse gude pāṇyoḥ stane sandhiṣu pādayoḥ| jāyante yasya piḍikāḥ sa pramehī na jīvati||107||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">tathā'nyāḥ piḍakāḥ santi raktapītāsitāruṇāḥ| pāṇḍurāḥ pāṇḍuvarṇāśca bhasmābhā mecakaprabhāḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">mṛdvyaśca kaṭhināścānyāḥ sthūlāḥ sūkṣmāstathā'parāḥ| mandavegā mahāvegāḥ svalpaśūlā mahārujaḥ||109||</seg> <seg type="unit" n="110">tā buddhvā mārutādīnāṃ yathāsvairhetulakṣaṇaiḥ| brūyādupacareccāśu prāgupadravadarśanāt||110||</seg> <seg type="unit" n="111">tṛṭśvāsamāṃsasaṅkothamohahikkāmadajvarāḥ| vīsarpamarmasaṃrodhāḥ piḍakānāmupadravāḥ||111||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca doṣāṇāṃ trividhā gatiḥ| ūrdhvaṃ cādhaśca tiryakca vijñeyā trividhā'parā||112||</seg> <seg type="unit" n="113">trividhā cāparā koṣṭhaśākhāmarmāsthisandhiṣu| ityuktā vidhibhedena doṣāṇāṃ trividhā gatiḥ||113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathākramam| bhavantyekaikaśaḥ ṣaṭsu kāleṣvabhrāgamādiṣu||114||</seg> gatiḥ kālakṛtā caiṣā cayādyā punarucyate|115|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">gatiśca dvividhā dṛṣṭā prākṛtī vaikṛtī ca yā||115||</seg> <seg type="unit" n="116">pittādevoṣmaṇaḥ paktirnarāṇāmupajāyate| tacca pittaṃ <note place="foot" type="variant" n="45">'pittaṃ caigha' iti pā.</note> prakupitaṃ vikārān kurute bahūn||116||</seg> <seg type="unit" n="117">prākṛtastu balaṃ śleṣmā vikṛto mala ucyate| sa caivaujaḥ smṛtaḥ kāye sa ca pāpmopadiśyate||117||</seg> <seg type="unit" n="118">sarvā hi ceṣṭā vātena sa prāṇaḥ prāṇīnāṃ smṛtaḥ| tenaiva rogā jāyante tena caivoparudhyate||118||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">nityaṃ sannihitāmitraṃ samīkṣyātmānamātmavān| nityaṃ yuktaḥ paricaredicchannāyuranitvaram||119||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">tatra ślokau- śirorogāḥ sahṛdrogā rogā mānavikalpajāḥ| kṣayāḥ sapiḍakāścoktā doṣāṇāṃ gatireva ca||120||</seg> <seg type="unit" n="121">kiyantaḥśirasīye'sminnadhyāye tattvadarśinā| jñānārthaṃ bhiṣajāṃ caiva prajānāṃ ca hitaiṣiṇā||121||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne kiyantaḥśirasīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ||17||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="18" xml:id="ca.1.18">
          <head>triśothīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātastriśothīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">trayaḥ śothā bhavanti vātapittaśleṣmanimittāḥ, te punardvividhā nijāgantubhedena||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatrāgantavaśchedanabhedanakṣaṇanabhañjanapicchanotpeṣaṇaprahāravadhabandhanaveṣṭanavyadhanapīḍanādibhirvā bhallātakapuṣpaphalarasātmaguptāśūkakrimiśūkāhitapatralatāgulmasaṃsparśanairvā svedanaparisarpaṇāvamūtraṇairvā viṣiṇāṃ saviṣaprāṇidaṃṣṭrādantaviṣāṇanakhanipātairvā sāgaraviṣavātahimadahanasaṃsparśanairvā śothāḥ samupajāyante||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">te punaryathāsvaṃ hetuvyañjanairādāvupalabhyante nijavyañjanaikadeśaviparītaiḥ; bandhamantrāgadapralepapratāpanirvāpaṇādibhiścopakramairupakramyamāṇāḥ praśāntimāpadyante||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">nijāḥ punaḥ snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanānāmayathāvatprayogānmithyāsaṃsarjanādvā chardyalasakavisūcikāśvāsakāsātisāraśoṣapāṇḍurogodarajvarapradarabhagandarārśovikārātikarśanairvā kuṣṭhakaṇḍūpiḍakādibhirvā chardikṣavathūdgāraśukravātamūtrapurīṣavegadhāraṇairvā karmarogopavāsādhvakarśitasya vā sahasā'tigurvamlalavaṇapiṣṭānnaphalaśākarāgadadhiharitakamadyamandakavirūḍhanavaśūkaśamīdhānyānūpaudaka- piśitopayogānmṛtpaṅkaloṣṭabhakṣaṇāllavaṇātibhakṣaṇādgarbhasampīḍanādāmagarbhaprapatanāt prajātānāṃ ca mithyopacārādudīrṇadoṣatvācca śophāḥ prādurbhavanti; ityuktaḥ sāmānyo hetuḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ayaṃ tvatra viśeṣaḥ- śītarūkṣalaghuviśadaśramopavāsātikarśanakṣapaṇādibhirvāyuḥ <note place="foot" type="variant" n="1">'... dhūmopavāsa...' iti pā.</note> prakupitastvaṅmāṃsaśoṇitādīnyabhibhūya śophaṃ janayati; sa kṣiprotthānapraśamo bhavati, tathā śyāmāruṇavarṇaḥ prakṛtivarṇo vā, calaḥ spandanaḥ kharaparuṣabhinnatvagromā chidyata iva bhidyata iva pīḍyata iva sūcībhiriva tudyate pipīlikābhiriva saṃsṛpyate sarṣapakalkāvalipta iva cimicimāyate saṅkucyata āyamyata iveti vātaśothaḥ (1); uṣṇatīkṣṇakaṭukakṣāralavaṇāmlājīrṇabhojanairagnyātapapratāpaiśca pittaṃ prakupitaṃ tvaṅmāṃsaśoṇitānyabhibhūya śothaṃ janayati; sa kṣiprotthānapraśamo bhavati, kṛṣṇapītanīlatāmrāvabhāsa uṣṇo mṛduḥ kapilatāmraromā <note place="foot" type="variant" n="2">'kapilapiṅgalatāmraromā' iti pā.</note> uṣyate dūyate dhūpyate ūṣmāyate svidyate klidyate na ca sparśamuṣṇaṃ ca suṣūyata <note place="foot" type="variant" n="3">'sahate' iti pā.</note> iti pittaśothaḥ (2); gurumadhuraśītasnigdhairatisvapnāvyāyāmādibhiśca śleṣmā prakupitastvaṅmāṃsaśoṇitādīnyabhibhūya śothaṃ janayati; sa kṛcchrotthānapraśamo bhavati, pāṇḍuśvetāvabhāso guruḥ snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ styānaḥ śuklāgraromā sparśoṣṇasahaśceti śleṣmaśothaḥ (3); yathāsvakāraṇākṛtisaṃsargāddvidoṣajāstrayaḥ śothā bhavanti; yathāsvakāraṇākṛtisannipātāt sānnipātika ekaḥ; evaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">'evaṃ saptavidho bhedaḥ' iti kvacitpustake na paṭhyate</note> saptavidho bhedaḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">prakṛtibhistābhistābhirbhidyamāno <note place="foot" type="variant" n="5">'evaṃ bhedaprakṛtibhistābhistābhirbhidyamānaḥ' iti pā.</note> dvividhastrividhaścaturvidhaḥ saptavidho'ṣṭavidhaśca śotha upalabhyate, punaścaika <note place="foot" type="variant" n="6">'sa punaścaikaḥ' iti pā.</note> evotsedhasāmānyāt||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">bhavanti cātra- śūyante yasya gātrāṇi svapantīva <note place="foot" type="variant" n="8">'spandantīva' iti pā.</note> rujanti ca| pīḍitānyunnamantyāśu vātaśothaṃ tamādiśet||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yaścāpyaruṇavarṇābhaḥ śotho naktaṃ praṇaśyati| snehoṣṇamardanābhyāṃ ca praṇaśyet sa ca vātikaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">yaḥ pipāsājvarārtasya dūyate'tha vidahyate| svidyati klidyate gandhī sa paittaḥ svayathuḥ smṛtaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">yaḥ pītanetravaktratvak <note place="foot" type="variant" n="9">'pītamukhanetratvak' iti pā.</note> pūrvaṃ madhyāt praśūyate| tanutvak cātisārī ca pittaśothaḥ sa ucyate||12||</seg> <seg type="unit" n="13">śītaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">'yaḥ śītalaḥ saktagatiḥ pāṇḍuḥ kaṇḍūyate'pi ca' iti pā.</note> saktagatiryastu kaṇḍūmān pāṇḍureva ca| nipīḍito nonnamati <note place="foot" type="variant" n="11">'pīḍito nonnamenmandaḥ' iti pā.</note> śvayathuḥ sa kaphātmakaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">yasya śastrakuśacchinnācchoṇitaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">'chinnādityanantaraṃ 'aṅgāt' iti śeṣaḥ' iti śivadāsasenaḥ| 'śastrakuśacchedāt' iti pā.</note> na pravartate| kṛcchreṇa picchā sravati sa cāpi kaphasambhavaḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">nidānākṛtisaṃsargācchvayathuḥ syāddvidoṣajaḥ| sarvākṛtiḥ sannipātācchotho vyāmiśrahetujaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">yastu pādābhinirvṛttaḥ śothaḥ sarvāṅgago bhavet| jantoḥ sa ca sukaṣṭaḥ syāt prasṛtaḥ strīmukhācca yaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">yaścāpi guhyaprabhavaḥ striyā vā puruṣasya vā| sa ca kaṣṭatamo jñeyo yasya ca syurupadravāḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">chardiḥ śvāso'rucistṛṣṇā jvaro'tīsāra eva ca| saptako'yaṃ sadaurbalyaḥ śophopadravasaṅgrahaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">yasya śleṣmā prakupito jihvāmūle'vatiṣṭhate| āśu sañjanayecchothaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">'sañjanayañchothaṃ' iti pā.</note> jāyate'syopajihvikā||19||</seg> <seg type="unit" n="20">yasya śleṣmā prakupitaḥ kākale vyavatiṣṭhate| āśu sañjanayecchophaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">'sañjanayañchothaṃ' iti pā.</note> karoti galaśuṇḍikām||20||</seg> <seg type="unit" n="21">yasya śleṣmā prakupito galabāhye'vatiṣṭhate| śanaiḥ sañjanayecchophaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">'sañjanayañchothaṃ' iti pā.</note> galagaṇḍo'sya jāyate||21||</seg> <seg type="unit" n="22">yasya śleṣmā prakupitastiṣṭhatyantargale sthiraḥ| āśu sañjanayecchophaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">'sañjanayañchothaṃ' iti pā.</note> jāyate'sya galagrahaḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">yasya pittaṃ prakupitaṃ saraktaṃ tvaci sarpati| śophaṃ sarāgaṃ janayedvisarpastasya <note place="foot" type="variant" n="18">'janayat' iti pā.</note> jāyate||23||</seg> <seg type="unit" n="24">yasya pittaṃ prakupitaṃ tvaci rakte'vatiṣṭhate| śothaṃ sarāgaṃ janayet <note place="foot" type="variant" n="19">'janayat' iti pā.</note> piḍakā tasya jāyate||24||</seg> <seg type="unit" n="25">yasya prakupitaṃ pittaṃ śoṇitaṃ prāpya śuṣyati| tilakā piplavo vyaṅgā nīlikā tasya jāyate||25||</seg> <seg type="unit" n="26">yasya pittaṃ prakupitaṃ śaṅkhayoravatiṣṭhate| śvayathuḥ śaṅkhako nāma dāruṇastasya jāyate||26||</seg> <seg type="unit" n="27">yasya pittaṃ prakupitaṃ karṇamūle'vatiṣṭhate| jvarānte durjayo'ntāya śothastasyopajāyate||27||</seg> <seg type="unit" n="28">vātaḥ plīhānamuddhūya kupito yasya tiṣṭhati| śanaiḥ paritudan <note place="foot" type="variant" n="20">'śūlaiḥ paritudan' iti pā.</note> pārśvaṃ plīhā tasyābhivardhate||28||</seg> <seg type="unit" n="29">yasya vāyuḥ prakupito gulmasthāne'vatiṣṭhate| śophaṃ saśūlaṃ janayan gulmastasyopajāyate||29||</seg> <seg type="unit" n="30">yasya vāyuḥ prakupitaḥ śophaśūlakaraścaran| vaṅkṣaṇādvṛṣaṇau yāti vṛddhistasyopajāyate||30||</seg> <seg type="unit" n="31">yasya vātaḥ prakupitastvaṅmāṃsāntaramāśritaḥ| śothaṃ sañjanayet kukṣāvudaraṃ tasya jāyate||31||</seg> <seg type="unit" n="32">yasya vātaḥ prakupitaḥ kukṣimāśritya tiṣṭhati| nādho vrajati nāpyūrdhvamānāhastasya jāyate||32||</seg> <seg type="unit" n="33">rogāścotsedhasāmānyadadhimāṃsārbudādayaḥ| viśiṣṭā nāmarūpābhyāṃ nirdeśyāḥ śothasaṅgrahe||33||</seg> <seg type="unit" n="34">vātapittakaphā yasya yugapat kupitāstrayaḥ| jihvāmūle'vatiṣṭhante vidahantaḥ samucchritāḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">janayanti bhṛśaṃ śothaṃ vedanāśca pṛthagvidhāḥ| taṃ śīghrakāriṇaṃ rogaṃ rohiṇīti vinirdiśet||35||</seg> <seg type="unit" n="36">trirātraṃ paramaṃ tasya jantorbhavati jīvitam| kuśalena tvanukrāntaḥ <note place="foot" type="variant" n="21">'kṣipramanukrānta iti śīghraṃ cikitsita ityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> kṣipraṃ sampadyate sukhī||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">santi hyevaṃvidhā rogāḥ sādhyā dāruṇasammatāḥ| ye hanyuranupakrāntā mithyācāreṇa <note place="foot" type="variant" n="23">'mithyārambheṇa' iti pā.</note> vā punaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">sādhyāścāpyapare <note place="foot" type="variant" n="24">'sādhyāścaivāpare' iti pā.</note> santi vyādhayo mṛdusammatāḥ| yatnāyatnakṛtaṃ yeṣu karma sidhyatyasaṃśayam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">asādhyāścāpare santi vyādhayo yāpyasañjñitāḥ| susādhvapi kṛtaṃ yeṣu karma yātrākaraṃ bhavet||39||</seg> <seg type="unit" n="40">santi cāpyapare rogā yeṣu karma na sidhyati| api yatnakṛtaṃ bālairna tān vidvānupācaret||40||</seg> <seg type="unit" n="41">sādhyāścaivāpyasādhyāśca vyādhayo dvividhāḥ smṛtāḥ| mṛdudāruṇabhedena te bhavanti caturvidhāḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">ta evāparisaṅkhyeyā bhidyamānā bhavanti hi| rujāvarṇasamutthānasthānasaṃsthānanāmabhiḥ <note place="foot" type="variant" n="25">'nidānavedanāvarṇasthānasaṃsthānanāmabhiḥ' iti pā.</note>||42||</seg> <seg type="unit" n="43">vyavasthākaraṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">'vyavasthākāraṇaṃ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note> teṣāṃ yathāsthūleṣu saṅgrahaḥ| tathā prakṛtisāmānyaṃ vikāreṣūpadiśyate||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">vikāranāmākuśalo na jihrīyāt kadācana| na hi sarvavikārāṇāṃ nāmato'sti dhruvā sthitiḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">sa eva kupito doṣaḥ samutthānaviśeṣataḥ| sthānāntaragataścaiva janayatyāmayān bahūn <note place="foot" type="variant" n="27">'sthānāntaragataścāpi vikārān kurute bahūn' iti pā.</note>||45||</seg> <seg type="unit" n="46">tasmādvikāraprakṛtīradhiṣṭhānāntarāṇi ca| samutthānaviśeṣāṃśca buddhvā karma samācaret||46||</seg> <seg type="unit" n="47">yo hyetattritayaṃ jñātvā karmāṇyārabhate bhiṣak| jñānapūrvaṃ yathānyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="28">'yathāmnāyaṃ' iti pā.</note> sa karmasu na muhyati||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">nityāḥ prāṇabhṛtāṃ dehe vātapittakaphāstrayaḥ| vikṛtāḥ prakṛtisthā vā tān bubhutseta paṇḍitaḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">utsāhocchvāsaniḥ śvāsaceṣṭā dhātugatiḥ samā| samo mokṣo gatimatāṃ vāyoḥ karmāvikārajam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">darśanaṃ paktirūṣmā ca kṣuttṛṣṇā dehamārdavam| prabhā prasādo medhā ca pittakarmāvikārajam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">sneho bandhaḥ sthiratvaṃ ca gauravaṃ vṛṣatā balam| kṣamā dhṛtiralobhaśca kaphakarmāvikārajam||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">vāte pitte kaphe caiva kṣīṇe lakṣaṇamucyate| karmaṇaḥ prākṛtāddhānirvṛddhirvā'pi virodhinām||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">doṣaprakṛtivaiśeṣyaṃ niyataṃ vṛddhilakṣaṇam| doṣāṇāṃ prakṛtirhānirvṛddhiścaivaṃ parīkṣyate||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">tatra ślokāḥ- saṅkhyāṃ nimittaṃ rūpāṇi śothānāṃ sādhyatāṃ na ca| teṣāṃ teṣāṃ vikārāṇāṃ śothāṃstāṃstāṃśca pūrvajān||54||</seg> <seg type="unit" n="55">vidhibhedaṃ vikārāṇāṃ trividhaṃ bodhyasaṅgraham| prākṛtaṃ karma doṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ hānivṛddhiṣu||55||</seg> <seg type="unit" n="56">vītamoharajodoṣalobhamānamadaspṛhaḥ| vyākhyātavāṃstriśothīye rogādhyāye punarvasuḥ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne triśothīyo nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ||18||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="19" xml:id="ca.1.19">
          <head>aṣṭodarīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'ṣṭodarīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalvaṣṭāvudarāṇi, aṣṭau mūtrāghātāḥ, aṣṭau kṣīradoṣāḥ, aṣṭau retodoṣāḥ; sapta kuṣṭhāni, sapta piḍakāḥ, sapta vīsarpāḥ; ṣaḍatīsārāḥ, ṣaḍudāvartāḥ; pañca gulmāḥ, pañca plīhadoṣāḥ, pañca kāsāḥ, pañca śvāsāḥ, pañca hikkāḥ, pañca tṛṣṇāḥ, pañca chardayaḥ, pañca bhaktasyānaśanasthānāni, pañca śirorogāḥ, pañca hṛdrogāḥ, pañca pāṇḍurogāḥ, pañconmādāḥ, catvāro'pasmārāḥ, catvāro'kṣirogāḥ, catvāraḥ karṇarogāḥ, catvāraḥ pratiśyāyāḥ, catvāro mukharogāḥ, catvāro grahaṇīdoṣāḥ, catvāro madāḥ, catvāro mūrcchāyāḥ, catvāraḥ śoṣāḥ, catvāri klaibyāni; trayaḥ śophāḥ, trīṇi kilāsāni, trividhaṃ lohitapittaṃ; dvau jvarau, dvau vraṇau, dvāvāyāmau, dve gṛdhrasyau, dve kāmale, dvividhamāmaṃ, dvividhaṃ vātaraktaṃ, dvividhānyarśāṃsi; eka ūrustambhaḥ, ekaḥ sannyāsaḥ, eko mahāgadaḥ; viṃśatiḥ krimijātayaḥ, viṃśatiḥ pramehāḥ, viṃśatiryonivyāpadaḥ; ityaṣṭacatvāriṃśadrogādhikaraṇānyasmin saṅgrahe samuddiṣṭāni||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">etāni yathoddeśamabhinirdekṣyāmaḥ- aṣṭāvudarāṇīti vātapittakaphasannipātaplīhabaddhacchidradakodarāṇi, aṣṭau mūtrāghātā iti vātapittakaphasannipātāśmarīśarkarāśukraśoṇitajāḥ, aṣṭau kṣīradoṣā iti vaivarṇyaṃ vaigandhyaṃ vairasyaṃ paicchilyaṃ phenasaṅghāto raukṣyaṃ gauravamatisnehaśca, aṣṭau retodoṣā iti tanu śuṣkaṃ phenilamaśvetaṃ pūtyatipicchalamanyadhātūpahitamavasādi ca (1); sapta kuṣṭhānīti kapālodumbaramaṇḍalarṣyajihvapuṇḍarīkasidhmakākaṇāni, sapta piḍakā iti śarāvikā kacchapikā jālinī sarṣapyalajī vinatā vidradhī ca, sapta visarpā iti vātapittakaphāgnikardamakagranthisannipātākhyāḥ (2); ṣaḍatīsārā iti vātapittakaphasannipātabhayaśokajāḥ, ṣaḍudāvartā iti vātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathujāḥ (3); pañca gulmā iti vātapittakaphasannipātaśoṇitajāḥ, pañca plīhadoṣā iti gulmairvyākhyātāḥ, pañca kāsā iti vātapittakaphakṣatakṣayajāḥ, pañca śvāsā iti mahordhvacchinnatamakakṣudrāḥ, pañca hikkā iti mahatī gambhīrā vyapetā kṣudrā'nnajā ca, pañca tṛṣṇā iti vātapittāmakṣayopasargātmikāḥ, pañca chardaya iti dviṣṭārthasaṃyogajā vātapittakaphasannipātodrekotthāśca <note place="foot" type="variant" n="1">'...sannipātodrekātmikāśca' iti pā.</note>, pañca bhaktasyānaśanasthānānīti vātapittakaphasannipātadveṣāḥ, pañca śirorogā iti pūrvoddeśamabhisamasya vātapittakaphasannipātakrimijāḥ, pañca hṛdrogā iti śirorogairvyākhyātāḥ, pañca pāṇḍurogā iti vātapittakaphasannipātamṛdbhakṣaṇajāḥ, pañconmādā iti vātapittakaphasannipātāgantunimittāḥ (4); catvāro'pasmārā iti vātapittakaphasannipātanimittāḥ, catvāro'kṣirogāścatvāraḥ karṇarogāścatvāraḥ pratiśyāyāścatvāro mukharogāścatvāro grahaṇīdoṣāścatvāro madāścatvāro mūrcchāyā ityapasmārairvyākhyātāḥ, catvāraḥ śoṣā iti sāhasasandhāraṇakṣayaviṣamāśanajāḥ, catvāri klaibyānīti bījopaghātāddhvajabhaṅgājjarāyāḥ śukrakṣayācca (5); trayaḥ śothā iti vātapittaśleṣmanimittāḥ, trīṇi kilāsānīti raktatāmraśuklāni, trividhaṃ lohitapittamiti ūrdhvabhāgamadhobhāgamubhayabhāgaṃ ca (6); dvau jvarāviti uṣṇābhiprāyaḥ śītasamutthaśca śītābhiprāyaścoṣṇasamutthaḥ, dvau vraṇāviti nijaścāgantujaśca, dvāvāyāmāviti bāhyaścābhyantaraśca, dve gṛdhrasyāviti vātādvātakaphācca, dve kāmale iti koṣṭhāśrayā śākhāśrayā ca, dvividhamāmamiti alasako visūcikā ca, dvividhaṃ vātaraktamiti gambhīramuttānaṃ ca, dvividhānyarśāṃsīti śuṣkāṇyārdrāṇi ca (7); eka ūrustambha ityāmatridoṣasamutthaḥ, ekaḥ sannyāsa iti tridoṣātmako manaḥśarīrādhiṣṭhānaḥ, eko mahāgada iti atattvābhiniveśaḥ (8); viṃśatiḥ krimijātaya iti yūkā pipīlikāśceti dvividhā bahirmalajāḥ, keśādā lomādā lomadvīpāḥ saurasā audumbarā jantumātaraśceti ṣaṭ śoṇitajāḥ, antrādā udarāveṣṭā hṛdayādāścuravo darbhapuṣpāḥ saugandhikā mahāgudāśceti sapta kaphajāḥ, kakerukā makerukā lelihāḥ saśūlakāḥ sausurādāśceti pañca purīṣajāḥ; viṃśatiḥ pramehā ityudakamehaścekṣubālikārasamehaśca sāndramehaśca sāndraprasādamehaśca śuklamehaśca śukramehaśca śītamehaśca śanairmehaśca sikatāmehaśca lālāmehaśceti daśa śleṣmanimittāḥ, kṣāramehaśca kālamehaśca nīlamehaśca lohitamehaśca mañjiṣṭhāmehaśca haridrāmehaśceti ṣaṭ pittanimittāḥ, vasāmehaśca majjāmehaśca hastimehaśca madhumehaśceti catvāro vātanimittāḥ, iti viṃśatiḥ pramehāḥ; viṃśatiryonivyāpada iti vātikī paittikī śleṣmikī sānnipātikī ceti catasro doṣajāḥ, doṣadūṣyasaṃsargaprakṛtinirdeśairavaśiṣṭāḥ ṣoḍaśa nirdiśyante, tadyathā- raktayoniścārajaskā cācaraṇā cāticaraṇā ca prākcaraṇā copaplutā ca pariplutā codāvartinī ca karṇinī ca putraghnī cāntarmukhī ca sūcīmukhī ca śuṣkā ca vāminī ca ṣaṇḍhayoniśca mahāyoniśceti viṃśatiryonivyāpado bhavanti (9); kevalaścāyamuddeśo yathoddeśamabhinirdiṣṭo bhavati||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sarva eva nijā vikārā nānyatra vātapittakaphebhyo nirvartante, yathāhi- śakuniḥ sarvaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">'sarvā diśo'pi' iti pā.</note> divasamapi paripatan svāṃ chāyāṃ nātivartate, tathā svadhātuvaiṣamyanimittāḥ sarve vikārā vātapittakaphānnātivartante| vātapittaśleṣmaṇāṃ punaḥ sthānasaṃsthānaprakṛtiviśeṣānabhisamīkṣya <note place="foot" type="variant" n="4">'samutthānasthānasaṃsthānavedanāvarṇanāmaprabhāvacikitsitaprakṛti- viśeṣānabhisamīkṣya' iti pā.</note> tadātmakānapi ca sarvavikārāṃ stānevopadiśanti buddhimantaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">bhavataścātra- svadhātuvaiṣamyanimittajā ye vikārasaṅghā bahavaḥ śarīre| na te pṛthak pittakaphānilebhya āgantavastveva tato viśiṣṭāḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">āganturanveti nijaṃ vikāraṃ nijastathā''gantumapi pravṛddhaḥ| tatrānubandhaṃ prakṛtiṃ ca samyag jñātvā tataḥ karma samārabheta||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra ślokau- viṃśakāścaikakāścaiva trikāścoktāstrayastrayaḥ| dvikāścāṣṭau, catuṣkāśca daśa, dvādaśa pañcakāḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">catvāraścāṣṭakā vargāḥ, ṣaṭkau dvau, saptakāstrayaḥ| aṣṭodarīye rogāṇāṃ rogādhyāye prakāśitāḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="19">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'ṣṭodarīyo nāmonaviṃśo'dhyāyaḥ||19||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="20" xml:id="ca.1.20">
          <head>mahārogādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto mahārogādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">catvāro rogā bhavanti- āgantuvātapittaśleṣmanimittāḥ; teṣāṃ caturṇāmapi rogāṇāṃ rogatvamekavidhaṃ bhavati, ruksāmānyāt; dvividhā punaḥ prakṛtireṣām, āgantunijavibhāgāt; dvividhaṃ caiṣāmadhiṣṭhānaṃ, manaḥśarīraviśeṣāt <note place="foot" type="variant" n="2">'manaḥ śarīrabhedāt' iti pā.</note>; vikārāḥ punaraparisaṅkhyeyāḥ, prakṛtyadhiṣṭhānaliṅgāyatanavikalpaviśeṣāparisaṅkhyeyatvāt <note place="foot" type="variant" n="3">'prakṛtyadhiṣṭhānaliṅgāyatanavedanāvikalpānāmaparisaṅkhyeyatvāt' iti pā.</note>||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">mukhāni tu khalvāgantornakhadaśanapatanābhicārābhiśāpābhiṣaṅgābhighātavyadha- bandhanaveṣṭanapīḍanarajjudahanaśastrāśanibhūtopasargādīni, nijasya tu mukhaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">dvayostu khalvāgantunijayoḥ preraṇamasātmyendriyārthasaṃyogaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaśceti||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sarve'pi tu khalvete'bhipravṛddhāścatvāro rogāḥ parasparamanubadhnanti, na cānyonyena saha sandehamāpadyante <note place="foot" type="variant" n="6">'ete cāgantavo doṣajāśca parasparaṃ saṃsṛjyanta ityāha- sarve'pītyādi| anubadhnanti anugacchanti| nanu, yadā yeṣāṃ parasparasaṃsargastadā saṃsṛṣṭayoḥ kṣīranīrayoriva bhedena jñānaṃ na syāt, tathā ca tadviśeṣajñānanibandhanacikitsāviśeṣo'pi na sambhavatītyāha- na cetyādi' iti śivadāsasenaḥ</note>||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">āganturhi vyathāpūrvaṃ samutpanno jaghanyaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyamāpādayati; nije tu vātapittaśleṣmāṇaḥ pūrvaṃ vaiṣamyamāpadyante jaghanyaṃ vyathāmabhinirvartayanti||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">teṣāṃ trayāṇāmapi doṣāṇāṃ śarīre sthānavibhāga <note place="foot" type="variant" n="7">'sthānavibhāgamanuvyākhyāsyāmaḥ' iti pā.</note> upadekṣyate; tadyathā- bastiḥ purīṣādhānaṃ kaṭiḥ sakthinī pādāvasthīni pakvāśayaśca vātasthānāni, tatrāpi pakvāśayo viśeṣeṇa vātasthānaṃ; svedo raso lasīkā rudhiramāmāśayaśca pittasthānāni, tatrāpyāmāśayo viśeṣeṇa pittasthānam; uraḥ śiro grīvā parvāṇyāmāśayo medaśca śleṣmasthānāni, tatrāpyuro viśeṣeṇa śleṣmasthānam||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sarvaśarīracarāstu vātapittaśleṣmāṇaḥ sarvasmiñcharīre kupitākupitāḥ śubhāśubhāni kurvanti- prakṛtibhūtāḥ śubhānyupacayabalavarṇaprasādādīni, aśubhāni punarvikṛtimāpannā vikārasañjñakāni||9||</seg> <seg type="unit" n="10">tatra vikārāḥ sāmānyajā, nānātmajāśca| tatra sāmānyajāḥ pūrvamaṣṭodarīye vyākhyātāḥ, nānātmajāṃstvihādhyāye'nuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- aśītirvātavikārāḥ, catvāriṃśat pittavikārāḥ, viṃśatiḥ śleṣmavikārāḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tatrādau <note place="foot" type="variant" n="9">'tatrādita eva' iti pā.</note> vātavikārānanuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- nakhabhedaśca, vipādikā ca, pādaśūlaṃ ca, pādabhraṃśaśca, pādasuptatā ca, vātakhuḍḍatā ca, gulphagrahaśca, piṇḍikodveṣṭanaṃ ca, gṛdhrasī ca, jānubhedaśca, jānuviśleṣaśca, ūrustambhaśca, ūrusādaśca, pāṅgulyaṃ ca, gudabhraṃśaśca, gudārtiśca, vṛṣaṇākṣepaśca <note place="foot" type="variant" n="10">'vṛṣaṇotkṣepaśca' iti pā.</note>, śephastambhaśca, vaṅkṣaṇānāhaśca, śroṇibhedaśca, viḍbhedaśca, udāvartaśca, khañjatvaṃ ca, kubjatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">'kubjatvaṃ' iti pāṭhaḥ keṣucitpustakeṣu nopalabhyate</note> ca, vāmanatvaṃ ca, trikagrahaśca, pṛṣṭhagrahaśca, pārśvāvamardaśca, udarāveṣṭaśca, hṛnmohaśca <note place="foot" type="variant" n="12">'unmādaśca' iti pā.</note>, hṛddravaśca, vakṣaudgharṣaśca <note place="foot" type="variant" n="13">'vakṣogharṣaśca' iti pā.</note>, vakṣauparodhaśca, vakṣastodaśca, bāhuśoṣaśca, grīvāstambhaśca, manyāstambhaśca, kaṇṭhoddhvaṃsaśca, hanubhedaśca <note place="foot" type="variant" n="14">'hanustambha' iti aṣṭāṅgasaṅgrahe pāṭhaḥ</note>, oṣṭhabhedaśca, akṣibhedaśca <note place="foot" type="variant" n="15">'tālubheda' iti aṣṭāṅgasaṅgrahe pāṭhaḥ</note>, dantabhedaśca, dantaśaithilyaṃ ca, mūkatvaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="16">'mūkatvaṃ ca, gadgadatvaṃ ca' iti pā.</note>, vāksaṅgaśca, kaṣāyāsyatā ca, mukhaśoṣaśca, arasajñatā ca, ghrāṇanāśaśca, karṇaśūlaṃ ca, aśabdaśravaṇaṃ ca, uccaiḥśrutiśca <note place="foot" type="variant" n="17">'uccaiḥśravaṇaṃ' iti pā.</note>, bādhiryaṃ ca, vartmastambhaśca, vartmasaṅkocaśca, timiraṃ ca, akṣiśūlaṃ ca, akṣivyudāsaśca, bhrūvyudāsaśca, śaṅkhabhedaśca, lalāṭabhedaśca, śiroruk ca, keśabhūmisphuṭanaṃ ca, arditaṃ ca, ekāṅgarogaśca, sarvāṅgarogaśca, pakṣavadhaśca <note place="foot" type="variant" n="18">'pakṣavadhaśca' iti keṣucitpustakeṣu nopalabhyate</note>, ākṣepakaśca, daṇḍakaśca, tamaśca <note place="foot" type="variant" n="19">'śrama' iti pā.</note>, bhramaśca, vepathuśca, jṛmbhā ca, hikkā <note place="foot" type="variant" n="20">'glāniḥ' iti aṣṭāṅgasaṅgrahe pā.</note> ca, viṣādaśca, atipralāpaśca, raukṣyaṃ ca, pāruṣyaṃ ca, śyāvāruṇāvabhāsatā ca, asvapnaśca, anavasthitacittatvaṃ ca; ityaśītirvātavikārā vātavikārāṇāmaparisaṅkhyeyānāmāviṣkṛtatamā vyākhyātāḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">sarveṣvapi khalveteṣu vātavikāreṣūkteṣvanyeṣu cānukteṣu vāyoridamātmarūpamapariṇāmi karmaṇaśca svalakṣaṇaṃ, yadupalabhya tadavayavaṃ vā vimuktasandehā vātavikāramevādhyavasyanti kuśalāḥ; tadyathā- raukṣyaṃ śaityaṃ lāghavaṃ vaiśadyaṃ gatiramūrtatvamanavasthitatvaṃ ceti vāyorātmarūpāṇi; evaṃvidhatvācca <note place="foot" type="variant" n="21">'evaṃvidhatvācca karmaṇaḥ svālakṣaṇyamidamasya bhavati' iti pā.</note> vāyoḥ karmaṇaḥ svalakṣaṇamidamasya bhavati taṃ taṃ śarīrāvayavamāviśataḥ <note place="foot" type="variant" n="22">'nanu vāyoradṛśyatvena tatra raukṣyādayo guṇāstathā vakṣyamāṇasraṃsādīni ca karmāṇi pratyakṣeṇa nopalabhyante, tat kathametāni vāyorātmarūpāṇi? ityata āha- taṃ taṃ śarīrāvayavamāviśata iti| etena yadyapi vāyorete guṇāstathā etāni karmāṇi pratyakṣeṇa nopalabhyante tathā'pi yaṃ yaṃ śarīrāvayavamāviśati vikṛto vāyustatra tatra raukṣyādikaṃ sraṃsādikaṃ ca dṛṣṭvā vāyorapi tadguṇakarmayogitvamavadhāryate, tattadavayavagataraukṣyādīnāṃ vikṛtavāyusambandhānvayavyatirekādhiṣṭhānāditi bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>; tadyathā- sraṃsabhraṃsavyāsasaṅgabhedasādaharṣatarṣakampavartacālatodavyathāceṣṭādīni <note place="foot" type="variant" n="23">'...kampāvamarda...' iti pā.</note>, tathā kharaparuṣaviśadasuṣirāruṇavarṇakaṣāyavirasamukhatvaśoṣaśūlasuptisaṅkocanastambhanakhañjatādīni ca vāyoḥ karmāṇi; tairanvitaṃ vātavikāramevādhyavasyet||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">taṃ madhurāmlalavaṇasnigdhoṣṇairupakramairupakrameta, snehasvedāsthāpanānuvāsananastaḥkarmabhojanābhyaṅgotsādanapariṣekādibhirvātaharairmātrāṃ kālaṃ ca pramāṇīkṛtya; tatrāsthāpanānuvāsanaṃ tu khalu sarvatropakramebhyo vāte pradhānatamaṃ manyante bhiṣajaḥ, taddhyādita eva pakvāśayamanupraviśya kevalaṃ vaikārikaṃ vātamūlaṃ chinatti; tatrāvajite'pi vāte śarīrāntargatā vātavikārāḥ praśāntimāpadyante, yathā vanaspatermūle chinne skandhaśākhāprarohakusumaphalapalāśādīnāṃ niyato vināśastadvat||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">pittavikārāṃścatvāriṃśatamata ūrdhvamanuvyākhyāsyāmaḥ- oṣaśca, ploṣaśca, dāhaśca, davathuśca, dhūmakaśca, amlakaśca, vidāhaśca, antardāhaśca, aṃsadāhaśca <note place="foot" type="variant" n="25">'aṅgadāhaśca' iti pā., “aṅgadāhaśca” iti keṣucitpustakeṣu paṭhyate</note>, ūṣmādhikyaṃ ca, atisvedaśca (aṅgasvedaśca), aṅgagandhaśca, aṅgāvadaraṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">'avayavasadanaṃ' iti aṣṭāṅgasaṅgrahe pā.</note> ca, śoṇitakledaśca, māṃsakledaśca, tvagdāhaśca, (māṃsadāhaśca <note place="foot" type="variant" n="27">'māṃsadāhaśca' iti keṣucitpustakeṣu na paṭhyate</note> ), tvagavadaraṇaṃ ca, carmadalanaṃ <note place="foot" type="variant" n="28">'carmāvadaraṇaṃ ca' iti pā.</note> ca, raktakoṭhaśca, raktavisphoṭaśca, raktapittaṃ ca, raktamaṇḍalāni ca, haritatvaṃ ca, hāridratvaṃ ca, nīlikā ca, kakṣā(kṣyā)ca, kāmalā ca, tiktāsyatā ca, lohitagandhāsyatā ca, pūtimukhatā ca, tṛṣṇādhikyaṃ ca, atṛptiśca, āsyavipākaśca, galapākaśca, akṣipākaśca, gudapākaśca, meḍhrapākaśca, jīvādānaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="29">'jīvādānaṃ jīvanahetudhāturūpaśoṇitanirgamaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>, tamaḥpraveśaśca, haritahāridranetramūtravarcastvaṃ ca; iti catvāriṃśatpittavikārāḥ pittavikārāṇāmaparisaṅkhyeyānāmāviṣkṛtatamā vyākhyātāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">sarveṣvapi khalveteṣu pittavikāreṣūkteṣvanyeṣu cānukteṣu pittasyedamātmarūpamapariṇāmi karmaṇaśca svalakṣaṇaṃ, yadupalabhya tadavayavaṃ vā vimuktasandehāḥ pittavikāramevādhyavasyanti kuśalāḥ; tadyathā- auṣṇyaṃ taikṣṇyaṃ dravatvamanatisneho varṇaśca śuklāruṇavarjo gandhaśca visro rasau ca kaṭukāmlau saratvaṃ ca pittasyātmarūpāṇi; evaṃvidhatvācca <note place="foot" type="variant" n="30">'evaṃvidhatvācca karmaṇaḥ svālakṣaṇyamidamasya bhavati' iti pā.</note> pittasya karmaṇaḥ svalakṣaṇamidamasya bhavati taṃ taṃ śarīrāvayavamāviśataḥ; tadyathā- dāhauṣṇyapākasvedakledakothakaṇḍūsrāvarāgā yathāsvaṃ ca gandhavarṇarasābhinirvartanaṃ pittasya karmāṇi; tairanvitaṃ pittavikāramevādhyavasyet||15||</seg> <seg type="unit" n="16">taṃ madhuratiktakaṣāyaśītairupakramairupakrameta snehavirekapradehapariṣekābhyaṅgādibhiḥ pittaharairmātrāṃ kālaṃ ca pramāṇīkṛtya; virecanaṃ tu sarvopakramebhyaḥ pitte pradhānatamaṃ manyante bhiṣajaḥ; taddhyādita evāmāśayamanupraviśya kevalaṃ vaikārikaṃ pittamūlamapakarṣati, tatrāvajite pitte'pi śarīrāntargatāḥ pittavikārāḥ praśāntimāpadyante, yathā'gnau vyapoḍhe kevalamagnigṛhaṃ śītībhavati tadvat||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">śleṣmavikārāṃśca viṃśatimata ūrdhvaṃ vyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- tṛptiśca, tandrā ca, nidrādhikyaṃ ca, staimityaṃ ca, gurugātratā ca, ālasyaṃ ca, mukhamādhuryaṃ ca, mukhasrāvaśca, śleṣmodgiraṇaṃ ca, malasyādhikyaṃ ca, balāsakaśca <note place="foot" type="variant" n="31">'balanāśaśca' iti pā.</note>, apaktiśca, hṛdayopalepaśca, kaṇṭhopalepaśca, dhamanīprati(vi)cayaśca, galagaṇḍaśca, atisthaulyaṃ ca, śītāgnitā ca, udardaśca, śvetāvabhāsatā ca, śvetamūtranetravarcastvaṃ ca; iti viṃśatiḥ śleṣmavikārāḥ śleṣmavikārāṇāmaparisaṅkhyeyānāmāviṣkṛtatamā vyākhyātā bhavanti||17||</seg> <seg type="unit" n="18">sarveṣvapi khalveteṣu śleṣmavikāreṣūkteṣvanyeṣu cānukteṣu śleṣmaṇa idamātmarūpamapariṇāmi karmaṇaśca svalakṣaṇaṃ yadupalabhya tadavayavaṃ vā vimuktasandehāḥ śleṣmavikāramevādhyavasyanti kuśalāḥ; tadyathā- snehaśaityaśauklyagauravamādhuryasthairyapaicchilyamārtsnyāni śleṣmaṇa ātmarūpāṇi; evaṃvidhatvācca <note place="foot" type="variant" n="32">'evaṃvidhatvācca karmaṇaḥ svālakṣaṇyamidamasya bhavati' iti pā.</note> śleṣmaṇaḥ karmaṇaḥ svalakṣaṇamidamasya bhavati taṃ taṃ śarīrāvayavamāviśataḥ; tadyathā- śvaityaśaityakaṇḍūsthairyagauravasnehasuptikledopadehabandhamādhuryacirakāritvāni śleṣmaṇaḥ karmāṇi; tairanvitaṃ śleṣmavikāramevādhyavasyet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">taṃ kaṭukatiktakaṣāyatīkṣṇoṣṇarūkṣairupakramairupakrameta svedavamanaśirovirecanavyāyāmādibhiḥ śleṣmaharairmātrāṃ kālaṃ ca pramāṇīkṛtya; vamanaṃ tu sarvopakramebhyaḥ śleṣmaṇi pradhānatamaṃ manyante bhiṣajaḥ, taddhyādita evāmāśayamanupraviśyorogataṃ kevalaṃ vaikārikaṃ śleṣmamūlamūrdhvamutkṣipati, tatrāvajite śleṣmaṇyapi śarīrāntargatāḥ śleṣmavikārāḥ praśāntimāpadyante, yathā bhinne kedārasetau śāliyavaṣaṣṭikādīnyanabhiṣyandyamānānyambhasā praśoṣamāpadyante tadvaditi||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">bhavanti cātra- rogamādau parīkṣeta tato'nantaramauṣadham| tataḥ karma bhiṣak paścājjñānapūrvaṃ samācaret||20||</seg> <seg type="unit" n="21">yastu rogamavijñāya karmāṇyārabhate bhiṣak| apyauṣadhavidhānajñastasya siddhiryadṛcchayā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">yastu rogaviśeṣajñaḥ sarvabhaiṣajyakovidaḥ| deśakālapramāṇajñastasya <note place="foot" type="variant" n="34">'deśakālavibhāgajñaḥ' iti pā.</note> siddhirasaṃśayam||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tatra ślokāḥ- saṅgrahaḥ prakṛtirdeśo vikāramukhamīraṇam <note place="foot" type="variant" n="35">'vikāro mukhamīraṇam' iti pā.</note>| asandeho'nubandhaśca rogāṇāṃ samprakāśitaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">doṣasthānāni rogāṇāṃ gaṇā nānātmajāśca ye| rūpaṃ pṛthak ca doṣāṇāṃ karma cāpariṇāmi yat||24||</seg> <seg type="unit" n="25">pṛthaktvena ca doṣāṇāṃ nirdiṣṭāḥ samupakramāḥ| samyaṅmahati <note place="foot" type="variant" n="36">'jñānārthaṃ bhiṣajāṃ caiva prajānāṃ ca hitaiṣiṇā' iti pā.</note> rogāṇāmadhyāye tattvadarśinā||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne mahārogādhyāyo nāma viṃśo'dhyāyaḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="5">samāpto rogacatuṣkaḥ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="21" xml:id="ca.1.21">
          <head>aṣṭauninditīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'ṣṭauninditīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu śarīramadhikṛtyāṣṭau puruṣā ninditā bhavanti; tadyathā- atidīrghaśca, atihrasvaśca, atilomā ca, alomā ca <note place="foot" type="variant" n="1">'cātiśvetaścātikṛṣṇaśca' iti pā.</note>, atikṛṣṇaśca, atigauraśca, atisthūlaśca, atikṛśaśceti||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatrātisthūlakṛśayorbhūya evāpare ninditaviśeṣā bhavanti| atisthūlasya tāvadāyuṣo hrāso javoparodhaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">'jaroparodhaḥ' iti pā.</note> kṛcchravyavāyatā daurbalyaṃ daurgandhyaṃ svedābādhaḥ kṣudatimātraṃ pipāsātiyogaśceti bhavantyaṣṭau doṣāḥ| tadatisthaulyamatisampūraṇādgurumadhuraśītasnigdhopayogādavyāyāmādavyavāyāddivāsvapnāddharṣanityatvāda- cintanādbījasvabhāvāccopajāyate| tasya hyatimātramedasvino <note place="foot" type="variant" n="4">'atimātraṃ medasvina' iti pā.</note> meda evopacīyate na tathetare dhātavaḥ, tasmādasyāyuṣo hrāsaḥ; śaithilyāt saukumāryādgurutvācca medaso javoparodhaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">'jaroparodhaḥ' iti pā.</note>, śukrābahutvānmedasā''vṛtamārgatvācca kṛcchravyavāyatā, daurbalyamasamatvāddhātūnāṃ, daurgandhyaṃ medodoṣānmedasaḥ svabhāvāt svedanatvācca, medasaḥ śleṣmasaṃsargādviṣyanditvādbahutvādgurutvādvyāyāmāsahatvācca svedābādhaḥ, tīkṣṇāgnitvāt prabhūtakoṣṭhavāyutvācca kṣudatimātraṃ pipāsātiyogaśceti||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">bhavanti cātra- medasā''vṛtamārgatvādvāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ| caran sandhukṣayatyagnimāhāraṃ śoṣayatyapi||5||</seg> <seg type="unit" n="6">tasmāt sa śīghraṃ jarayatyāhāraṃ cātikāṅkṣati| vikārāṃścāśnute ghorān kāṃścitkālavyatikramāt||6||</seg> <seg type="unit" n="7">etāvupadravakarau viśeṣādagnimārutau| etau hi dahataḥ sthūlaṃ vanadāvo vanaṃ yathā||7||</seg> <seg type="unit" n="8">medasyatīva saṃvṛddhe sahasaivānilādayaḥ| vikārān dāruṇān <note place="foot" type="variant" n="7">'vikārān dāruṇāniti pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātarogāṇāmanyatamān' iti śivadāsasenaḥ</note> kṛtvā nāśayantyāśu jīvitam||8||</seg> <seg type="unit" n="9">medomāṃsātivṛddhatvāccalasphigudarastanaḥ| ayathopacayotsāho <note place="foot" type="variant" n="8">'ayathopacayotsāha iti śarīropacayānurūpabalarahita ityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> naro'tisthūla ucyate||9||</seg> iti medasvino doṣā hetavo rūpameva ca| nirdiṣṭaṃ, ....|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">... vakṣyate vācyamatikārśye tvataḥ param||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sevā rūkṣānnapānānāṃ laṅghanaṃ pramitāśanam| kriyātiyogaḥ śokaśca veganidrāvinigrahaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">rūkṣasyodvartanaṃ snānasyābhyāsaḥ prakṛtirjarā| vikārānuśayaḥ krodhaḥ kurvantyatikṛśaṃ naram||12||</seg> <seg type="unit" n="13">vyāyāmamatisauhityaṃ kṣutpipāsāmayauṣadham <note place="foot" type="variant" n="9">'... mahauṣadham' iti pā.</note>| kṛśo na sahate tadvadatiśītoṣṇamaithunam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">plīhā kāsaḥ kṣayaḥ śvāso gulmo'rśāṃsyudarāṇi ca| kṛśaṃ prāyo'bhidhāvanti <note place="foot" type="variant" n="10">'abhibādhante' iti pā.</note> rogāśca grahaṇīgatāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śuṣkasphigudaragrīvo dhamanījālasantataḥ| tvagasthiśeṣo'tikṛśaḥ sthūlaparvā naro mataḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">satataṃ vyādhitāvetāvatisthūlakṛśau narau| satataṃ copacaryau hi karśanairbṛṃhaṇairapi||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sthaulyakārśye varaṃ kārśyaṃ samopakaraṇau <note place="foot" type="variant" n="11">'samopakaraṇāviti samamupakaraṇaṃ cikitsāvidhānaṃ yayostau, tathāca cikitsyatvena tulyāvapītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> hi tau| yadyubhau vyādhirāgacchet sthūlamevātipīḍayet||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">samamāṃsapramāṇastu samasaṃhanano naraḥ| dṛḍhendriyo vikārāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="12">'dṛḍhendriyatvādvyādhīnāṃ' iti pā.</note> na balenābhibhūyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kṣutpipāsātapasahaḥ śītavyāyāmasaṃsahaḥ| samapaktā samajaraḥ samamāṃsacayo mataḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">guru cātarpaṇaṃ ceṣṭaṃ sthūlānāṃ karśanaṃ prati| kṛśānāṃ bṛṃhaṇārthaṃ ca laghu santarpaṇaṃ ca yat||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">vātaghnānyannapānāni śleṣmamedoharāṇi ca| rūkṣoṣṇā bastayastīkṣṇā rūkṣāṇyudvartanāni ca||21||</seg> <seg type="unit" n="22">guḍūcībhadramustānāṃ prayogastraiphalastathā| takrāriṣṭaprayogaśca prayogo mākṣikasya ca||22||</seg> <seg type="unit" n="23">viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kṣāraḥ kālaloharajo madhu| yavāmalakacūrṇaṃ ca prayogaḥ śreṣṭha ucyate||23||</seg> <seg type="unit" n="24">bilvādipañcamūlasya prayogaḥ kṣaudrasaṃyutaḥ| śilājatuprayogaśca sāgnimantharasaḥ paraḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">praśātikā priyaṅguśca śyāmākā yavakā yavāḥ| jūrṇāhvāḥ kodravā mudgāḥ kulatthāścakramudgakāḥ <note place="foot" type="variant" n="13">'samakuṣṭhakāḥ' iti pā.</note>||25||</seg> <seg type="unit" n="26">āḍhakīnāṃ ca bījāni paṭolāmalakaiḥ saha| bhojanārthaṃ prayojyāni pānaṃ cānu madhūdakam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">ariṣṭāṃścānupānārthe medomāṃsakaphāpahān| atisthaulyavināśāya saṃvibhajya prayojayet||27||</seg> <seg type="unit" n="28">prajāgaraṃ <note place="foot" type="variant" n="14">'asvapnaṃ ca' iti pā.</note> vyavāyaṃ ca vyāyāmaṃ cintanāni ca| sthaulyamicchan parityaktuṃ krameṇābhipravardhayet||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">svapno harṣaḥ sukhā śayyā manaso nirvṛtiḥ śamaḥ| cintāvyavāyavyāyāmavirāmaḥ priyadarśanam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">navānnāni navaṃ madyaṃ grāmyānūpaudakā rasāḥ| saṃskṛtāni ca māṃsāni dadhi sarpiḥ payāṃsi ca||30||</seg> <seg type="unit" n="31">ikṣavaḥ śālayo māṣā godhūmā guḍavaikṛtam| bastayaḥ snigdhamadhurāstailābhyaṅgaśca sarvadā||31||</seg> <seg type="unit" n="32">snigdhamudvartanaṃ snānaṃ gandhamālyaniṣevaṇam| śuklaṃ vāso yathākālaṃ doṣāṇāmavasecanam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">rasāyanānāṃ vṛṣyāṇāṃ yogānāmupasevanam| hatvā'tikārśyamādhatte nṛṇāmupacayaṃ param||33||</seg> <seg type="unit" n="34">acintanācca kāryāṇāṃ dhruvaṃ santarpaṇena ca| svapnaprasaṅgācca naro varāha iva puṣyati||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">yadā tu manasi klānte karmātmānaḥ klamānvitāḥ <note place="foot" type="variant" n="15">'klamaṃ gatāḥ' iti pā.</note>| viṣayebhyo nivartante tadā svapiti mānavaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">nidrāyattaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ puṣṭiḥ kārśyaṃ balābalam| vṛṣatā klībatā jñānamajñānaṃ jīvitaṃ na ca||36||</seg> <seg type="unit" n="37">akāle'tiprasaṅgācca na ca nidrā niṣevitā| sukhāyuṣī parākuryāt <note place="foot" type="variant" n="16">'nirākuryāt kālarātririvāgatā' iti pā.</note> kālarātririvāparā||37||</seg> <seg type="unit" n="38">saiva yuktā punaryuṅkte nidrā dehaṃ sukhāyuṣā| puruṣaṃ yoginaṃ siddhyā satyā buddhirivāgatā||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">gītādhyayanamadyastrīkarmabhārādhvakarśitāḥ| ajīrṇinaḥ kṣatāḥ kṣīṇā vṛddhā bālāstathā'balāḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">tṛṣṇātīsāraśūlārtāḥ śvāsino hikkinaḥ kṛśāḥ| patitābhihatonmattāḥ klāntā yānaprajāgaraiḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">krodhaśokabhayaklāntā divāsvapnocitāśca ye| sarva ete divāsvapnaṃ severan sārvakālikam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">dhātusāmyaṃ tathā hyeṣāṃ balaṃ cāpyupajāyate| śleṣmā puṣṇāti cāṅgāni sthairyaṃ bhavati cāyuṣaḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">grīṣme tvādānarūkṣāṇāṃ vardhamāne ca mārute| rātrīṇāṃ cātisaṅkṣepāddivāsvapnaḥ praśasyate||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">grīṣmavarjyeṣu kāleṣu divāsvapnāt prakupyataḥ| śleṣmapitte divāsvapnastasmātteṣu na śasyate||44||</seg> <seg type="unit" n="45">medasvinaḥ snehanityāḥ śleṣmalāḥ śleṣmarogiṇaḥ| dūṣīviṣārtāśca divā na śayīran kadācana||45||</seg> <seg type="unit" n="46">halīmakaḥ śiraḥśūlaṃ staimityaṃ gurugātratā| aṅgamardo'gnināśaśca pralepo hṛdayasya ca||46||</seg> <seg type="unit" n="47">śophārocakahṛllāsapīnasārdhāvabhedakāḥ| koṭhāruḥpiḍakāḥ kaṇḍūstandrā kāso galāmayāḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">smṛtibuddhipramohaśca saṃrodhaḥ srotasāṃ jvaraḥ| indriyāṇāmasāmarthyaṃ viṣavegapravarta(rdha)nam||48||</seg> <seg type="unit" n="49">bhavennṛṇāṃ divāsvapnasyāhitasya niṣevaṇāt| tasmāddhitāhitaṃ svapnaṃ buddhvā svapyāt sukhaṃ budhaḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">rātrau jāgaraṇaṃ rūkṣaṃ snigdhaṃ prasvapanaṃ divā| arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">dehavṛttau yathā''hārastathā svapnaḥ sukho mataḥ| svapnāhārasamutthe ca sthaulyakārśye viśeṣataḥ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">abhyaṅgotsādanaṃ snānaṃ grāmyānūpaudakā rasāḥ| śālyannaṃ sadadhi kṣīraṃ sneho madyaṃ manaḥsukham||52||</seg> <seg type="unit" n="53">manaso'nuguṇā gandhāḥ śabdāḥ saṃvāhanāni ca| cakṣuṣostarpaṇaṃ lepaḥ śiraso vadanasya ca||53||</seg> <seg type="unit" n="54">svāstīrṇaṃ śayanaṃ veśma sukhaṃ kālastathocitaḥ| ānayantyacirānnidrāṃ pranaṣṭā yā nimittataḥ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">kāyasya śirasaścaiva virekaśchardanaṃ bhayam| cintā krodhastathā dhūmo vyāyāmo <note place="foot" type="variant" n="18">'krodhaḥ kathā dhūmo vyavāyo' iti pā.</note> raktamokṣaṇam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">upavāso'sukhā śayyā sattvaudāryaṃ tamojayaḥ| nidrāprasaṅgamahitaṃ vārayanti samutthitam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">eta eva ca vijñeyā nidrānāśasya <note place="foot" type="variant" n="19">'nidrānāśasyeti hitanidrānāśasyāpyeta eva susthenātiprasaṅgena kriyamāṇā hetavo bhavantītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> hetavaḥ| kāryaṃ kālo vikāraśca prakṛtirvāyureva ca||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">tamobhavā śleṣmasamudbhavā ca manaḥśarīraśramasambhavā ca| āgantukī vyādhyanuvartinī ca rātrisvabhāvaprabhavā ca nidrā||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">rātrisvabhāvaprabhavā matā yā tāṃ bhūtadhātrīṃ pravadanti tajjñāḥ| tamobhavāmāhuraghasya mūlaṃ śeṣāḥ punarvyādhiṣu nirdiśanti||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">tatra ślokāḥ- ninditāḥ puruṣāsteṣāṃ yau viśeṣeṇa ninditau| nindite kāraṇaṃ doṣāstayorninditabheṣajam||60||</seg> <seg type="unit" n="61">yebhyo yadā hitā nidrā yebhyaścāpyahitā yadā| atinidrāyānidrāya <note place="foot" type="variant" n="24">'atinidrānidrayośca' iti pā.</note> bheṣajaṃ yadbhavā ca sā||61||</seg> <seg type="unit" n="62">yā yā yathāprabhāvā ca nidrā tat sarvamatrijaḥ| aṣṭauninditasaṅkhyāte vyājahāra punarvasuḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'ṣṭauninditīyo nāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ||21||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="22" xml:id="ca.1.22">
          <head>laṅghanabṛṃhaṇīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto laṅghanabṛṃhaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">'pūrvādhyāye tarpaṇairbṛṃhaṇairityuktam, atastadabhidhāyakaṃ laṅghanabṛṃhaṇīyamāha- athāta ityādi' iti śivadāsasenaḥ</note>||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tapaḥsvādhyāyaniratānātreyaḥ śiṣyasattamān| ṣaḍagniveśapramukhānuktavān paricodayan||3||</seg> <seg type="unit" n="4">laṅghanaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">'laṅghanamityādi| rūkṣādīnyapi laṅghanabṛṃhaṇayorantarbhavanti, yaduktaṃ “snehanaṃ rūkṣaṇaṃ karma svedanaṃ stambhanaṃ ca yat| bhūtānāṃ tacca dvaividhyāddvitayaṃ nātivartate iti” (vā. sū. 14)| tathā'pyaśeṣaviśeṣajñānārthaṃ teṣāmapīha bhedenopādānaṃ mantavyam' iti śivadāsasenaḥ</note> bṛṃhaṇaṃ kāle rūkṣaṇaṃ snehanaṃ tathā| svedanaṃ stambhanaṃ caiva jānīte yaḥ sa vai bhiṣak||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tamuktavantamātreyamagniveśa uvāca ha||5||</seg> <seg type="unit" n="6">bhagavam~llaṅghanaṃ kiṃsvillaṅghanīyāśca <note place="foot" type="variant" n="3">'kiṃ tat' iti pā.</note> kīdṛśāḥ| bṛṃhaṇaṃ bṛṃhaṇīyāśca rūkṣaṇīyāśca rūkṣaṇam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ke snehāḥ <note place="foot" type="variant" n="4">'snehanaṃ' iti pā.</note> snehanīyāśca svedāḥ svedyāśca ke matāḥ| stambhanaṃ stambhanīyāśca vaktumarhasi tadguro!||7||</seg> <seg type="unit" n="8">laṅghanaprabhṛtīnāṃ ca ṣaṇṇāmeṣāṃ samāsataḥ| kṛtākṛtātivṛttānāṃ <note place="foot" type="variant" n="5">'kṛtākṛtāriktānāṃ' iti pā.</note> lakṣaṇaṃ vaktumarhasi||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tadagniveśasya vaco niśamya gururabravīt| yat kiñcillāghavakaraṃ dehe tallaṅghanaṃ smṛtam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">bṛhattvaṃ yaccharīrasya janayettacca bṛṃhaṇam| raukṣyaṃ kharatvaṃ vaiśadyaṃ yat kuryāttaddhi rūkṣaṇam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">snehanaṃ snehaviṣyandamārdavakledakārakam <note place="foot" type="variant" n="6">'mārdavakledakṛnmatam' iti pā.</note>| stambhagauravaśītaghnaṃ svedanaṃ svedakārakam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">stambhanaṃ stambhayati yadgatimantaṃ calaṃ dhruvam| laghūṣṇatīkṣṇaviśadaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ kharaṃ saram||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kaṭhinaṃ caiva yaddravyaṃ prāyastallaṅghanaṃ smṛtam| guru śītaṃ mṛdu snigdhaṃ bahalaṃ sthūlapicchilam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">prāyo mandaṃ sthiraṃ ślakṣṇaṃ dravyaṃ bṛṃhaṇamucyate| rūkṣaṃ laghu kharaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ sthiramapicchilam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">prāyaśaḥ kaṭhinaṃ caiva yaddravyaṃ taddhi rūkṣaṇam| dravaṃ sūkṣmaṃ saraṃ snigdhaṃ picchilaṃ guru śītalam| prāyo mandaṃ mṛdu ca yaddravyaṃ tatsnehanaṃ matam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">uṣṇaṃ tīkṣṇaṃ saraṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ dravaṃ sthiram| dravyaṃ guru ca yat prāyastaddhi svedanamucyate||16||</seg> <seg type="unit" n="17">śītaṃ mandaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ dravaṃ sthiram| yaddravyaṃ laghu coddiṣṭaṃ prāyastat stambhanaṃ smṛtam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">catuṣprakārā saṃśuddhiḥ pipāsā mārutātapau| pācanānyupavāsaśca vyāyāmaśceti laṅghanam||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">prabhūtaśleṣmapittāsramalāḥ saṃsṛṣṭamārutāḥ| bṛhaccharīrā balino laṅghanīyā viśuddhibhiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">yeṣāṃ madhyabalā rogāḥ kaphapittasamutthitāḥ| vamyatīsārahṛdrogavisūcyalasakajvarāḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">vibandhagauravodgārahṛllāsārocakādayaḥ| pācanaistān bhiṣak prājñaḥ prāyeṇādāvupācaret||21||</seg> <seg type="unit" n="22">eta eva yathoddiṣṭā yeṣāmalpabalā gadāḥ| pipāsānigrahaisteṣāmupavāsaiśca tāñjayet||22||</seg> <seg type="unit" n="23">rogāñjayenmadhyabalān <note place="foot" type="variant" n="7">'doṣān' iti pā.</note> vyāyāmātapamārutaiḥ| balināṃ kiṃ punaryeṣāṃ rogāṇāmavaraṃ <note place="foot" type="variant" n="8">'doṣāṇāṃ' iti pā.</note> balam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tvagdoṣiṇāṃ pramīḍhānāṃ <note place="foot" type="variant" n="9">'pramūḍhānām' iti pā.</note> snigdhābhiṣyandibṛṃhiṇām| śiśire laṅghanaṃ śastamapi vātavikāriṇām||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">adigdhaviddhamakliṣṭaṃ vayasthaṃ sātmyacāriṇām| mṛgamatsyavihaṅgānāṃ māṃsaṃ bṛṃhaṇamucyate||25||</seg> <seg type="unit" n="26">kṣīṇāḥ kṣatāḥ kṛśā vṛddhā durbalā nityamadhvagāḥ| strīmadyanityā grīṣme ca bṛṃhaṇīyā narāḥ smṛtāḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">śoṣārśograhaṇīdoṣairvyādhibhiḥ karśitāśca ye| teṣāṃ kravyādamāṃsānāṃ bṛṃhaṇā laghavo rasāḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">snānamutsādanaṃ svapno madhurāḥ snehabastayaḥ| śarkarākṣīrasarpīṃṣi sarveṣāṃ viddhi bṛṃhaṇam||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ sevanaṃ strīṣvasaṃyamaḥ| khalipiṇyākatakrāṇāṃ madhvādīnāṃ ca rūkṣaṇam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">abhiṣyaṇṇā mahādoṣā marmasthā vyādhayaśca ye| ūrustambhaprabhṛtayo rūkṣaṇīyā nidarśitāḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">snehāḥ snehayitavyāśca svedāḥ svedyāśca ye narāḥ| snehādhyāye mayoktāste svedākhye ca savistaram||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">dravaṃ tanvasaraṃ yāvacchītīkaraṇamauṣadham| svādu tiktaṃ kaṣāyaṃ ca stambhanaṃ sarvameva tat||32||</seg> <seg type="unit" n="33">pittakṣārāgnidagdhā ye vamyatīsārapīḍitāḥ| viṣasvedātiyogārtāḥ stambhanīyā <note place="foot" type="variant" n="10">'stambhanīyāstathāvidhāḥ' iti pā.</note> nidarśitāḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">vātamūtrapurīṣāṇāṃ visarge gātralāghave| hṛdayodgārakaṇṭhāsyaśuddhau tandrāklame gate||34||</seg> <seg type="unit" n="35">svede jāte rucau caiva kṣutpipāsāsahodaye| kṛtaṃ laṅghanamādeśyaṃ nirvyathe cāntarātmani||35||</seg> <seg type="unit" n="36">parvabhedo'ṅgamardaśca kāsaḥ śoṣo mukhasya ca| kṣutpraṇāśo'rucistṛṣṇā daurbalyaṃ śrotranetrayoḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">manasaḥ sambhramo'bhīkṣṇamūrdhvavātastamo hṛdi| dehāgnibalanāśaśca laṅghane'tikṛte bhavet||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">balaṃ puṣṭyupalambhaśca kārśyadoṣavivarjanam| lakṣaṇaṃ bṛṃhite sthaulyamati cātyarthabṛṃhite||38||</seg> kṛtātikṛtaliṅgaṃ yallaṅghite taddhi rūkṣite <note place="foot" type="variant" n="13">'tadvirūkṣite' iti pā.</note>|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">stambhitaḥ syādbale labdhe yathoktaiścāmayairjitaiḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">śyāvatā stabdhagātratvamudvego hanusaṅgrahaḥ| hṛdvarconigrahaśca syādatistambhitalakṣaṇam||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">lakṣaṇaṃ cākṛtānāṃ syāt ṣaṇṇāmeṣāṃ samāsataḥ| tadauṣadhānāṃ dhātūnāmaśamo <note place="foot" type="variant" n="14">'rogāṇāṃ' iti pā.</note> vṛddhireva ca||41||</seg> <seg type="unit" n="42">iti ṣaṭ sarvarogāṇāṃ proktāḥ samyagupakramāḥ| sādhyānāṃ sādhane siddhā mātrākālānurodhinaḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">bhavati cātra- doṣāṇāṃ bahusaṃsargāt saṅkīryante hyupakramāḥ| ṣaṭtvaṃ tu nātivartante tritvaṃ vātādayo yathā||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">tatra ślokāḥ- ityasmim~laṅghanādhyāye vyākhyātāḥ ṣaḍupakramāḥ| yathāpraśnaṃ bhagavatā cikitsā yaiḥ pravartate||44||</seg> <seg type="unit" n="22">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne laṅghanabṛṃhaṇīyo nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ||22||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="23" xml:id="ca.1.23">
          <head>santarpaṇīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ santarpaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">santarpayati yaḥ snigdhairmadhurairgurupicchilaiḥ| navānnairnavamadyaiśca māṃsaiścānūpavārijaiḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">gorasairgauḍikaiścānnaiḥ <note place="foot" type="variant" n="2">'...ścānyaiḥ' iti pā.</note> paiṣṭikaiścātimātraśaḥ| ceṣṭādveṣī divāsvapnaśayyāsanasukhe rataḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">rogāstasyopajāyante santarpaṇanimittajāḥ| pramehapiḍakākoṭhakaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kuṣṭhānyāmapradoṣāśca mūtrakṛcchramarocakaḥ| tandrā klaibyamatisthaulyamālasyaṃ gurugātratā||6||</seg> <seg type="unit" n="7">indriyasrotasāṃ lepo buddhermohaḥ pramīlakaḥ| śophāścaivaṃvidhāścānye śīghramapratikurvataḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">śastamullekhanaṃ tatra vireko raktamokṣaṇam| vyāyāmaścopavāsaśca dhūmāśca svedanāni ca||8||</seg> <seg type="unit" n="9">sakṣaudraścābhayāprāśaḥ prāyo rūkṣānnasevanam| cūrṇapradehā ye coktāḥ kaṇḍūkoṭhavināśanāḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">triphalāragvadhaṃ pāṭhāṃ saptaparṇaṃ savatsakam| mustaṃ samadanaṃ nimbaṃ jalenotkvathitaṃ pibet||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tena mehādayo yānti nāśamabhyasyato dhruvam| mātrākālaprayuktena santarpaṇasamutthitāḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">mustamāragvadhaḥ pāṭhā triphalā devadāru ca| śvadaṃṣṭrā khadiro nimbo haridre tvakca vatsakāt||12||</seg> <seg type="unit" n="13">rasameṣāṃ yathādoṣaṃ prātaḥ prātaḥ pibannaraḥ| santarpaṇakṛtaiḥ sarvairvyādhibhiḥ sampramucyate||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ebhiścodvartanoddharṣasnānayogopayojitaiḥ| tvagdoṣāḥ praśamaṃ yānti tathā snehopasaṃhitaiḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">kuṣṭhaṃ gomedako hiṅgu krauñcāsthi tryūṣaṇaṃ vacā| vṛṣakaile śvadaṃṣṭrā ca kharāhvā cāśmabhedakaḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">takreṇa dadhimaṇḍena badarāmlarasena vā| mūtrakṛcchraṃ pramehaṃ ca pītametadvyapohati||16||</seg> <seg type="unit" n="17">takrābhayāprayogaiśca triphalāyāstathaiva ca| ariṣṭānāṃ prayogaiśca yānti mehādayaḥ śamam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">tryūṣaṇaṃ triphalā kṣaudraṃ krimighnamajamodakaḥ| mantho'yaṃ saktavastailaṃ hito lohodakāplutaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vyoṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">'vyoṣamityādi| atra tailaghṛtakṣaudrāṇāṃ pratyekaṃ militacūrṇasamatvaṃ, samuditacūrṇamapekṣyaiva saktūnāṃ ṣoḍaśaguṇo bhāgaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> viḍaṅgaṃ śigrūṇi triphalāṃ kaṭurohiṇīm| bṛhatyau dve haridre dve pāṭhāmativiṣāṃ sthirām||19||</seg> <seg type="unit" n="20">hiṅgu kebukamūlāni yavānīdhānyacitrakān| sauvarcalamajājīṃ ca hapuṣāṃ ceti cūrṇayet||20||</seg> <seg type="unit" n="21">cūrṇatailaghṛtakṣaudrabhāgāḥ syurmānataḥ samāḥ| saktūnāṃ ṣoḍaśaguṇo bhāgaḥ santarpaṇaṃ pibet||21||</seg> <seg type="unit" n="22">prayogādasya śāmyanti rogāḥ santarpaṇotthitāḥ| pramehā mūḍhavātāśca kuṣṭhānyarśāṃsi kāmalāḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">plīhā pāṇḍvāmayaḥ śopho mūtrakṛcchramarocakaḥ| hṛdrogo rājayakṣmā ca kāsaḥ śvāso galagrahaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">krimayo grahaṇīdoṣāḥ śvaitryaṃ sthaulyamatīva ca| narāṇāṃ dīpyate cāgniḥ smṛtirbuddhiśca vardhate||24||</seg> <seg type="unit" n="25">vyāyāmanityo jīrṇāśī yavagodhūmabhojanaḥ| santarpaṇakṛtairdoṣaiḥ sthaulyaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">'laulyaṃ' iti pā.</note> muktvā vimucyate||25||</seg> uktaṃ santarpaṇotthānāmapatarpaṇamauṣadham|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">vakṣyante sauṣadhāścordhvamapatarpaṇajā gadāḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">dehāgnibalavarṇaujaḥśukramāṃsaparikṣayaḥ| jvaraḥ kāsānubandhaśca pārśvaśūlamarocakaḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śrotradaurbalyamunmādaḥ pralāpo hṛdayavyathā| viṇmūtrasaṅgrahaḥ śūlaṃ jaṅghorutrikasaṃśrayam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">parvāsthisandhibhedaśca ye cānye vātajā gadāḥ| ūrdhvavātādayaḥ sarve jāyante te'patarpaṇāt||29||</seg> <seg type="unit" n="30">teṣāṃ santarpaṇaṃ tajjñaiḥ punarākhyātamauṣadham| yattadātve samarthaṃ syādabhyāse vā tadiṣyate <note place="foot" type="variant" n="5">'santarpaṇasya dvaividhyamāha- yattadātva ityādi| tadātve iti sadyaḥ, samarthamiti apatarpaṇajavyādhinirākaraṇasamarthaṃ| tena sadyaḥ santarpaṇamekam, abhyāsavaśāt santarpaṇamaparamityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">sadyaḥkṣīṇo hi sadyo vai tarpaṇenopacīyate| narte santarpaṇābhyāsāccirakṣīṇastu puṣyati||31||</seg> <seg type="unit" n="32">dehāgnidoṣabhaiṣajyamātrākālānuvartinā| kāryamatvaramāṇena bheṣajaṃ ciradurbale||32||</seg> <seg type="unit" n="33">hitā māṃsarasāstasmai payāṃsi ca ghṛtāni ca| snānāni bastayo'bhyaṅgāstarpaṇāstarpaṇāśca ye||33||</seg> <seg type="unit" n="34">jvarakāsaprasaktānāṃ kṛśānāṃ mūtrakṛcchriṇām| tṛṣyatāmūrdhvavātānāṃ vakṣyante tarpaṇā hitāḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">śarkarāpippalītailaghṛtakṣaudraiḥ samāṃśakaiḥ| saktudviguṇito vṛṣyasteṣāṃ manthaḥ praśasyate||35||</seg> <seg type="unit" n="36">saktavo madirā kṣaudraṃ śarkarā ceti tarpaṇam| pibenmārutaviṇmūtrakaphapittānulomanam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">phāṇitaṃ saktavaḥ sarpirdadhimaṇḍo'mlakāñjikam| tarpaṇaṃ mūtrakṛcchraghnamudāvartaharaṃ pibet||37||</seg> <seg type="unit" n="38">manthaḥ kharjūramṛdvīkāvṛkṣāmlāmlīkadāḍimaiḥ| parūṣakaiḥ sāmalakairyukto madyavikāranut||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">svāduramlo jalakṛtaḥ sasneho rūkṣa eva vā| sadyaḥ santarpaṇo manthaḥ sthairyavarṇabalapradaḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">tatra ślokaḥ- santarpaṇotthā ye rogā rogā ye cāpatarpaṇāt| santarpaṇīye te'dhyāye sauṣadhāḥ parikīrtitāḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="23">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne santarpaṇīyo nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ||23||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="24" xml:id="ca.1.24">
          <head>vidhiśoṇitīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vidhiśoṇitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">'yadyapi śoṇitavikārā api vātādijanyā eva, tathā'pi dhātuṣu bahuvikārakartṛtvena prādhānyasūcanārthaṃ pṛthagadhyāye'bhidhānaṃ jñeyam' iti śivadāsasenaḥ</note>||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vidhinā śoṇitaṃ jātaṃ śuddhaṃ bhavati dehinām| deśakālaukasātmyānāṃ vidhiryaḥ samprakāśitaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tadviśuddhaṃ hi rudhiraṃ balavarṇasukhāyuṣā| yunakti prāṇinaṃ prāṇaḥ śoṇitaṃ hyanuvartate||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">praduṣṭabahutīkṣṇoṣṇairmadyairanyaiśca tadvidhaiḥ| tathā'tilavaṇakṣārairamlaiḥ kaṭubhireva ca||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kulatthamāṣaniṣpāvatilatailaniṣevaṇaiḥ| piṇḍālumūlakādīnāṃ haritānāṃ ca sarvaśaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">jalajānūpabailānāṃ prasahānāṃ ca sevanāt| dadhyamlamastusuktānāṃ surāsauvīrakasya ca||7||</seg> <seg type="unit" n="8">viruddhānāmupaklinnapūtīnāṃ bhakṣaṇena ca| bhuktvā divā prasvapatāṃ dravasnigdhagurūṇi ca||8||</seg> <seg type="unit" n="9">atyādānaṃ tathā krodhaṃ bhajatāṃ cātapānalau| chardivegapratīghātāt kāle cānavasecanāt||9||</seg> <seg type="unit" n="10">śramābhighātasantāpairajīrṇādhyaśanaistathā| śaratkālasvabhāvācca śoṇitaṃ sampraduṣyati||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tataḥ śoṇitajā rogāḥ prajāyante pṛthagvidhāḥ| mukhapāko'kṣirāgaśca <note place="foot" type="variant" n="3">'akṣipākaśca' iti pā.</note> pūtighrāṇāsyagandhitā||11||</seg> <seg type="unit" n="12">gulmopakuśavīsarparaktapittapramīlakāḥ| vidradhī raktamehaśca pradaro vātaśoṇitam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">vaivarṇyamagnisādaśca pipāsā gurugātratā| santāpaścātidaurbalyamaruciḥ śirasaśca ruk||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vidāhaścānnapānasya tiktāmlodgiraṇaṃ klamaḥ| krodhapracuratā buddheḥ sammoho lavaṇāsyatā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">svedaḥ śarīradaurgandhyaṃ madaḥ kampaḥ svarakṣayaḥ| tandrānidrātiyogaśca tamasaścātidarśanam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">kaṇḍvaruḥkoṭhapiḍakākuṣṭhacarmadalādayaḥ| vikārāḥ sarva evaite vijñeyāḥ śoṇitāśrayāḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">śītoṣṇasnigdharūkṣādyairupakrāntāśca ye gadāḥ| samyak sādhyā na sidhyanti raktajāṃstān vibhāvayet||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kuryācchoṇitarogeṣu raktapittaharīṃ kriyām| virekamupavāsaṃ ca srāvaṇaṃ śoṇitasya ca||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">baladoṣapramāṇādvā viśuddhyā rudhirasya vā| rudhiraṃ srāvayejjantorāśayaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">'...rāmayaṃ' iti pā.</note> prasamīkṣya vā||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">aruṇābhaṃ bhavedvātādviśadaṃ phenilaṃ tanu| pittāt pītāsitaṃ raktaṃ styāyatyauṣṇyāccireṇa ca||20||</seg> <seg type="unit" n="21">īṣatpāṇḍu kaphādduṣṭaṃ picchilaṃ tantumadghanam| saṃsṛṣṭaliṅgaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">'dvidoṣaliṅgaṃ' iti pā.</note> saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">tapanīyendragopābhaṃ padmālaktakasannibham| guñjāphalasavarṇaṃ ca viśuddhaṃ viddhi śoṇitam||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">nātyuṣṇaśītaṃ laghu dīpanīyaṃ rakte'panīte hitamannapānam| tadā śarīraṃ hyanavasthitāsṛgagnirviśeṣeṇa ca rakṣitavyaḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">prasannavarṇendriyamindriyārthānicchantamavyāhatapaktṛvegam| sukhānvitaṃ tu(pu)ṣṭibalopapannaṃ viśuddharaktaṃ puruṣaṃ vadanti||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">yadā tu raktavāhīni rasasañjñāvahāni ca| pṛthak pṛthak samastā vā srotāṃsi kupitā malāḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">malināhāraśīlasya rajomohāvṛtātmanaḥ| pratihatyāvatiṣṭhante jāyante vyādhayastadā||26||</seg> <seg type="unit" n="27">madamūrcchāyasannyāsāsteṣāṃ vidyādvicakṣaṇaḥ| yathottaraṃ balādhikyaṃ hetuliṅgopaśāntiṣu||27||</seg> <seg type="unit" n="28">durbalaṃ cetasaḥ sthānaṃ yadā vāyuḥ prapadyate| mano vikṣobhayañjantoḥ sañjñāṃ sammohayettadā||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pittamevaṃ kaphaścaivaṃ mano vikṣobhayannṛṇām| sañjñāṃ nayatyākulatāṃ viśeṣaścātra vakṣyate||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">saktānalpadrutābhāṣaṃ calaskhalitaceṣṭitam <note place="foot" type="variant" n="8">'saktānalpadrutābhāṣamiti saktaṃ vicchinnavarṇam, analpaṃ bahu, drutaṃ śīghraṃ bhāṣate yaḥ sa tathā, evaṃ paruṣābhāsamityapi vyākhyeyam' iti śivadāsasenaḥ</note>| vidyādvātamadāviṣṭaṃ rūkṣaśyāvāruṇākṛtim||30||</seg> <seg type="unit" n="31">sakrodhaparuṣābhāṣaṃ samprahārakalipriyam| vidyāt pittamadāviṣṭaṃ raktapītāsitākṛtim||31||</seg> <seg type="unit" n="32">svalpāsambaddhavacanaṃ tandrālasyasamanvitam| vidyāt kaphamadāviṣṭaṃ pāṇḍuṃ pradhyānatatparam||32||</seg> sarvāṇyetāni rūpāṇi sannipātakṛte made|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">jāyate śāmyati kṣipraṃ mado madyamadākṛtiḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">yaśca madyakṛtaḥ prokto viṣajo raudhiraśca yaḥ| sarva ete madā narte vātapittakaphatrayāt||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">nīlaṃ vā yadi vā kṛṣṇamākāśamathavā'ruṇam| paśyaṃstamaḥ praviśati śīghraṃ ca pratibudhyate <note place="foot" type="variant" n="9">'tamaḥ praviśati mūrcchatītyarthaḥ, śīghraṃ ca pratibudhyata iti vāyoḥ śīghrakāritvāt' iti śivadāsasenaḥ</note>||35||</seg> <seg type="unit" n="36">vepathuścāṅgamardaśca prapīḍā hṛdayasya ca| kārśyaṃ śyāvāruṇā cchāyāmūrcchāye vātasambhave||36||</seg> <seg type="unit" n="37">raktaṃ haritavarṇaṃ vā viyat pītamathāpi vā| paśyaṃstamaḥ praviśati sasvedaḥ pratibudhyate||37||</seg> <seg type="unit" n="38">sapipāsaḥ sasantāpo raktapītākulekṣaṇaḥ| sambhinnavarcāḥ pītābho mūrcchāye pittasambhave||38||</seg> <seg type="unit" n="39">meghasaṅkāśamākāśamāvṛtaṃ vā tamoghanaiḥ| paśyaṃstamaḥ praviśati cirācca pratibudhyate||39||</seg> <seg type="unit" n="40">gurubhiḥ prāvṛtairaṅgairyathaivārdreṇa carmaṇā| saprasekaḥ sahṛllāso mūrcchāye kaphasambhave||40||</seg> <seg type="unit" n="41">sarvākṛtiḥ sannipātādapasmāra ivāgataḥ| sa jantuṃ pātayatyāśu vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">doṣeṣu madamūrcchāyāḥ kṛtavegeṣu <note place="foot" type="variant" n="10">'hṛtavegeṣu' iti pā.</note> dehinām| svayamevopaśāmyanti sannyāso nauṣadhairvinā||42||</seg> <seg type="unit" n="43">vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ| sannyasyantyabalaṃ jantuṃ prāṇāyatanasaṃśritāḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">sa nā sannyāsasannyastaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ| prāṇairviyujyate śīghraṃ muktvā sadyaḥphalāḥ kriyāḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">durge'mbhasi yathā majjadbhājanaṃ tvarayā budhaḥ| gṛhṇīyāttalamaprāptaṃ tathā sannyāsapīḍitam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">añjanānyavapīḍāśca dhūmāḥ pradhamanāni ca| sūcībhistodanaṃ śastaṃ dāhaḥ pīḍā nakhāntare||46||</seg> <seg type="unit" n="47">luñcanaṃ keśalomnāṃ ca dantairdaśanameva ca| ātmaguptāvagharṣaśca hitaṃ tasyāvabodhane||47||</seg> <seg type="unit" n="48">sammūrcchitāni tīkṣṇāni madyāni vividhāni ca| prabhūtakaṭuyuktāni <note place="foot" type="variant" n="11">'prabhūtakaṭutiktāni' iti pā.</note> tasyāsye gālayenmuhuḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">mātuluṅgarasaṃ tadvanmahauṣadhasamāyutam| tadvatsauvarcalaṃ dadyādyuktaṃ madyāmlakāñjikaiḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">hiṅgūṣaṇasamāyuktaṃ yāvat sañjñāprabodhanam| prabuddhasañjñamannaiśca laghubhistamupācaret||50||</seg> <seg type="unit" n="51">vismāpanaiḥ smāraṇaiśca priyaśrutibhireva ca| paṭubhirgītavāditraśabdaiścitraiśca darśanaiḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">sraṃsanollekhanairdhūmairañjanaiḥ kavalagrahaiḥ| śoṇitasyāvasekaiśca vyāyāmodgharṣaṇaistathā||52||</seg> <seg type="unit" n="53">prabuddhasañjñaṃ matimānanubandhamupakramet| tasya <note place="foot" type="variant" n="12">'tataḥ sa rakṣitavyo hi manaḥpralayahetutaḥ' iti pā.</note> saṃrakṣitavyaṃ hi manaḥ pralayahetutaḥ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">snehasvedopapannānāṃ yathādoṣaṃ yathābalam| pañca karmāṇi kurvīta mūrcchāyeṣu madeṣu ca||54||</seg> <seg type="unit" n="55">aṣṭāviṃśatyauṣadhasya tathā tiktasya sarpiṣaḥ| prayogaḥ śasyate tadvanmahataḥ ṣaṭpalasya vā||55||</seg> <seg type="unit" n="56">triphalāyāḥ prayogo vā saghṛtakṣaudraśarkaraḥ| śilājatuprayogo vā prayogaḥ payaso'pi vā||56||</seg> <seg type="unit" n="57">pippalīnāṃ prayogo vā payasā citrakasya vā| rasāyanānāṃ kaumbhasya sarpiṣo vā praśasyate||57||</seg> <seg type="unit" n="58">raktāvasekācchāstrāṇāṃ satāṃ sattvavatāmapi| sevanānmadamūrcchāyāḥ praśāmyanti śarīriṇām||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">tatra ślokau- viśuddhaṃ cāviśuddhaṃ ca śoṇitaṃ tasya hetavaḥ| raktapradoṣajā rogāsteṣu rogeṣu cauṣadham||59||</seg> <seg type="unit" n="60">madamūrcchāyasannyāsahetulakṣaṇabheṣajam| vidhiśoṇitake'dhyāye sarvametat prakāśitam||60||</seg> <seg type="unit" n="24">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne vidhiśoṇitīyo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="6">samāpto yojanācatuṣkaḥ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="25" xml:id="ca.1.25">
          <head>yajjaḥpuruṣīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto yajjaḥpuruṣīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">purā pratyakṣadharmāṇaṃ bhagavantaṃ punarvasum| sametānāṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘upāsatāṃ’ iti pā.</note> maharṣīṇāṃ prādurāsīdiyaṃ kathā <note place="foot" type="variant" n="2">'maharṣaya upāsīnāḥ prāduścakrurimāṃ kathām' iti pā.</note>||3||</seg> <seg type="unit" n="4">ātmendriyamanorthānāṃ yo'yaṃ puruṣasañjñakaḥ| rāśirasyāmayānāṃ ca prāgutpattiviniścaye||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tadantaraṃ kāśipatirvāmako vākyamarthavit <note place="foot" type="variant" n="3">'atha kāśipatirvākyaṃ vāmako'rthavadantarā' iti pā.</note>| vyājahārarṣisamitimupasṛtyābhivādya ca||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kinnu bhoḥ puruṣo yajjastajjāstasyāmayāḥ smṛtāḥ| na vetyukte narendreṇa provācarṣīn punarvasuḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">sarva evāmitajñānavijñānacchinnasaṃśayāḥ| bhavantaśchettumarhanti kāśirājasya saṃśayam||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pārīkṣistatparīkṣyāgre maudgalyo vākyamabravīt| ātmajaḥ puruṣo rogāścātmajāḥ kāraṇaṃ hi saḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">sa cinotyupabhuṅkte ca karma karmaphalāni ca| nahyṛte cetanādhātoḥ pravṛttiḥ sukhaduḥkhayoḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">śaralomā tu netyāha na hyātmā''tmānamātmanā| yojayedvyādhibhirduḥkhairduḥkhadveṣī kadācana||10||</seg> <seg type="unit" n="11">rajastamobhyāṃ tu manaḥ parītaṃ sattvasañjñakam| śarīrasya samutpattau vikārāṇāṃ ca kāraṇam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">vāryovidastu netyāha na hyekaṃ kāraṇaṃ manaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">'na hyekaṃ kāraṇaṃ mana' iti 'vyādhimātraṃ prati' iti śeṣaḥ| vyādhimātraṃ prati manasaḥ kāraṇatvaṃ kathaṃ nāstītyāha- narte ityādi| mānasarogeṣveva manasaḥ kāraṇatvaṃ, śārīrā vātādijanyā vyādhayaḥ punaḥ śarīrādṛte na tiṣṭhantīti śarīrasyaiva kāraṇatvaṃ, na tu manasa iti bhāvaḥ śarīrotpattāvapi manasaḥ kāraṇatvaṃ nāstītyāha- na manasaḥ sthitiriti| atrāpi śarīrādṛta iti yojyaṃ, śarīramantareṇa raja stamaḥsambaddhasya manasaḥ sthitireva nāsti, manasi rajastamaḥsambandhasya śarīrādhīnatvāt| tathā rajastamaḥsambandhe sati śarīrotpattiḥ, śarīrasambandhe ca manasi rajastamaḥsambandha iti parasparāśrayaprasaṅgāccharīrotpattiṃ prati rajastamaḥparītasya manasaḥ kāraṇatvaṃ nāstīti bhāvaḥ| rasajānītyādi| bhūtāni pṛthivyādīni| etena teṣāṃ rasajatvena tanmelakasya puruṣasyāpi rasajatvamiti bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>| narte śarīrācchārīrarogā <note place="foot" type="variant" n="7">'śārīrarogāṇāṃ manasaḥ sthitiḥ' iti pā.</note> na manasaḥ sthitiḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">rasajāni tu bhūtāni vyādhayaśca pṛthagvidhāḥ| āpo hi rasavatyastāḥ smṛtā nirvṛttihetavaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">hiraṇyākṣastu netyāha na hyātmā rasajaḥ smṛtaḥ| nātīndriyaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">'atīndriyamiti hetugarbhaviśeṣaṇam, atīndriyaṃ sūkṣmaṃ niravayavamiti yāvat, yasmādatīndriya ātmā mano'pyatīndriyaṃ tasmānna rasajam' iti śivadāsasenaḥ</note> manaḥ santi rogāḥ śabdādijāstathā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">ṣaḍdhātujastu puruṣo rogāḥ ṣaḍdhātujāstathā| rāśiḥ ṣaḍdhātujo hyeṣa sāṅkhyairādyaiḥ prakīrtitaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">'parīkṣitaḥ' iti pā.</note>||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tathā bruvāṇaṃ kuśikamāha tanneti kauśikaḥ| kasmānmātāpitṛbhyāṃ hi vinā ṣaḍdhātujo bhavet||16||</seg> <seg type="unit" n="17">puruṣaḥ puruṣādgaurgoraśvādaśvaḥ prajāyate| pitryā mehādayaścoktā <note place="foot" type="variant" n="10">'mātāpitṛbhavāścoktā' iti pā.</note> rogāstāvatra kāraṇam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">bhadrakāpyastu netyāha nahyandho'ndhāt prajāyate| mātāpitrorapi ca te prāgutpattirna yujyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">karmajastu mato jantuḥ karmajāstasya cāmayāḥ| nahyṛte karmaṇo janma rogāṇāṃ puruṣasya vā||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">bharadvājastu netyāha kartā pūrvaṃ hi karmaṇaḥ| dṛṣṭaṃ na cākṛtaṃ karma yasya syāt puruṣaḥ phalam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">bhāvahetuḥ svabhāvastu vyādhīnāṃ puruṣasya ca| kharadravacaloṣṇatvaṃ tejontānāṃ yathaiva hi||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">kāṅkāyanastu netyāha na hyārambhaphalaṃ bhavet| bhavet svabhāvādbhāvānāmasiddhiḥ siddhireva vā||22||</seg> <seg type="unit" n="23">sraṣṭā tvamitasaṅkalpo brahmāpatyaṃ prajāpatiḥ| cetanācetanasyāsya <note place="foot" type="variant" n="14">'cetanācetanasyāyaṃ' iti pā.</note> jagataḥ sukhaduḥkhayoḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tanneti bhikṣurātreyo na hyapatyaṃ prajāpatiḥ| prajāhitaiṣī satataṃ duḥkhairyuñjyādasādhuvat||24||</seg> <seg type="unit" n="25">kālajastveva puruṣaḥ kālajāstasya cāmayāḥ| jagat kālavaśaṃ sarvaṃ kālaḥ sarvatra kāraṇam||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tatharṣīṇāṃ vivadatāmuvācedaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">'provācarṣīn' iti pā.</note> punarvasuḥ| maivaṃ vocata tattvaṃ hi duṣprāpaṃ pakṣasaṃśrayāt||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vādān saprativādān hi vadanto niścitāniva| pakṣāntaṃ naiva gacchanti tilapīḍakavadgatau||27||</seg> <seg type="unit" n="28">muktvaivaṃ vādasaṅghaṭṭamadhyātmamanucintyatām| nāvidhūte tamaḥskandhe jñeye jñānaṃ pravartate||28||</seg> <seg type="unit" n="29">yeṣāmeva hi bhāvānāṃ sampat sañjanayennaram| teṣāmeva vipadvyādhīnvividhānsamudīrayet||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">athātreyasya bhagavato vacanamanuniśamya punareva vāmakaḥ kāśipatiruvāca bhagavantamātreyaṃ- bhagavan! sampannimittajasya puruṣasya vipannimittajānāṃ ca rogāṇāṃ kimabhivṛddhikāraṇamiti||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- hitāhāropayoga eka eva puruṣavṛddhikaro bhavati, ahitāhāropayogaḥ punarvyādhinimittamiti <note place="foot" type="variant" n="18">'vyādhīnāmiti' iti pā.</note>||31||</seg> <seg type="unit" n="32">evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- kathamiha bhagavan! hitāhitānāmāhārajātānāṃ lakṣaṇamanapavādamabhijānīmahe; hitasamākhyātānāmāhārajātānāmahitasamākhyātānāṃ ca mātrākālakriyābhūmidehadoṣapuruṣāvasthāntareṣu viparītakāritvamupalabhāmaha iti||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- yadāhārajātamagniveśa! samāṃścaiva śarīradhātūn prakṛtau sthāpayati viṣamāṃśca samīkarotītyetaddhitaṃ viddhi, viparītaṃ tvahitamiti; ityetaddhitāhitalakṣaṇamanapavādaṃ bhavati||33||</seg> <seg type="unit" n="34">evaṃvādinaṃ ca bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- bhagavan! na tvetadevamupadiṣṭaṃ bhūyiṣṭhakalpāḥ sarvabhiṣajo vijñāsyanti||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- yeṣāṃ hi viditamāhāratattvamagniveśa! guṇato dravyataḥ karmataḥ sarvāvayavaśaśca mātrādayo bhāvāḥ, ta etadevamupadiṣṭaṃ vijñātumutsahante| yathā tu khalvetadupadiṣṭaṃ bhūyiṣṭhakalpāḥ sarvabhiṣajo vijñāsyanti, tathaitadupadekṣyāmo mātrādīn <note place="foot" type="variant" n="21">'mātrādīn sarvānudāharantu' iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ| 'mātrādīn sarvānanudāharantaḥ' iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ| 'mātrādīn bhāvānanudāharanta iti gurulaghutvādiguṇavadaparigaṇayantaḥ, atra hetumāha- teṣāmityādi' iti śivadāsasenaḥ</note> bhāvānanudāharantaḥ; teṣāṃ hi bahuvidhavikalpā bhavanti| āhāravidhiviśeṣāṃstu khalu lakṣaṇataścāvayavataścānuvyākhyāsyāmaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">tadyathā- āhāratvamāhārasyaikavidhamarthābhedāt; sa punardviyoniḥ, sthāvarajaṅgamātmakatvāt; dvividhaprabhāvaḥ, hitāhitodarkaviśeṣāt; caturvidhopayogaḥ, pānāśanabhakṣyalehyopayogāt; ṣaḍāsvādaḥ, rasabhedataḥ ṣaḍvidhatvāt; viṃśatiguṇaḥ, gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramṛdukaṭhina- viśadapicchilaślakṣṇakharasūkṣmasthūlasāndradravānugamāt; aparisaṅkhyeyavikalpaḥ, dravyasaṃyogakaraṇabāhulyāt||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">tasya khalu ye ye vikārāvayavā bhūyiṣṭhamupayujyante, bhūyiṣṭhakalpānāṃ ca manuṣyāṇāṃ prakṛtyaiva hitatamāścāhitatamāśca, tāṃstān yathāvadupadekṣyāmaḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">tadyathā- lohitaśālayaḥ śūkadhānyānāṃ pathyatamatve śreṣṭhatamā bhavanti, mudgāḥ śamīdhānyānām, āntarikṣamudakānāṃ, saindhavaṃ lavaṇānāṃ, jīvantīśākaṃ śākānām, aiṇeyaṃ mṛgamāṃsānāṃ, lāvaḥ pakṣiṇāṃ, godhā bileśayānāṃ, rohito matsyānāṃ, gavyaṃ sarpiḥ sarpiṣāṃ, gokṣīraṃ kṣīrāṇāṃ, tilatailaṃ sthāvarajātānāṃ snehānāṃ, varāhavasā ānūpamṛgavasānāṃ, culukīvasā matsyavasānāṃ, pākahaṃsavasā jalacaravihaṅgavasānāṃ, kukkuṭavasā viṣkiraśakunivasānāṃ, ajamedaḥ śākhādamedasāṃ, śṛṅgaveraṃ kandānāṃ, mṛdvīkā phalānāṃ, śarkarekṣuvikārāṇām, iti prakṛtyaiva hitatamānāmāhāravikārāṇāṃ prādhānyato dravyāṇi vyākhyātāni bhavanti||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">ahitatamānapyupadekṣyāmaḥ- yavakāḥ śūkadhānyānāmapathyatamatvena prakṛṣṭatamā <note place="foot" type="variant" n="28">'śreṣṭhatamā' iti pā.</note> bhavanti, māṣāḥ śamīdhānyānāṃ, varṣānādeyamudakānām, ūṣaraṃ lavaṇānāṃ, sarṣapaśākaṃ śākānāṃ, gomāṃsaṃ mṛgamāṃsānāṃ, kāṇakapotaḥ pakṣiṇāṃ, bheko bileśayānāṃ, cilicimo matsyānām, āvikaṃ sarpiḥ sarpiṣām, avikṣīraṃ kṣīrāṇāṃ, kusumbhasnehaḥ sthāvarasnehānāṃ, mahiṣavasā ānūpamṛgavasānāṃ, kumbhīravasā matsyavasānāṃ, kākamadguvasā jalacaravihaṅgavasānāṃ, caṭakavasā viṣkiraśukanivasānāṃ, hastimedaḥ śākhādamedasāṃ, nikucaṃ phalānām, ālukaṃ kandānāṃ, phāṇitamikṣuvikārāṇām, iti prakṛtyaivāhitatamānāmāhāravikārāṇāṃ prakṛṣṭatamāni dravyāṇi vyākhyātāni bhavanti; (iti) hitāhitāvayavo vyākhyāta āhāravikārāṇām||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">ato bhūyaḥ karmauṣadhānāṃ ca prādhānyataḥ sānubandhāni dravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- annaṃ vṛttikarāṇāṃ śreṣṭham, udakamāśvāsakarāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="29">'āpyāyanakarāṇām' iti pā.</note> (surā śramaharāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="30">ayaṃ pāṭha kvacitpustake nopalabhyate</note> ), kṣīraṃ jīvanīyānāṃ, māṃsaṃ bṛṃhaṇīyānāṃ, rasastarpaṇīyānāṃ, lavaṇamannadravyarucikarāṇām, amlaṃ hṛdyānāṃ, kukkuṭo balyānāṃ, nakrareto vṛṣyāṇāṃ, madhu śleṣmapittapraśamanānāṃ, sarpirvātapittapraśamanānāṃ, tailaṃ vātaśleṣmapraśamanānāṃ, vamanaṃ śleṣmaharāṇāṃ, virecanaṃ pittaharāṇāṃ, bastirvātaharāṇāṃ, svedo mārdavakarāṇāṃ, vyāyāmaḥ sthairyakarāṇāṃ, kṣāraḥ puṃstvopaghātināṃ, (tindukamanannadravyarucikarāṇām <note place="foot" type="variant" n="31">ayaṃ pāṭha kvacitpustake nopalabhyate</note>,) āmaṃ kapitthamakaṇṭhyānām, āvikaṃ sarpirahṛdyānām, ajākṣīraṃ śoṣaghnastanyasātmyaraktasāṅgrāhikaraktapittapraśamanānām, avikṣīraṃ śleṣmapittajananānāṃ, mahiṣīkṣīraṃ svapnajananānāṃ, mandakaṃ dadhyabhiṣyandakarāṇāṃ, gavedhukānnaṃ karśanīyānām, uddālakānnaṃ virūkṣaṇīyānām, ikṣurmūtrajananānāṃ, yavāḥ purīṣajananānāṃ, jāmbavaṃ vātajananānāṃ, śaṣkulyaḥ śleṣmapittajananānāṃ, kulatthā amlapittajananānāṃ, māṣāḥ śleṣmapittajananānāṃ, madanaphalaṃ vamanāsthāpanānuvāsanopayogināṃ, trivṛt sukhavirecanānāṃ, caturaṅgulo mṛduvirecanānāṃ, snukpayastīkṣṇavirecananāṃ, pratyakpuṣpā śirovirecanānāṃ, viḍaṅgaṃ krimighnānāṃ, śirīṣo viṣaghnānāṃ, khadiraḥ kuṣṭhaghnānāṃ, rāsnā vātaharāṇām, āmalakaṃ vayaḥsthāpanānāṃ, harītakī pathyānām, eraṇḍamūlaṃ vṛṣyavātaharāṇāṃ, pippalīmūlaṃ dīpanīyapācanīyānāhapraśamanānāṃ, citrakamūlaṃ dīpanīyapācanīyagudaśothārśaḥśūlaharāṇāṃ, puṣkaramūlaṃ hikkāśvāsakāsapārśvaśūlaharāṇāṃ, mustaṃ sāṅgrāhikadīpanīyapācanīyānām, udīcyaṃ nirvāpaṇadīpanīyapācanīyacchardyatīsāraharāṇāṃ, kaṭvaṅgaṃ sāṅgrāhikapācanīyadīpanīyānām, anantā sāṅgrāhikaraktapittapraśamanānām, amṛtā sāṅgrāhikavātaharadīpanīyaśleṣmaśoṇitavibandhapraśamanānāṃ, bilvaṃ sāṅgrāhikadīpanīyavātakaphapraśamanānām, ativiṣā dīpanīyapācanīyasāṅgrāhikasarvadoṣaharāṇām, utpalakumudapadmakiñjalkaḥ sāṅgrāhikaraktapittapraśamanānāṃ, durālabhā pittaśleṣmapraśamanānāṃ, gandhapriyaṅguḥ śoṇitapittātiyogapraśamanānāṃ, kuṭajatvak śleṣmapittaraktasāṅgrāhikopaśoṣaṇānāṃ, kāśmaryaphalaṃ raktasāṅgrāhikaraktapittapraśamanānāṃ, pṛśniparṇī sāṅgrāhikavātaharadīpanīyavṛṣyāṇāṃ, vidārigandhā vṛṣyasarvadoṣaharāṇāṃ, balā sāṅgrāhikabalyavātaharāṇāṃ, gokṣurako mūtrakṛcchrānilaharāṇāṃ, hiṅguniryāsaśchedanīyadīpanīyānulomikavātakaphapraśamanānām, amlavetaso bhedanīyadīpanīyānulomikavātaśleṣmaharāṇāṃ, yāvaśūkaḥ sraṃsanīyapācanīyārśoghnānāṃ, takrābhyāso grahaṇīdoṣaśophārśoghṛtavyāpatpraśamanānāṃ, kravyānmāṃsarasābhyāso grahaṇīdoṣaśoṣārśoghnānāṃ, kṣīraghṛtābhyāso rasāyanānāṃ, samaghṛtasaktuprāśābhyāso vṛṣyodāvartaharāṇāṃ, tailagaṇḍūṣābhyāso dantabalarucikarāṇāṃ, candanaṃ durgandhaharadāhanirvāpaṇalepanānāṃ, rāsnāguruṇī śītāpanayanapralepanānāṃ, lāmajjakośīraṃ dāhatvagdoṣasvedāpanayanapralepanānāṃ, kuṣṭhaṃ vātaharābhyaṅgopanāhopayogināṃ, madhukaṃ cakṣuṣyavṛṣyakeśyakaṇṭhyavarṇyavirajanīyaropaṇīyānāṃ, vāyuḥ prāṇasañjñāpradānahetūnām, agnirāmastambhaśītaśūlodvepanapraśamanānāṃ, jalaṃ stambhanīyānāṃ, mṛdbhṛṣṭaloṣṭranirvāpitamudakaṃ tṛṣṇācchardyatiyogapraśamanānām, atimātrāśanamāmapradoṣahetūnāṃ, yathāgnyabhyavahāro'gnisandhukṣaṇānāṃ, yathāsātmyaṃ ceṣṭābhyavahārau sevyānāṃ, kālabhojanamārogyakarāṇāṃ, tṛptirāhāraguṇānāṃ, vegasandhāraṇamanārogyakarāṇāṃ, madyaṃ saumanasyajananānāṃ, madyākṣepo dhīdhṛtismṛtiharāṇāṃ, gurubhojanaṃ durvipākakarāṇām, ekāśanabhojanaṃ sukhapariṇāmakarāṇāṃ, strīṣvatiprasaṅgaḥ śoṣakarāṇāṃ, śukraveganigrahaḥ ṣāṇḍyakarāṇāṃ, parāghātanamannāśraddhājananānām, anaśanamāyuṣo hrāsakarāṇāṃ, pramitāśanaṃ karśanīyānām, ajīrṇādhyaśanaṃ grahaṇīdūṣaṇānāṃ, viṣamāśanamagnivaiṣamyakarāṇāṃ, viruddhavīryāśanaṃ ninditavyādhikarāṇāṃ, praśamaḥ pathyānāṃ, āyāsaḥ sarvāpathyānāṃ, mithyāyogo vyādhikarāṇāṃ, rajasvalābhigamanamalakṣmīmukhānāṃ, brahmacaryamāyuṣyāṇāṃ, paradārābhigamanamanāyuṣyāṇāṃ, saṅkalpo vṛṣyāṇāṃ, daurmanasyamavṛṣyāṇām, ayathābalamārambhaḥ prāṇoparodhināṃ, viṣādo rogavardhanānāṃ, snānaṃ śramaharāṇāṃ, harṣaḥ prīṇanānāṃ, śokaḥ śoṣaṇānāṃ, nivṛttiḥ puṣṭikarāṇāṃ, puṣṭiḥsvapnakarāṇām, atisvapnastandrākarāṇāṃ, sarvarasābhyāso balakarāṇām, ekarasābhyāso daurbalyakarāṇāṃ, garbhaśalyamāhāryāṇām, ajīrṇamuddhāryāṇāṃ, bālo mṛdubheṣajīyānāṃ, vṛddho yāpyānāṃ, garbhiṇī tīkṣṇauṣadhavyavāyavyāyāmavarjanīyānāṃ, saumanasyaṃ garbhadhāraṇānāṃ, sannipāto duścikitsyānām, āmo viṣamacikitsyānāṃ <note place="foot" type="variant" n="32">'āmaviṣamacikitsyānāṃ' iti pā.</note>, jvaro rogāṇāṃ, kuṣṭhaṃ dīrgharogāṇāṃ, rājayakṣmā rogasamūhānāṃ, prameho'nuṣaṅgiṇāṃ, jalaukaso'nuśastrāṇāṃ, bastistantrāṇāṃ, himavānauṣadhibhūmīnāṃ, soma oṣadhīnāṃ, marubhūmirārogyadeśānām, anūpo'hitadeśānām, nirdeśakāritvamāturaguṇānāṃ, bhiṣak cikitsāṅgānāṃ, nāstikovarjyānāṃ, laulyaṃ kleśakarāṇām, anirdeśakāritvamariṣṭānāṃ, anirvedo vārtalakṣaṇānāṃ, vaidyasamūho niḥsaṃśayakarāṇaṃ, yogo vaidyaguṇānāṃ, vijñānamauṣadhīnāṃ, śāstrasahitastarkaḥ sādhanānāṃ, sampratipattiḥ kālajñānaprayojanānām, avyavasāyaḥ kālātipattihetūnāṃ, dṛṣṭakarmatā niḥsaṃśayakarāṇām, asamarthatā bhayakarāṇāṃ, tadvidyasambhāṣā buddhivardhanānām, ācāryaḥ śāstrādhigamahetūnām, āyurvedo'mṛtānāṃ, sadvacanamanuṣṭheyānām, asadgrahaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="33">'asambandhavacanaṃ', 'asadvacanam' iti ca pā.</note> sarvāhitānāṃ, sarvasannyāsaḥ sukhānāmiti||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">bhavanti cātra- agryāṇāṃ śatamuddiṣṭaṃ yaddvipañcāśaduttaram| alametadvikārāṇāṃ vighātāyopadiśyate||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">samānakāriṇo ye'rthāsteṣāṃ śreṣṭhasya lakṣaṇam| jyāyastvaṃ kāryakartṛtve <note place="foot" type="variant" n="43">'kāryakāritve'varatvaṃ' iti pā.</note> varatvaṃ cāpyudāhṛtam||42||</seg> <seg type="unit" n="43">vātapittakaphānāṃ ca yadyat praśamane hitam| prādhānyataśca nirdiṣṭaṃ yadvyādhiharamuttamam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">etanniśamya nipuṇaṃ cikitsāṃ samprayojayet| evaṃ kurvan sadā vaidyo dharmakāmau samaśnute||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">pathyaṃ patho'napetaṃ yadyaccoktaṃ manasaḥ priyam| yaccāpriyamapathyaṃ ca niyataṃ tanna lakṣayet||45||</seg> <seg type="unit" n="46">mātrākālakriyābhūmidehadoṣaguṇāntaram <note place="foot" type="variant" n="46">'kriyā saṃskāraḥ'</note>| prāpya tattaddhi dṛśyante te te bhāvāstathā tathā||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tasmāt svabhāvo nirdiṣṭastathā mātrādirāśrayaḥ| tadapekṣyobhayaṃ karma prayojyaṃ siddhimicchatā||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">tadātreyasya bhagavato vacanamanuniśamya punarapi bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- yathoddeśamabhinirdiṣṭaḥ kevalo'yamartho <note place="foot" type="variant" n="50">'kevala iti sampūrṇaḥ'</note> bhagavatā śrutaścāsmābhiḥ| āsavadravyāṇāmidānīmanapavādaṃ lakṣaṇamanatisaṅkṣepeṇopadiśyamānaṃ śuśrūṣāmaha iti||48||</seg> <seg type="unit" n="49">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- dhānyaphalamūlasārapuṣpakāṇḍapatratvaco bhavantyāsavayonayo'gniveśa! saṅgraheṇāṣṭau śarkarānavamīkāḥ| tāsveva dravyasaṃyogakaraṇato'parisaṅkhyeyāsu <note place="foot" type="variant" n="51">'karaṇataḥ saṃskārataḥ'</note> yathāpathyatamānāmāsavānāṃ caturaśītiṃ nibodha| tadyathā- surāsauvīratuṣodakamaireyamedakadhānyāmlāḥ ṣaḍ dhānyāsavā <note place="foot" type="variant" n="52">'dhānyāmbuṣaṣṭhā' iti pā.</note> bhavanti, mṛdvīkākharjūrakāśmaryadhanvanarājādanatṛṇaśūnyaparūṣakābhayāmalakamṛgaliṇḍikājāmbavakapittha- kuvalabadarakarkandhupīlupriyālapanasanyagrodhāśvatthaplakṣakapītanodumbarājamodaśṛṅgāṭakaśāṅkhinīphalāsavāḥ ṣaḍviṃśatirbhavanti, vidārigandhāśvagandhākṛṣṇagandhāśatāvarīśyāmātrivṛddantīdravantībilvorubūkacitrakamūlairekādaśa mūlāsavā bhavanti, śālapriyakāśvakarṇacandanasyandanakhadirakadarasaptaparṇārjunāsanārimedatindukakiṇihīśamī- śuktiśiṃśapāśirīṣavañjaladhanvanamadhūkaiḥ sārāsavā <note place="foot" type="variant" n="53">'... madhūkasārāsavā' iti pā.</note> viṃśatirbhavanti, padmotpalanalikumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatramadhūkapriyaṅgudhātakīpuṣpairdaśa puṣpāsavā bhavanti, ikṣukāṇḍekṣvikṣuvālikāpuṇḍrakacaturthāḥ kāṇḍāsavā bhavanti, paṭolatāḍakapatrāsavau <note place="foot" type="variant" n="54">'paṭolatāḍakau patrāsavau' iti pā.</note> dvau bhavataḥ, tilvakalodhrailavālukakramukacaturthāstvagāsavā bhavanti, śarkarāsava eka eveti| evameṣāmāsavānāṃ caturaśītiḥ paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāmāsavadravyāṇāmupanirdiṣṭā bhavati| eṣāmāsavānāmāsutatvādāsavasañjñā| dravyasaṃyogavibhāgavistārastveṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="55">'dravyasaṃyogavibhāgastu dravyāṇāmāvāpodvāpaprapañcaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> bahuvidhakalpaḥ saṃskāraśca| yathāsvaṃ saṃyogasaṃskārasaṃskṛtā hyāsavāḥ svaṃ karma kurvanti| saṃyogasaṃskāradeśakālamātrādayaśca bhāvāsteṣāṃ teṣāmāsavānāṃ te te samupadiśyante tattatkāryamabhisamīkṣyeti||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">bhavati cātra- manaḥśarīrāgnibalapradānāmasvapnaśokārucināśanānām| saṃharṣaṇānāṃ pravarāsavānāmaśītiruktā caturuttaraiṣā||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">tatra ślokaḥ- śarīrarogaprakṛtau matāni <note place="foot" type="variant" n="58">'śarīrarogaprakṛtau matānīti śarīrarogayoḥ kāraṇe ye munīnāṃ matabhedāstānītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> tattvena cāhāraviniścayaṃ ca| uvāca yajjaḥpuruṣādike'smin munistathā'gryāṇi varāsavāṃśca||51||</seg> <seg type="unit" n="25">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne yajjaḥpuruṣīyo nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ||25||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="26" xml:id="ca.1.26">
          <head>ātreyabhadrakāpyīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta ātreyabhadrakāpyīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ātreyo bhadrakāpyaśca śākunteyastathaiva ca| pūrṇākṣaścaiva maudgalyo hiraṇyākṣaśca kauśikaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">yaḥ kumāraśirā nāma bharadvājaḥ sa cānaghaḥ| śrīmān vāryovidaścaiva rājā matimatāṃ varaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">nimiśca rājā vaideho baḍiśaśca mahāmatiḥ| kāṅkāyanaśca bāhlīko bāhlīkabhiṣajāṃ varaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">ete śrutavayovṛddhā jitātmāno maharṣayaḥ| vane caitrarathe ramye samīyurvijihīrṣavaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">teṣāṃ tatropaviṣṭānāmiyamarthavatī kathā| babhūvārthavidāṃ samyagrasāhāraviniścaye||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">eka eva rasa ityuvāca bhadrakāpyaḥ, yaṃ pañcānāmindriyārthānāmanyatamaṃ jihvāvaiṣayikaṃ bhāvamācakṣate kuśalāḥ, sa punarudakādananya iti| dvau rasāviti śākunteyo brāhmaṇaḥ, chedanīya upaśamanīyaśceti| trayo rasā iti pūrṇākṣo maudgalyaḥ, chedanīyopaśamanīyasādhāraṇā iti| catvāro rasā iti hiraṇyākṣaḥ kauśikaḥ, svādurhitaśca svādurahitaścāsvādurhitaścāsvādurahitaśceti| pañca rasā iti kumāraśirā bharadvājaḥ, bhaumaudakāgneyavāyavyāntarikṣāḥ| ṣaḍrasā iti vāryovido rājarṣiḥ, gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣāḥ| sapta rasā iti nimirvaidehaḥ, madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāḥ| aṣṭau rasā iti baḍiśo dhāmārgavaḥ, madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāvyaktāḥ| aparisaṅkhyeyā rasā iti kāṅkāyano bāhlīkabhiṣak, āśrayaguṇakarmasaṃsvādaviśeṣāṇāmaparisaṅkhyeyatvāt||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ṣaḍeva rasā ityuvāca bhagavānātreyaḥ punarvasuḥ, madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ| teṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="4">'eka eva rasa ityādi yaduktaṃ tannirākaroti- teṣāmityādi| ṣaṇṇāṃ rasānāmityanena rasasyaikatvāvadhāraṇaṃ pratyuktaṃ, rasabhedasya pratyakṣasiddhatvāditi bhāvaḥ| yonirādhārakāraṇam, etena 'sa punarudakānanyaḥ' iti pratyākhyātaṃ, kāryakāraṇayorbhedasya durupapannatvāditi bhāvaḥ| chedanopaśamane karmaṇī, tayormiśrībhāvācca sādhāraṇatvamityanena dvitīyatṛtīyapakṣau nirākṛtau| bhaktiricchārthaḥ, tena yo yamicchati sa tasya svāduritaraḥ punarasvāduriti puruṣāpekṣau dharmau, na rasabhedakāriṇāvityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> ṣaṇṇāṃ rasānāṃ yonirudakaṃ, chedanopaśamane dve karmaṇī, tayormiśrībhāvāt sādhāraṇatvaṃ, svādvasvādutā bhaktiḥ <note place="foot" type="variant" n="5">'bhaktidveṣau' iti pā.</note>, hitāhitau prabhāvau, pañcamahābhūtavikārāstvāśrayāḥ prakṛtivikṛtivicāradeśakālavaśāḥ, teṣvāśrayeṣu dravyasañjñakeṣu guṇā gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣādyāḥ; kṣaraṇāt kṣāraḥ, nāsau rasaḥ dravyaṃ tadanekarasasamutpannamanekarasaṃ kaṭukalavaṇabhūyiṣṭhamanekendriyārthasamanvitaṃ karaṇābhinirvṛttam; avyaktībhāvastu <note place="foot" type="variant" n="6">'avyaktabhāvastu' iti pā.</note> khalu rasānāṃ prakṛtau bhavatyanurase'nurasasamanvite vā dravye; aparisaṅkhyeyatvaṃ punasteṣāmāśrayādīnāṃ bhāvānāṃ viśeṣāparisaṅkhyeyatvānna yuktam, ekaiko'pi hyeṣāmāśrayādīnāṃ bhāvānāṃ viśeṣānāśrayate viśeṣāparisaṅkhyeyatvāt, na ca tasmādanyatvamupapadyate; parasparasaṃsṛṣṭabhūyiṣṭhatvānna caiṣāmabhinirvṛtterguṇaprakṛtīnāmaparisaṅkhyeyatvaṃ bhavati; tasmānna saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ karmopadiśanti buddhimantaḥ| taccaiva kāraṇamapekṣamāṇāḥ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāṃ lakṣaṇapṛthaktvamupadekṣyāmaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">agre tu tāvaddravyabhedamabhipretya kiñcidabhidhāsyāmaḥ| sarvaṃ dravyaṃ pāñcabhautikamasminnarthe <note place="foot" type="variant" n="14">'asminnartha ityasmin prakaraṇe, tena pāñcabhautikatvaṃ yaddravyāṇāṃ tadāyurvedasiddhāntaḥ, na tu śāstrāntarasyetyarthaḥ| naiyāyikādibhiḥ pāñcabhautikatvādyanabhyupagamāt' iti śivadāsasenaḥ</note>; taccetanāvadacetanaṃ ca, tasya guṇāḥ śabdādayo gurvādayaśca dravāntāḥ, karma pañcavidhamuktaṃ vamanādi||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tatra dravyāṇi gurukharakaṭhinamandasthiraviśadasāndrasthūlagandhaguṇabahulāni pārthivāni <note place="foot" type="variant" n="15">'pārthivānīti pṛthivībhūtabahulānītyarthaḥ| evamāpyānītyādyapi bodhyam' iti śivadāsasenaḥ</note>, tānyupacayasaṅghātagauravasthairyakarāṇi; dravasnigdhaśītamandamṛdupicchilarasaguṇabahulānyāpyāni, tānyupakledasnehabandhaviṣyandamārdavaprahlādakarāṇi; uṣṇatīkṣṇasūkṣmalaghurūkṣaviśadarūpaguṇabahulānyāgneyāni, tāni dāhapākaprabhāprakāśavarṇakarāṇi; laghuśītarūkṣakharaviśadasūkṣmasparśaguṇabahulāni vāyavyāni, tāni raukṣyaglānivicāravaiśadyalāghavakarāṇi; mṛdulaghusūkṣmaślakṣṇaśabdaguṇabahulānyākāśātmakāni, tāni mārdavasauṣiryalāghavakarāṇi||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">anenopadeśena nānauṣadhibhūtaṃ jagati kiñciddravyamupalabhyate tāṃ tāṃ yuktimarthaṃ ca taṃ tamabhipretya||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">na tu kevalaṃ guṇaprabhāvādeva dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti; dravyāṇi hi dravyaprabhāvādguṇaprabhāvāddravyaguṇaprabhāvācca tasmiṃstasmin kāle tattadadhikaraṇamāsādya tāṃ tāṃ ca yuktimarthaṃ ca taṃ tamabhipretya yat kurvanti, tat karma; yena kurvinti, tadvīryaṃ; yatra kurvanti, tadadhikaraṇaṃ; yadā kurvanti, sa kālaḥ; yathā kurvanti, sa upāyaḥ; yat sādhayanti, tat phalam||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">bhedaścaiṣāṃ triṣaṣṭividhavikalpo dravyadeśakālaprabhāvādbhavati, tamupadekṣyāmaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">svāduramlādibhiryogaṃ śeṣairamlādayaḥ pṛthak| yānti pañcadaśaitāni dravyāṇi dvirasāni tu||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pṛthagamlādiyuktasya yogaḥ śeṣaiḥ pṛthagbhavet| madhurasya tathā'mlasya lavaṇasya kaṭostathā||16||</seg> trirasāni yathāsaṅkhyaṃ dravyāṇyuktāni viṃśatiḥ|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">vakṣyante <note place="foot" type="variant" n="23">"catuṣkasaṃyogena pañcadaśabhedānāha- vakṣyanta ityādi| sahitāviti militau svādvamlau lavaṇādyaiścaturbhiḥ pṛthagekaikaśo yogaṃ gatau śeṣaiḥ kaṭutiktakaṣāyaiḥ pṛthgyogaṃ catuṣkarasasaṅkhyayā yāto gacchataḥ| tena ṣaḍ bhedāḥ- madhurāmlalavaṇakaṭukaṃ 1, madhurāmlalavaṇatiktaṃ 2, madhurāmlalavaṇakaṣāyaṃ 3, madhurāmlakaṭutiktaṃ 4, madhurāmlakaṭukaṣāyaṃ 5, madhurāmlatiktakaṣāyam 6| iti| amlaparityāgenāparāṃścaturo bhedānāha- sahitāvityādi| militau svādulavaṇau kaṭvādibhiḥ kaṭutiktakaṣāyaiḥ pṛthagyuktau, śeṣairiti yathākramaṃ tiktakaṣāyakaṭubhiḥ pṛthagyogaṃ yāto gacchataḥ| tena trayo bhedāḥ- svādulavaṇakaṭutiktaṃ 1, svādulavaṇatiktakaṣāyaṃ 2, svādulavaṇakaṣāyakaṭukam 3 iti| atrādyāpekṣayā śeṣāṇāṃ bahutvādbahuvacanamupapannam| lavaṇaparityāgāt punaścaturtho bheda ityāha- svādūṣaṇau tatheti| svādūṣaṇāvapi śeṣābhyāṃ tiktakaṣāyābhyāṃ yogaṃ yātaḥ- svādukaṭutiktakakaṣāyam 1| evaṃ catuṣke madhurayogena daśa bhedāḥ| idānīṃ madhuraparityāgāt pañca bhedānāha- kaṭvādyairityādi| amlalavaṇau kaṭvādyaiḥ kaṭutiktakaṣāyaiḥ pṛthagyuktau yathākramaṃ śeṣaistiktakaṣāyakaṭubhiḥ pṛthagyogaṃ yāto gacchataḥ| tena trayo bhedāḥ- amlalavaṇakaṭutiktam 1, amlalavaṇatiktakaṣāyam 2, amlalavaṇakaṣāyakaṭukam 3 iti| lavaṇaparityāgāccaturthaṃ bhedamāha- śeṣairamlakaṭū tatheti| amlakaṭū śeṣairiti śeṣābhyāṃ tiktakaṣāyābhyāṃ yogaṃ yāto gacchataḥ| atra śeṣairiti jātau bahuvacanam| amlakaṭutiktakaṣāyam 1| madhurāmlaparityāgāttu pañcamo bheda ityāha- yujyete tvityādi| lavaṇakaṭutiktakaṣāyam 1| tadevaṃ catuṣke pūrvaṃ daśabhirmilitvā pañcadaśa bhedā uktāḥ" iti śivadāsasenaḥ</note> tu catuṣkeṇa dravyāṇi daśa pañca ca||17||</seg> <seg type="unit" n="18">svādvamlau sahitau yogaṃ lavaṇādyaiḥ pṛthaggatau| yogaṃ śeṣaiḥ pṛthagyātaścatuṣkarasasaṅkhyayā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sahitau svādulavaṇau tadvat kaṭvādibhiḥ pṛthak| yuktau śeṣaiḥ pṛthagyogaṃ yātaḥ svādūṣaṇau tathā||19||</seg> <seg type="unit" n="20">kaṭvādyairamlalavaṇau saṃyuktau sahitau pṛthak| yātaḥ śeṣaiḥ pṛthagyogaṃ śeṣairamlakaṭū tathā||20||</seg> yujyate tu kaṣāyeṇa satiktau lavaṇoṣaṇau|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ṣaṭ tu pañcarasānyāhurekaikasyāpavarjanāt||21||</seg> ṣaṭ caivaikarasāni syurekaṃ ṣaḍrasameva tu|22| <note place="foot" type="variant" n="24">'pañcake ṣaḍbhedānāha- ṣaḍityādi| apavarjanāditi tyāgāt| yathā- madhuratyāgādamlalavaṇakaṭutikta-kaṣāyam 1, evamamlatyāgānmadhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaṃ 2, lavaṇaparityāgānmadhurāmlakaṭutikta-kaṣāyaṃ 3, kaṭukatyāgānmadhurāmlalavaṇatikta-kaṣāyaṃ 4, tiktatyāgānmadhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyaṃ 5, kaṣāyatyāgānmadhurāmlalavaṇakaṭu-tiktam 6' iti śivadāsasenaḥ</note></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">iti triṣaṣṭirdravyāṇāṃ nirdiṣṭā rasasaṅkhyayā||22||</seg> <seg type="unit" n="23">triṣaṣṭiḥ syāttvasaṅkhyeyā rasānurasakalpanāt <note place="foot" type="variant" n="26">'rasānāṃ rasakalpanāt' iti pā.</note>| rasāstaratamābhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="27">'rasāstaratamābhyastā' iti pā.</note> tāṃ saṅkhyāmatipatanti hi||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">saṃyogāḥ saptapañcāśat kalpanā tu triṣaṣṭidhā| rasānāṃ tatra yogyatvāt <note place="foot" type="variant" n="28">'tatra yogitvāt' iti pā.</note> kalpitā rasacintakaiḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">kvacideko rasaḥ kalpyaḥ saṃyuktāśca rasāḥ kvacit| doṣauṣadhādīn sañcintya bhiṣajā siddhimicchatā||25||</seg> <seg type="unit" n="26">dravyāṇi dvirasādīni saṃyuktāṃśca rasān budhāḥ| rasānekaikaśo vā'pi kalpayanti gadān prati||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">yaḥ syādrasavikalpajñaḥ syācca doṣavikalpavit| na sa muhyedvikārāṇāṃ hetuliṅgopaśāntiṣu <note place="foot" type="variant" n="29">'upaśāntiḥ cikitsā'</note>||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">vyaktaḥ śuṣkasya cādau ca raso dravyasya lakṣyate| viparyayeṇānuraso raso nāsti hi saptamaḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">parāparatve yuktiśca saṅkhyā saṃyoga eva ca| vibhāgaśca pṛthaktvaṃ ca parimāṇamathāpi ca||29||</seg> <seg type="unit" n="30">saṃskāro'bhyāsa ityete guṇā jñeyāḥ parādayaḥ| siddhyupāyāścikitsāyā lakṣaṇaistān pracakṣmahe||30||</seg> <seg type="unit" n="31">deśakālavayomānapākavīryarasādiṣu| parāparatve, yuktiśca yojanā yā tu yujyate||31||</seg> <seg type="unit" n="32">saṅkhyā syādgaṇitaṃ, yogaḥ saha saṃyoga ucyate| dravyāṇāṃ dvandvasarvaikakarmajo'nitya eva ca||32||</seg> <seg type="unit" n="33">vibhāgastu vibhaktiḥ syādviyogo bhāgaśo grahaḥ| pṛthaktvaṃ syādasaṃyogo vailakṣaṇyamanekatā||33||</seg> <seg type="unit" n="34">parimāṇaṃ punarmānaṃ, saṃskāraḥ karaṇaṃ matam| bhāvābhyasanamabhyāsaḥ śīlanaṃ satatakriyā||34||</seg> <seg type="unit" n="35">iti svalakṣaṇairuktā guṇāḥ sarve parādayaḥ| cikitsā yairaviditairna yathāvat pravartate||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">guṇā guṇāśrayā noktāstasmādrasaguṇān bhiṣak| vidyāddravyaguṇān <note place="foot" type="variant" n="39">'guṇā guṇāśrayā noktā' iti saguṇatve dravyatvaprasaṅgāditi bhāvaḥ, tasmādrasanirdiṣṭān guṇān dravyaguṇāneva vidyāt, ekārthasamavāyenopacārāditi bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ| gurvādayo guṇā dravye pṛthivyādau rasāśraye| raseṣu vyapadiśyante sāhacaryopacārataḥ' (vā. sū. 9) iti vāgbhaṭaḥ</note> karturabhiprāyāḥ pṛthagvidhāḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">ataśca prakṛtaṃ buddhvā deśakālāntarāṇi ca| tantrakarturabhiprāyānupāyāṃścārthamādiśet||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">ṣaḍvibhaktīḥ pravakṣyāmi rasānāmata uttaram| ṣaṭ pañcabhūtaprabhavāḥ saṅkhyātāśca yathā rasāḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">saumyāḥ khalvāpo'ntarikṣaprabhavāḥ prakṛtiśītā laghvyaścāvyaktarasāśca, tāstvantarikṣādbhraśyamānā bhraṣṭāśca pañcamahābhūtaguṇasamanvitā <note place="foot" type="variant" n="41">gaṅgādharastu 'pañcamahābhūtavikāraguṇasamanvitāḥ' iti paṭhitvā 'tatkāle pañcamahābhūtānāṃ vikārabhūtā etadākāśapavanārkacandrāḥ tathā satatamākāśe samuḍḍīyamānā bhaumāstrasareṇavasteṣāṃ gurutvādiguṇasamanvitāḥ satyastadadhogānāṃ sendriyāṇāṃ prāṇināṃ manuṣyādīnāṃ sthāvarāṇāṃ ca vṛkṣādīnāṃ mūrtīrabhiprīṇayanti' iti vyākhyānayati</note> jaṅgamasthāvarāṇāṃ bhūtānāṃ mūrtīrabhiprīṇayanti, tāsu <note place="foot" type="variant" n="42">'yāsu' iti pā.</note> mūrtiṣu ṣaḍabhimūrcchanti rasāḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">teṣāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ somaguṇātirekānmadhuro <note place="foot" type="variant" n="44">'pṛthvīsomaguṇātirekānmadhuro rasaḥ' iti pā.| yadāha vāgbhaṭaḥ- 'kṣmāmbhognikṣmāmbutejaḥkhavāyvagnyanilagonilaiḥ| dvayolbaṇaiḥ kramādbhūtairmadhurādirasodbhavaḥ' (vā. sū. 10) iti| 'pṛthvīsomaguṇātirekānmadhuro rasaḥ, bhūmyagniguṇabhūyiṣṭhatvādamlaḥ, toyāgniguṇabhūyiṣṭhatvāllavaṇaḥ, vāyvagniguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭukaḥ, vāyvākāśaguṇātirekāttiktaḥ, pavanapṛthvīguṇātirekāt kaṣāyaḥ' iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note> rasaḥ, pṛthivyagnibhūyiṣṭhatvādamlaḥ, salilāgnibhūyiṣṭhatvāllavaṇaḥ, vāyvagnibhūyiṣṭhatvāt kaṭukaḥ, vāyvākāśātiriktatvāttiktaḥ, pavanapṛthivīvyatirekāt kaṣāya iti| evameṣāṃ rasānāṃ ṣaṭtvamupapannaṃ nyūnātirekaviśeṣānmahābhūtānāṃ bhūtānāmiva sthāvarajaṅgamānāṃ nānāvarṇākṛtiviśeṣāḥ; ṣaḍṛtukatvācca kālasyopapanno mahābhūtānāṃ nyūnātirekaviśeṣaḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">tatrāgnimārutātmakā rasāḥ prāyeṇordhvabhājaḥ, lāghavādutplavanatvācca <note place="foot" type="variant" n="47">'plavanatvāt tiryagūrdhvagatimattvāt' iti śivadāsasenaḥ</note> vāyorūrdhvajvalanatvācca vahneḥ; salilapṛthivyātmakāstu prāyeṇādhobhājaḥ, pṛthivyā gurutvānnimnagatvāccodakasya; vyāmiśrātmakāḥ punarubhayatobhājaḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">teṣāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāmekaikasya yathādravyaṃ guṇakarmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatra, madhuro rasaḥ śarīrasātmyādrasarudhiramāṃsamedosthimajjaujaḥśukrābhivardhana āyuṣyaḥ ṣaḍindriyaprasādano balavarṇakaraḥ pittaviṣamārutaghnastṛṣṇādāhapraśamanastvacyaḥ keśyaḥ kaṇṭhyo balyaḥ prīṇano jīvanastarpaṇo bṛṃhaṇaḥ sthairyakaraḥ kṣīṇakṣatasandhānakaro ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhajihvāprahlādano <note place="foot" type="variant" n="48">'...jihvāprasādanaḥ' iti pā.</note> dāhamūrcchāpraśamanaḥ ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamaḥ snigdhaḥ śīto guruśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamānaḥ sthaulyaṃ mārdavamālasyamatisvapnaṃ gauravamanannābhilāṣamagnerdaurbalyamāsyakaṇṭhayormāṃsābhivṛddhiṃ śvāsakāsapratiśyāyālasakaśītajvarānāhāsyamādhuryavamathusañjñāsvarapraṇāśagalagaṇḍagaṇḍamālāślīpada- galaśophabastidhamanīgalopalepākṣyāmayābhiṣyandānityevamprabhṛtīn kaphajān vikārānupajanayati (1)|43|</ab>
          <ab type="mula">amlo raso bhaktaṃ rocayati, agniṃ dīpayati, dehaṃ bṛṃhayati ūrjayati, mano bodhayati, indriyāṇi dṛḍhīkaroti, balaṃ vardhayati, vātamanulomayati, hṛdayaṃ tarpayati, āsyamāsrāvayati, bhuktamapakarṣayati kledayati jarayati, prīṇayati, laghuruṣṇaḥ snigdhaśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāno dantān harṣayati, tarṣayati, sammīlayatyakṣiṇī, saṃvejayati lomāni, kaphaṃ vilāpayati, pittamabhivardhayati, raktaṃ dūṣayati,māṃsaṃ vidahati, kāyaṃ śithilīkaroti, kṣīṇakṣatakṛśadurbalānāṃ śvayathumāpādayati, api ca kṣatābhihatadaṣṭadagdhabhagnaśūnapracyutāvamūtritaparisarpitamarditacchinnabhinnaviśliṣṭodviddhotpiṣṭādīni pācayatyāgneyasvabhāvāt, paridahati kaṇṭhamuro hṛdayaṃ ca (2)|43|</ab>
          <ab type="mula">lavaṇo rasaḥ pācanaḥ kledano dīpanaścyāvanaśchedano bhedanastīkṣṇaḥ saro vikāsyadhaḥsraṃsyavakāśakaro <note place="foot" type="variant" n="50">'avasraṃsī' iti pā.</note> vātaharaḥ stambhabandhasaṅghātavidhamanaḥ sarvarasapratyanīkabhūtaḥ, āsyamāsrāvayati, kaphaṃ viṣyandayati, mārgān viśodhayati, sarvaśarīrāvayavān mṛdūkaroti, rocayatyāhāram, āhārayogī, nātyarthaṃ guruḥ snigdha uṣṇaśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamānaḥ pittaṃ kopayati, raktaṃ vardhayati, tarṣayati, mūrcchayati <note place="foot" type="variant" n="51">'mohayati' iti pā.</note>, tāpayati, dārayati, kuṣṇāti māṃsāni, pragālayati kuṣṭhāni, viṣaṃ vardhayati, śophān sphoṭayati, dantāṃścyāvayati, puṃstvamupahanti, indriyāṇyuparuṇadbhi, valipalitakhālityamāpādayati, api ca lohitapittāmlapittavisarpavātaraktavicarcikendraluptaprabhṛtīnvikārānupajanayati (3)|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">kaṭuko raso vaktraṃ śodhayati, agniṃ dīpayati, bhuktaṃ śoṣayati, ghrāṇamāsrāvayati, cakṣurvirecayati, sphuṭīkarotīndriyāṇi, alasakaśvayathūpacayodardābhiṣyandasnehasvedakledamalānupahanti, rocayatyaśanaṃ, kaṇḍūrvināśayati <note place="foot" type="variant" n="53">'vilālayati' iti pā.</note>, vraṇānavasādayati, krimīn hinasti, māṃsaṃ vilikhati, śoṇitasaṅghātaṃ bhinatti, bandhāṃśchinatti, mārgān vivṛṇoti, śleṣmāṇaṃ śamayati, laghuruṣṇo rūkṣaśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāno vipākaprabhāvāt puṃstvamupahanti, rasavīryaprabhāvānmohayanti, glāpayati, sādayati, karśayati, mūrcchayati, namayati, tamayati, bhramayati, kaṇṭhaṃ paridahati, śarīratāpamupajanayati, balaṃ kṣiṇoti, tṛṣṇāṃ janayati; api ca vāyvagniguṇabāhulyādbhramadavathukampatodabhedaiścaraṇabhujapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu mārutajān vikārānupajanayati (4); tikto rasaḥ svayamarociṣṇurapyarocakaghno viṣaghnaḥ krimighno mūrcchādāhakaṇḍūkuṣṭhatṛṣṇāpraśamanastvaṅmāṃsayoḥ sthirīkaraṇo jvaraghno dīpanaḥ pācanaḥ stanyaśodhano lekhanaḥ kledamedovasāmajjalasīkāpūyasvedamūtrapurīṣapittaśleṣmopaśoṣaṇo rūkṣaḥ śīto laghuśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāno raukṣyātkharaviṣadasvabhāvācca rasarudhiramāṃsamedosthimajjaśukrāṇyucchoṣayati, srotasāṃ kharatvamupapādayati, balamādatte, karśayati, glapayati, mohayati, bhramayati, vadanamupaśoṣayati, aparāṃśca vātavikārānupajanayati (5); kaṣāyo rasaḥ saṃśamanaḥ saṅgrāhī sandhānakaraḥ pīḍano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhanaḥ śleṣmaraktapittapraśamanaḥ śarīrakledasyopayoktā rūkṣaḥ śīto'laghuśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāna āsyaṃ śoṣayati, hṛdayaṃ pīḍayati, udaramādhmāpayati, vācaṃ nigṛhṇāti, srotāṃsyavabadhnāti, śyāvatvamāpādayati, puṃstvamupahanti, viṣṭabhya jarāṃ gacchati, vātamūtrapurīṣaretāṃsyavagṛhṇāti, karśayati, glapayati, tarṣayati, stambhayati, kharaviśadarūkṣatvāt pakṣavadhagrahāpatānakārditaprabhṛtīṃśca vātavikārānupajanayati||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">ityevamete ṣaḍrasāḥ pṛthaktvenaikatvena vā mātraśaḥ <note place="foot" type="variant" n="55">'mātraśa iti mātrayā, tena pṛthaktvenaikaikaśo mātrayā samyagupayujyamānāstathaikatvena samuditatvenaikīkṛtya mātrayā samyagupayujyamānā rasā adhyātmalokasya sarvaprāṇijanasyopakārakā bhavantītyarthaḥ| ato'nyatheti amātrayā| tatra mātrayopayogaṃ nigamayati- tānityādi' iti śivadāsasenaḥ</note> samyagupayujyamānā upakārāya bhavantyadhyātmalokasya, apakārakarāḥ punarato'nyathā bhavantyupayujyamānāḥ; tān vidvānupakārārthameva mātraśaḥ samyagupayojayediti||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">bhavanti cātra- śītaṃ vīryeṇa yaddravyaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| tayoramlaṃ yaduṣṇaṃ ca yaddravyaṃ kaṭukaṃ tayoḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">teṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="57">'samprati madhuratiktakaṣāyāṇāṃ śītatvaṃ, tathā kaṭvamlalavaṇānāṃ coṣṇatvaṃ, tathā kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ cāvṛṣyatvamityādayo rasadvāreṇa dravyāṇāṃ ye guṇā uktāstadapavādamāha- teṣāmityādi| rasopadeśena rasaguṇakathanadvāreṇa dravyāṇāṃ yaḥ śītoṣṇādiguṇasaṅgrahaḥ kṛtaḥ, sa vīryataḥ pākataścāviparītānāṃ teṣāṃ vakṣyamāṇakṣīrādidravyāṇāmeva nirdeṣṭuṃ śakyaḥ, na tu rasaviparītavīryavipākānāmityarthaḥ| teṣvaviparītavīryavipākānupadiśati- upadekṣyata ityādi| upadekṣyata iti yathā paya ityādibhiḥ sambadhyate| etāni hi dravyaguṇakathanaprasaṅge rasāviparītavīryavipākatayaivopadeṣṭavyānīti rasānurūpaguṇatvameṣāṃ jñātavyamityarthaḥ| idaṃ tūdāharaṇaikadeśamātraṃ, tenāparāṇyapyevañjātīyānyudāhartavyānītyāha- evamādīnītyādi| evamādīni evamprakārāṇi godhūmādīnītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> rasopadeśena nirdeśyo guṇasaṅgrahaḥ| vīryato'viparītānāṃ pākataścopadekṣyate||46||</seg> <seg type="unit" n="47">yathā payo yathā sarpiryathā vā cavyacitrakau| evamādīni cānyāni nirdiśedrasato bhiṣak||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">madhuraṃ <note place="foot" type="variant" n="58">'samprati viruddhavīryatvena viruddhavipākatvena vā rasadvāreṇa yeṣā guṇā na nirdeśyāstānāha- madhuramityādi' iti śivadāsasenaḥ</note> kiñciduṣṇaṃ syāt kaṣāyaṃ tiktameva ca| yathā mahatpañcamūlaṃ yathā'bjānūpamāmiṣam||48||</seg> <seg type="unit" n="49">lavaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="59">'lavaṇamityādi| lavaṇamapi na kiñciduṣṇaṃ yathā saindhavam, amlamapi na kiñciduṣṇaṃ yathā''malakam' iti śivadāsasenaḥ</note> saindhavaṃ noṣṇamamlamāmalakaṃ tathā| arkāguruguḍūcīnāṃ tiktānāmuṣṇamucyate||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">kiñcidamlaṃ hi saṅgrāhi kiñcidamlaṃ bhinatti ca| yathā kapitthaṃ saṅgrāhi bhedi cāmalakaṃ tathā||50||</seg> <seg type="unit" n="51">pippalī <note place="foot" type="variant" n="60">'pippalītyādi| atra pippalīnāgarayoḥ kaṭukayorapi tadviparītamadhuravipākitvena noṣṇatvaṃ jñeyam' iti śivadāsasenaḥ</note> nāgaraṃ vṛṣyaṃ kaṭu cāvṛṣyamucyate| kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ so'bhayāyāmato'nyathā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">tasmādrasopadeśena <note place="foot" type="variant" n="61">'tasmādityādi| uktarītyā tulyarase'pi dravye yato guṇāntaraṃ dṛṣṭaṃ, tasmādityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> na sarvaṃ dravyāmādiśet| dṛṣṭaṃ tulyarase'pyevaṃ dravye dravye guṇāntaram||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">raukṣyāt kaṣāyo rūkṣāṇāmuttamo madhyamaḥ kaṭuḥ| tikto'varastathoṣṇānāmuṣṇatvāllavaṇaḥ paraḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">madhyo'mlaḥ kaṭukaścāntyaḥ snigdhānāṃ madhuraḥ paraḥ| madhyo'mlo lavaṇaścāntyo rasaḥ snehānnirucyate||54||</seg> <seg type="unit" n="55">madhyotkṛṣṭāvarāḥ śaityāt kaṣāyasvādutiktakāḥ <note place="foot" type="variant" n="62">'tiktāt kaṣāyo madhuraḥ śītācchītataraḥ paraḥ' iti pā.</note>| svādurgurutvādadhikaḥ kaṣāyāllavaṇo'varaḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">amlāt kaṭustatastikto laghutvāduttamottamaḥ| kecillaghūnāmavaramicchanti <note place="foot" type="variant" n="63">'matāntaramāha- kecidityādi| pratisaṃskartā ubhayorapi matayoravabodhārthaṃ matadvayaṃ saṅkalayya darśayati- gaurava ityādi| ubhayorapīti matadvaye'pi sa lavaṇo'varaḥ| agniveśamate gaurave'varaḥ, matāntare lāghave'varaḥ| etena gaurave'vara iti yenocyate tenāpi kiñcillaghutvaṃ svīkriyata eva, tathā lāghave'vara iti mate'pi kiñcidgurutvamarthāyātameveti na kaścidarthabheda ityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> lavaṇaṃ rasam||56||</seg> gaurave lāghave caiva <note place="foot" type="variant" n="64">'caivaṃ' iti pā.</note> so'varastūbhayorapi|57|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">paraṃ <note place="foot" type="variant" n="66">'vipākasyāpi rasarūpattatvādanantaraṃ vipākalakṣaṇābhidhānaṃ pratijānīte- paraṃ cāta ityādi| āhārapariṇāmāstrayo'vasthāpākāḥ, te ca grahaṇīcikitsite "annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ" (ci. 15) ityādinā vakṣyamāṇāḥ, teṣāmavasāne punarjaṭharāgnisaṃyoge sati yadrasāntaraṃ rasaviśeṣa udeti sa viśiṣṭaḥ pāko vipāka ityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> cāto vipākānāṃ lakṣaṇaṃ sampravakṣyate||57||</seg> <seg type="unit" n="58">kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ| amlo'mlaṃ pacyate svādurmadhuraṃ lavaṇastathā||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">madhuro lavaṇāmlau ca snigdhabhāvāttrayo rasāḥ| vātamūtrapurīṣāṇāṃ prāyo mokṣe sukhā matāḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">kaṭutiktakaṣāyāstu rūkṣabhāvāttrayo rasāḥ| duḥkhāya mokṣe dṛśyante vātaviṇmūtraretasām||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">śukrahā baddhaviṇmūtro vipāko vātalaḥ kaṭuḥ| madhuraḥ sṛṣṭaviṇmūtro vipākaḥ kaphaśukralaḥ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">pittakṛt sṛṣṭaviṇmūtraḥ pāko'mlaḥ śukranāśanaḥ| teṣāṃ guruḥ syānmadhuraḥ kaṭukāmlāvato'nyathā||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatāṃ <note place="foot" type="variant" n="69">'...lpamadhyabhūyastvameva ca' iti pā.</note> prati| dravyāṇāṃ guṇavaiśeṣyāttatra tatropalakṣayet||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">mṛdutīkṣṇagurulaghusnigdharūkṣoṣṇaśītalam| vīryamaṣṭavidhaṃ kecit, keciddvividhamāsthitāḥ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">śītoṣṇamiti, vīryaṃ tu kriyate yena yā kriyā| nāvīryaṃ kurute kiñcit sarvā vīryakṛtā kriyā||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">raso nipāte dravyāṇāṃ, vipākaḥ karmaniṣṭhayā| vīryaṃ yāvadadhīvāsānnipātāccopalabhyate||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">rasavīryavipākānāṃ sāmānyaṃ yatra lakṣyate| viśeṣaḥ karmaṇāṃ caiva prabhāvastasya sa smṛtaḥ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">kaṭukaḥ kaṭukaḥ pāke vīryoṣṇaścitrako mataḥ| tadvaddantī prabhāvāttu virecayati mānavam <note place="foot" type="variant" n="79">'sā naram' iti pā.</note>||68||</seg> <seg type="unit" n="69">viṣaṃ viṣaghnamuktaṃ yat prabhāvastatra <note place="foot" type="variant" n="80">'tasya' iti pā.</note> kāraṇam| ūrdhvānulomikaṃ yacca tat prabhāvaprabhāvitam||69||</seg> <seg type="unit" n="70">maṇīnāṃ dhāraṇīyānāṃ karma yadvividhātmakam| tat prabhāvakṛtaṃ teṣāṃ prabhāvo'cintya ucyate <note place="foot" type="variant" n="81">'nanu viṣamaṇyādau rasavīryādiniścayo durghaṭastat kathamatra prabhāva ucyate, uktaprabhāvalakṣaṇasyāsambhavādityāha- prabhāvo'cintya ucyata iti| rasavīryavipākājanyatayā'cintya ityarthaḥ| etena rasādijanyatvena yat kāryaṃ nāvadhārayituṃ śakyate, tadapi prabhāvakṛtamiti mantavyamityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note>||70||</seg> <seg type="unit" n="71">samyagvipākavīryāṇi prabhāvaścāpyudāhṛtaḥ| kiñcidrasena <note place="foot" type="variant" n="82">"kiñcidityādi| dravyaṃ rasena kiñcicchubhāśubhaṃ karma kurute| yathā- madhu kaṣāyarasatvāt pittaṃ śamayati| vīryeṇa vīryaṃ śaktimanto gurvādayo guṇāḥ, tenāparamanyat karma kurute| yathā- kaṣāyatiktaṃ mahatpañcamūlaṃ vātaṃ jayati na tu pittam, uṣṇavīryatvāt| guṇena kiñcit karma kurute| yathā- madhu raukṣyācchleṣmāṇaṃ jayati| pākena vipākena kiñcit karma kurute| yathā- śuṇṭhī kaṭukā'pi madhuravipākatayā vātaṃ śamayati| prabhāveṇāpi kiñcana kiñcit karma kurute| yathā- dantī kaṭurasavipākā uṣṇavīryā cāpi virecayati prabhāvāt| taduktaṃ suśrutena- "taddravyamātmanā kiñcit kiñcidvīryeṇa sevitam| kicidasavipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti vā" iti (su. sū. 40)| saha vasatāṃ rasādīnāṃ madhye yadyadapi balavattaraṃ bhavati tattaditaradabhibhūya karma kurute, taduktaṃ vṛddhavāgbhaṭena- "yadyaddravye rasādīnāṃ balavattvena vartate| abhibhūyetarāṃstattat kāraṇatvaṃ prapadyate" iti (a. saṃ. sū. 17)| nanu yatra rasādīnāṃ balasāmyaṃ tatra kasya kāryaniṣpattau kāraṇatvaṃ syādityata prāha- rasamiti| rasaṃ madhurādikaṃ ṣaḍviddhaṃ tulyabalamapi vipākaḥ apohati kāryakaraṇe kuṇṭhayati| yathā- madhuni madhuraḥ rasaḥ kaṭunā vipākena abhibhūyate| tasmānmadhu madhurarasahetukaṃ śleṣmajananaṃ karma na karoti| tau rasavipākau samabalau vīryaṃ kartṛ apohati| yathā- audakānūpapiśite madhurarasavipāke uṣṇena vīryeṇābhibhūyete, tasmāt anūpaudakapiśitaṃ madhurarasavipākatayā śītamapi pittaṃ na jayati, kintu uṣṇavīryatvāt pittaṃ janayati| prabhāvaḥ punaḥ tān trīn samabalān apohati| yathā- amlarasavipākā uṣṇavīryā'pi surā kṣīraṃ janayati prabhāvāt, kaṭurasavipākā uṣṇavīryā cāpi dantī virecayati prabhāvāt| atra prabhāveṇa rasavīryavipākāḥ abhibhūyante| iti īdṛśaṃ rasādīnāṃ balasāmye naisargikaṃ balaṃ svābhāvikī śaktiḥ' iti yogīndranāthasenaḥ| anayoḥ ślokayoścakrapāṇikṛtā vyākhyā lupteti pratīyate</note> kurute karma vīryeṇa cāparam||71||</seg> <seg type="unit" n="72">dravyaṃ guṇena pākena prabhāveṇa ca kiñcana| rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānapohati||72||</seg> balasāmye rasādīnāmiti naisargikaṃ balam|73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">ṣaṇṇāṃ rasānāṃ vijñānamupadekṣyāmyataḥ param||73||</seg> <seg type="unit" n="74">snehanaprīṇanāhlādamārdavairupalabhyate| mukhastho madhuraścāsyaṃ vyāpnuvam~llimpatīva ca||74||</seg> <seg type="unit" n="75">dantaharṣānmukhāsrāvāt svedanānmukhabodhanāt| vidāhāccāsyakaṇṭhasya prāśyaivāmlaṃ rasaṃ vadet||75||</seg> <seg type="unit" n="76">pralīyan kledaviṣyandamārdavaṃ kurute mukhe| yaḥ śīghraṃ lavaṇo jñeyaḥ sa vidāhānmukhasya ca||76||</seg> <seg type="unit" n="77">saṃvejayedyo rasānāṃ nipāte tudatīva ca| vidahanmukhanāsākṣi saṃsrāvī sa kaṭuḥ smṛtaḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">pratihanti nipāte yo rasanaṃ svadate na ca| sa tikto mukhavaiśadyaśoṣaprahlādakārakaḥ <note place="foot" type="variant" n="86">'tikto mukhasya prahlādakārako'rucihantṛtvāt' iti śivadāsasenaḥ</note>||78||</seg> <seg type="unit" n="79">vaiśadyastambhajāḍyairyo rasanaṃ yojayedrasaḥ| badhnātīva ca yaḥ kaṇṭhaṃ kaṣāyaḥ sa vikāsyapi||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">evamuktavantaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- bhagavan! śrutametadavitathamarthasampadyuktaṃ bhagavato yathāvaddravyaguṇakarmādhikāre vacaḥ, paraṃ tvāhāravikārāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="89">'vikārāḥ pañcabhūtaprakṛtikāni dravyāṇi, tenāhāradravyāṇāmityārthaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> vairodhikānāṃ lakṣaṇamanatisaṅkṣepeṇopadiśyamānaṃ śuśrūṣāmaha iti||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- dehadhātupratyanīkabhūtāni dravyāṇi dehadhātubhirvirodhamāpadyante; parasparaguṇaviruddhāni kānicit, kānicit saṃyogāt, saṃskārādaparāṇi, deśakālamātrādibhiścāparāṇi, tathā svabhāvādaparāṇi||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">tatra yānyāhāramadhikṛtya bhūyiṣṭhamupayujyante teṣāmekadeśaṃ vairodhikamadhikṛtyopadekṣyāmaḥ- na matsyān payasā sahābhyavaharet, ubhayaṃ hyetanmadhuraṃ madhuravipākaṃ mahābhiṣyandi śītoṣṇatvādviruddhavīryaṃ viruddhavīryatvācchoṇitapradūṣaṇāya mahābhiṣyanditvānmārgoparodhāya ca||82||</seg> <seg type="unit" n="83">tanniśamyātreyavacanamanu bhadrakāpyo'gniveśamuvāca- sarvāneva matsyān payasā sahābhyavaharedanyatraikasmāccilicimāt, sa punaḥ śakalī lohitanayanaḥ sarvato lohitarājī rohitākāraḥ prāyo bhūmau carati, taṃ cet payasā sahābhyavaharenniḥsaṃśayaṃ śoṇitajānāṃ vibandhajānāṃ ca vyādhīnāmanyatamamathavā maraṇaṃ prāpnuyāditi||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">neti bhagavānātreyaḥ- sarvāneva matsyānna payasā sahābhyavaharedviśeṣatastu cilicimaṃ, sa hi mahābhiṣyanditvāt sthūlalakṣaṇatarānetān vyādhīnupajanayatyāmaviṣamudīrayati ca| grāmyānūpaudakapiśitāni ca madhutilaguḍapayomāṣamūlakabisairvirūḍhadhānyairvā <note place="foot" type="variant" n="91">'mūlakamāriṣaiḥ' iti pā.</note> naikadhyamadyāt, tanmūlaṃ hi bādhiryāndhyavepathujāḍyakalamūkatāmaiṇmiṇyamathavā <note place="foot" type="variant" n="92">'bādhiryāndhyajāḍyavaikalyamūkatāmaimiṇyaṃ' iti pā.</note> maraṇamāpnoti| na pauṣkaraṃ rohiṇīkaṃ śākaṃ kapotān vā sarṣapatailabhraṣṭānmadhupayobhyāṃ sahābhyavaharet, tanmūlaṃ hi śoṇitābhiṣyandadhamanīpravi(ti)cayāpasmāraśaṅkhakagalagaṇḍarohiṇīnāmanyatamaṃ prāpnotyathavā maraṇamiti| na mūlakalaśunakṛṣṇagandhārjakasumukhasurasādīni bhakṣayitvā payaḥ sevyaṃ, kuṣṭhābādhabhayāt| na jātukaśākaṃ na nikucaṃ pakvaṃ madhupayobhyāṃ sahopayojyam, etaddhi maraṇāyāthavā balavarṇatejovīryoparodhāyālaghuvyādhaye ṣāṇḍhyāya ceti| tadeva nikucaṃ pakvaṃ na māṣasūpaguḍasarpirbhiḥ sahopayojyaṃ vairodhikatvāt| tathā''mrāmrātakamātuluṅganikucakaramardamocadantaśaṭhabadarakośāmrabhavyajāmbavakapitthatintiḍīka- pārāvatākṣoḍapanasanālikeradāḍimāmalakānyevamprakārāṇi cānyāni dravyāṇi sarvaṃ cāmlaṃ dravamadravaṃ ca payasā saha viruddham| tathā kaṅguvanakamakuṣṭhakakulatthamāṣaniṣpāvāḥ <note place="foot" type="variant" n="93">'...varaka...' iti pā.</note> payasā saha viruddhāḥ| padmottarikāśākaṃ śārkaro maireyo madhu ca sahopayuktaṃ viruddhaṃ vātaṃ cātikopayati| hāridrakaḥ sarṣapatailabhṛṣṭo viruddhaḥ pittaṃ cātikopayati| pāyaso manthānupāno viruddhaḥ śleṣmāṇaṃ cātikopayati| upodikā tilakalkasiddhā heturatīsārasya| balākā vāruṇyā saha kulmāṣairapi viruddhā, saiva śūkaravasāparibhṛṣṭā sadyo vyāpādayati| mayūramāṃsameraṇḍasīsakāvasaktameraṇḍāgnipluṣṭameraṇḍatailayuktaṃ sadyo vyāpādayati| hāridrakamāṃsaṃ hāridrasīsakāvasaktaṃ hāridrāgnipluṣṭaṃ sadyo vyāpādayati; tadeva bhasmapāṃśuparidhvastaṃ sakṣaudraṃ sadyo maraṇāya| matsyanistālanasiddhāḥ pippalyastathā kākamācī madhu ca maraṇāya| madhu coṣṇamuṣṇārtasya ca madhu maraṇāya| madhusarpiṣī samaghṛte, madhu vāri cāntarikṣaṃ samaghṛtaṃ, madhu puṣkarabījaṃ, madhu pītvoṣṇodakaṃ, bhallātakoṣṇodakaṃ, takrasiddhaḥ kampillakaḥ, paryuṣitā kākamācī, aṅgāraśūlyo bhāsaśceti viruddhāni| ityetadyathāpraśnamabhinirdiṣṭaṃ bhavatīti||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">bhavanti cātra ślokāḥ- yat kiñciddoṣamāsrāvya <note place="foot" type="variant" n="95">'doṣamutkleśya' iti pā.</note> na nirharati kāyataḥ| āhārajātaṃ tat sarvamahitāyopapadyate||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">yaccāpi deśakālāgnimātrāsātmyānilādibhiḥ| saṃskārato vīryataśca koṣṭhāvasthākramairapi||86||</seg> <seg type="unit" n="87">parihāropacārābhyāṃ pākāt saṃyogato'pi ca| viruddhaṃ tacca na hitaṃ hṛtsampadvidhibhiśca yat||87||</seg> <seg type="unit" n="88">viruddhaṃ deśatastāvadrūkṣatīkṣṇādi dhanvani| ānūpe snigdhaśītādi bheṣajaṃ yanniṣevyate||88||</seg> <seg type="unit" n="89">kālato'pi viruddhaṃ yacchītarūkṣādisevanam| śīte kāle, tathoṣṇe ca kaṭukoṣṇādisevanam||89||</seg> <seg type="unit" n="90">viruddhamanale tadvadannapānaṃ caturvidhe| madhusarpiḥ samadhṛtaṃ mātrayā tadvirudhyate||90||</seg> <seg type="unit" n="91">kaṭukoṣṇādisātmyasya svāduśītādisevanam| yattat sātmyaviruddhaṃ tu viruddhaṃ tvanilādibhiḥ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">yā samānaguṇābhyāsaviruddhānnauṣadhakriyā| saṃskārato viruddhaṃ tadyadbhojyaṃ viṣavadbhavet||92||</seg> <seg type="unit" n="93">eraṇḍasīsakāsaktaṃ śikhimāṃsaṃ yathaiva hi| viruddhaṃ vīryato jñeyaṃ vīryataḥ śītalātmakam||93||</seg> <seg type="unit" n="94">tat saṃyojyoṣṇavīryeṇa dravyeṇa saha sevyate| krūrakoṣṭhasya cātyalpaṃ mandavīryamabhedanam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">mṛdakoṣṭhasya guru ca bhedanīyaṃ tathā bahu| etat koṣṭhaviruddhaṃ tu, viruddhaṃ syādavasthayā||95||</seg> <seg type="unit" n="96">śramavyavāyavyāyāmasaktasyānilakopanam| nidrālasasyālasasya bhojanaṃ śleṣmakopanam||96||</seg> <seg type="unit" n="97">yaccānutsṛjya viṇmūtraṃ bhuṅkte yaścābubhukṣitaḥ| tacca kramaviruddhaṃ syādyaccātikṣudvaśānugaḥ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">parihāraviruddhaṃ tu varāhādīnniṣevya yat| sevetoṣṇaṃ ghṛtādīṃśca pītvā śītaṃ niṣevate||98||</seg> <seg type="unit" n="99">viruddhaṃ pākataścāpi duṣṭadurdārusādhitam| apakvataṇḍulātyarthapakvadagdhaṃ ca yadbhavet| saṃyogato viruddhaṃ tadyathā'mlaṃ payasā saha||99||</seg> <seg type="unit" n="100">amanorucitaṃ yacca hṛdviruddhaṃ taducyate| sampadviruddhaṃ tadvidyādasañjātarasaṃ tu yat||100||</seg> <seg type="unit" n="101">atikrāntarasaṃ vā'pi vipannarasameva vā| jñeyaṃ vidhiviruddhaṃ tu bhujyate nibhṛte na yat| tadevaṃvidhamannaṃ syādviruddhamupayojitam||101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">ṣāṇḍhyāndhyavīsarpadakodarāṇāṃ visphoṭakonmādabhagandarāṇām| mūrcchāmadādhmānagalagrahāṇāṃ pāṇḍvāmayasyāmaviṣasya caiva||102||</seg> <seg type="unit" n="103">kilāsakuṣṭhagrahaṇīgadānāṃ śothāmlapittajvarapīnasānām <note place="foot" type="variant" n="96">'śoṣāmlapitta...' iti pā.</note>| santānadoṣasya tathaiva mṛtyorviruddhamannaṃ pravadanti hetum||103||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">eṣāṃ khalvapareṣāṃ ca vairodhikanimittānāṃ vyādhīnāmime bhāvāḥ pratikārā <note place="foot" type="variant" n="97">'pratīghātakarā' iti pā.</note> bhavanti| tadyathā- vamanaṃ virecanaṃ ca, tadvirodhināṃ ca dravyāṇāṃ saṃśamanārthamupayogaḥ, tathāvidhaiśca dravyaiḥ pūrvamabhisaṃskāraḥ śarīrasyeti||104||</seg> <seg type="unit" n="105">bhavataścātra- viruddhāśanajān <note place="foot" type="variant" n="98">'viruddhāśanajānityādau pratihantīti pratipakṣa hantīti, tena kuṣṭhādipratipakṣaṃ virecanādi kuṣṭhādi hanti, evaṃ vamanaśamanayorapi pratyartho vyākhyeyaḥ| pūrvaṃ vā hitasevanaṃ pūrvaṃ mahāprabhāvarasāyanādisevayā na bhavantyevambhūtā vyādhayaḥ' iti śivadāsasenaḥ</note> rogān pratihanti vivecanam| vamanaṃ śamanaṃ caiva pūrvaṃ vā hitasevanam||105||</seg> <seg type="unit" n="106">sātmyato'lpatayā vā'pi dīptāgnestaruṇasya ca| snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet||106||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">tatra ślokāḥ- matirāsīnmaharṣīṇāṃ yā yā rasaviniścaye| dravyāṇi guṇakarmabhyāṃ dravyasaṅkhyā rasāśrayā||107||</seg> <seg type="unit" n="108">kāraṇaṃ rasasaṅkhyāyā rasānurasalakṣaṇam| parādīnāṃ guṇānāṃ ca lakṣaṇāni pṛthakpṛthak||108||</seg> <seg type="unit" n="109">pañcātmakānāṃ ṣaṭtvaṃ ca rasānāṃ yena hetunā| ūrdhvānulomabhājaśca yadguṇātiśayādrasāḥ||109||</seg> <seg type="unit" n="110">ṣaṇṇāṃ rasānāṃ ṣaṭtve ca savibhaktā <note place="foot" type="variant" n="99">'sātibhuktāḥ' iti pā.</note> vibhaktayaḥ| uddeśaścāpavādaśca dravyāṇāṃ guṇakarmaṇi||110||</seg> <seg type="unit" n="111">pravarāvaramadhyatvaṃ rasānāṃ gauravādiṣu| pākaprabhāvayorliṅgaṃ vīryasaṅkhyāviniścayaḥ||111||</seg> <seg type="unit" n="112">ṣaṇṇāmāsvādyamānānāṃ rasānāṃ yat svalakṣaṇam| yadyadvirudhyate yasmādyena yatkāri caiva yat||112||</seg> <seg type="unit" n="113">vairodhikanimittānāṃ vyādhīnāmauṣadhaṃ ca yat| ātreyabhadrakāpyīye tat sarvamavadanmuniḥ||113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne ātreyabhadrakāpyīyo nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ||26||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="27" xml:id="ca.1.27">
          <head>annapānavidhyadhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'nnapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iṣṭavarṇagandharasasparśaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">'annapānakathane upapattimabhidhātuṃ tatsvarūpamāha- iṣṭavarṇetyādi' iti śivadāsasenaḥ</note> vidhivihitamannapānaṃ prāṇināṃ prāṇisañjñakānāṃ prāṇamācakṣate kuśalāḥ, pratyakṣaphaladarśanāt; tadindhanā hyantaragneḥ sthitiḥ; tat sattvamūrjayati, taccharīradhātuvyūhabalavarṇendriyaprasādakaraṃ yathoktamupasevyamānaṃ, viparītamahitāya sampadyate||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tasmāddhitāhitāvabodhanārthamannapānavidhimakhilenopadekṣyāmo'gniveśa! <note place="foot" type="variant" n="3">'vidhimiti tattadviśiṣṭakarmanibandhanaṃ prakāram' iti śivadāsasenaḥ</note> tat svabhāvādudaktaṃ kledayati, lavaṇaṃ viṣyandayati, kṣāraḥ pācayati, madhu sandadhāti, sarpiḥ snehayati, kṣīraṃ jīvayati, māṃsaṃ bṛṃhayati, rasaḥ prīṇayati, surā jarjarīkaroti, śīdhuravadhamati, drākṣāsavo dīpayati, phāṇitamācinoti, dadhi śophaṃ janayati, piṇyākaśākaṃ glapayati, prabhūtāntarmalo māṣasūpaḥ, dṛṣṭiśukraghnaḥ kṣāraḥ, prāyaḥ pittalamamlamanyatra dāḍimāmalakāt, prāyaḥ śleṣmalaṃ madhuramanyatra madhunaḥ purāṇācca śāliṣaṣṭikayavagodhūmāt, prāyastikaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra vegāgrāmṛtāpaṭolapatrāt, prāyaḥ kaṭukaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra pippalīviśvabheṣajāt||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">paramato vargasaṅgraheṇāhāradravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">'vargasaṃśrayeṇa' iti pā.</note>||5||</seg> <seg type="unit" n="6">śūkadhānyaśamīdhānyamāṃsaśākaphalāśrayān| vargān haritamadyāmbugorasekṣuvikārikān||6||</seg> <seg type="unit" n="7">daśa dvau cāparau vargau kṛtānnāhārayoginām| rasavīryavipākaiśca prabhāvaiśca pracakṣmahe||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">atha śūkadhānyavargaḥ- raktaśālirmahāśāliḥ kalamaḥ śakunāhṛtaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">'śakunā''hṛtaḥ uttarakurubhyo haṃsairānītaḥ, avantyāṃ vakranāmnā prasiddhaḥ, magadhadeśe tu pāśaka iti| vṛddhavaidyāstu- “dvīpāntarāt samānīto garuḍena mahātmanā| śakunā''hṛtaḥ sa śāliḥ syādgaruḍāparanāmakaḥ” ityāhuḥ' iti suśrutaṭīkāyāṃ ḍallaṇaḥ| aruṇadattastu aṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ “śakunāhṛto yo magadheṣu buddhotpādakāle uttarakurubhyo haṃsairānīto mṛgārimātrā viśākhākhyayā vāpito vistāraṃ gataḥ, ata eva śakunāhṛta ityanvarthā'sya sañjñā” ityāha</note>| tūrṇako <note place="foot" type="variant" n="7">'cūrṇakaḥ' iti pā.</note> dīrghaśūkaśca gauraḥ pāṇḍukalāṅgulau||8||</seg> <seg type="unit" n="9">sugandhako lohavālaḥ sārivākhyaḥ pramodakaḥ| pataṅgastapanīyaśca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">śītā rase vipāke ca madhurāścālpamārutāḥ| baddhālpavarcasaḥ snigdhā bṛṃhaṇāḥ śukramūtralāḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">raktaśālirvarasteṣāṃ tṛṣṇāghnastrimalāpahaḥ <note place="foot" type="variant" n="8">'tṛṣṇāghnaśca malāpahaḥ' iti pā.</note>| mahāṃstasyānu kalamastasyāpyanu tataḥ pare||11||</seg> <seg type="unit" n="12">yavakā hāyanāḥ pāṃsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">'pāṃśubāṣpanaiṣadhakādayaḥ' iti pā.</note>| śālīnāṃ śālayaḥ kurvantyanukāraṃ guṇāguṇaiḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">śītaḥ snigdho'guruḥ svādustridoṣaghnaḥ sthirātmakaḥ| ṣaṣṭikaḥ pravaro gauraḥ kṛṣṇagaurastato'nu ca||13||</seg> <seg type="unit" n="14">varakoddālakau cīnaśāradojjvaladardurāḥ| gandhanāḥ <note place="foot" type="variant" n="12">'gandhalāḥ' iti pā.</note> kuruvindāśca ṣaṣṭikālpāntarā guṇaiḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">madhuraścāmlapākaśca vrīhiḥ pittakaro guruḥ| bahumūtrapurīṣoṣmā tridoṣastveva pāṭalaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">sakoradūṣaḥ śyāmākaḥ kaṣāyamadhuro laghuḥ| vātalaḥ kaphapittaghnaḥ śītaḥ saṅgrāhiśoṣaṇaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">hastiśyāmākanīvāratoyaparṇīgavedhukāḥ| praśāntikāmbhaḥśyāmākalauhityāṇupriyaṅgavaḥ <note place="foot" type="variant" n="13">aṇuścīnaḥ, 'cinā' iti loke| 'lauhityāmbhaḥ priyaṅgavaḥ' iti pā.</note>||17||</seg> <seg type="unit" n="18">mukundo jhiṇṭigarmūṭī <note place="foot" type="variant" n="14">'jhiṇṭiramukhaḥ' iti pā.</note> varukā varakāstathā| śibirotkaṭajūrṇāhvāḥ śyāmākasadṛśā guṇaiḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">rūkṣaḥ śīto'guruḥ svādurbahuvātaśakṛdyavaḥ| sthairyakṛt sakaṣāyaśca <note place="foot" type="variant" n="16">'sakaṣāyaśceti kaṣāyasya svādutvāpekṣayā hīnatā'vabodhārthamupasarjanārthaṃ sahaśabdaḥ prayukta iti jñeyam' iti śivadāsasenaḥ</note> balyaḥ śleṣmavikāranut||19||</seg> <seg type="unit" n="20">rūkṣaḥ kaṣāyānuraso madhuraḥ kaphapittahā| medaḥkrimiviṣaghnaśca balyo veṇuyavo mataḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">sandhānakṛdvātaharo godhūmaḥ svāduśītalaḥ| jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ snigdhaḥ sthairyakaro guruḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">nāndīmukhī madhūlī ca madhurasnigdhaśītale| ityayaṃ śūkadhānyānāṃ pūrvo vargaḥ samāpyate||22||</seg> iti śūkadhānyavargaḥ prathamaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">atha śamīdhānyavargaḥ- kaṣāyamadhuro rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ| viśadaḥ <note place="foot" type="variant" n="18">'śleṣmapittapraśamano' iti pā.</note> śleṣmapittaghno mudgaḥ sūpyottamo mataḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">vṛṣyaḥ paraṃ vātaharaḥ snigdhoṣṇo madhuro guruḥ| balyo bahumalaḥ puṃstvaṃ māṣaḥ śīghraṃ dadāti ca||24||</seg> <seg type="unit" n="25">rājamāṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="19">'rūkṣaścaiva kaṣāyaśca vātalaḥ śleṣmapittahā| viṣṭambhī cāpyavṛṣyaśca rājamāṣaḥ prakīrtitaḥ' iti pāṭhāntaram| 'rājamāṣaguṇamāha- rājamāṣa ityādi'| sarati jalakṣiptatailavadāśayaṃ vyāpnotīti saraḥ, saratvaṃ hi sthiraviparītaguṇaḥ, ayaṃ ca guṇo jalabahulasyaiva dravyasya bhavati| taduktaṃ- “śītasnigdhamṛdustimitasarapicchilamāpyam” iti| tatsvāduriti tayo rasapākayoḥ svāduḥ| uktaṃ hi suśrute- “kaṣāyabhāvānna purīṣabhedī na mūtralo naiva kaphasya kartā| svādurvipāke madhuro'mlasāndraḥ santarpaṇaḥ stanyarucipradaśca” (su.sū.a.46)| alasāndro rājamāṣa iti cakrādayaḥ| asya ca vipāke madhurasyāpi prabhāvādeva baddhaviṇmūtravattvaṃ kaphahāritvamavṛṣyatvaṃ ceti gayadāsaḥ| anye tu tatsvāduriti māṣavatsvādurityāhuḥ| ye tu sara ityasya varcobhedārthatvaṃ varṇayanti, tanmate suśrutavirodho'parihāryaḥ iti śivadāsasenaḥ</note> saro rucyaḥ kaphaśukrāmlapittanut| tatsvādurvātalo rūkṣaḥ kaṣāyo viśado guruḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">uṣṇāḥ kaṣāyāḥ pāke'mlāḥ kaphaśukrānilāpahāḥ| kulatthā grāhiṇaḥ kāsahikkāśvāsārśasāṃ hitāḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">madhurā madhurāḥ pāke grāhiṇo rūkṣaśītalāḥ| makuṣṭhakāḥ praśasyante raktapittajvarādiṣu||27||</seg> <seg type="unit" n="28">caṇakāśca masūrāśca khaṇḍikāḥ sahareṇavaḥ| laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pittaśleṣmaṇi śasyante sūpeṣvālepaneṣu ca| teṣāṃ masūraḥ saṅgrāhī kalāyo vātalaḥ param||29||</seg> <seg type="unit" n="30">snigdhoṣṇo madhurastiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukastilaḥ| tvacyaḥ keśyaśca balyaśca vātaghnaḥ kaphapittakṛt||30||</seg> <seg type="unit" n="31">madhurāḥ śītalā gurvyo balaghnyo rūkṣaṇātmikāḥ| sasnehā balibhirbhojyā vividhāḥ śimbijātayaḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">śimbī rūkṣā kaṣāyā ca koṣṭhe vātaprakopinī| na ca vṛṣyā na cakṣuṣyā viṣṭabhya ca vipacyate||32||</seg> <seg type="unit" n="33">āḍhakī kaphapittaghnī vātalā, kaphavātanut| avalgujaḥ saiḍagajo, niṣpāvā vātapittalāḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">kākāṇḍomā(lā)tmaguptānāṃ māṣavat phalamādiśet| dvitīyo'yaṃ śamīdhānyavargaḥ prokto maharṣiṇā||34||</seg> iti śamīdhānyavargo dvitīyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">atha māṃsavargaḥ- gokharāśvataroṣṭrāśvadvīpisiṃharkṣavānarāḥ| vṛko vyāghrastarakṣuśca babhrumārjāramūṣikāḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">lopāko jambukaḥ śyeno vāntādaścāṣavāyasau| śaśaghnī madhuhā bhāso gṛdhrolūkakuliṅgakāḥ||36||</seg> dhūmikā kuraraśceti prasahā mṛgapakṣiṇaḥ|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">śvetaḥ śyāmaścitrapṛṣṭhaḥ kālakaḥ kākulīmṛgaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">kūrcikā cillaṭo bheko godhā śallakagaṇḍakau| kadalī nakulaḥ śvāviditi bhūmiśayāḥ smṛtāḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">sṛmaraścamaraḥ khaṅgo mahiṣo gavayo gajaḥ| nyaṅkurvarāhaścānūpā mṛgāḥ sarve rurustathā||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">kūrmaḥ karkaṭako matsyaḥ śiśumārastimiṅgilaḥ| śuktiśaṅkhodrakummīraculukīmakarādayaḥ||40||</seg> iti vāriśayāḥ proktā...|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">...vakṣyante vāricāriṇaḥ| haṃsaḥ krauñco balākā ca bakaḥ kāraṇḍavaḥ plavaḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">śarāriḥ puṣkarāhvaśca keśarī maṇituṇḍakaḥ <note place="foot" type="variant" n="24">'mānatuṇḍakaḥ' iti pā.</note>| mṛṇālakaṇṭho madguśca kādambaḥ kākatuṇḍakaḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">utkrośaḥ puṇḍarīkākṣo megharāvo'mbakukkuṭī| ārā nandīmukhī vāṭī sumukhāḥ sahacāriṇaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">rohiṇī kāmakālī ca sāraso raktaśīrṣakaḥ| cakravākastathā'nye ca khagāḥ santyambucāriṇaḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">pṛṣataḥ śarabho rāmaḥ śvadaṃṣṭro mṛgamātṛkā| śaśoraṇau kuraṅgaśca gokarṇaḥ koṭṭakārakaḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">cāruṣko hariṇaiṇau ca śambaraḥ kālapucchakaḥ| ṛṣyaśca varapotaśca vijñeyā jāṅgalā mṛgāḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">lāvo vartīrakaścaiva vārtīkaḥ sakapiñjalaḥ| cakoraścopacakraśca kukkubho raktavartmakaḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">lāvādyā viṣkirāstvete vakṣyante vartakādayaḥ| vartako vartikā caiva barhī tittirikukkuṭau||48||</seg> <seg type="unit" n="49">kaṅkaśārapadendrābhagonardagirivartakāḥ| krakaro'vakaraścaiva vāraḍaśceti <note place="foot" type="variant" n="26">'vāraṭāśceti' iti pā.</note> viṣkirāḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">śatapatro bhṛṅgarājaḥ koyaṣṭirjīvajīvakaḥ| kairātaḥ kokilo'tyūho gopāputraḥ priyātmajaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">laṭṭā laṭṭa(ṭū)ṣako babhrurvaṭahā ḍiṇḍimānakaḥ| jaṭī dundubhipākkāralohapṛṣṭhakuliṅgakāḥ <note place="foot" type="variant" n="27">'...dhāṅkora...' iti pā.</note>||51||</seg> <seg type="unit" n="52">kapotaśukaśāraṅgāściraṭīkaṅkuyaṣṭikāḥ| sārikā kalaviṅkaśca caṭako'ṅgāracūḍakaḥ||52||</seg> pārāvataḥ pāṇḍa(na)vika ityuktāḥ pratudā dvijāḥ|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">prasahya bhakṣayantīti prasahāstena sañjñitāḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">bhūśayā bilavāsitvādānūpānūpasaṃśrayāt <note place="foot" type="variant" n="29">'bilaśāyitvādānūpo'nūpasaṃśrayāt' iti pā.</note>| jale nivāsājjalajā jalecaryājjalecarāḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">sthalajā jāṅgalāḥ proktā mṛgā jāṅgalacāriṇaḥ| vikīrya viṣkirāśceti pratudya pratudāḥ smṛtāḥ||55||</seg> yoniraṣṭavidhā tveṣā māṃsānāṃ parikīrtitā|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">prasahā bhūśayānūpavārijā vāricāriṇaḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">gurūṣṇasnigdhamadhurā balopacayavardhanāḥ| vṛṣyāḥ paraṃ vātaharāḥ kaphapittavivardhanāḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">hitā vyāyāmanityebhyo narā dīptāgnayaśca ye| prasahānāṃ viśeṣeṇa māṃsaṃ māṃsāśināṃ bhiṣak||58||</seg> <seg type="unit" n="59">jīrṇārśograhaṇīdoṣaśoṣārtānāṃ prayojayet| lāvādyo vaiṣkiro vargaḥ pratudā jāṅgalā mṛgāḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā hitā nṛṇām| pittottare vātamadhye sannipāte kaphānuge||60||</seg> viṣkirā vartakādyāstu prasahālpāntarā guṇaiḥ|61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">nātiśītagurusnigdhaṃ <note place="foot" type="variant" n="30">‘nātiśītetyādi| adoṣalamiti yadyapi suśrute “atiśītagurusnigdho mandapittakaphaḥ smṛtaḥ| chāgalastvanabhiṣyandī teṣāṃ pīnasanāśanaḥ” (su. sū. 46) iti kathitaḥ, tathā'pyavyapadeśyapittakaphajanakatvādadoṣalamityuktam| yattu hārīte “tridoṣanuddehadhātusāmānyācchāgalaṃ laghu” ityuktaṃ, tadapi grāmyatvena kaphajananayogyasyāpi chāgalasya tadajanakatvāt samādheyaṃ, yathā madhurasya dāḍimasya madhuradravyāntaravatkaphājanakatvena tridoṣaharatvaṃ,yathā vā sahakāratailasya rūkṣatvaṃ sajātīyāpekṣayā tathāvidhasnehanākartṛtvāt, yathā vā “caturbhāgāvaśiṣṭaṃ tu toyaṃ kaphaharaṃ smṛtam” ityatra kaphaṃ pratītarapānīyavadajanakatvena kaphaharatvamucyate| anyatrāpyevañjātīye pratudaviṣkiravasāmajjādau śleṣmaharatvādi vyākhyeyam| śarīrasāmānyāditi manuṣyamāṃsasyāpi nātiśītagurusnigdhatvādityarthaḥ| ayaṃ ca bṛṃhaṇatve hetuḥ| etena, yadyapi māṃsāntaramapi māṃsatvena śarīramāṃsatulyaṃ, tathā'pi tatra guṇasāmānyābhāvādajamāṃsavannasarvarūpeṇa bṛṃhaṇamityarthaḥ| etena, bhaṅgyā nṛmāṃsasyāpi guṇā ācāryeṇoktā ityavadheyam| anye tu, śarīradhātusāmānyādityanabhiṣyandatve hetumāhuḥ| tanna, aprayojakatvāt| svamate tu grāmyasya bṛṃhaṇasyāpyajāmāṃsasyānabhiṣyanditvaṃ prabhāvādeva vaktavyam| yadeva hi dravyaguṇadvārā nopapadyate, tatraiva prabhāvakalpanasyocitatvāt’ iti śivadāsasenaḥ</note> māṃsamājamadoṣalam||61||</seg> <seg type="unit" n="62">śarīradhātusāmānyādanabhiṣyandi bṛṃhaṇam| māṃsaṃ madhuraśītatvādguru bṛṃhaṇamāvikam||62||</seg> yonāvajāvike <note place="foot" type="variant" n="31">‘yoniṣvajāvī vyāmiśragocaratvādaniścite’ iti pā.</note> miśragocaratvādaniścite|63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">sāmānyenopadiṣṭānāṃ māṃsānāṃ svaguṇaiḥ pṛthak||63||</seg> <seg type="unit" n="64">keṣāñcidguṇavaiśeṣyādviśeṣa upadekṣyate| darśanaśrotramedhāgnivayovarṇasvarāyuṣām||64||</seg> <seg type="unit" n="65">barhī hitatamo balyo vātaghno māṃsaśukralaḥ| gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ svaravarṇabalapradāḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">bṛṃhaṇāḥ śukralāścoktā haṃsā mārutanāśanāḥ| snigdhāścoṣṇāśca vṛṣyāśca bṛṃhaṇāḥ svarabodhanāḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">balyāḥ paraṃ vātaharāḥ svedanāścaraṇāyudhāḥ| gurūṣṇo madhuro nātidhanvānūpaniṣevaṇāt||67||</seg> <seg type="unit" n="68">tittiriḥ sañjayecchīghraṃ trīn doṣānanilolbaṇān| pittaśleṣmavikāreṣu sarakteṣu kapiñjalāḥ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">mandavāteṣu śasyante śaityamādhuryalāghavāt| lāvāḥ kaṣāyamadhurā laghavo'gnivivardhanāḥ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">sannipātapraśamanāḥ kaṭukāśca vipākataḥ| godhā vipāke madhurā kaṣāyakaṭukā rase||70||</seg> <seg type="unit" n="71">vātapittapraśamanī bṛṃhaṇī balavardhanī| śallako madhurāmlaśca vipāke kaṭukaḥ smṛtaḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">vātapittakaphaghnaśca kāsaśvāsaharastathā| kaṣāyaviśadāḥ <note place="foot" type="variant" n="32">‘kaṣāyamadhurāḥ’ iti pā.</note> śītā raktapittanibarhaṇāḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">vipāke madhurāścaiva kapotā gṛhavāsinaḥ| tebhyo laghutarāḥ kiñcit kapotā vanavāsinaḥ <note place="foot" type="variant" n="33">‘kapotā vanavāsina iti vanavāsino pārāvatā ityarthaḥ| na tu vanavāsipāṇḍukapotāḥ, teṣāṃ kāṇakapotatvenāpathyatvāt’ iti śivadāsasenaḥ</note>||73||</seg> <seg type="unit" n="74">śītāḥ saṅgrāhiṇaścaiva svalpamūtrakarāśca te| śukamāṃsaṃ kaṣāyāmlaṃ vipāke rūkṣaśītalam||74||</seg> <seg type="unit" n="75">śoṣakāsakṣayahitaṃ saṅgrāhi laghu dīpanam| caṭakā madhurāḥ snigdhā balaśukravivardhanāḥ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">sannipātapraśamanāḥ śamanā mārutasya ca| kaṣāyo viśado rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">śaśaḥ svāduḥ praśastaśca sannipāte'nilāvare| madhurā madhurāḥ pāke tridoṣaśamanāḥ śivāḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">laghavo baddhaviṇmūtrāḥ śītāścaiṇāḥ prakīrtitāḥ| snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ śramaghnamanilāpaham||78||</seg> <seg type="unit" n="79">varāhapiśitaṃ balyaṃ rocanaṃ svedanaṃ guru| gavyaṃ kevalavāteṣu pīnase viṣamajvare||79||</seg> <seg type="unit" n="80">śuṣkakāsaśramātyagnimāṃsakṣayahitaṃ ca tat| snigdhoṣṇaṃ madhuraṃ vṛṣyaṃ māhiṣaṃ guru tarpaṇam||80||</seg> <seg type="unit" n="81">dārḍhyaṃ bṛhattvamutsāhaṃ svapnaṃ ca janayatyapi| gurūṣṇā madhurā balyā bṛṃhaṇāḥ pavanāpahāḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">matsyāḥ snigdhāśca vṛṣyāśca bahudoṣāḥ prakīrtitāḥ| śaivālaśaṣpabhojitvātsvapnasya ca vivarjanāt||82||</seg> <seg type="unit" n="83">rohito dīpanīyaśca laghupāko mahābalaḥ| varṇyo vātaharo vṛṣyaścakṣuṣyo balavardhanaḥ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">medhāsmṛtikaraḥ pathyaḥ śoṣaghnaḥ kūrma ucyate| khaṅgamāṃsamabhiṣyandi balakṛnmadhuraṃ smṛtam||84||</seg> <seg type="unit" n="85">snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ varṇyaṃ śramaghnamanilāpaham| dhārtarāṣṭracakorāṇāṃ dakṣāṇāṃ śikhināmapi||85||</seg> <seg type="unit" n="86">caṭakānāṃ ca yāni syuraṇḍāni ca hitāni ca| kṣīṇaretaḥsu kāseṣu hṛdrogeṣu kṣateṣu ca||86||</seg> <seg type="unit" n="87">madhurāṇyavidāhīni sadyobalakarāṇi ca| śarīrabṛṃhaṇe nānyat khādyaṃ māṃsādviśiṣyate||87||</seg> iti vargastṛtīyo'yaṃ māṃsānāṃ parikīrtitaḥ| iti māṃsavargastṛtīyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">atha śākavargaḥ- pāṭhāśuṣāśaṭīśākaṃ vāstukaṃ suniṣaṇṇākam||88||</seg> <seg type="unit" n="89">vidyādgrāhi tridoṣaghnaṃ bhinnavarcastu vāstukam| tridoṣaśamanī vṛṣyā kākamācī rasāyanī||89||</seg> <seg type="unit" n="90">nātyuṣṇaśītavīryā ca bhedinī kuṣṭhanāśinī| rājakṣavakaśākaṃ tu tridoṣaśamanaṃ laghu||90||</seg> <seg type="unit" n="91">grāhi śastaṃ viśeṣeṇa grahaṇyarśovikāriṇām| kālaśākaṃ tu kaṭukaṃ dīpanaṃ garaśophajit||91||</seg> <seg type="unit" n="92">laghūṣṇaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ kālāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘kālākhyaṃ’ iti pā.</note> śākamucyate| dīpanī coṣṇavīryā ca grāhiṇī kaphamārute||92||</seg> <seg type="unit" n="93">praśasyate'mlacāṅgerī grahaṇyarśohitā ca sā| madhurā madhurā pāke bhedinī śleṣmavardhanī||93||</seg> <seg type="unit" n="94">vṛṣyā snigdhā ca śītā ca madaghnī cāpyupodikā| rūkṣo madaviṣaghnaśca praśasto raktapittinām||94||</seg> <seg type="unit" n="95">madhuro madhuraḥ pāke śītalastaṇḍulīyakaḥ| maṇḍūkaparṇī vetrāgraṃ kucelā vanatiktakam||95||</seg> <seg type="unit" n="96">karkoṭakāvalgujakau paṭolaṃ śakulādanī| vṛṣapuṣpāṇi śārṅgeṣṭā kembūkaṃ sakaṭhillakam||96||</seg> <seg type="unit" n="97">nāḍī kalāyaṃ gojihvā vārtākaṃ tilaparṇikā| kaulakaṃ kārkaśaṃ naimbaṃ śākaṃ pārpaṭakaṃ ca yat||97||</seg> kaphapittaharaṃ tiktaṃ śītaṃ kaṭu vipacyate|98|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">sarvāṇi sūpyaśākāni phañjī cillī kutumbakaḥ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">ālukāni ca sarvāṇi sapatrāṇi kuṭiñjaram <note place="foot" type="variant" n="36">‘kuṭiñjaraṃ tāmramūlakam’ iti aruṇadattaḥ| ‘kaṭhiñjaraṃ’ iti pā.</note>| śaṇaśālmalipuṣpāṇi karbudāraḥ suvarcalā||99||</seg> <seg type="unit" n="100">niṣpāvaḥ kovidāraśca patturaścuccuparṇikā| kumārajīvo loṭṭākaḥ pālaṅkyā māriṣastathā||100||</seg> <seg type="unit" n="101">kalambanālikāsūryaḥ kusumbhavṛkadhūmakau| lakṣmaṇā ca prapunnāḍo nalinīkā kuṭherakaḥ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">loṇikā yavaśākaṃ ca kūṣmāṇḍakamavalgujam| yātukaḥ śālakalyāṇī triparṇī pīluparṇikā||102||</seg> <seg type="unit" n="103">śākaṃ guru ca rūkṣaṃ ca prāyo viṣṭabhya jīryati| madhuraṃ śītavīryaṃ ca purīṣasya ca bhedanam||103||</seg> <seg type="unit" n="104">svinnaṃ niṣpīḍitarasaṃ snehāḍhyaṃ tat praśasyate| śaṇasya kovidārasya karbudārasya śālmaleḥ||104||</seg> <seg type="unit" n="105">puṣpaṃ grāhi praśastaṃ ca raktapitte viśeṣataḥ| nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣapadmādipallavāḥ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">kaṣāyāḥ stambhanāḥ śītā hitāḥ pittātisāriṇām| vāyuṃ vatsādanī hanyāt kaphaṃ gaṇḍīracitrakau||106||</seg> <seg type="unit" n="107">śreyasī bilvaparṇī ca bilvapatraṃ tu vātanut| bhaṇḍī śatāvarīśākaṃ balā jīvantikaṃ ca yat||107||</seg> <seg type="unit" n="108">parvaṇyāḥ parvapuṣpyāśca vātapittaharaṃ smṛtam| laghu bhinnaśakṛttiktaṃ lāṅgalakyurubūkayoḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">tilavetasaśākaṃ ca śākaṃ pañcāṅgulasya ca| vātalaṃ kaṭutiktāmlamadhomārgapravartanam||109||</seg> <seg type="unit" n="110">rūkṣāmlamuṣṇaṃ kausumbhaṃ kaphaghnaṃ pittavardhanam| trapusairvārukaṃ svādu guru viṣṭambhi śītalam||110||</seg> <seg type="unit" n="111">mukhapriyaṃ ca rūkṣaṃ ca mūtralaṃ trapusaṃ tvati| ervārukaṃ ca sampakvaṃ dāhatṛṣṇāklamārtinut||111||</seg> <seg type="unit" n="112">varcobhedīnyalābūni <note place="foot" type="variant" n="37">bhinnavarcāṃsyalābūni’ iti pā.</note> rūkṣaśītagurūṇi ca| cirbhaṭairvāruke tadvadvarcobhedahite tu te||112||</seg> <seg type="unit" n="113">sakṣāraṃ <note place="foot" type="variant" n="38">‘sakṣāramityādi pakvakūṣmāṇḍaguṇaḥ, bālamadhyayoḥ kṣāratvābhāvāt| ata eva tantrāntare “pittaghnaṃ teṣu kūṣmāṇḍaṃ bālaṃ madhyaṃ kaphāvaham| pakvaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāraṃ dīpanaṃ bastiśodhanam|| sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ pathyaṃ cetovikāriṇām” (su. sū. 46)’ iti śivadāsasenaḥ</note> pakvakūṣmāṇḍaṃ madhurāmlaṃ tathā laghu| sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ca sarvadoṣanibarhaṇam||113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">kelūṭaṃ ca kadambaṃ ca nadīmāṣakamaindukam| viśadaṃ guru śītaṃ ca samabhiṣyandi cocyate||114||</seg> <seg type="unit" n="115">utpalāni kaṣāyāṇi raktapittaharāṇi ca| tathā tālapralambaṃ syāduraḥkṣatarujāpaham||115||</seg> <seg type="unit" n="116">kharjūraṃ tālaśasyaṃ ca raktapittakṣayāpaham| tarūṭabisaśālūkakrauñcādanakaśerukam||116||</seg> <seg type="unit" n="117">śṛṅgāṭakāṅkaloḍyaṃ ca guru viṣṭambhi śītalam| kumudotpalanālāstu sapuṣpāḥ saphalāḥ smṛtāḥ||117||</seg> <seg type="unit" n="118">śītāḥ svādukaṣāyāstu kaphamārutakopanāḥ| kaṣāyamīṣadviṣṭambhi raktapittaharaṃ smṛtam||118||</seg> <seg type="unit" n="119">pauṣkaraṃ tu bhavedbījaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| balyaḥ śīto guruḥ snigdhastarpaṇo bṛṃhaṇātmakaḥ||119||</seg> <seg type="unit" n="120">vātapittaharaḥ svādurvṛṣyo muñjātakaḥ param| jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ kaṇṭhyaḥ śasto rasāyane||120||</seg> <seg type="unit" n="121">vidārikando balyaśca mūtralaḥ svāduśītalaḥ| amlikāyāḥ smṛtaḥ kando grahaṇyarśohito laghuḥ||121||</seg> <seg type="unit" n="122">nātyuṣṇaḥ kaphavātaghno grāhī śasto madātyaye| tridoṣaṃ baddhaviṇmūtraṃ sārṣapaṃ śākamucyate||122||</seg> <seg type="unit" n="123">(tadvat <note place="foot" type="variant" n="39">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> syādraktanālasya rūkṣamamlaṃ viśeṣataḥ|) tadvat piṇḍālukaṃ vidyāt kandatvācca mukhapriyam| sarpacchatrakavarjyāstu bahvyo'nyāśchatrajātayaḥ||123||</seg> <seg type="unit" n="124">śītāḥ pīnasakartryaśca madhurā gurvya eva ca| caturthaḥ śākavargo'yaṃ patrakandaphalāśrayaḥ||124||</seg> iti śākavargaścaturthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">atha phalavargaḥ- tṛṣṇādāhajvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān| vātapittamudāvartaṃ svarabhedaṃ madātyayam||125||</seg> <seg type="unit" n="126">tiktāsyatāmāsyaśoṣaṃ kāsaṃ cāśu vyapohati| mṛdvīkā bṛṃhaṇī vṛṣyā madhurā snigdhaśītalā||126||</seg> <seg type="unit" n="127">madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ kharjūraṃ guru śītalam| kṣaye'bhighāte dāhe ca vātapitte ca taddhitam||127||</seg> <seg type="unit" n="128">tarpaṇaṃ bṛṃhaṇaṃ phalgu guru viṣṭambhi śītalam| parūṣakaṃ madhūkaṃ ca vātapitte ca śasyate||128||</seg> <seg type="unit" n="129">madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ balyamāmrātaṃ tarpaṇaṃ guru| sasnehaṃ śleṣmalaṃ śītaṃ vṛṣyaṃ viṣṭabhya jīryati||129||</seg> <seg type="unit" n="130">tālaśasyāni siddhāni nārikelaphalāni ca| bṛṃhaṇasnigdhaśītāni balyāni madhurāṇi ca||130||</seg> <seg type="unit" n="131">madhurāmlakaṣāyaṃ ca viṣṭambhi guru śītalam| pittaśleṣmakaraṃ bhavyaṃ grāhi vakraviśodhanam||131||</seg> <seg type="unit" n="132">amlaṃ parūṣakaṃ drākṣā badarāṇyārukāṇi ca| pittaśleṣmaprakopīṇi karkandhunikucānyapi||132||</seg> <seg type="unit" n="133">nātyuṣṇaṃ guru sampakvaṃ svāduprāyaṃ mukhapriyam| bṛṃhaṇaṃ jīryati kṣipraṃ nātidoṣalamārukam||133||</seg> <seg type="unit" n="134">dvividhaṃ śītamuṣṇaṃ ca madhuraṃ cāmlameva ca| guru pārāvataṃ jñeyamarucyatyagnināśanam||134||</seg> <seg type="unit" n="135">bhavyādalpāntaraguṇaṃ kāśmaryaphalamucyate| tathaivālpāntaraguṇaṃ tūdamamlaṃ parūṣakāt||135||</seg> <seg type="unit" n="136">kaṣāyamadhuraṃ ṭaṅkaṃ vātalaṃ guru śītalam| kapitthamāmaṃ kaṇṭhaghnaṃ viṣaghnaṃ grāhi vātalam <note place="foot" type="variant" n="41">‘śītalam’ iti pā.</note>||136||</seg> <seg type="unit" n="137">madhurāmlakaṣāyatvāt saugandhyācca rucipradam| paripakvaṃ <note place="foot" type="variant" n="42">‘tadeva siddhaṃ’ iti pā.</note> ca doṣaghnaṃ viṣaghnaṃ grāhi gurvapi||137||</seg> <seg type="unit" n="138">bilvaṃ tu durjaraṃ pakvaṃ doṣalaṃ pūtimārutam| snigdhoṣṇatīkṣṇaṃ tadbālaṃ dīpanaṃ kaphavātajit||138||</seg> <seg type="unit" n="139">raktapittakaraṃ bālamāpūrṇaṃ pittavardhanam| pakvamāmraṃ jayedvāyuṃ māṃsaśukrabalapradam||139||</seg> <seg type="unit" n="140">kaṣāyamadhuraprāyaṃ guru viṣṭambhi śītalam| jāmbavaṃ kaphapittaghnaṃ grāhi vātakaraṃ param||140||</seg> <seg type="unit" n="141">badaraṃ madhuraṃ snigdhaṃ bhedanaṃ vātapittajit| tacchuṣkaṃ kaphavātaghnaṃ pitte na ca virudhyate||141||</seg> <seg type="unit" n="142">kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ grāhi simbi(ñci)tikāphalam| gāṅgerukī karīraṃ ca bimbī todanadhanvanam||142||</seg> <seg type="unit" n="143">madhuraṃ sakaṣāyaṃ ca śītaṃ pittakaphāpaham| sampakvaṃ panasaṃ mocaṃ rājādanaphalāni ca||143||</seg> <seg type="unit" n="144">svādūni sakaṣāyāṇi snigdhaśītagurūṇi ca| kaṣāyaviśadatvācca saugandhyācca rucipradam||144||</seg> <seg type="unit" n="145">avadaṃśakṣamaṃ hṛdyaṃ vātalaṃ lavalīphalam| nīpaṃ śatāhvakaṃ <note place="foot" type="variant" n="43">‘sabhārgakaṃ’ iti pā.</note> pīlu tṛṇaśūnyaṃ vikaṅkatam||145||</seg> <seg type="unit" n="146">prācīnāmalakaṃ caiva doṣaghnaṃ garahāri ca| aiṅgudaṃ tiktamadhuraṃ snigdhoṣṇaṃ kaphavātajit||146||</seg> <seg type="unit" n="147">tindukaṃ kaphapittaghnaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ laghu| vidyādāmalake sarvān rasāṃllavaṇavarjitān||147||</seg> <seg type="unit" n="148">rūkṣaṃ svādu kaṣāyāmlaṃ kaphapittaharaṃ param| rasāsṛṅmāṃsamedojāndoṣān hanti bibhītakam||148||</seg> <seg type="unit" n="149">svarabhedakaphotkledapittarogavināśanam| amlaṃ kaṣāyamadhuraṃ vātaghnaṃ grāhi dīpanam||149||</seg> <seg type="unit" n="150">snigdhoṣṇaṃ dāḍimaṃ hṛdyaṃ kaphapittāvirodhi ca| rūkṣāmlaṃ dāḍimaṃ yattu tat pittānilakopanam||150||</seg> <seg type="unit" n="151">madhuraṃ pittanutteṣāṃ pūrvaṃ dāḍimamuttamam| vṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ vātaśleṣmaṇi śasyate||151||</seg> <seg type="unit" n="152">amlikāyāḥ phalaṃ pakvaṃ tasmādalpāntaraṃ guṇaiḥ| guṇaistaireva saṃyuktaṃ bhedanaṃ tvamlavetasam||152||</seg> <seg type="unit" n="153">śūle'rucau vibandhe ca mande'gnau madyaviplave <note place="foot" type="variant" n="44">‘madyaviplavo madātyayaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>| hikkāśvāse ca kāse ca vamyāṃ varcogadeṣu ca||153||</seg> <seg type="unit" n="154">vātaśleṣmasamuttheṣu sarveṣvevopadiśyate| kesaraṃ mātuluṅgasya laghu śeṣamato'nyathā||154||</seg> <seg type="unit" n="155">rocano dīpano hṛdyaḥ sugandhistvagvivarjitaḥ| karcūraḥ kaphavātaghnaḥ śvāsahikkārśasāṃ hitaḥ||155||</seg> <seg type="unit" n="156">madhuraṃ kiñcidamlaṃ ca hṛdyaṃ bhaktaprarocanam| durjaraṃ vātaśamanaṃ nāgaraṅgaphalaṃ guru <note place="foot" type="variant" n="45">‘sugandhi madhuraṃ sāmlaṃ viśadaṃ bhaktarocanam| guru vātapraśamanaṃ vidyānnāriṅgajaṃ phalam’ iti pā.</note>||156||</seg> <seg type="unit" n="157">vātāmābhiṣukākṣoṭamukūlakanikocakāḥ| gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ sorumāṇā balapradāḥ||157||</seg> <seg type="unit" n="158">vātaghnā bṛṃhaṇā vṛṣyāḥ kaphapittābhivardhanāḥ| priyālameṣāṃ sadṛśaṃ vidyādauṣṇyaṃ vinā guṇaiḥ||158||</seg> <seg type="unit" n="159">śleṣmalaṃ madhuraṃ śītaṃ śleṣmātakaphalaṃ guru| śleṣmalaṃ guru viṣṭambhi cāṅkoṭaphalamagnijit||159||</seg> <seg type="unit" n="160">gurūṣṇaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ keśaghnaṃ ca śamīphalam| viṣṭambhayati kārañjaṃ vātaśleṣmāvirodhi ca||160||</seg> <seg type="unit" n="161">āmrātakaṃ dantaśaṭhamamlaṃ sakaramardakam| raktapittakaraṃ vidyādairāvatakameva ca||161||</seg> <seg type="unit" n="162">vātaghnaṃ dīpanaṃ caiva vārtākaṃ kaṭu tiktakam| vātalaṃ kaphapittaghnaṃ vidyāt parpaṭakīphalam||162||</seg> <seg type="unit" n="163">pittaśleṣmaghnamamlaṃ ca vātalaṃ cākṣikīphalam| madhurāṇyamlapākīni pittaśleṣmaharāṇi ca||163||</seg> <seg type="unit" n="164">aśvatthodumbaraplakṣanyagrodhānāṃ phalāni ca| kaṣāyamadhurāmlāni vātalāni gurūṇi ca||164||</seg> <seg type="unit" n="165">bhallātakāsthyagnisamaṃ tanmāṃsaṃ svādu śītalam| pañcamaḥ phalavargo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ||165||</seg> iti phalavargaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="166">atha haritavargaḥ- rocanaṃ dīpanaṃ vṛṣyamārdrakaṃ viśvabheṣajam| vātaśleṣmavibandheṣu rasastasyopadiśyate||166||</seg> <seg type="unit" n="167">rocano dīpanastīkṣṇaḥ sugandhirmukhaśodhanaḥ| jambīraḥ kaphavātaghnaḥ krimighno bhaktapācanaḥ||167||</seg> <seg type="unit" n="168">bālaṃ doṣaharaṃ, vṛddhaṃ tridoṣaṃ, mārutāpaham| snigdhasiddhaṃ, viśuṣkaṃ tu mūlakaṃ kaphavātajit||168||</seg> <seg type="unit" n="169">hikkākāsaviṣaśvāsapārśvaśūlavināśanaḥ| pittakṛt kaphavātaghnaḥ surasaḥ pūtigandhahā||169||</seg> <seg type="unit" n="170">yavānī cārjakaścaiva śigruśāleyamṛṣṭakam| hṛdyānyāsvādanīyāni pittamutkleśayanti ca||170||</seg> <seg type="unit" n="171">gaṇḍīro jalapippalyastumbaruḥ śṛṅgaverikā| tīkṣṇoṣṇakaṭurūkṣāṇi kaphavātaharāṇi ca||171||</seg> <seg type="unit" n="171">puṃstvaghnaḥ kaṭurūkṣoṣṇo bhūstṛṇo vakraśodhanaḥ| kharāhvā kaphavātaghnī bastirogarujāpahā||171||</seg> <seg type="unit" n="173">dhānyakaṃ cājagandhā ca sumukhaśceti rocanāḥ| sugandhā nātikaṭukā doṣānutkleśayanti ca||173||</seg> <seg type="unit" n="174">grāhī gṛñjanakastīkṣṇo vātaśleṣmārśasāṃ hitaḥ| svedane'bhyavahāre ca yojayettamapittinām||174||</seg> <seg type="unit" n="175">śleṣmalo mārutaghnaśca palāṇḍurna ca pittanut <note place="foot" type="variant" n="47">‘naca pittanuditi nātipittalaḥ, kiñcitpittaṃ karotyeva,’ iti śivadāsasenaḥ</note>| āhārayogī balyaśca gururvṛṣyo'tha rocanaḥ||175||</seg> <seg type="unit" n="176">krimikuṣṭhakilāsaghno vātaghno gulmanāśanaḥ| snigdhaścoṣṇaśca vṛṣyaśca laśunaḥ kaṭuko guruḥ||176||</seg> <seg type="unit" n="177">śuṣkāṇi kaphavātaghnānyetānyeṣāṃ phalāni ca| haritānāmayaṃ caiṣa ṣaṣṭho vargaḥ samāpyate||177||</seg> iti haritavargaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="178">atha madyavargaḥ- prakṛtyā madyamamloṣṇamamlaṃ coktaṃ vipākataḥ| sarvaṃ sāmānyatastasya viśeṣa upadekṣyate||178||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="179">kṛśānāṃ saktamūtrāṇāṃ grahaṇyarśovikāriṇām| surā praśastā vātaghnī stanyaraktakṣayeṣu ca||179||</seg> <seg type="unit" n="180">hikkāśvāsapratiśyāyakāsavarcograhārucau| vamyānāhavibandheṣu vātaghnī madirā hitā||180||</seg> <seg type="unit" n="181">śūlapravāhikāṭopakaphavātārśasāṃ hitaḥ| jagalo grāhirūkṣoṣṇaḥ śophaghno bhaktapācanaḥ||181||</seg> <seg type="unit" n="182">śoṣārśograhaṇīdoṣapāṇḍurogārucijvarān| hantyariṣṭaḥ kaphakṛtān rogānrocanadīpanaḥ <note place="foot" type="variant" n="49">‘...pācanaḥ’ iti pā.</note>||182||</seg> <seg type="unit" n="183">mukhapriyaḥ sukhamadaḥ sugandhirbastiroganut <note place="foot" type="variant" n="50">‘bastidoṣanut’ iti pā.</note>| jaraṇīyaḥ pariṇato hṛdyo varṇyaśca śārkaraḥ||183||</seg> <seg type="unit" n="184">rocano dīpano hṛdyaḥ śoṣaśophārśasāṃ hitaḥ| snehaśleṣmavikāraghno varṇyaḥ pakvaraso mataḥ||184||</seg> <seg type="unit" n="185">jaraṇīyo vibandhaghnaḥ svaravarṇaviśodhanaḥ| lekhanaḥ śītarasiko hitaḥ śophodarārśasām||185||</seg> <seg type="unit" n="186">sṛṣṭabhinnaśakṛdvāto gauḍastarpaṇadīpanaḥ| pāṇḍurogavraṇahitā dīpanī cākṣikī matā <note place="foot" type="variant" n="51">‘ākṣikī vibhītakakṛtā surā’ iti śivadāsasenaḥ</note>||186||</seg> <seg type="unit" n="187">surāsavastīvramado vātaghno vadanapriyaḥ| chedī madhvāsavastīkṣṇo maireyo madhuro guruḥ||187||</seg> <seg type="unit" n="188">dhātakyā'bhiṣuto hṛdyo <note place="foot" type="variant" n="52">‘jīrṇaḥ’ iti pā.</note> rūkṣo rocanadīpanaḥ| mādhvīkavanna <note place="foot" type="variant" n="53">‘mārdvīkavat’ iti pā.</note> cātyuṣṇo mṛdvīkekṣurasāsavaḥ||188||</seg> <seg type="unit" n="189">rocanaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ balyaṃ pittāvirodhi ca| vibandhaghnaṃ kaphaghnaṃ ca madhu laghvalpamārutam||189||</seg> <seg type="unit" n="190">surā samaṇḍā rūkṣoṣṇā yavānāṃ vātapittalā| gurvī jīryati viṣṭabhya śleṣmalā tu madhūlikā||190||</seg> <seg type="unit" n="191">dīpanaṃ jaraṇīyaṃ ca hṛtpāṇḍukrimiroganut| grahaṇyarśohita bhedi sauvīrakatuṣodakam||191||</seg> <seg type="unit" n="192">dāhajvarāpahaṃ sparśāt pānādvātakaphāpaham| vibandhaghnamavasraṃsi dīpanaṃ cāmlakāñjikam||192||</seg> <seg type="unit" n="193">prāyaśo'bhinavaṃ madyaṃ gurudoṣasamīraṇam| srotasāṃ śodhanaṃ jīrṇaṃ dīpanaṃ laghu rocanam||193||</seg> <seg type="unit" n="194">harṣaṇaṃ prīṇanaṃ madyaṃ bhayaśokaśramāpaham| prāgalbhyavīryapratibhātuṣṭipuṣṭibalapradam||194||</seg> <seg type="unit" n="195">sāttvikairvidhivadyuktyā pītaṃ syādamṛtaṃ yathā| vargo'yaṃ saptamo madyamadhikṛtya prakīrtitaḥ||195||</seg> iti madyavargaḥ saptamaḥ|</ab>
          <ab type="mula">atha jalavargaḥ- jalamekavidhaṃ sarvaṃ patatyaindraṃ nabhastalāt|196|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="196">tat <note place="foot" type="variant" n="54">‘nanu ekavidhatve kiñcijjalaṃ sadoṣaṃ kiñcicca saguṇamiti yo bheda upalabhyate tasya kā gatirityāha- tat patadityādi’ iti śivadāsasenaḥ</note> patat patitaṃ caiva deśakālāvapekṣate||196||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="197">khāt <note place="foot" type="variant" n="56">‘enameva deśakālasambandhaviśeṣaṃ darśayati- khāt patadityādi| somavāyvarkairityupalakṣaṇaṃ, tena vāyunīyamānānāṃ gaganagatadhūlīnāṃ tathā meghasahacaritalūtādīnāṃ ca grahaṇaṃ bodhyam’ iti śivadāsasenaḥ</note> patat somavāyvarkaiḥ spṛṣṭaṃ kālānuvartibhiḥ| śītoṣṇasnigdharūkṣādyairyathāsannaṃ mahīguṇaiḥ||197||</seg></ab>
          <ab type="mula">śītaṃ śuci śivaṃ mṛṣṭaṃ vimalaṃ laghu ṣaḍguṇam| prakṛtyā divyamudakaṃ,...|198|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="198">...bhraṣṭaṃ pātramapekṣate||198||</seg> <seg type="unit" n="199">śvete kaṣāyaṃ bhavati pāṇḍare syāttu tiktakam| kapile kṣārasaṃsṛṣṭamūṣare lavaṇānvitam||199||</seg> <seg type="unit" n="200">kaṭu parvatavistāre <note place="foot" type="variant" n="57">‘parvatavisrāve’ iti pā.</note> madhuraṃ kṛṣṇamṛttike| etat ṣāḍguṇyamākhyātaṃ mahīsthasya jalasya hi| tathā'vyaktarasaṃ vidyādaindraṃ kāraṃ himaṃ ca yat||200||</seg> <seg type="unit" n="201">yadantarīkṣāt patatīndrasṛṣṭaṃ coktaiśca pātraiḥ parigṛhyate'mbhaḥ| tadaindramityeva vadanti dhīrā narendrapeyaṃ salilaṃ pradhānam <note place="foot" type="variant" n="58">‘salilapradhānam’ iti pā.</note>||201||</seg> <seg type="unit" n="202">īṣatkaṣāyamadhuraṃ susūkṣmaṃ viśadaṃ laghu| arūkṣamanabhiṣyandi sarvaṃ pānīyamuttamam||202||</seg> <seg type="unit" n="203">gurvabhiṣyandi pānīyaṃ vārṣikaṃ madhuraṃ navam| tanu laghvanabhiṣyandi prāyaḥ śaradi varṣati||203||</seg> <seg type="unit" n="204">tattu ye sukumārāḥ syuḥ snigdhabhūyiṣṭhabhojanāḥ| teṣāṃ bhojye ca bhakṣye ca lehye peye ca śasyate||204||</seg> <seg type="unit" n="205">hemante salilaṃ snigdhaṃ vṛṣyaṃ balahitaṃ guru| kiñcittato laghutaraṃ śiśire kaphavātajit||205||</seg> <seg type="unit" n="206">kaṣāyamadhuraṃ rūkṣaṃ vidyādvāsantikaṃ jalam| graiṣmikaṃ tvanabhiṣyandi jalamityeva niścayaḥ| ṛtāvṛtāvihākhyātāḥ sarva evāmbhaso guṇāḥ||206||</seg> <seg type="unit" n="207">vibhrānteṣu tu kāleṣu yat prayacchanti toyadāḥ| salilaṃ tattu doṣāya yujyate nātra saṃśayaḥ||207||</seg> <seg type="unit" n="208">rājabhī rājamātraiśca sukumāraiśca mānavaiḥ| sugṛhītāḥ śaradyāpaḥ prayoktavyā viśeṣataḥ||208||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="209">nadyaḥ pāṣāṇavicchinnavikṣubdhābhihatodakāḥ <note place="foot" type="variant" n="59">‘...vikṣubdhavimalodakāḥ’ iti pā.</note>| himavatprabhavāḥ pathyāḥ puṇyā devarṣisevitāḥ||209||</seg> <seg type="unit" n="210">nadyaḥ pāṣāṇasikatāvāhinyo vimalodakāḥ| malayaprabhavā yāśca jalaṃ tāsvamṛtopamam||210||</seg> <seg type="unit" n="211">paścimābhimukhā yāśca pathyāstā nirmalodakāḥ| prāyo mṛduvahā gurvyo yāśca pūrvasamudragāḥ||211||</seg> <seg type="unit" n="212">pāriyātrabhavā yāśca vindhyasahyabhavāśca yāḥ| śirohṛdrogakuṣṭhānāṃ tā hetuḥ ślīpadasya ca||212||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="213">vasudhākīṭasarpākhumalasandūṣitodakāḥ| varṣājalavahā nadyaḥ sarvadoṣasamīraṇāḥ||213||</seg> <seg type="unit" n="214">vāpīkūpataḍāgotsasaraḥprasravaṇādiṣu| ānūpaśailadhanvānāṃ guṇadoṣairvibhāvayet||214||</seg> <seg type="unit" n="215">picchilaṃ krimilaṃ klinnaṃ parṇaśaivālakardamaiḥ| vivarṇaṃ virasaṃ sāndraṃ durgandhaṃ na hitaṃ jalam||215||</seg> <seg type="unit" n="216">visraṃ tridoṣaṃ lavaṇamambu yadvaruṇālayam| ityambuvargaḥ prokto'yamaṣṭamaḥ suviniścitaḥ||216||</seg> iti jalavargo'ṣṭamaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="217">atha gorasavargaḥ- svādu śītaṃ mṛdu snigdhaṃ bahalaṃ ślakṣṇapicchilam| guru mandaṃ prasannaṃ ca gavyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ||217||</seg> <seg type="unit" n="218">tadevaṅguṇamevaujaḥ sāmānyādabhivardhayet| pravaraṃ jīvanīyānāṃ kṣīramuktaṃ rasāyanam||218||</seg> <seg type="unit" n="219">mahiṣīṇāṃ gurutaraṃ gavyācchītataraṃ payaḥ| snehānyūnamanidrāya hitamatyagnaye ca tat||219||</seg> <seg type="unit" n="220">rūkṣoṣṇaṃ kṣīramuṣṭrīṇāmīṣatsalavaṇaṃ laghu| śastaṃ vātakaphānāhakrimiśophodarārśasām||220||</seg> <seg type="unit" n="221">balyaṃ sthairyakaraṃ sarvamuṣṇaṃ caikaśaphaṃ payaḥ| sāmlaṃ salavaṇaṃ rūkṣaṃ śākhāvātaharaṃ laghu||221||</seg> <seg type="unit" n="222">chāgaṃ kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ grāhi payo laghu| raktapittātisāraghnaṃ kṣayakāsajvarāpaham||222||</seg> <seg type="unit" n="223">hikkāśvāsakaraṃ tūṣṇaṃ pittaśleṣmalamāvikam| hastinīnāṃ payo balyaṃ guru sthairyakaraṃ param||223||</seg> <seg type="unit" n="224">jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ sātmyaṃ snehanaṃ mānuṣaṃ payaḥ| nāvanaṃ raktapitte ca tarpaṇaṃ cākṣiśūlinām||224||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="225">rocanaṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ snehanaṃ balavardhanam| pāke'mlamuṣṇaṃ vātaghnaṃ maṅgalyaṃ bṛṃhaṇaṃ dadhi||225||</seg> <seg type="unit" n="226">pīnase cātisāre ca śītake viṣamajvare| arucau mūtrakṛcchre ca kārśye ca dadhi śasyate||226||</seg> <seg type="unit" n="227">śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam| raktapittakaphottheṣu vikāreṣvahitaṃ ca tat||227||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="228">tridoṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="64">‘tridoṣaṃ mandakamiti kṣīrāvasthāmatikramya samprāptadadhyavasthaṃ mandakamucyate, tat punastridoṣaṃ doṣakopakaṃ| jātaṃ vātaghnamiti yadā tu tadeva mandakaṃ mandakāvasthāmutsṛjya kālavaśād ghanatayā jātaṃ sanmadhuramīṣadamlaṃ bhavati tadā vātaghnaṃ viśeṣeṇa bhavatītyarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> mandakaṃ, jātaṃ vātaghnaṃ dadhi, śukralaḥ| saraḥ, śleṣmānilaghnastu maṇḍaḥ srotoviśodhanaḥ||228||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="229">śophārśograhaṇīdoṣamūtragrahodarārucau| snehavyāpadi pāṇḍutve takraṃ dadyādgareṣu ca||229||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="230">saṅgrāhi dīpanaṃ hṛdyaṃ navanītaṃ navoddhṛtam| grahaṇyarśovikāraghnamarditārucināśanam||230||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="231">smṛtibuddhyagniśukraujaḥkaphamedovivardhanam| vātapittaviṣonmādaśoṣālakṣmījvarāpaham <note place="foot" type="variant" n="65">‘atra ghṛtasya smṛtyādikartṛtvaṃ tathā'lakṣmīpraśamakatvaṃ ca guṇaparyālocanayā'nupapadyamānaṃ prabhāvādeva jñeyam, evamanyatrāpi guṇadvārā'nupapadyamānakāryasya prabhāvajanakatvaṃ vyākhyeyam’ iti śivadāsasenaḥ</note>||231||</seg> <seg type="unit" n="232">sarvasnehottamaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| sahasravīryaṃ vidhibhirghṛtaṃ karmasahasrakṛt||232||</seg> <seg type="unit" n="233">madāpasmāramūrcchāyaśoṣonmādagarajvarān| yonikarṇaśiraḥśūlaṃ ghṛtaṃ jīrṇamapohati||233||</seg> sarpīṃṣyajāvimahiṣīkṣīravat svāni nirdiśet|234|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="234">pīyūṣo moraṭaṃ caiva kilāṭā vividhāśca ye||234||</seg> <seg type="unit" n="235">dīptāgnīnāmanidrāṇāṃ sarva eva sukhapradāḥ| guravastarpaṇā vṛṣyā bṛṃhaṇāḥ pavanāpahāḥ||235||</seg> <seg type="unit" n="236">viśadā guravo rūkṣā grāhiṇastakrapiṇḍakāḥ| gorasānāmayaṃ vargo navamaḥ parikīrtitaḥ||236||</seg> iti gorasavargo navamaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="237">athekṣuvargaḥ- vṛṣyaḥ śītaḥ saraḥ snigdho bṛṃhaṇo madhuro rasaḥ| śleṣmalo bhakṣitasyekṣoryāntrikastu <note place="foot" type="variant" n="66">‘mūlāgrajantujagdhādipīḍanānmalasaṅkarāt| kiñcitkālaṃ vidhṛtyā ca vikṛtiṃ yāti yāntrikaḥ’ (vā. sū. 5) iti vāgbhaṭaḥ</note> vidahyate||237||</seg> śaityāt prasādānmādhuryāt pauṇḍrakādvaṃśako varaḥ|238|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="238">prabhūtakrimimajjāsṛṅmedomāṃsakaro guḍaḥ||238||</seg> <seg type="unit" n="239">kṣudro guḍaścaturbhāgatribhāgārdhāvaśeṣitaḥ| raso gururyathāpūrvaṃ dhautaḥ svalpamalo guḍaḥ||239||</seg> <seg type="unit" n="240">tato matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarā vimalāḥ param| yathā yathaiṣāṃ vaimalyaṃ bhavecchaityaṃ tathā tathā||240||</seg> <seg type="unit" n="241">vṛṣyā kṣīṇakṣatahitā sasnehā guḍaśarkarā| kaṣāyamadhurā śītā satiktā yāsaśarkarā||241||</seg> <seg type="unit" n="242">rūkṣā vamyatisāraghnī cchedanī madhuśarkarā| tṛṣṇāsṛkpittadāheṣu praśastāḥ sarvaśarkarāḥ||242||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="243">mākṣikaṃ bhrāmaraṃ kṣaudraṃ pauttikaṃ madhujātayaḥ| mākṣikaṃ pravaraṃ teṣāṃ viśeṣādbhrāmaraṃ guru||243||</seg> <seg type="unit" n="244">mākṣikaṃ tailavarṇaṃ syādghṛtavarṇaṃ tu pauttikam| kṣaudraṃ kapilavarṇaṃ syācchvetaṃ bhrāmaramucyate||244||</seg> <seg type="unit" n="245">vātalaṃ guru śītaṃ ca raktapittakaphāpaham| sandhātṛ cchedanaṃ rūkṣaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ madhu <note place="foot" type="variant" n="69">‘vātalamityādi madhusāmānyasya guṇaḥ| nanu suśrute madhunastridoṣaśamanatvaṃ laghutvaṃ coktam, atra ca vātalaṃ gurutvaṃ cocyata iti virodhaḥ? satyaṃ, suśrute tridoṣaśamanatvaṃ yadasyoktaṃ tat prabhāvānmilitatridoṣārabdhajvaraharatayā jñeyam, atra tu pṛthagvātajanakamuktamiti na virodhaḥ| tathā suśrute- yallaghutvamuktaṃ tat purāṇābhiprāyeṇa, atra purāṇādiviśeṣamanādṛtya gurutvamuktaṃ, cakrastu alaghviti vyākhyānena virodhaṃ pariharati’ iti śivadasasenaḥ</note>||245||</seg> <seg type="unit" n="246">hanyānmadhūṣṇamuṣṇārtamathavā saviṣānvayāt| gururūkṣakaṣāyatvācchaityāccālpaṃ hitaṃ madhu||246||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="247">nātaḥ kaṣṭatamaṃ kiñcinmadhvāmāttaddhi mānavam| upakramavirodhitvāt sadyo hanyādyathā viṣam||247||</seg> <seg type="unit" n="248">āme soṣṇā kriyā kāryā sā madhvāme virudhyate| madhvāmaṃ dāruṇaṃ tasmāt sadyo hanyādyathā viṣam||248||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="249">nānādravyātmakatvācca yogavāhi paraṃ madhu| itīkṣuvikṛtiprāyo vargo'yaṃ daśamo mataḥ||249||</seg> itīkṣuvargo daśamaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="250">atha kṛtānnavargaḥ- kṣuttṛṣṇāglānidaurbalyakukṣirogajvarāpahā| svedāgnijananī peyā vātavarconulomanī||250||</seg> <seg type="unit" n="251">tarpaṇī grāhiṇī laghvī hṛdyā cāpi vilepikā| maṇḍastu dīpayatyagniṃ vātaṃ cāpyanulomayet||251||</seg> <seg type="unit" n="252">mṛdūkaroti srotāṃsi svedaṃ sañjanayatyapi| laṅghitānāṃ viriktānāṃ jīrṇe snehe ca tṛṣyatām||252||</seg> <seg type="unit" n="253">dīpanatvāllaghutvācca maṇḍaḥ syāt prāṇadhāraṇaḥ| lājapeyā śramaghnī tu kṣāmakaṇṭhasya dehinaḥ||253||</seg> <seg type="unit" n="254">tṛṣṇātīsāraśamano dhātusāmyakaraḥ śivaḥ| lājamaṇḍo'gnijanano dāhamūrcchānivāraṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="70">‘grāhī doṣavipācanaḥ’ iti pā.</note>||254||</seg> <seg type="unit" n="255">mandāgniviṣamāgnīnāṃ bālasthavirayoṣitām| deyaśca sukumārāṇāṃ lājamaṇḍaḥ susaṃskṛtaḥ||255||</seg> <seg type="unit" n="256">kṣutpipāsāpahaḥ pathyaḥ śuddhānāṃ ca malāpahaḥ| śṛtaḥ pippaliśuṇṭhībhyāṃ yukto <note place="foot" type="variant" n="71">‘lājamaṇḍo'mladāḍimaiḥ’ iti pā.</note> lājāmladāḍimaiḥ||256||</seg> kaṣāyamadhurāḥ śītā laghavo lājasaktavaḥ|257|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="257">sudhautaḥ prasrutaḥ svinnaḥ santaptaścaudano laghuḥ||257||</seg> <seg type="unit" n="258">bhṛṣṭataṇḍulamicchanti garaśleṣmāmayeṣvapi| adhauto'prasruto'svinnaḥ śītaścāpyodano guruḥ||258||</seg> <seg type="unit" n="259">māṃsaśākavasātailaghṛtamajjaphalaudanāḥ| balyāḥ santarpaṇā hṛdyā guravo bṛṃhayanti ca||259||</seg> tadvanmāṣatilakṣīramudgasaṃyogasādhitāḥ|260|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="260">kulmāṣā guravo rūkṣā vātalā bhinnavarcasaḥ||260||</seg> <seg type="unit" n="261">svinnabhakṣyāstu ye kicit saupyagaudhūmayāvikāḥ| bhiṣak teṣāṃ yathādravyamādiśedgurulāghavam||261||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="262">akṛtaṃ kṛtayūṣaṃ ca tanuṃ sāṃskārikaṃ rasam| sūpamamlamanamlaṃ ca guruṃ vidyādyathottaram||262||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="263">saktavo vātalā rūkṣā bahuvarconulominaḥ| tarpayanti naraṃ sadyaḥ pītāḥ sadyobalāśca te||263||</seg> <seg type="unit" n="264">madhurā laghavaḥ śītāḥ saktavaḥ śālisambhavāḥ| grāhiṇo raktapittaghnāstṛṣṇācchardijvarāpahāḥ||264||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="265">hanyādvyādhīn yavāpūpo yāvako vāṭya eva ca| udāvartapratiśyāyakāsamehagalagrahān||265||</seg> <seg type="unit" n="266">dhānāsañjñāstu ye bhakṣyāḥ prāyaste lekhanātmakāḥ| śuṣkatvāttarpaṇāścaiva viṣṭambhitvācca durjarāḥ||266||</seg> <seg type="unit" n="267">virūḍhadhānā śaṣkulyo madhukroḍāḥ sapiṇḍakāḥ| pūpāḥ pūpalikādyāśca guravaḥ paiṣṭikāḥ param||267||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="268">phalamāṃsavasāśākapalalakṣaudrasaṃskṛtāḥ| bhakṣyā vṛṣyāśca balyāśca guravo bṛṃhaṇātmakāḥ||268||</seg> <seg type="unit" n="269">veśavāro guruḥ snigdho balopacayavardhanaḥ| guravastarpaṇā vṛṣyāḥ kṣīrekṣurasapūpakāḥ <note place="foot" type="variant" n="75">‘kṣīrekṣurasapūpakā iti kṣīre ikṣurase ca bhāvitāḥ pūpakā ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>||269||</seg> <seg type="unit" n="270">saguḍāḥ satilāścaiva sakṣīrakṣaudraśarkarāḥ| bhakṣyā vṛṣyāśca balyāśca paraṃ tu guravaḥ smṛtāḥ||270||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="271">sasnehāḥ snehasiddhāśca bhakṣyā vividhalakṣaṇāḥ| guravastarpaṇā vṛṣyā hṛdyā gaudhūmikā matāḥ||271||</seg> <seg type="unit" n="272">saṃskārāllaghavaḥ santi bhakṣyā gaudhūmapaiṣṭikāḥ| dhānāparpaṭapūpādyāstān buddhvā nirdiśettathā||272||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="273">pṛthukā guravo bhṛṣṭān <note place="foot" type="variant" n="76">‘balyāḥ’ iti pā.</note> bhakṣayedalpaśastu tān| yāvā viṣṭabhya jīryanti sarasā bhinnavarcasaḥ||273||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="274">sūpyānnavikṛtā bhakṣyā vātalā rūkṣaśītalāḥ| sakaṭusnehalavaṇānalpaśo bhakṣayettu tān||274||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="275">mṛdupākāśca ye bhakṣyāḥ sthūlāśca kaṭhināśca ye| guravaste vyatikrāntapākāḥ puṣṭibalapradāḥ||275||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="276">dravyasaṃyogasaṃskāraṃ dravyamānaṃ pṛthak tathā| bhakṣyāṇāmādiśedbuddhvā yathāsvaṃ gurulāghavam||276||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="277">(nānādravyaiḥ <note place="foot" type="variant" n="80">‘nānādravyasamāyuktaḥ paktvā vahniṣu bharjitaḥ’ iti pā.</note> samāyuktaḥ pakvāmaklinnabharjitaiḥ| vimardako gururhṛdyo vṛṣyo balavatāṃ hitaḥ)||277||</seg> <seg type="unit" n="278">rasālā bṛṃhaṇī vṛṣyā snigdhā balyā rucipradā| snehanaṃ tarpaṇaṃ hṛdyaṃ vātaghnaṃ saguḍaṃ dadhi||278||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="279">drākṣākharjūrakolānāṃ guru viṣṭambhi pānakam| parūṣakāṇāṃ kṣaudrasya yaccekṣuvikṛtiṃ prati||279||</seg> <seg type="unit" n="280">teṣāṃ kaṭvamlasaṃyogān <note place="foot" type="variant" n="81">‘kaṭvamlasaṃyogāt iti pā.</note> pānakānāṃ pṛthak pṛthak| dravyaṃ mānaṃ ca vijñāya guṇakarmāṇi cādiśet||280||</seg> <seg type="unit" n="281">kaṭvamlasvādulavaṇā laghavo rāgaṣāḍavāḥ| mukhapriyāśca hṛdyāśca dīpanā bhaktarocanāḥ||281||</seg> <seg type="unit" n="282">āmrāmalakalehāśca bṛṃhaṇā balavardhanāḥ| rocanāstarpaṇāścoktāḥ snehamādhuryagauravāt||282||</seg> <seg type="unit" n="283">buddhvā saṃyogasaṃskāraṃ dravyamānaṃ ca tacchritam| guṇakarmāṇi lehānāṃ teṣāṃ teṣāṃ tathā vadet||283||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="284">raktapittakaphotkledi śuktaṃ vātānulomanam| kandamūlaphalādyaṃ ca tadvadvidyāttadāsutam||284||</seg> <seg type="unit" n="285">śiṇḍākī cāsutaṃ cānyat kālāmlaṃ rocanaṃ laghu| vidyādvargaṃ kṛtānnānāmekādaśatamaṃ bhiṣak||285||</seg> iti kṛtānnavarga ekādaśaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="286">kaṣāyānurasaṃ <note place="foot" type="variant" n="84">‘sūkṣmamiti sūkṣmasroto'nusāri| vyavāyīti apakvamevākhiladehavyāpakam| tvacyamiti abhyaṅgāt| yattu vāgbhaṭa tvagdoṣakaratvamuktaṃ tailasya, tadbhakṣaṇābhiprāyeṇeti na virodhaḥ| anye tu tatrāpi ‘tvagdoṣahṛt’ iti paṭhanti, tattu na ṭīkākṛdbhirvyākhyātam| tailamiti tilabhavasnehaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> svādu sūkṣmamuṣṇaṃ vyavāyi ca| pittalaṃ baddhaviṇmūtraṃ na ca śleṣmābhivardhanam||286||</seg> <seg type="unit" n="287">vātaghneṣūttamaṃ balyaṃ tvacyaṃ medhāgnivardhanam| tailaṃ saṃyogasaṃskārāt sarvarogāpahaṃ matam||287||</seg> <seg type="unit" n="288">tailaprayogādajarā nirvikārā jitaśramāḥ| āsannatibalāḥ saṅkhye daityādhipatayaḥ purā||288||</seg> <seg type="unit" n="289">airaṇḍatailaṃ madhuraṃ guru śleṣmābhivardhanam| vātāsṛggulmahṛdrogajīrṇajvaraharaṃ param||289||</seg> <seg type="unit" n="290">kaṭūṣṇaṃ sārṣapaṃ tailaṃ raktapittapradūṣaṇam| kaphaśukrānilaharaṃ kaṇḍūkoṭhavināśanam <note place="foot" type="variant" n="85">‘kaṇḍūkoṭhanivāraṇam’ iti pā.</note>||290||</seg> <seg type="unit" n="291">priyālatailaṃ madhuraṃ guru śleṣmābhivardhanam| hitamicchanti nātyauṣṇyātsaṃyoge vātapittayoḥ||291||</seg> <seg type="unit" n="292">ātasyaṃ madhurāmlaṃ tu vipāke kaṭukaṃ tathā| uṣṇavīryaṃ hitaṃ vāte raktapittaprakopaṇam||292||</seg> <seg type="unit" n="293">kusumbhatailamuṣṇaṃ ca vipāke kaṭukaṃ guru| vidāhi ca viśeṣeṇa sarvadoṣaprakopaṇam||293||</seg> <seg type="unit" n="294">phalānāṃ yāni cānyāni tailānyāhārasaṃvidhau <note place="foot" type="variant" n="86">‘nanu tailapadaṃ tailatvapravṛttinimittaṃ| tacca na tāvattilodbhavatvaṃ, sarṣapatailādāvavyāpteḥ| nāpi bījaprabhavatvaṃ, tadgatarūpādāvativyāpteḥ| nāpi bījaprabhavasnehatvaṃ sāratailādāvavyāpteḥ api ca bījaprabhavasnehatvaṃ na tāvat sneharūpaguṇavṛtti, tailaṃ gandhavaditi pratyayasya sarvajanasādhāraṇasya bhrāntitvāpatteḥ| nāpi snehāśrayadravyavṛtti, bījadravamātrasyaiva tailatvāpatteḥ| ityanupapattiṃ hṛdi nidhāya sarṣapādisneheṣvapi tailaśabdaṃ vyutpādayannāha- niṣpattestadguṇatvācca tailatvamitareṣvapi (su.sū.a.45) iti| niṣpatteriti tile yathā tailaṃ niṣpadyate cūrṇīkaraṇayantrādinā tathā sarṣapādāvapi snehāpakarṣaṇāt| bhavati ca samānaniṣpattikatayā tacchabdatā| yathā- vituṣe dhānye taṇḍulaśabdo vṛttaḥ, sa vituṣe viḍaṅge'pi vartate, yathā viḍaṅgataṇḍulā-iti| tadguṇatvena ca tacchabdatā, yathā- gaurvāhīka iti| tadguṇatvaṃ ca suśrutenoktaṃ yathā- “yāvantaḥ sthāvarāḥ snehāḥ samāsāt parikīrtitāḥ| sarve tailaguṇā jñeyāḥ sarve cānilanāśanāḥ” (su.sū.a.45) iti| etena ‘tilasya vikārastailam’ iti yoge bādhakābhāvāttilaprabhavasneha eva tailapadaprayogāt snehatve'pi śakte tailapadaṃ yogarūḍhaṃ, sārṣapādau tailapadaprayogo bhākta iti bhāvaḥ| anye tu gandharasaviśeṣāṅgaṃ tailatvaṃ jātiḥ, ata eva ghṛtatailasaṃśaye gandhaviśeṣaniścayāttailatvaniścaya iti sārṣapasnehādīnāmapi tailatvamityāhuḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>| yujyante guṇakarmabhyāṃ tāni brūyādyathāphalam||294||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="295">madhuro bṛṃhaṇo vṛṣyo balyo majjā tathā vasā| yathāsattvaṃ tu śaityoṣṇe vasāmajjñorvinirdiśet||295||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="296">sasnehaṃ dīpanaṃ vṛṣyamuṣṇaṃ vātakaphāpaham| vipāke madhuraṃ hṛdyaṃ rocanaṃ viśvabheṣajam||296||</seg> <seg type="unit" n="297">śleṣmalā madhurā cārdrā gurvī snigdhā ca pippalī| sā śuṣkā kaphavātaghnī kaṭūṣṇā vṛṣyasammatā <note place="foot" type="variant" n="87">‘ārdrapippalīguṇe śleṣmaleti sajātīyadravyāntaravacchleṣmāṇaṃ na śamayatīti kṛtvaiva śleṣmalatvamasyā iti kecit| sā śuṣkā kaphavātaghnītyanena pittāvirodhitvamasyā iti bodhayati, ata eva suśrute “pittaprasādanī” (su. sū. 46) ityuktam’ iti śivadāsasenaḥ</note>||297||</seg> <seg type="unit" n="298">nātyarthamuṣṇaṃ maricamavṛṣyaṃ laghu rocanam| cheditvācchoṣaṇatvācca dīpanaṃ kaphavātajit <note place="foot" type="variant" n="88">‘nātyarthamuṣṇamityādinā śuṣkamaricaguṇaḥ| ārdramaricaṃ tu kaphaprakopakam, uktaṃ ca suśrute- “svādupākyārdramaricaṃ guru śleṣmaprakopi ca” (su. sū. 46) iti’ śivadāsasenaḥ</note>||298||</seg> <seg type="unit" n="299">vātaśleṣmavibandhaghnaṃ kaṭūṣṇaṃ dīpanaṃ laghu| hiṅgu śūlapraśamanaṃ vidyāt pācanarocanam||299||</seg> <seg type="unit" n="300">rocanaṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyamavidāhi ca| tridoṣaghnaṃ samadhuraṃ <note place="foot" type="variant" n="89">‘saindhavaguṇe samadhuram īṣanmadhuram’ iti śivadāsasenaḥ</note> saindhavaṃ lavaṇottamam||300||</seg> <seg type="unit" n="301">saukṣmyādauṣṇyāllaghutvācca saugandhyācca rucipradam| sauvarcalaṃ vibandhaghnaṃ hṛdyamudgāraśodhi ca||301||</seg> <seg type="unit" n="302">taikṣṇyādauṣṇyādvyavāyitvāddīpanaṃ śūlanāśanam| ūrdhvaṃ cādhaśca vātānāmānulomyakaraṃ biḍam||302||</seg> <seg type="unit" n="303">satiktakaṭu sakṣāraṃ tīkṣṇamutkledi caudbhidam| na kālalavaṇe gandhaḥ sauvarcalaguṇāśca te||303||</seg> <seg type="unit" n="304">sāmudrakaṃ samadhuraṃ, satiktaṃ kaṭu pāṃśujam| rocanaṃ lavaṇaṃ sarvaṃ pāki sraṃsyanilāpaham||304||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="305">hṛtpāṇḍugrahaṇīrogaplīhānāhagalagrahān| kāsaṃ kaphajamarśāṃsi yāvaśūko vyapohati||305||</seg> <seg type="unit" n="306">tīkṣṇoṣṇo laghurūkṣaśca kledī paktā <note place="foot" type="variant" n="91">‘pākī’ iti pā.</note> vidāraṇaḥ| dāhano dīpanaśchettā sarvaḥ kṣāro'gnisannibhaḥ <note place="foot" type="variant" n="92">‘svarjīkṣāro’ iti pā.</note>||306||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="307">kāravī kuñcikā'jājī yavānī dhānyatumburu| rocanaṃ dīpanaṃ vātakaphadaurgandhyanāśanam||307||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="308">āhārayogināṃ bhaktiniścayo na tu vidyate| samāpto <note place="foot" type="variant" n="93">‘pūryate’ iti pā.</note> dvādaśaścāyaṃ varga āhārayoginām||308||</seg> ityāhārayogivargo dvādaśaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="309">śūkadhānyaṃ śamīdhānyaṃ samātītaṃ praśasyate| purāṇaṃ prāyaśo rūkṣaṃ prāyeṇābhinavaṃ guru <note place="foot" type="variant" n="94">‘prāyaśo rūkṣamiti prāyaḥśabdo viśeṣārthaḥ, tena purāṇaṃ varṣadvayātītamatiśayena rūkṣaṃ bhavatīti tanna praśastamityarthaḥ| evaṃ prāyeṇābhinavaṃ gurvityapi vyākhyeyam’ iti śivadāsasenaḥ</note>||309||</seg> <seg type="unit" n="310">yadyadāgacchati <note place="foot" type="variant" n="95">‘yajjarāṃ yāti śīghraṃ tu’ iti pā.</note> kṣipraṃ tattallaghutaraṃ smṛtam| nistuṣaṃ yuktibhṛṣṭaṃ ca sūpyaṃ laghu vipacyate||310||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="311">mṛtaṃ kṛśaṃ cātimedyaṃ vṛddhaṃ bālaṃ viṣairhatam| agocarabhṛtaṃ vyālasūditaṃ māṃsamutsṛjet||311||</seg> ato'nyathā hitaṃ māṃsaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam|312|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="312">prīṇanaḥ sarvabhūtānāṃ hṛdyo māṃsarasaḥ param||312||</seg> <seg type="unit" n="313">śuṣyatāṃ vyādhimuktānāṃ kṛśānāṃ kṣīṇaretasām| balavarṇārthināṃ caiva rasaṃ vidyādyathāmṛtam||313||</seg> <seg type="unit" n="314">sarvarogapraśamanaṃ yathāsvaṃ vihitaṃ rasam| vidyāt svaryaṃ balakaraṃ vayobuddhīndriyāyuṣām||314||</seg> <seg type="unit" n="315">vyāyāmanityāḥ strīnityā madyanityāśca ye narāḥ| nityaṃ māṃsarasāhārā nāturāḥ syurna durbalāḥ||315||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="316">krimivātātapahataṃ śuṣkaṃ jīrṇamanārtavam| śākaṃ niḥsnehasiddhaṃ ca varjyaṃ yaccāparisrutam||316||</seg> <seg type="unit" n="317">purāṇamāmaṃ saṅkliṣṭaṃ krimivyālahimātapaiḥ| adeśakālajaṃ klinnaṃ yatsyātphalamasādhu tat||317||</seg> <seg type="unit" n="318">haritānāṃ <note place="foot" type="variant" n="98">‘haritānāmityādi| haritānāṃ palāṇḍuprabhṛtīnāṃ yathāśākaṃ nirdeśaḥ, tena haritā api krimivātādyupahatāstathā śuṣkajīrṇā anārtavāśca na grāhyaḥ| sādhanādṛta iti sādhanaṃ saṃskāraḥ, tena haritānāṃ niḥsnehasiddhānāmapi tathā aparisrutānāmapi nirdoṣatvamityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> yathāśākaṃ nirdeśaḥ sādhanādṛte| madyāmbugorasādīnāṃ sve sve varge viniścayaḥ||318||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="319">yadāhāraguṇaiḥ <note place="foot" type="variant" n="99">‘āhāramabhidhāya tasyaiva sukhapākārthamanupānamupayujyata ityanantaramanupānaṃ vācyaṃ, tatra samāsenānupānamāha- yadāhāretyādi’| iti śivadāsasenaḥ</note> pānaṃ viparītaṃ tadiṣyate| annānupānaṃ dhātūnāṃ dṛṣṭaṃ yanna virodhi ca||319||</seg> <seg type="unit" n="320">āsavānāṃ samuddiṣṭāmaśītiṃ caturuttarām| jalaṃ peyamapeyaṃ ca parīkṣyānupibeddhitam||320||</seg> <seg type="unit" n="321">snigdhoṣṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="100">‘sāmānyenānupānamabhidhāya viśeṣeṇānupāne'bhidhātavye doṣaviśeṣe'nupānamāha- snigdhoṣṇamityādi’ iti śivadāsasenaḥ</note> mārute śastaṃ pitte madhuraśītalam| kaphe'nupānaṃ rūkṣoṣṇaṃ kṣaye māṃsarasaḥ param||321||</seg> <seg type="unit" n="322">upavāsādhvabhāṣyastrīmārutātapakarmabhiḥ| klāntānāmanupānārthaṃ payaḥ pathyaṃ yathā'mṛtam||322||</seg> <seg type="unit" n="323">surā kṛśānāṃ puṣṭyarthamanupānaṃ vidhīyate| kārśyārthaṃ sthūladehānāmanu śastaṃ madhūdakam||323||</seg> <seg type="unit" n="324">alpāgnīnāmanidrāṇāṃ tandrāśokabhayaklamaiḥ| madyamāṃsocitānāṃ ca madyamevānuśasyate||324||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="325">athānupānakarmaguṇān <note place="foot" type="variant" n="101">‘athetyādi| tarpayatīti cakṣurādiprasādaṃ janayati| prīṇayatīti manaḥprasādaṃ janayati| ūrjayatīti utsāhaṃ janayati| paryāptim alolupatām, abhinirvartayatīti janayati| bhuktamavasādayatīti āmāśayādadhobhāgaṃ nayati| annasya saṅghātaṃ kāṭhinyam| vyavāyitāṃ vyāpakatvam’ iti śivadāsasenaḥ</note> pravakṣyāmaḥ- anupānaṃ tarpayati, prīṇayati, ūrjayati, bṛṃhayati, paryāptimabhinirvartayati, bhuktamavasādayati, annasaṅghātaṃ bhinatti, mārdavamāpādayati, kledayati, jarayati, sukhapariṇāmitāmāśuvyavāyitāṃ cāhārasyopajanayatīti||325||</seg> <seg type="unit" n="326">bhavati cātra- anupānaṃ hitaṃ yuktaṃ tarpayatyāśu mānavam| sukhaṃ pacati cāhāramāyuṣe ca balāya ca||326||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="327">nordhvāṅgamārutāviṣṭā na hikkāśvāsakāsinaḥ| na gītabhāṣyādhyayanaprasaktā norasi kṣatāḥ||327||</seg> <seg type="unit" n="328">pibeyurudakaṃ bhuktvā taddhi kaṇṭhorasi sthitam| snehamāhārajaṃ hatvā <note place="foot" type="variant" n="102">‘gatvā’ iti pā.</note> bhūyo doṣāya kalpate||328||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="329">annapānaikadeśo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ| dravyāṇi na hi nirdeṣṭuṃ śakyaṃ kārtsnyena nāmabhiḥ||329||</seg> <seg type="unit" n="330">yathā nānauṣadhaṃ kiñciddeśajānāṃ vaco yathā| dravyaṃ tattattathā vācyamanuktamiha yadbhavet||330||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="331">caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyā| liṅgaṃ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate||331||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="332">caro'nūpajalākāśadhanvādyo bhakṣyasaṃvidhiḥ| jalajānūpajāścaiva jalānūpacarāśca ye||332||</seg> <seg type="unit" n="333">gurubhakṣyāśca ye sattvāḥ sarve te guravaḥ smṛtāḥ| laghubhakṣyāstu laghavo dhanvajā dhanvacāriṇaḥ||333||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="334">śarīrāvayavāḥ sakthiśiraḥskandhādayastathā| sakthimāṃsādguruḥ <note place="foot" type="variant" n="106">‘sakthimāṃsādgurutaraṃ skandhakroḍaśiraspadām’ iti pā.</note> skandhastataḥ kroḍastataḥ śiraḥ||334||</seg> <seg type="unit" n="335">vṛṣaṇau carma meḍhraṃ ca śroṇī vṛkkau yakṛdgudam| māṃsādgurutaraṃ vidyādyathāsvaṃ madhyamasthi ca||335||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="336">svabhāvāllaghavo mudgāstathā lāvakapiñjalāḥ| svabhāvādguravo māṣā varāhamahiṣāstathā||336||</seg> <seg type="unit" n="337">dhātūnāṃ śoṇitādīnāṃ guruṃ vidyādyathottaram| alasebhyo viśiṣyante prāṇino ye bahukriyāḥ||337||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="338">gauravaṃ liṅgasāmānye puṃsāṃ strīṇāṃ tu lāghavam| mahāpramāṇā guravaḥ svajātau laghavo'nyathā||338||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="339">gurūṇāṃ lāghavaṃ vidyāt saṃskārāt saviparyayam| vrīherlājā yathā ca syuḥ saktūnāṃ siddhapiṇḍikāḥ||339||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="340">alpādāne gurūṇāṃ ca laghūnāṃ cātisevane| mātrā kāraṇamuddiṣṭaṃ dravyāṇāṃ gurulāghave||340||</seg> <seg type="unit" n="341">gurūṇāmalpamādeyaṃ laghūnāṃ tṛptiriṣyate| mātrāṃ dravyāṇyapekṣante <note place="foot" type="variant" n="107">‘mātrāmapekṣate dravyaṃ’ iti pā.</note> mātrā cāgnimapekṣate||341||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="342">balamārogyamāyuśca prāṇāścāgnau pratiṣṭhitāḥ| annapānendhanaiścāgnirjvalati vyeti cānyathā <note place="foot" type="variant" n="109">‘dīpyate śāmyate'nyathā’ iti pā.</note>||342||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="343">gurulāghavacinteyaṃ prāyeṇālpabalān prati| mandakriyānanārogyān sukumārānsukhocitān||343||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="344">dīptāgnayaḥ kharāhārāḥ karmanityā mahodarāḥ| ye narāḥ prati tāṃścintyaṃ nāvaśyaṃ gurulāghavam||344||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="345">hitābhirjuhuyānnityamantaragniṃ samāhitaḥ| annapānasamidbhirnā mātrākālau vicārayan||345||</seg> <seg type="unit" n="346">āhitāgniḥ sadā pathyānyantaragnau juhoti yaḥ| divase divase brahma japatyatha dadāti ca||346||</seg> <seg type="unit" n="347">naraṃ niḥśreyase yuktaṃ sātmyajñaṃ pānabhojane| bhajante nāmayāḥ kecidbhāvino'pyantarādṛte||347||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="348">ṣaḍtriṃśataṃ sahasrāṇi rātrīṇāṃ hitabhojanaḥ| jīvatyanāturo janturjitātmā sammataḥ satām||348||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="349">prāṇāḥ prāṇabhṛtāmannamannaṃ loko'bhidhāvati| varṇaḥ prasādaḥ sausvaryaṃ jīvitaṃ pratibhā sukham||349||</seg> <seg type="unit" n="350">tuṣṭiḥ puṣṭirbalaṃ medhā sarvamanne pratiṣṭhitam| laukikaṃ karma yadvṛttau svargatau yacca vaidikam||350||</seg> karmāpavarge yaccoktaṃ taccāpyanne pratiṣṭhitam|351|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="351">tatra ślokaḥ- annapānaguṇāḥ sāgryā vargā dvādaśa niścitāḥ||351||</seg> <seg type="unit" n="352">saguṇānyanupānāni gurulāghavasaṅgrahaḥ| annapānavidhāvuktaṃ tat parīkṣyaṃ <note place="foot" type="variant" n="110">‘tat parīkṣya viśeṣataḥ’ iti pā.</note> viśeṣataḥ||352||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'nnapānavidhirnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ||27||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="28" xml:id="ca.1.28">
          <head>vividhāśitapītīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vividhāśitapītīyamadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">pūrvādhyāyatrayeṇānnapānasvarūpaviśeṣāṇāmanuktānāmabhidhānāya vividhāśitapītīyo'bhidhīyate’ iti śivadāsasenaḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vividhamaśitaṃ pītaṃ līḍhaṃ khāditaṃ jantorhitamantaragnisandhukṣitabalena yathāsvenoṣmaṇā samyagvipacyamānaṃ kālavadanavasthitasarvadhātupākamanupahatasarvadhātūṣmamārutasrotaḥ kevalaṃ śarīramupacayabalavarṇasukhāyuṣā yojayati śarīradhātūnūrjayati ca| dhātavo hi dhātvāhārāḥ prakṛtimanuvartante||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatrāhāraprasādākhyo <note place="foot" type="variant" n="6">‘tatrāhāraḥ prasādākhyaṃ rasaṃ kiṭṭaṃ ca malākhyamabhinirvartayati’ iti pā.</note> rasaḥ kiṭṭaṃ ca malākhyamabhinirvartate| kiṭṭāt svedamūtrapurīṣavātapittaśleṣmāṇaḥ karṇākṣināsikāsyalomakūpaprajananamalāḥ keśaśmaśrulomanakhādayaścāvayavāḥ puṣyanti| puṣyanti tvāhārarasādrasarudhiramāṃsamedosthimajjaśukraujāṃsi pañcendriyadravyāṇi dhātuprasādasañjñakāni śarīrasandhibandhapicchādayaścāvayavāḥ| te sarva eva dhātavo malākhyāḥ prasādākhyāśca rasamalābhyāṃ puṣyantaḥ svaṃ mānamanuvartante yathāvayaḥśarīram| evaṃ rasamalau svapramāṇāvasthitāvāśrayasya samadhātordhātusāmyamanuvartayataḥ| nimittatastu kṣīṇavṛddhānāṃ prasādākhyānāṃ dhātūnāṃ vṛddhikṣayābhyāmāhāramūlābhyāṃ rasaḥ sāmyamutpādayatyārogyāya, kiṭṭaṃ ca malānāmevameva| svamānātiriktāḥ punarutsargiṇaḥ śītoṣṇaparyāyaguṇaiścopacaryamāṇā malāḥ śarīra dhātusāmyakarāḥ samupalabhyante||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">teṣāṃ tu malaprasādākhyānāṃ dhātūnāṃ srotāṃsyayanamukhāni| tāni yathāvibhāgena yathāsvaṃ dhātūnāpūrayanti| evamidaṃ śarīramaśitapītalīḍhakhāditaprabhavam| aśitapītalīḍhakhāditaprabhavāścāsmiñ śarīre vyādhayo bhavanti| hitāhitopayogaviśeṣāstvatra śubhāśubhaviśeṣakarā bhavantīti||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- dṛśyante hi bhagavan! hitasamākhyātamapyāhāramupayuñjānā vyādhimantaścāgadāśca, tathaivāhitasamākhyātam; evaṃ duṣṭe kathaṃ hitāhitopayogaviśeṣātmakaṃ śubhāśubhaviśeṣamupalabhāmaha iti||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- na hitāhāropayogināmagniveśa! tannimittā vyādhayo jāyante, na ca kevalaṃ hitāhāropayogādeva sarvavyādhibhayamatikrāntaṃ bhavati, santi hyṛte'pyahitāhāropayogādanyā rogaprakṛtayaḥ, tadyathā- kālaviparyayaḥ, prajñāparādhaḥ, śabdasparśarūparasagandhāścāsātmyā iti| tāśca rogaprakṛtayo rasān samyagupayuñjānamapi puruṣamaśubhenopapādayanti; tasmāddhitāhāropayogino'pi dṛśyante vyādhimantaḥ| ahitāhāropayogināṃ punaḥ kāraṇato <note place="foot" type="variant" n="18">‘kāraṇaviśeṣataḥ’ iti pā.</note> na sadyo doṣavān bhavatyapacāraḥ| na hi sarvāṇyapathyāni tulyadoṣāṇi, na ca sarve doṣāstulyabalāḥ, na ca sarvāṇi śarīrāṇi vyādhikṣamatve samarthāni bhavanti| tadeva hyapathyaṃ deśakālasaṃyogavīryapramāṇātiyogādbhūyastaramapathyaṃ sampadyate| sa eva doṣaḥ saṃsṛṣṭayonirviruddhopakramo gambhīrānugataścirasthitaḥ prāṇāyatanasamuttho marmopaghātī kaṣṭatamaḥ kṣiprakāritamaśca sampadyate| śarīrāṇi cātisthūlānyatikṛśānyaniviṣṭamāṃsaśoṇitāsthīni durbalānyasātmyāhāropacitānyalpāhārāṇyalpasattvāni ca bhavantyavyādhisahāni, viparītāni punarvyādhisahāni| ebhyaścaivāpathyāhāradoṣaśarīraviśeṣebhyo vyādhayo mṛdavo dāruṇāḥ kṣiprasamutthāścirakāriṇaśca bhavanti| ta eva vātapittaśleṣmāṇaḥ sthānaviśeṣe prakupitā vyādhiviśeṣānabhinirvartayantyagniveśa!||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra rasādiṣu sthāneṣu prakupitānāṃ doṣāṇāṃ yasmin sthāne ye ye vyādhayaḥ sambhavanti tāṃstān yathāvadanuvyākhyāsyāmaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">aśraddhā cāruciścāsyavairasyamarasajñatā| hṛllāso gauravaṃ tandrā sāṅgamardo jvarastamaḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘aṅgamardo jvarastandrā hṛllāso gauravaṃ tamaḥ’ iti pā.</note>||9||</seg> <seg type="unit" n="10">pāṇḍutvaṃ srotasāṃ rodhaḥ klaibyaṃ sādaḥ kṛśāṅgatā| nāśo'gnerayathākālaṃ valayaḥ palitāni ca||10||</seg> rasapradoṣajā rogā,...|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">...vakṣyante raktadoṣajāḥ| kuṣṭhavīsarpapiḍakā raktapittamasṛgdaraḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">gudameḍhrāsyapākaśca plīhā gulmo'tha vidradhiḥ| nīlikā kāmalā vyaṅgaḥ pipplavastilakālakāḥ||12||</seg> dadruścarmadalaṃ śvitraṃ pāmā koṭhāsramaṇḍalam| raktapradoṣājjāyante,...|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">...śṛṇu māṃsapradoṣajān||13||</seg> <seg type="unit" n="14">adhimāṃsārbudaṃ kīlaṃ galaśālūkaśuṇḍike| pūtimāṃsālajīgaṇḍagaṇḍamālopajihvikāḥ||14||</seg> vidyānmāṃsāśrayān,...|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">... medaḥsaṃśrayāṃstu pracakṣmahe| ninditāni pramehāṇāṃ pūrvarūpāṇi yāni ca||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">adhyasthidantau <note place="foot" type="variant" n="26">‘adhiśabdasyāsthidantābhyāṃ pratyekamanvayaḥ, evaṃ bhedaśabdasyāpi dantāsthibhyām’ iti śivadāsasenaḥ</note> dantāsthibhedaśūlaṃ vivarṇatā| keśalomanakhaśmaśrudoṣāścāsthipradoṣajāḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ruk parvaṇāṃ bhramo mūrcchā darśanaṃ tamasastathā| aruṣāṃ sthūlamūlānāṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘sthūlamūlānāṃ gambhīrapariṇāhānām’ iti śivadāsasenaḥ</note> parvajānāṃ ca darśanam||17||</seg> majjapradoṣāt, ...|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">...śukrasya doṣāt klaibyamaharṣaṇam| rogi vā klībamalpāyurvirūpaṃ vā prajāyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">na cāsya jāyate garbhaḥ patati prasravatyapi| śukraṃ hi duṣṭaṃ sāpatyaṃ sadāraṃ bādhate naram||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">indriyāṇi samāśritya prakupyanti yadā malāḥ| upaghātopatāpābhyāṃ yojayantīndriyāṇi te||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">snāyau sirākaṇḍarābhyo <note place="foot" type="variant" n="29">‘sirākaṇḍarayorduṣṭā’ iti pā.</note> duṣṭāḥ kliśnanti mānavam| stambhasaṅkocakhallībhirgranthisphuraṇasuptibhiḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">malānāśritya kupitā bhedaśoṣapradūṣaṇam| doṣā malānāṃ kurvanti saṅgotsargāvatīva ca||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vividhādaśitāt pītādahitāllīḍhakhāditāt| bhavantyete manuṣyāṇāṃ vikārā ya udāhṛtāḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">teṣāmicchannanutpattiṃ seveta matimān sadā| hitānyevāśitādīni na syustajjāstathā''mayāḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">rasajānāṃ vikārāṇāṃ sarvaṃ laṅghanamauṣadham| vidhiśoṇitike'dhyāye raktajānāṃ bhiṣagjitam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">māṃsajānāṃ tu saṃśuddhiḥ śastrakṣārāgnikarma ca| aṣṭauninditike'dhyāye <note place="foot" type="variant" n="30">‘aṣṭauninditasaṅkhyāne’ iti pā.</note> medojānāṃ cikitsitam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">asthyāśrayāṇāṃ vyādhīnāṃ pañcakarmāṇi bheṣajam| bastyaḥ kṣīrasarpīṃṣi tiktakopahitāni ca||27||</seg> <seg type="unit" n="28">majjaśukrasamutthānāmauṣadhaṃ svādutiktakam| annaṃ vyavāyavyāyāmau śuddhiḥ kāle ca mātrayā||28||</seg> <seg type="unit" n="29">śāntirindriyajānāṃ tu trimarmīye pravakṣyate| snāyvādijānāṃ praśamo vakṣyate vātarogike||29||</seg> <seg type="unit" n="30">navegāndhāraṇe'dhyāye cikitsāsaṅgrahaḥ kṛtaḥ| malajānāṃ vikārāṇāṃ siddhiścoktā kvacitkvacit||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">vyāyāmādūṣmaṇastaikṣṇyāddhitasyānavacāraṇāt| koṣṭhācchākhā <note place="foot" type="variant" n="31">‘śākhā iti rasādidhātūn’ iti śivadāsasenaḥ| ‘śākhāṃ’ iti pā.</note> malā yānti drutatvānmārutasya ca||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tatrasthāśca vilambante kadācinna samīritāḥ| nādeśakāle kupyanti bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">vṛddhyā viṣyandanāt pākāt srotomukhaviśodhanāt| śākhā muktvā malāḥ koṣṭhaṃ yānti vāyośca nigrahāt||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">ajātānāmanutpattau jātānāṃ vinivṛttaye| rogāṇāṃ yo vidhirdṛṣṭaḥ <note place="foot" type="variant" n="33">‘vidhirdiṣṭaḥ’ iti pā.</note> sukhārthī taṃ samācaret||34||</seg> <seg type="unit" n="35">sukhārthāḥ sarvabhūtānāṃ matāḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ| jñānājñānaviśeṣāttu mārgāmārgapravṛttayaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">hitamevānurudhyante <note place="foot" type="variant" n="35">‘hitamevetyādi| parīkṣakāḥ sadasadvivecakāḥ prekṣāpūrvakakāriṇaḥ, hitamāyativiśuddhameveti praparīkṣya samyag jñātvā, anurudhyante kāmayante| anūpapadako hi rudhadhātuḥ kāme vartate, vacanaṃ hi ‘anurudhaḥ kāme iti’ iti śivadāsasenaḥ</note> praparīkṣya parīkṣakāḥ| rajomohāvṛtātmānaḥ priyameva tu laukikāḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">śrutaṃ buddhiḥ smṛtirdākṣyaṃ dhṛtirhitaniṣevaṇam| vāgviśuddhiḥ śamo dhairyamāśrayanti parīkṣakam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">laukikaṃ nāśrayantyete guṇā moharajaḥśritam <note place="foot" type="variant" n="36">‘mohatamaḥśritam’ iti pā.</note>| tanmūlā bahavo <note place="foot" type="variant" n="37">‘bahavaścaiva’ iti pā.</note> yanti rogāḥ śārīramānasāḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">prajñāparādhāddhyahitānarthān <note place="foot" type="variant" n="38">‘kathaṃ punaraparīkṣyake rajastamomūlā rogā bhavantītyāha- prajñāparādhādityādi| hi yasmādajño'parīkṣakaḥ prajñāparādhādrajastamo'bhibhūtabuddhitvādahitendriyārthasevādiṃ karoti, atastanmūlā vyādhayo bhavantīti bhāvaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> pañca niṣevate| sandhārayati vegāṃśca sevate sāhasāni ca||39||</seg> <seg type="unit" n="40">tadātvasukhasañjñeṣu bhāveṣvajño'nurajyate| rajyate na tu vijñātā vijñāne hyamalīkṛte||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">na rāgānnāpyavijñānādāhārānupayojayet| parīkṣya hitamaśnīyāddeho hyāhārasambhavaḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">āhārasya vidhāvaṣṭau viśeṣā hetusañjñakāḥ| śubhāśubhasamutpattau tān parīkṣya prayojayet||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">parihāryāṇyapathyāni sadā pariharannaraḥ| bhavatyanṛṇatāṃ prāptaḥ sādhūnāmiha paṇḍitaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">yattu rogasamutthānamaśakyamiha kenacit| parihartuṃ na tat prāpya śocitavyaṃ manīṣibhiḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">tatra ślokāḥ- āhārasambhavaṃ vastu rogāścāhārasambhavāḥ| hitāhitaviśeṣācca viśeṣaḥ sukhaduḥkhayoḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">sahatve cāsahatve ca duḥkhānāṃ dehasattvayoḥ <note place="foot" type="variant" n="39">‘duḥkhānāṃ vyādhīnām’ iti śivadāsasenaḥ</note>| viśeṣo rogasaṅghāśca dhātujā ye pṛthakpṛthak||46||</seg> <seg type="unit" n="47">teṣāṃ caiva praśamanaṃ koṣṭhācchākhā upetya ca| doṣā yathā prakupyanti śākhābhyaḥ koṣṭhametya ca||47||</seg> <seg type="unit" n="48">prājñājñayorviśeṣaśca svasthāturahitaṃ ca yat| vividhāśitapītīye tat sarvaṃ samprakāśitam||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte sūtrasthāne vividhāśitapītīyo nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="7">ityannapānacatuṣkaḥ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="29" xml:id="ca.1.29">
          <head>daśaprāṇāyatanīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto daśaprāṇāyatanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇā yeṣu pratiṣṭhitāḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘pratiṣṭhitā niyatāḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>| śaṅkhau marmatrayaṃ kaṇṭho raktaṃ śukraujasī gudam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">tānīndriyāṇi vijñānaṃ cetanāhetumāmayān| jānīte yaḥ sa vai vidvān prāṇābhisara ucyate||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">dvividhāstu <note place="foot" type="variant" n="3">‘samprati sūtrasthānārthasaṅgrahaṃ darśayituṃ bhūmikāṃ racayati- dvividhā ityādi| abhisarāḥ pratyāvartakāḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> khalu bhiṣajo bhavantyagniveśa! prāṇānāmeke'bhisarā hantāro rogāṇāṃ, rogāṇāmeke'bhisarā hantāraḥ prāṇānāmiti||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- bhagavaṃste kathamasmābhirveditavyā bhaveyuriti||6||</seg> <seg type="unit" n="7">bhagavānuvāca- ya ime kulīnāḥ paryavadātaśrutāḥ paridṛṣṭakarmāṇo dakṣāḥ śucayo jitahastā jitātmānaḥ sarvopakaraṇavantaḥ sarvendriyopapannāḥ prakṛtijñāḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘śrutaṃ śāstraṃ jñānaṃ vā, jitahastā laghuhastāḥ, jitātmāna iti jitendriyāḥ, prakṛtiḥ kāraṇam’ iti śivadāsasenaḥ</note> pratipattijñāśca te jñeyāḥ prāṇānāmabhisarā hantāro rogāṇāṃ; tathāvidhā hi kevale śarīrajñāne śarīrābhinirvṛttijñāne prakṛtivikārajñāne ca niḥsaṃśayāḥ, sukhasādhyakṛcchrasādhyayāpyapratyākhyeyānāṃ ca rogāṇāṃ samutthānapūrvarūpaliṅgavedanopaśayaviśeṣajñāne vyapagatasandehāḥ, trividhasyāyurvedasūtrasya sasaṅgrahavyākaraṇasya satrividhauṣadhagrāmasya pravaktāraḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘satrividhauṣadhagrāmasyeti grāmaśabdaḥ samūhavacanaḥ, pravaktāra ityasya sarvaiḥ ṣaṣṭhyantaiḥ pratyekamanvayaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>, pañcatriṃśato mūlaphalānāṃ caturṇāṃ ca snehānāṃ pañcānāṃ ca lavaṇānāmaṣṭānāṃ ca mūtrāṇāmaṣṭānāṃ ca kṣīrāṇāṃ kṣīratvagvṛkṣāṇāṃ ca ṣaṇṇāṃ śirovirecanādeśca pañcakarmāśrayasyauṣadhagaṇasyāṣṭāviṃśateśca yavāgūnāṃ dvātriṃśataścūrṇapradehānāṃ ṣaṇṇaṃ ca virecanaśatānāṃ pañcānāṃ ca kaṣāyaśatānāṃ prayoktāraḥ, svasthavṛttavihitabhojanapānaniyamasthānacaṅkramaṇaśayanāsanamātrādravyāñjanadhūmanāvanābhyañjana- parimārjanavegāvidhāraṇavidhāraṇavyāyāmasātmyendriyaparīkṣopakramaṇasadvṛttakuśalāḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘svasthavṛttāvapi ca bhojana...’ iti pā.</note>, catuṣpādopagṛhīte ca bheṣaje ṣoḍaśakale saviniścaye satriparyeṣaṇe savātakalākalajñāne vyapagatasandehāḥ, caturvidhasya ca snehasya caturviṃśatyupanayasyopakalpanīyasya <note place="foot" type="variant" n="7">‘caturviṃśatyupanayasyeti upanayo vicāraṇāḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> catuḥṣaṣṭiparyantasya <note place="foot" type="variant" n="8">‘catuḥṣaṣṭiparyantasyeti rasabhedena catuḥṣaṣṭisaṅkhyāparyanto'vadhiryasya, catuḥṣaṣṭisaṅkhyākarasasyetyarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> ca vyavasthāpayitāraḥ, bahuvidhavidhānayuktānāṃ ca snehyasvedyavamyavirecyavividhauṣadhopacārāṇāṃ ca kuśalāḥ, śirorogāderdoṣāṃśavikalpajasya ca vyādhisaṅgrahasya sakṣayapiḍakāvidradhestrayāṇāṃ ca śophānāṃ bahuvidhaśophānubandhānāmaṣṭacatvāriṃśataśca rogādhikaraṇānāṃ catvāriṃśaduttarasya ca nānātmajasya vyādhiśatasya tathā vigarhitātisthūlātikṛśānāṃ sahetulakṣaṇopakramāṇāṃ svapnasya ca hitāhitasyāsvapnātisvapnasya ca sahetūpakramasya ṣaṇṇāṃ ca laṅghanādīnāmupakramāṇāṃ santarpaṇāpatarpaṇajānāṃ ca rogāṇāṃ sarūpapraśamanānāṃ śoṇitajānāṃ ca vyādhīnāṃ madamūrcchāyasannyāsānāṃ ca sakāraṇarūpauṣadhopacārāṇāṃ kuśalāḥ, kuśalāścāhāravidhiviniścayasya prakṛtyā hitāhitānāmāhāravikārāṇāmagryasaṅgrahasyāsavānāṃ ca caturaśīterdravyaguṇakarmaviniścayasya rasānurasasaṃśrayasya savikalpavairodhikasya dvādaśavargāśrayasya cānnapānasya saguṇaprabhāvasya sānupānaguṇasya navavidhasyārthasaṅgrahasyāhāragateśca hitāhitopayogaviśeṣātmakasya ca śubhāśubhaviśeṣasya dhātvāśrayāṇāṃ ca rogāṇāṃ sauṣadhasaṅgrahāṇāṃ daśānāṃ ca prāṇāyatanānāṃ yaṃ ca vakṣyāmyarthedaśamahāmūlīye triṃśattamādhyāye tatra ca kṛtsnasya tantroddeśalakṣaṇasya tantrasya ca grahaṇadhāraṇavijñānaprayogakarmakāryakālakartṛkaraṇakuśalāḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘śravaṇagrahaṇavijñāna...’ iti pā.</note>, kuśalāśca smṛtimatiśāstrayuktijñānasyātmanaḥ śīlaguṇairavisaṃvādanena ca sampādanena sarvaprāṇiṣu cetaso maitrasya mātāpitṛbhrātṛbandhuvat, evaṃyuktā <note place="foot" type="variant" n="10">‘evamuktāḥ’ iti pā.</note> bhavantyagniveśa! prāṇānāmabhisarā hantāro rogāṇāmiti||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ato viparītā rogāṇāmabhisarā hantāraḥ prāṇānāṃ, bhiṣakchadmapraticchannāḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘bhiṣakchadmasu praticchannāḥ kaṇṭakabhūtā lokasya pratirūpeṇa, ityuktadharmāṇo rājñāṃ pramādādeva caranti rāṣṭrāṇi’ iti pā.</note> kaṇṭakabhūtā lokasya pratirūpakasadharmāṇo rājñāṃ pramādāccaranti rāṣṭrāṇi||8||</seg> <seg type="unit" n="9">teṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati- atyarthaṃ vaidyaveśena ślāghamānā viśikhāntaramanucaranti karmalobhāt, śrutvā ca kasyacidāturyamabhitaḥ paripatanti, saṃśravaṇe cāsyātmano vaidyaguṇānuccairvadanti, yaścāsya vaidyaḥ pratikarma karoti tasya ca doṣānmuhurmuhurudāharanti, āturamitrāṇi ca praharṣaṇopajāpopasevādibhiricchantyātmīkartuṃ, svalpecchutāṃ cātmanaḥ khyāpayanti, karma cāsādya muhurmuhuravalokayanti dākṣyeṇājñānamātmanaḥ pracchādayitukāmāḥ, vyādhiṃ cāpāvartayitumaśaknuvato vyādhitamevānupakaraṇamaparicārakamanātmavantamupadiśanti <note place="foot" type="variant" n="13">‘apacārikaṃ’ iti pā.</note>, antagataṃ cainamabhisamīkṣyānyamāśrayanti deśamapadeśamātmanaḥ kṛtvā, prākṛtajanasannipāte cātmanaḥ kauśalamakuśalavadvarṇayanti, adhīravacca dhairyamapavadanti dhīrāṇāṃ, vidvajjanasannipātaṃ (cābhisamīkṣya) pratibhayamiva kāntāramadhvagāḥ pariharanti dūrāt, yaścaiṣāṃ kaścit sūtrāvayavo bhavatyupayuktastamaprakṛte prakṛtāntare vā satatamudāharanti, na cānuyogamicchantyanuyoktuṃ vā, mṛtyoriva cānuyogādudvijante, na caiṣāmācāryaḥ śiṣyaḥ sabrahmacārī vaivādiko vā kaścit prajñāyata iti||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">bhavanti cātra- bhiṣakchadma praviśyaivaṃ vyādhitāṃstarkayanti ye| vītaṃsamiva saṃśritya vane śākuntikā dvijān||10||</seg> <seg type="unit" n="11">śrutadṛṣṭakriyākālamātrājñānabahiṣkṛtāḥ| varjanīyā hi te mṛtyoścarantyanucarā bhuvi||11||</seg> <seg type="unit" n="12">vṛttihetorbhiṣaṅmānapūrṇān mūrkhaviśāradān| varjayedāturo vidvān sarpāste pītamārutāḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">ye tu śāstravido dakṣāḥ śucayaḥ karmakovidāḥ| jitahastā jitātmānastebhyo nityaṃ kṛtaṃ namaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">tatra ślokaḥ- daśaprāṇāyatanike ślokasthānārthasaṅgrahaḥ| dvividhā bhiṣajaścoktāḥ prāṇasyāyatanāni ca||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne daśaprāṇāyatanīyo nāmonatriṃśo'dhyāyaḥ||29||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="30" xml:id="ca.1.30">
          <head>arthedaśamahāmūlīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'rthedaśamahāmūlīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">arthe <note place="foot" type="variant" n="1">‘tatra hṛdayāśritavyādhīnāṃ śīghraṃ pratikartavyatāṃ bodhayituṃ sarvāvayavāpekṣayā hṛdayasya prādhānyamāha- arthe ityādi| hṛdaye samāsaktāḥ prasaṅgatā mahāmūlā dhamanyo daśetyanvayaḥ| mahaddhṛdayaṃ mūlaṃ yāsāmiti vigrahaḥ| mahadarthayorarthaṃ spaṣṭayati- mahaccārthaścetyādi| arthyate upādīyatayā yācyata ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> daśa mahāmūlāḥ samāsaktā <note place="foot" type="variant" n="2">‘sirāḥ saktā’ iti pā.</note> mahāphalāḥ| mahaccārthaśca hṛdayaṃ paryāyairucyate budhaiḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">ṣaḍaṅgamaṅgaṃ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam| ātmā ca saguṇaścetaścintyaṃ ca hṛdi saṃśritam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">pratiṣṭhārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘nanu yadyapyātmano vibhutvena nādheyatvamuktaṃ, tathā'pi liṅgaśarīravacchinnasya sāṅkhyasvīkṛtasya jīvātmano hṛdayāśritatvamupacāreṇa śakyate vaktum, evamātmaguṇasyāpi hṛdayāśritatvaṃ paramparayā'pi śakyate'bhidhātuṃ, manaso'pi prāyaśo hṛdaya evāvasthitiriti tasyāpi hṛdayāśritatvamastu, evamaticintayā hṛdayameva pīḍyate nānyadaṅgamiti darśanāttasyāpi hṛdayāśritatvaṃ yathākathañcidupapadyatāṃ nāmaḥ| ṣaḍaṅgādīnāṃ tu hṛdayāśritatvaṃ kathamapi nopapadyate, yāvatā ‘hṛdayaṃ dvyaṅgulam’ iti vakṣyati, ṣaḍaṅgāśrayamaṅgaṃ ca mahaditi, indriyāṇyapi cakṣurādīni hṛdayā'pekṣayā nitarāṃ viprakṛṣṭāni, arthāśca śabdādayo bāhyadravyāśrayiṇa ityāśaṅkāṃ nirācikīrṣurāha- ‘pratiṣṭhārthamityādi’ iti śivadāsasenaḥ</note> hi bhāvānāmeṣāṃ hṛdayamiṣyate| gopānasīnāmāgārakarṇikevārthacintakaiḥ||5||</seg> tasyopaghātānmūrcchāyaṃ bhedānmaraṇamṛcchati|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">yaddhi tat sparśavijñānaṃ dhāri tattatra saṃśritam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tat parasyaujasaḥ sthānaṃ tatra caitanyasaṅgrahaḥ| hṛdayaṃ mahadarthaśca tasmāduktaṃ cikitsakaiḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘cikitsite’ iti pā.</note>||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tena mūlena mahatā mahāmūlā matā daśa| ojovahāḥ śarīre'smin vidhamyante samantataḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">yenaujasā vartayanti prīṇitāḥ sarvadehinaḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘sarvajantavaḥ’ iti pā.</note>| yadṛte sarvabhūtānāṃ jīvitaṃ nāvatiṣṭhate||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yat sāramādau garbhasya yattadgarbharasādrasaḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘yo'sau’ iti pā.</note>| saṃvartamānaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘saṃvardhamānaṃ’ iti pā.</note> hṛdayaṃ samāviśati yat purā <note place="foot" type="variant" n="16">‘samāviśati yat punaḥ’ iti kavirājaśrīgaṇanāthasenasammataḥ pāṭhaḥ, yuktaścāyaṃ| bhela(ḍe)'pi paṭhyate- “hṛdo raso niḥsarati tata eva ca sarvataḥ| sirābhirhṛdayaṃ caiti tasmāddhṛtprabhavāḥ sirāḥ” (bhe. sū. 20) iti</note>||10||</seg> <seg type="unit" n="11">yasya <note place="foot" type="variant" n="17">‘yasyānāśānna nāśo'sti’ iti pā.</note> nāśāttu nāśo'sti dhāri yaddhṛdayāśritam <note place="foot" type="variant" n="18">‘dhārīti jīvādhiṣṭhitaṃ liṅgaśarīraṃ, tadeva śarīradhārakatvāddhāriśabdenocyate| kiṃvā, jīvitadhārakatvādoja eva dhāriśabdārtha ucyate| yasya nāśāttu nāśo'sti dhāri yaddhṛdayāśritāmiti etena yasmānnikhilapadārthajñānahetubhūtaṃ mano hṛdi saṃśritaṃ tiṣṭhati, tasmāttadupaghātabhedābhyāṃ manojīvitayorapyupaghātabhedāviti mūrcchā maraṇaṃ copapannamityarthaḥ| yadyapi manojīvitāśrayatvena hṛdayamuktameva, tathā'pi tadupaghātasya mūrcchāmaraṇahetutvapradarśanārthaṃ punaruktamiti mantavyam’ iti śivadāsasenaḥ</note>| yaccharīrarasasnehaḥ prāṇā yatra pratiṣṭhitāḥ||11||</seg> tatphalā bahudhā <note place="foot" type="variant" n="19">‘vividhāḥ’ iti pā.</note> vā tāḥ phalantīva(ti) mahāphalāḥ|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">dhmānāddhamanyaḥ sravaṇāt srotāṃsi saraṇātsirāḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tanmahat tā mahāmūlāstaccojaḥ parirakṣatā| parihāryā viśeṣeṇa manaso duḥkhahetavaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">hṛdyaṃ yat syādyadaujasyaṃ srotasāṃ yat prasādanam| tattat sevyaṃ prayatnena praśamo jñānameva ca||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">atha khalvekaṃ prāṇavardhanānāmutkṛṣṭatamamekaṃ balavardhanānāmekaṃ bṛṃhaṇānāmekaṃ nandanānāmekaṃ harṣaṇānāmekamayanānāmiti <note place="foot" type="variant" n="23">‘niyamānām’ iti pā.</note>| tatrāhiṃsā prāṇināṃ prāṇavardhanānāmutkṛṣṭatamaṃ, vīryaṃ balavardhanānāṃ, vidyā bṛṃhaṇānām, indriyajayo nandanānāṃ, tattvāvabodho harṣaṇānāṃ, brahmacaryamayanānāmiti <note place="foot" type="variant" n="24">‘vīryam utsāhaḥ| vidyā yogavidyā| nandanānāmiti śreyaḥsamṛddhijananānām| ayanānāmiti mokṣasādhanamārgāṇām’ iti śivadāsasenaḥ</note>; evamāyurvedavido manyante||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tatrāyurvedavidastantrasthānādhyāyapraśnānāṃ pṛthaktvena vākyaśo vākyārthaśo'rthāvayavaśaśca pravaktāro mantavyāḥ| tatrāha- kathaṃ tantrādīni vākyaśo vākyārthaśo'rthāvayavaśaścoktāni bhavantīti||16||</seg> <seg type="unit" n="17">atrocyate- tantramārṣaṃ kārtsnyena yathāmnāyamucyamānaṃ vākyaśo bhavatyuktam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">buddhyā samyaganupraviśyārthatattvaṃ vāgbhirvyāsasamāsapratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanayuktābhistrividhaśiṣyabuddhigamyābhirucyamānaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘sādhyadharmavattvena pakṣakathanaṃ pratijñā, yathā- āyurvedo nitya iti| hetuḥ tatsādhakavacanaṃ, yathā- anāditvāditi| udāharaṇaṃ dṛṣṭāntaḥ, yathā- ātmavaditi| upanayo nāma sādhanadharmavattvena punaḥ pakṣakathanaṃ, yathā ātmā anādistathā cāyamiti| nigamanaṃ tu punarhetusādhitasya sādhyasya pakṣaniṣṭhatayā kathanaṃ, yathā- tasmānnityaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note><note place="foot" type="variant" n="27">‘...puruṣabuddhigamyābhiḥ’ iti pā.| ‘trividhaśiṣyabuddhigamyābhiriti uttamamadhyamādhamaśiṣyabuddhigamyābhiḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> vākyārthaśo bhavatyuktam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tantraniyatānāmarthadurgāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="28">‘tantraniyatārthānāṃ’ iti pā.</note> punarvibhāvanairuktamarthāvayavaśo bhavatyuktam||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tatra cet praṣṭāraḥ syuḥ- caturṇāmṛksāmayajuratharvavedānāṃ kaṃ vedamupadiśantyāyurvedavidaḥ?, kimāyuḥ?, kasmādāyurvedaḥ?, kimarthamāyurvedaḥ?, śāśvato'śāśvato vā?, kati kāni cāsyāṅgāni?, kaiścāyamadhyetavyaḥ?, kimarthaṃ ca? iti||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tatra bhiṣajā pṛṣṭenaivaṃ caturṇāmṛksāmayajuratharvavedānāmātmano'tharvavede bhaktirādeśyā, vedo hyātharvaṇo dānasvastyayanabalimaṅgalahomaniyamaprāyaścittopavāsamantrādiparigrahāccikitsāṃ prāha; cikitsā cāyuṣo hitāyopadiśyate||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vedaṃ copadiśyāyurvācyaṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘cādiśya’ iti pā.</note>; tatrāyuścetanānuvṛttirjīvitamanubandho dhāri cetyeko'rthaḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tadāyurvedayatītyāyurvedaḥ <note place="foot" type="variant" n="32">‘tatrāyurvedayati’ iti pā.</note>; kathamiti cet? ucyate- svalakṣaṇataḥ sukhāsukhato hitāhitataḥ pramāṇāpramāṇataśca; yataścāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi vedayatyato'pyāyurvedaḥ| tatrāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi kevalenopadekṣyante tantreṇa||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatrāyuruktaṃ svalakṣaṇato yathāvadihaiva pūrvādhyāye ca| tatra <note place="foot" type="variant" n="35">‘yacca sukhāditastatra’ iti pā.| yogīndranāthastu ‘tatra’ iti na paṭhati</note> śārīramānasābhyāṃ rogābhyāmanabhidrutasya viśeṣeṇa yauvanavataḥ samarthānugatabalavīryayaśaḥpauruṣaparākramasya jñānavijñānendriyendriyārthabalasamudaye vartamānasya paramarddhiruciravividhopabhogasya samṛddhasarvārambhasya yatheṣṭavicāriṇaḥ sukhamāyurucyate; asukhamato viparyayeṇa; hitaiṣiṇaḥ punarbhūtānāṃ parasvāduparatasya satyavādinaḥ śamaparasya <note place="foot" type="variant" n="36">‘sāmaparasya’ iti pā.</note> parīkṣyakāriṇo'pramattasya trivargaṃ paraspareṇānupahatamupasevamānasya pūjārhasampūjakasya jñānavijñānopaśamaśīlasya vṛddhopasevinaḥ suniyatarāgaroṣerṣyāmadamānavegasya satataṃ vividhapradānaparasya tapojñānapraśamanityasyādhyātmavidastatparasya lokamimaṃ cāmuṃ cāvekṣamāṇasya smṛtimatimato hitamāyurucyate; ahitamato viparyayeṇa||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pramāṇamāyuṣastvarthendriyamanobuddhiceṣṭādīnāṃ vikṛtilakṣaṇairupalabhyate'nimittaiḥ, ayamasmāt kṣaṇānmuhūrtāddivasāt tripañcasaptadaśadvādaśāhāt pakṣānmāsāt ṣaṇmāsāt saṃvatsarādvā svabhāvamāpatsyata iti; tatra svabhāvaḥ pravṛtteruparamo maraṇamanityatā nirodha ityeko'rthaḥ; ityāyuṣaḥ pramāṇam; ato viparītamapramāṇamariṣṭādhikāre; dehaprakṛtilakṣaṇamadhikṛtya copadiṣṭamāyuṣaḥ pramāṇamāyurvede <note place="foot" type="variant" n="37">‘pramāṇāpramāṇamāyurvede’ iti pā.</note>||25||</seg> <seg type="unit" n="26">prayojanaṃ cāsya svasthasya svāsthyarakṣaṇamāturasya vikārapraśamanaṃ ca||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">so'yamāyurvedaḥ <note place="foot" type="variant" n="39">‘idānīṃ kimāyurvedaḥ śāśvato'śāśvato veti praśnasyottaramāha- so'yamityādi| śāśvata iti apauruṣeyaḥ| anāditvāditi sampradāyāvicchede satyasmaryamāṇakartṛtvāt, ātmavadityarthaḥ| na ca kalpādau hiraṇyagarbha evemaṃ praṇītavānityasiddho heturiti vācyaṃ, yataḥ “yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmaiḥ” ityādiśruterna hiraṇyagarbhakṛtatvaṃ vedasyeti| na ca śabdatvena vedasyāpi pauruṣeyatvaṃ sādhyaṃ, śabdasyānityatvāt| kimatra pramāṇamiti cet, mīmāṃsakā eva paryanuyojyāḥ, asmākaṃ punarārdrakavaṇijāṃ vahnijalacintayā prayojanaṃ nāstīti| ye tu dvividho hyāyurvedaḥ śabdarūpo'rtharūpaśca| tatrādyaḥ kṛtakatvādanitya eva, artharūpastu nitya evetyāhuḥ| teṣāmāyurvedasya nityatvamardhaśaucanyāyamavagāhate’ iti śivadāsasenaḥ</note> śāśvato nirdiśyate, anāditvāt, svabhāvasaṃsiddhalakṣaṇatvāt, bhāvasvabhāvanityatvācca| na hi nābhūt <note place="foot" type="variant" n="40">‘naivābhūt’ iti pā.| ‘idānīṃ sampradāyāvicchedaṃ darśayitumāyurvedasya santānanityatāmāha- nahītyādi| ayaṃ bhāvaḥ- anādau saṃsāre āyuryuktānāṃ prāṇināmanucchedāt sarvadaivāyuraparāparasantānanyāyena vidyate, tataścāyurvedopakāryasyāyuḥ santānasyānāditvāttadupakaraṇāyurvedenāpi tathā bhavitavyaṃ, nahyupakaraṇābhāve upakāryatvaṃ sambhavatīti| na hi nābhūt kadācidāyuḥsantāna iti nyāyenāyurvedābhidheyasyāyuḥsantānasya nityatvena tadabhidhāyakasyāpi nityatvamiti varṇayanti’ iti śivadāsasenaḥ</note> kadācidāyuṣaḥ santāno buddhisantāno vā, śāśvataścāyuṣo veditā, anādi ca sukhaduḥkhaṃ sadravyahetulakṣaṇamaparāparayogāt| eṣa cārthasaṅgraho vibhāvyate āyurvedalakṣaṇamiti| gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="41">‘yat punargurulaghu’ iti pā.</note> dravyāṇāṃ sāmānyaviśeṣābhyāṃ vṛddhihrāsau, yathoktaṃ- gurubhirabhyasyamānairgurūṇāmupacayo bhavatyapacayo laghūnāṃ, evamevetareṣāmiti, eṣa bhāvasvabhāvo nityaḥ, svalakṣaṇaṃ ca dravyāṇāṃ pṛthivyādīnāṃ; santi tu dravyāṇi guṇāśca nityānityāḥ| na hyāyurvedasyābhūtvotpattirupalabhyate, anyatrāvabodhopadeśābhyām; etadvai dvayamadhikṛtyotpattimupadiśantyeke| svābhāvikaṃ cāsya lakṣaṇamakṛtakaṃ, yaduktamihādye'dhyāye ca; yathā- agnerauṣṇyam, apāṃ dravatvam| bhāvasvabhāvanityatvamapi cāsya, yathoktaṃ- gurubhirabhyasyamānairgurūṇāmupacayo bhavatyapacayo laghūnāmiti||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tasyāyurvedasyāṅgānyaṣṭau; tadyathā- kāyacikitsā <note place="foot" type="variant" n="46">‘kāyacikitseti yadyapi suśrute śalyameva prathamato nirdiṣṭaṃ, tathā'pyasya tantrasya kāyacikitsāpradhānatvādagre tannirdeśa iti jñeyam| kāyaḥ sakalaṃ śarīraṃ, tasya cikitsā, prāyeṇa rasādeḥ sarvāṅgavyāpakasya doṣādeva jvarātīsāraraktapittādayaḥ sambhavanti| kiṃvā, kāyati śabdaṃ karotīti kāyo jāṭharāgniḥ, aṅgulīpihite karṇayugale ‘dhūk’ iti śabdaśravaṇāttātsthyādvā kāyaśabdenāgnirucyate, uktaṃ ca bhoja- “jāṭharaḥ prāṇināmagniḥ kāya ityabhidhīyate| yastaṃ cikitset sīdantaṃ sa vai kāyacikitsakaḥ” iti| yuktaṃ caitat, yato jvarātīsārādayaḥ kāyacikitsāviṣayā rogā agnidoṣādeva bhavanti| śalākā paṭalavedhanī, tasyāḥ karma śālākyaṃ| brāhmaṇāditvāt ṣyaṅ, śālākyapradhānamaṅgaṃ śālākyam| etena śirorogapratīkārasyāpi grahaṇaṃ, prādhānyaṃ ca śālākyasya pradhānacakṣurviṣayatayā| evamanyatrāpi prādhānyena vyapadeśaḥ| śalyamiti ‘śala’ hiṃsāyāmiti dhātuḥ, tasmāccaurādiṇyantādac, śalaḥ śalanaṃ hiṃsetyarthaḥ, śalasya nimittaṃ saṃyoga iti vivakṣāyāṃ “tasya nimittaṃ saṃyogotpātau” (pā. a. 5/1/38) ityanuvartamānāt “godvyaco'saṅkhyāparimāṇāśvāderyat” (pā. a. 5/1/39) iti dvyactvādyat, tena śalyaṃ hiṃsocitasambandhaḥ, tadāharaṇārthaṃ tantramapi śalyam| kaumārabhṛtyamiti kumārāṇāṃ bhṛtirdhāraṇaṃ poṣaṇaṃ ca, tasyedamiti kaumārabhṛtyaṃ| “tasyedam” (pā. a. 4/3/120) iti yat| rasāyanānīti atra rasaśabdena rasakāryatvāt sarveṣāmeva dhātūnāṃ grahaṇaṃ, tena rasādīnāṃ śukrāntānāṃ kiṃvā rasavīryavipākānāmayanaṃ lābhopāyo rasāyanaṃ| vakṣyati ca- “lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam” (ci. 1) iti| vājīkaraṇamiti avājinaṃ vājinaṃ kurvantyaneneti vājīkaraṇaṃ, yena vā'tyatyarthaṃ vyajyate strīṣu śukraṃ tadvājīkaraṇaṃ, vakṣyati ca- “yena nārīṣu sāmarthyaṃ vājivallabhate naraḥ| vyajate cādhikaṃ yena vājīkaraṇameva tat” (ci. 1) iti| ‘vrajeccātyadhikam’ iti pāṭhe punaḥ punargacchedityarthaḥ| śabdasiddhistu pṛṣodarāditvāt| anye tu, vājo vegaḥ prastāvācchukrasya, sa vidyate yeṣāṃ te vājinaḥ, te kriyante'neneti vājīkaraṇamityāhuḥ| kiṃvā, vājaḥ śukraṃ, so'syāstīti vājī, avājī vājī kriyate yena tadvājīkaraṇam, kiṃvā, vājo maithunam, uktaṃ hi hārīta- “vājo nāma prakāśatvāttacca maithunasañjñitam| vājīkaraṇasañjñābhiḥ puṃstvameva pracakṣate”- iti śivadāsasenaḥ</note>, śālākyaṃ, śalyāpahartṛkaṃ, viṣagaravairodhikapraśamanaṃ, bhūtavidyā, kaumārabhṛtyakaṃ, rasāyanaṃ, vājīkaraṇamiti||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">sa cādhyetavyo brāhmaṇarājanyavaiśyaiḥ| tatrānugrahārthaṃ prāṇināṃ brāhmaṇaiḥ, ārakṣārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘ātmarakṣārthaṃ’ iti pā.</note> rājanyaiḥ, vṛttyarthaṃ vaiśyaiḥ; sāmānyato vā dharmārthakāmaparigrahārthaṃ sarvaiḥ| tatra yadadhyātmavidāṃ dharmapathasthānāṃ dharmaprakāśakānāṃ vā mātṛpitṛbhrātṛbandhugurujanasya vā vikārapraśamane prayatnavān bhavati, yaccāyurvedoktamadhyātmamanudhyāyati vedayatyanuvidhīyate vā, so'sya paro dharmaḥ; yā punarīśvarāṇāṃ vasumatāṃ vā sakāśāt sukhopahāranimittā bhavatyarthāvāptirārakṣaṇaṃ ca, yā ca svaparigṛhītānāṃ prāṇināmāturyādārakṣā, so'syārthaḥ; yat punarasya vidvadgrahaṇayaśaḥ <note place="foot" type="variant" n="49">‘vidvadgrahaṇaṃ yaśaḥ’ iti pā.</note> śaraṇyatvaṃ ca, yā ca sammānaśuśrūṣā, yacceṣṭānāṃ viṣayāṇāmārogyamādhatte so'sya kāmaḥ| iti yathāpraśnamuktamaśeṣeṇa||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atha bhiṣagādita eva bhiṣajā praṣṭavyo'ṣṭavidhaṃ bhavati- tantraṃ, tantrārthān, sthānaṃ, sthānārthān, adhyāyam, adhyāyārthān, praśnaṃ, praśnārthāṃśceti; pṛṣṭena caitadvaktavyamaśeṣeṇa vākyaśo vākyārthaśo'rthāvayavaśaśceti <note place="foot" type="variant" n="51">‘vaktavyamiti vakṣyamāṇaṃ tantrādisvarūpam| vākyaśa ityādipūrvavadvyākhyeyam’ iti śivadāsasenaḥ</note>||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">tatrāyurvedaḥ śākhā vidyā sūtraṃ jñānaṃ śāstraṃ lakṣaṇaṃ tantramityanarthāntaram <note place="foot" type="variant" n="52">‘uktānāmeva tantrādīnāṃ svarūpaṃ krameṇāha- tatretyādi| tatra teṣu tantrādiṣu madhye ‘tantrasvarūpaṃ nirucyate’ iti śeṣaḥ| anarthāntaramiti arthāntaramarthabhedaḥ, na vidyate'rthabhedo yatra tattathā, abhinnārthamityarthaḥ| etena, ete śabdā yasyārthasyābhedena vācakāḥ, tattantramiti tantrasvarūpaṃ darśitaṃ bhavati|” iti śivadāsasenaḥ</note>||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tantrārthaḥ <note place="foot" type="variant" n="53">‘tantrārtha iti tantrasyārtho'bhidheyaṃ, sa ca hitāhitādirūpamāyurāyuṣyāśca padārthāḥ| svalakṣaṇairiti āyuścetanānuvṛttirjīvitamityādinā granthenoktairāyuḥsvarūpaiḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> punaḥ svalakṣaṇairupadiṣṭaḥ| sa cārthaḥ prakaraṇairvibhāvyamāno bhūya eva śarīravṛttihetuvyādhikarmakāryakālakartṛkaraṇavidhiviniścayāddaśaprakaraṇaḥ, tāni ca prakaraṇāni kevalenopadekṣyante tantreṇa||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">tantrasyāsyāṣṭau sthānāni <note place="foot" type="variant" n="55">‘tantramaṣṭau sthānānītyādinā sthānamāha’ iti śivadāsasenaḥ| ‘tantramaṣṭau sthānāni’ iti pā.</note>; tadyathā- ślokanidānavimānaśārīrendriyacikitsitakalpasiddhisthānāni| tatra triṃśadadhyāyakaṃ ślokasthānam, aṣṭāṣṭādhyāyakāni nidānavimānaśārīrasthānāni, dvādaśakamindriyāṇāṃ, triṃśakaṃ cikitsitānāṃ, dvādaśake kalpasiddhisthāne bhavataḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">bhavati cātra- dve triṃśake dvādaśakaṃ trayaṃ ca trīṇyaṣṭakānyeṣu samāptiruktā| ślokauṣadhāriṣṭavikalpasiddhinidānamānāśrayasañjñakeṣu||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">sve sve sthāne yathāsvaṃ ca sthānārtha upadekṣyate| saviṃśamadhyāyaśataṃ śṛṇu nāmakramāgatam||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">dīrghañjīvo'pyapāmārgataṇḍulāragvadhādikau| ṣaḍvirekāśrayaśceti <note place="foot" type="variant" n="56">‘ṣaḍvirekaśataśceti’ iti pā.</note> catuṣko bheṣajāśrayaḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">mātrātasyāśitīyau ca navegāndhāraṇaṃ tathā| indriyopakramaśceti catvāraḥ svāsthyavṛttikāḥ <note place="foot" type="variant" n="57">‘svasthavṛttikāḥ’ iti pā.</note>||37||</seg> <seg type="unit" n="38">khuḍḍākaśca catuṣpādo mahāṃstisraiṣaṇastathā| saha vātakalākhyena vidyānnairdeśikān budhaḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">snehanasvedanādhyāyāvubhau yaścopakalpanaḥ| cikitsāprābhṛtaścaiva sarva eva prakalpanāḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kiyantaḥśirasīyaśca triśophāṣṭodarādikau| rogādhyāyo mahāṃścaiva rogādhyāyacatuṣṭayam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">aṣṭauninditasaṅkhyātastathā laṅghanatarpaṇe| vidhiśoṇitikaścaiva vyākhyātāstatra yojanāḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">yajjaḥpuruṣasaṅkhyāto bhadrakāpyānnapānikau| vividhāśitapītīyaścatvāro'nnaviniścayāḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">daśaprāṇāyatanikastathā'rthedaśamūlikaḥ| dvāvetau prāṇadehārthau proktau vaidyaguṇāśrayau||43||</seg> <seg type="unit" n="44">auṣadhasvasthanirdeśakalpanārogayojanāḥ| catuṣkāḥ ṣaṭ krameṇoktāḥ saptamaścānnapānikaḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">dvau cāntyau saṅgrahādhyāyāviti triṃśakamarthavat| ślokasthānaṃ samuddiṣṭaṃ tantrasyāsya śiraḥ śubham <note place="foot" type="variant" n="58">‘iti triṃśakaṃ ślokasthānaṃ samuddiṣṭamityanvayaḥ, arthavaditi sthānārthasahitaṃ, śira iva śiraḥ pradhānatvāt’ iti śivadāsasenaḥ</note>||45||</seg> <seg type="unit" n="46">catuṣkāṇāṃ mahārthānāṃ sthāne'smin saṅgrahaḥ kṛtaḥ| ślokārthaḥ saṅgrahārthaśca ślokasthānamataḥ smṛtam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">jvarāṇāṃ raktapittasya gulmānāṃ mehakuṣṭhayoḥ| śoṣonmādanidāne ca syādapasmāriṇāṃ ca yat||47||</seg> <seg type="unit" n="48">ityadhyāyāṣṭakamidaṃ nidānasthānamucyate| raseṣu trividhe kukṣau dhvaṃse janapadasya ca||48||</seg> <seg type="unit" n="49">trividhe rogavijñāne srotaḥsvapi ca vartane| rogānīke vyādhirūpe rogāṇāṃ ca bhiṣagjite||49||</seg> <seg type="unit" n="50">aṣṭau vimānānyuktāni mānārthāni maharṣiṇā| katidhāpuruṣīyaṃ ca gotreṇātulyameva ca||50||</seg> <seg type="unit" n="51">khuḍḍikā mahatī caiva garbhāvakrāntirucyate| puruṣasya śarīrasya vicayau dvau viniścitau||51||</seg> <seg type="unit" n="52">śarīrasaṅkhyā sūtraṃ ca jāteraṣṭamamucyate <note place="foot" type="variant" n="59">‘sūtraṃ ca jāteriti jātisūtrīyamityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>| ityuddiṣṭāni muninā śārīrāṇyatrisūnunā||52||</seg> <seg type="unit" n="53">varṇasvarīyaḥ puṣpākhyastṛtīyaḥ parimarśanaḥ| caturtha indriyānīkaḥ pañcamaḥ pūrvarūpikaḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">katamāniśarīrīyaḥ pannarūpo'pyavākśirāḥ| yasyaśyāvanimittaśca sadyomaraṇa eva ca||54||</seg> <seg type="unit" n="55">aṇujyotiriti khyātastathā gomayacūrṇavān| dvādaśādhyāyakaṃ sthānamindriyāṇāmiti smṛtam <note place="foot" type="variant" n="60">‘prakīrtitam’ iti pā.</note>||55||</seg> <seg type="unit" n="56">abhayāmalakīyaṃ ca prāṇakāmīyameva ca| karapracitakaṃ vedasamutthānaṃ rasāyanam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">saṃyogaśaramūlīyamāsiktakṣīrakaṃ tathā| māṣaparṇabhṛtīyaṃ ca pumāñjātabalādikam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">catuṣkadvayamapyetadadhyāyadvayamucyate| rasāyanamiti jñeyaṃ vājīkaraṇameva ca||58||</seg> <seg type="unit" n="59">jvarāṇāṃ raktapittasya gulmānāṃ mehakuṣṭhayoḥ| śoṣonmāde'pyapasmāre kṣataśothodarārśasām||59||</seg> <seg type="unit" n="60">grahaṇīpāṇḍurogāṇāṃ śvāsakāsātisāriṇām| chardivīsarpatṛṣṇānāṃ viṣamadyavikārayoḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">dvivraṇīyaṃ trimarmīyamūrustambhikameva ca| vātaroge vātarakte yonivyāpatsu caiva yat||61||</seg> <seg type="unit" n="62">triṃśaccikitsitānyuktānyataḥ kalpān <note place="foot" type="variant" n="61">‘ataḥ kalpān paraṃ śṛṇu’ iti pā.| ‘ataḥ kalpāniti ataḥ paraṃ kalpān śṛṇu, ityanvayaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> pracakṣmahe| phalajīmūtakekṣvākukalpo dhāmārgavasya ca||62||</seg> <seg type="unit" n="63">pañcamo vatsakasyoktaḥ ṣaṣṭhaśca kṛtavedhane| śyāmātrivṛtayoḥ kalpastathaiva caturaṅgule||63||</seg> <seg type="unit" n="64">tilvakasya sudhāyāśca saptalāśaṅkhinīṣu ca| dantīdravantyoḥ kalpaśca dvādaśo'yaṃ samāpyate||64||</seg> <seg type="unit" n="65">kalpanā pañcakarmākhyā bastisūtrī tathaiva ca| snehavyāpadikī siddhirnetravyāpadikī tathā||65||</seg> <seg type="unit" n="66">siddhiḥ śodhanayoścaiva bastisiddhistathaiva ca| prāsṛtī marmasaṅkhyātā siddhirbastyāśrayā ca yā||66||</seg> <seg type="unit" n="67">phalamātrā tathā siddhiḥ siddhiścottarasañjñitā| siddhayo dvādaśaivaitāstantraṃ cāsu <note place="foot" type="variant" n="62">‘cātra’ iti pā.</note> samāpyate||67||</seg> <seg type="unit" n="68">sve sve sthāne <note place="foot" type="variant" n="63">‘adhyāyamuktvā'dhyāyārthamāha- sve sve sthāna ityādi| sve sve sthāne yo'dhyāyo vaktavyastatra tatra cādhyāye tasya tasyādhyāyasyārthasaṅgraho vācya ityarthaḥ| cakāro'tra adhyāyārtha ityanantaraṃ yojyaḥ, tena “sthānārthaḥ” iti samuccīyate| tataśca sthānānte sthānārthasaṅgrahamadhyāyānte cādhyāyārthasaṅgrahaṃ yathākrameṇa vakṣyatītyarthaḥ| yadyapi śārīrasthāne tatsthānārtho viśiṣya na vaktavyaḥ, tathā'pi śārīrasthānasya śarīranirūpaṇarūpo yo'rthaḥ saḥ “śarīraṃ cintyate sarvaṃ daivamānuṣasampadā” (śā.a.8) ityādi śārīraśabdaniruktidvāreṇaivokta iti jñeyam| taṃ brūyāditi taṃ sarvaṃ tantrārthaṃ sthānārthamadhyāyārthaṃ ca| arthasaṅgrahāditi lyablope pañcamī, tantrādīnāmartha saṅgṛhya saṅkṣipyetyarthaḥ| sarvataḥ anavaśeṣataḥ| yathāsvamityanena yo yasyārthastasya saṅgrahaṃ kṛtvā tantrārthaṃ sthānārthamadhyāyārthaṃ cāśeṣato brūyādityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> tathā'dhyāye cādhyāyārthaḥ pravakṣyate| taṃ brūyāt sarvataḥ sarvaṃ yathāsvaṃ <note place="foot" type="variant" n="64">‘yathārthāddhyanusaṅgrahāt’ iti pā.</note> hyarthasaṅgrahāt||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">pṛcchā tantrādyathāmnāyaṃ vidhinā praśna ucyate| praśnārtho yuktimāṃstasya tantreṇaivārthaniścayaḥ <note place="foot" type="variant" n="66">‘tantrāditi tantramārabhya| yathāmnāyaṃ yathākramam| vidhinā sāmānyaviśeṣaprakāreṇa, pūrvāparavirodhādidoṣaśūnyena vā pṛcchā praśna ucyata ityarthaḥ| praśnārthaṃ vivṛṇoti- praśnārtha ityādi| tasya praśnasya tantreṇa śāstreṇārthaniścayo yaḥ sa praśnārthaḥ praśnaprayojanamucyate| yuktimāniti yuktimān upapattimān’ iti śivadāsasenaḥ</note>||69||</seg> <seg type="unit" n="70">niruktaṃ <note place="foot" type="variant" n="67">‘tantrādiśabdānāṃ niruktiddhāreṇārthaṃ spaṣṭayati- niruktamityādi| tantraṇāditi vyutpādanāt| arthapratiṣṭhayeti pradhānabhūtārthāvasthānāt| etena tantryate vyutpādyate'neneti tantraṃ śāstraṃ, tathā cārthāḥ pratiṣṭhantyasminniti sthānamiti niruktirdarśitā bhavati’ iti śivadāsasenaḥ</note> tantraṇāttantraṃ, sthānamarthapratiṣṭhayā| adhikṛtyārthamadhyāyanāmasañjñā pratiṣṭhitā <note place="foot" type="variant" n="68">‘adhikṛtyeti niruktyaikadeśaprakāśanamadhikṛto'dhyāyārthaḥ, tatprayuktā nāmasañjñā adhyāyanāmasañjñā yogarūḍhasañjñetyarthaḥ| kiṃvā adhikṛtyeti tṛtīyāntapadam| tena, adhikṛtiradhikṛtārthasambandhaḥ, tenopalakṣitā'dhyāyasañjñetyarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note>||70||</seg> <seg type="unit" n="71">iti sarvaṃ yathāpraśnamaṣṭakaṃ samprakāśitam| kārtsnyena coktastantrasya saṅgrahaḥ suviniścitaḥ||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">santi pāllavikotpātāḥ <note place="foot" type="variant" n="69">‘pallavikopetāḥ’ iti pā.</note> saṅkṣobhaṃ janayanti ye| vartakānāmivotpātāḥ sahasaivāvibhāvitāḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">tasmāttān <note place="foot" type="variant" n="70">‘tasmāttu pūrvakaṃ jalpe’ iti pā.</note> pūrvasañjalpe sarvatrāṣṭakamādiśet| parāvaraparīkṣārthaṃ tatra śāstravidāṃ balam||73||</seg> <seg type="unit" n="74">śabdamātreṇa tantrasya kevalasyaikadeśikāḥ| bhramantyalpabalāstantre jyāśabdeneva vartakāḥ||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">paśuḥ paśūnāṃ daurbalyāt kaścinmadhye vṛkāyate| sa satyaṃ vṛkamāsādya prakṛtiṃ bhajate paśuḥ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">tadvadajño'jñamadhyasthaḥ kaścinmaukharyasādhanaḥ| sthāpayatyāptamātmānamāptaṃ tvāsādya bhidyate||76||</seg> <seg type="unit" n="77">babhrurgūḍha ivorṇābhirabuddhirabahuśrutaḥ| kiṃ vai vakṣyati sañjalpe kuṇḍabhedī jaḍo yathā||77||</seg> <seg type="unit" n="78">sadvṛttairna vigṛhṇīyādbhiṣagalpaśrutairapi| hanyāt praśnāṣṭakenādāvitarāṃstvāptamāninaḥ <note place="foot" type="variant" n="72">‘ye pramādinaḥ’ iti pā.</note>||78||</seg> <seg type="unit" n="79">dambhino mukharā hyajñāḥ prabhūtābaddhabhāṣiṇaḥ| prāyaḥ, prāyeṇa sumukhāḥ santo yuktālpabhāṣiṇaḥ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">tattvajñānaprakāśārthamahaṅkāramanāśritaḥ| svalpādhārājñamukharānmarṣayenna vivādinaḥ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">paro bhūteṣvanukrośastattvajñāna(ne)parā dayā| yeṣāṃ teṣāmasadvādanigrahe niratā matiḥ||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">asatpakṣākṣaṇitvārtidambhapāruṣyasādhanāḥ| bhavantyanāptāḥ sve tantre prāyaḥ paravikatthakāḥ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">tān kālapāśasadṛśān varjayecchāstradūṣakān| praśamajñānavijñānapūrṇāḥ sevyā bhiṣaktamāḥ||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">samagraṃ duḥkhamāyattamavijñāne dvayāśrayam| sukhaṃ samagraṃ vijñāne vimale ca pratiṣṭhitam||84||</seg> <seg type="unit" n="85">idamevamudārārthamajñānāṃ na prakāśakam| śāstraṃ dṛṣṭipraṇaṣṭānāṃ yathaivādityamaṇḍalam||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">tatra ślokāḥ- arthe daśamahāmūlāḥ sañjñā cāsāṃ yathā kṛtā| ayanāntāḥ ṣaḍagryāśca rūpaṃ vedavidāṃ ca yat||86||</seg> <seg type="unit" n="87">saptakaścāṣṭakaścaiva paripraśnāḥ sanirṇayāḥ| yathā vācyaṃ yadarthaṃ ca ṣaḍvidhāścaikadeśikāḥ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">arthedaśamahāmūle sarvametat prakāśitam| saṅgrahaścāyamadhyāyastantrasyāsyaiva kevalaḥ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">yathā sumanasāṃ sūtraṃ saṅgrahārthaṃ vidhīyate| saṅgrahārthaṃ tathā'rthānāmṛṣiṇā saṅgrahaḥ kṛtaḥ||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'rthedaśamahāmūlīyo nāma triṃśo'dhyāyaḥ||30||</seg> agniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte| iyatā'vadhinā sarvaṃ sūtrasthānaṃ samāpyate|</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="2" xml:id="ca.2">
        <head>nidānasthānam</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ca.2.1">
          <head>jvaranidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto jvaranidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu heturnimittamāyatanaṃ kartā kāraṇaṃ pratyayaḥ samutthānaṃ nidānamityanarthāntaram| tattrividham- asātmyendriyārthasaṃyogaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaśceti||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atastrividhā vyādhayaḥ prādurbhavanti- āgneyāḥ, saumyāḥ, vāyavyāśca; dvividhāścāpare- rājasāḥ, tāmasāśca||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra vyādhirāmayo gada ātaṅko yakṣmā jvaro vikāro roga ityanarthāntaram||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tasyopalabdhirnidānapūrvarūpaliṅgopaśayasamprāptitaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra nidānaṃ kāraṇamityuktamagre||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pūrvarūpaṃ prāgutpatti lakṣaṇaṃ vyādheḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">prādurbhūtalakṣaṇaṃ punarliṅgam| tatra liṅgamākṛtirlakṣaṇaṃ cihnaṃ saṃsthānaṃ vyañjanaṃ rūpamityanarthāntaram||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">upaśayaḥ punarhetuvyādhiviparītānāṃ viparītārthakāriṇāṃ cauṣadhāhāravihārāṇāmupayogaḥ sukhānubandhaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">samprāptirjātirāgatirityanarthāntaraṃ vyādheḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">sā saṅkhyāprādhānyavidhivikalpabalakālaviśeṣairbhidyate|12|</ab>
          <ab type="mula">saṅkhyā tāvadyathā- aṣṭau jvarāḥ, pañca gulmāḥ, sapta kuṣṭhānyevamādiḥ|12|</ab>
          <ab type="mula">prādhānyaṃ punardoṣāṇāṃ taratamābhyāmupalabhyate| tatra dvayostaraḥ, triṣu tama iti|12|</ab>
          <ab type="mula">vidhirnāma- dvividhā vyādhayo nijāgantubhedena, trividhāstridoṣabhedena, caturvidhāḥ sādhyāsādhyamṛdudāruṇabhedena|12|</ab>
          <ab type="mula">samavetānāṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘pṛthak samavetānāṃ ca’ iti pā.</note> punardoṣāṇāmaṃśāṃśabalavikalpo vikalpo'sminnarthe|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">balakālaviśeṣaḥ punarvyādhīnāmṛtvahorātrāhārakālavidhiviniyato bhavati||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tasmādvyādhīn bhiṣaganupahatasattvabuddhirhetvādibhirbhāvairyathāvadanubuddhyeta||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ityarthasaṅgraho nidānasthānasyoddiṣṭo bhavati| taṃ vistareṇopadiśanto bhūyastaramato'nuvyākhyāsyāmaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tatra prathamata eva tāvadādyām~llobhābhidrohakopaprabhavānaṣṭau vyādhīnnidānapūrveṇa krameṇa vyākhyāsyāmaḥ, tathā sūtrasaṅgrahamātraṃ cikitsāyāḥ| cikitsiteṣu <note place="foot" type="variant" n="31">‘cikitsitaṃ cottarakālaṃ yathoddiṣṭaṃ vikārāṇām’ iti pā.</note> cottarakālaṃ yathopacitavikārānanuvyākhyāsyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="32">‘yathācitaṃ’, ‘yathācitraṃ’, ‘yathoddiṣṭaṃ’ iti ca pāṭhāntarāṇi</note>||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">iha khalu jvara evādau vikārāṇāmupadiśyate, tatprathamatvācchārīrāṇām||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">atha khalvaṣṭābhyaḥ kāraṇebhyo jvaraḥ sañjāyate manuṣyāṇāṃ; tadyathā- vātāt, pittāt, kaphāt, vātapittābhyāṃ, vātakaphābhyāṃ, pittakaphābhyāṃ, vātapittakaphebhyaḥ, āgantoraṣṭamāt kāraṇāt||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tasya nidānapūrvarūpaliṅgopaśayaviśeṣānanuvyākhyāsyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="35">‘nidānapūrvarūpaliṅgopaśayasamprāptiviśeṣānanuvyākhyāsyāmaḥ’ iti pā.</note>||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">rūkṣalaghuśītavamanavirecanāsthāpanaśirovirecanātiyogavyāyāmavegasandhāraṇānaśanābhighāta- vyavāyodvegaśokaśoṇitātiṣekajāgaraṇaviṣamaśarīranyāsebhyo'tisevitebhyo vāyuḥ prakopamāpadyate||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayamūṣmaṇā <note place="foot" type="variant" n="39">‘praviśyāmāśayamūṣmaṇaḥ sthānamūṣmaṇā saha’ iti pā.</note> saha miśrībhūyādyamāhārapariṇāmadhātuṃ rasanāmānamanvavetya rasasvedavahāni srotāṃsi pidhāyāgnimupahatya paktisthānādūṣmāṇaṃ bahirnirasya kevalaṃ śarīramanuprapadyate, tadā jvaramabhinirvartayati||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tasyemāni liṅgāni bhavanti; tadyathā- viṣamārambhavisargitvam, ūṣmaṇo vaiṣamyaṃ, tīvratanubhāvānavasthānāni jvarasya, jaraṇānte divasānte niśānte gharmānte vā jvarasyābhyāgamanamabhivṛddhirvā, viśeṣeṇa paruṣāruṇavarṇatvaṃ nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacāmatyarthaṃ klṛptībhāvaśca; anekavidhopamāścalācalāśca vedanāsteṣāṃ teṣāmaṅgāvayavānāṃ; tadyathā- pādayoḥ suptatā, piṇḍikayorudveṣṭanaṃ, jānunoḥ kevalānāṃ ca sandhīnāṃ viśleṣaṇam, ūrvoḥ sādaḥ, kaṭīpārśvapṛṣṭhaskandhabāhvaṃsorasāṃ ca bhagnarugṇamṛditamathitacaṭitāvapāṭitāvanunnatvamiva <note place="foot" type="variant" n="43">‘avapīḍitāvatunnatvamiva’ iti pā.</note>, hanvoścāprasiddhiḥ, svanaśca karṇayoḥ, śaṅkhayornistodaḥ, kaṣāyāsyatā āsyavairasyaṃ vā, mukhatālukaṇṭhaśoṣaḥ, pipāsā, hṛdayagrahaḥ, śuṣkacchardiḥ, śuṣkakāsaḥ, kṣavathūdgāravinigrahaḥ, annarasakhedaḥ, prasekārocakāvipākāḥ, viṣādajṛmbhāvināmavepathuśramabhramapralāpaprajāgararomaharṣadantaharṣāḥ, uṣṇābhiprāyatā, nidānoktānāmanupaśayo viparītopaśayaśceti vātajvarasya <note place="foot" type="variant" n="44">yogīndranāthastu ‘vātajvarasya liṅgāni bhavanti’ iti na paṭhati</note> liṅgāni bhavanti||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanebhyo'tisevitebhyastathā tīkṣṇātapāgnisantāpaśramakrodhaviṣamāhārebhyaśca pittaṃ prakopamāpadyate||22||</seg> <seg type="unit" n="23">tadyadā prakupitamāmāśayādūṣmāṇamupasṛjyādyamāhārapariṇāmadhātuṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘prakupitamāmāśayaṃ praviśadevoṣmaṇā'pasṛjadādyamāhārapariṇāmadhātuṃ’ iti pā.</note> rasanāmānamanvavetya rasasvedavahāni srotāṃsi pidhāya dravatvādagnimupahatya paktisthānādūṣmāṇaṃ bahirnirasya <note place="foot" type="variant" n="49">‘bahirdvāraṃ nirasya’ iti pā.</note> prapīḍayat kevalaṃ śarīramanuprapadyate, tadā jvaramabhinirvartayati||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tasyemāni liṅgāni bhavanti; tadyathā- yugapadeva kevale śarīre jvarasyābhyāgamanamabhivṛddhirvā bhuktasya vidāhakāle madhyandine'rdharātre śaradi vā viśeṣeṇa, kaṭukāsyatā, ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhatālupākaḥ, tṛṣṇā, mado, bhramo, mūrcchā, pittacchardanam, atīsāraḥ, annadveṣaḥ, sadanaṃ, khedaḥ, pralāpaḥ, raktakoṭhābhinirvṛttiḥ śarīre, haritahāridratvaṃ nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām, atyarthamūṣmaṇastīvrabhāvaḥ, atimātraṃ dāhaḥ, śītābhiprāyatā, nidānoktānupaśayo viparītopaśayaśceti pittajvaraliṅgāni <note place="foot" type="variant" n="50">‘yogīndranāthasenastu pittajvaraliṅgāni bhavanti’ iti na paṭhati</note> bhavanti||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">snigdhagurumadhurapicchilaśītāmlalavaṇadivāsvapnaharṣāvyāyāmebhyo'tisevitebhyaḥ śleṣmā prakopamāpadyate||25||</seg> <seg type="unit" n="26">sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayamūṣmaṇā sahamiśrībhūyādyamāhārapariṇāmadhātuṃ rasanāmānamanvavetya rasasvedavahāni srotāṃsi pidhāyāgnimupahatya paktisthānādūṣmāṇaṃ bahirnirasya prapīḍayan kevalaṃ śarīramanuprapadyate, tadā jvaramabhinirvartayati||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tasyemāni liṅgāni bhavanti; tadyathā- yugapadeva kevale śarīre jvarasyābhyāgamanamabhivṛddhirvā bhuktamātre pūrvāhṇe pūrvarātre vasantakāle vā viśeṣeṇa, gurugātratvam, anannābhilāṣaḥ, śleṣmaprasekaḥ, mukhamādhuryaṃ, hṛllāsaḥ, hṛdayopalepaḥ, stimitatvaṃ, chardiḥ, mṛdvagnitā, nidrādhikyaṃ, stambhaḥ, tandrā, kāsaḥ, śvāsaḥ, pratiśyāyaḥ, śaityaṃ, śvaityaṃ ca nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām, atyarthaṃ ca śītapiḍakā bhṛśamaṅgebhya <note place="foot" type="variant" n="52">‘aṅge bhṛśamuttiṣṭhanti’ iti pā.</note> uttiṣṭhanti, uṣṇābhiprāyatā, nidānoktānupaśayo viparītopaśayaśca; iti (śleṣmajvaraliṅgāni <note place="foot" type="variant" n="53">yogīndranāthasenastu śleṣmajvaraliṅgāni bhavanti’ iti na paṭhanti</note> bhavanti)||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">viṣamāśanādanaśanādannaparivartādṛtuvyāpatterasātmyagandhopaghrāṇādviṣopahatasya codakasyopayogādgarebhyo girīṇāṃ copaśleṣāt snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanānāmayathāvatprayogāt mithyāsaṃsarjanādvā strīṇāṃ ca viṣamaprajananāt prajātānāṃ ca mithyopacārād yathoktānāṃ ca hetūnāṃ miśrībhāvādyathānidānaṃ dvandvānāmanyatamaḥ sarve vā trayo doṣā yugapat prakopamāpadyante, te prakupitāstayaivānupūrvyā jvaramabhinirvartayanti||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tatra tathoktānāṃ jvaraliṅgānāṃ miśrībhāvaviśeṣadarśanāddvāndvikamanyatamaṃ jvaraṃ sānnipātikaṃ vā vidyāt||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">abhighātābhiṣaṅgābhicārābhiśāpebhya āganturhi vyathāpūrvo'ṣṭamo jvaro bhavati| sa kiñcitkālamāgantuḥ kevalo bhūtvā paścāddoṣairanubadhyate| tatrābhighātajo vāyunā duṣṭaśoṇitādhiṣṭhānena, abhiṣaṅgajaḥ punarvātapittābhyām, abhicārābhiśāpajau tu sannipātenānubadhyete||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">sa saptavidhājjvarādviśiṣṭaliṅgopakramasamutthānatvādviśiṣṭo veditavyaḥ, karmaṇā sādhāraṇena copacaryate <note place="foot" type="variant" n="55">‘copakramyaḥ’ iti, ‘copakramyate’ iti ca pā.</note>| ityaṣṭavidhā jvaraprakṛtiruktā||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">jvarastveka eva santāpalakṣaṇaḥ| tamevābhiprāyaviśeṣāddvividhamācakṣate, nijāgantuviśeṣācca| tatra nijaṃ dvividhaṃ trividhaṃ caturvidhaṃ saptavidhaṃ cāhurbhiṣajo vātādivikalpāt||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- mukhavairasyaṃ, gurugātratvam, anannābhilāṣaḥ, cakṣuṣorākulatvam, aśrvāgamanaṃ, nidrādhikyam, aratiḥ, jṛmbhā, vināmaḥ, vepathuḥ, śramabhramapralāpajāgaraṇaromaharṣadantaharṣāḥ, śabdaśītavātātapasahatvāsahatvam, arocakāvipākau, daurbalyam, aṅgamardaḥ, sadanam, alpaprāṇatā, dīrghasūtratā, ālasyam, ucitasya karmaṇo hāniḥ, pratīpatā svakāryeṣu, gurūṇāṃ vākyeṣvabhyasūyā, bālebhyaḥ pradveṣaḥ, svadharmeṣvacintā, mālyānulepanabhojanaparikleśanaṃ, madhurebhyaśca bhakṣebhyaḥ pradveṣaḥ, amlalavaṇakaṭukapriyatā ca, iti jvarasya pūrvarūpāṇi bhavanti prāksantāpāt; api cainaṃ santāpārtamanubadhnanti||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">ityetānyekaikaśo jvaraliṅgāni vyākhyātāni bhavanti vistarasamāsābhyām||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">jvarastu khalu maheśvarakopaprabhavaḥ, sarvaprāṇabhṛtāṃ prāṇaharo, dehendriyamanastāpakaraḥ, prajñābalavarṇaharṣotsāhahrāsakaraḥ <note place="foot" type="variant" n="57">‘prajñābalavarṇaharṣotsāhasādanaḥ’ iti pā.</note>, śramaklamamohāhāroparodhasañjananaḥ; jvarayati śarīrāṇīti jvaraḥ, nānye vyādhayastathā dāruṇā bahūpadravā duścikitsyāśca yathā'yam| sa sarvarogādhipatiḥ, nānātiryagyoniṣu ca bahuvidhaiḥ śabdairabhidhīyate| sarve prāṇabhṛtaḥ sajvarā eva jāyante sajvarā eva mriyante ca; sa mahāmohaḥ, tenābhibhūtāḥ prāgdaihikaṃ dehinaḥ karma kiñcidapi na smaranti, sarvaprāṇabhṛtāṃ ca jvara evānte prāṇānādatte||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">tatra pūrvarūpadarśane jvarādau vā hitaṃ laghvaśanamapatarpaṇaṃ vā, jvarasyāmāśayasamutthatvāt; tataḥ kaṣāyapānābhyaṅgasnehasvedapradehapariṣekānulepanavamanavirecanāsthāpanānuvāsanopaśamana- nastaḥkarmadhūpadhūmapānāñjanakṣīrabhojanavidhānaṃ ca yathāsvaṃ yuktyā prayojyam||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">jīrṇajvareṣu tu sarveṣveva sarpiṣaḥ pānaṃ praśasyate yathāsvauṣadhasiddhasya; sarpirhi snehādvātaṃ śamayati, saṃskārāt kaphaṃ, śaityāt pittamūṣmāṇaṃ ca; tasmājjīrṇajvareṣu sarveṣveva sarpirhitamudakamivāgnipluṣṭeṣu dravyeṣviti||37||</seg> <seg type="unit" n="38">bhavanti cātra- yathā prajvalitaṃ veśma pariṣiñcanti vāriṇā| narāḥ śāntimabhipretya tathā jīrṇajvare ghṛtam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">snehādvātaṃ śamayati, śaityāt pittaṃ niyacchati| ghṛtaṃ tulyaguṇaṃ doṣaṃ saṃskārāttu jayet kapham||39||</seg> <seg type="unit" n="40">nānyaḥ snehastathā kaścit saṃskāramanuvartate| yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnehottamaṃ matam||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">gadyokto yaḥ punaḥ ślokairarthaḥ samanugīyate| tadvyaktivyavasāyārthaṃ dviruktaṃ tanna garhyate||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">tatra ślokāḥ- trividhaṃ nāmaparyāyairhetuṃ pañcavidhaṃ gadam| gadalakṣaṇaparyāyān vyādheḥ pañcavidhaṃ graham||42||</seg> <seg type="unit" n="43">jvaramaṣṭavidhaṃ tasya prakṛṣṭāsannakāraṇam| pūrvarūpaṃ ca rūpaṃ ca bheṣajaṃ saṅgraheṇa ca||43||</seg> <seg type="unit" n="44">vyājahāra jvarasyāgre nidāne vigatajvaraḥ| bhagavānagniveśāya praṇatāya punarvasuḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne jvaranidānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ca.2.2">
          <head>raktapittanidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto raktapittanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">pittaṃ yathābhūtaṃ lohitapittamiti sañjñāṃ labhate, tad <note place="foot" type="variant" n="1">‘tathā'nuvyākhyāsyāmaḥ’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">yadā janturyavakoddālakakoradūṣaprāyāṇyannāni bhuṅkte, bhṛśoṣṇatīkṣṇamapi cānyadannajātaṃ niṣpāvamāṣakulatthasūpakṣāropasaṃhitaṃ, dadhidadhimaṇḍodaśvitkaṭvarāmlakāñjikopasekaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘…kāñjikopahitaṃ’ iti pā.</note> vā, vārāhamāhiṣāvikamātsyagavyapiśitaṃ, piṇyākapiṇḍāluśuṣkaśākopahitaṃ, mūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrumadhuśigru(khaḍayūṣa <note place="foot" type="variant" n="3">‘khaṇḍayūṣa’ iti yogīndranāthaseno na paṭhati</note> ) bhūstṛṇasumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakopadaṃśaṃ, surāsauvīratuṣodakamaireyamedakamadhūlakaśuktakuvalabadarāmlaprāyānupānaṃ vā, piṣṭānnottarabhūyiṣṭham; uṣṇābhitapto vā'timātramativelaṃ vā''maṃ payaḥ pibati, payasā samaśnāti rauhiṇīkaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘rohiṇīśākaṃ’ iti pā.</note>, kāṇakapotaṃ vā sarṣapatailakṣārasiddhaṃ, kulatthapiṇyākajāmbavalakucapakvaiḥ śauktikairvā saha kṣīraṃ pibatyuṣṇābhitaptaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘kṣīramāmatimātramathavā pibati’ iti pā.</note>; tasyaivamācarataḥ pittaṃ prakopamāpadyate, lohitaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="6">‘cāśu pramāṇamativartate’ iti pā.</note> svapramāṇamativartate| tasmin pramāṇātivṛtte pittaṃ prakupitaṃ śarīramanusarpadyadeva <note place="foot" type="variant" n="7">‘yadaiva’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note> yakṛtplīhaprabhavāṇāṃ lohitavahānāṃ ca srotasāṃ lohitābhiṣyandagurūṇi mukhānyāsādya pratirundhyāt <note place="foot" type="variant" n="8">‘pratipadyate’ iti pā.</note> tadeva <note place="foot" type="variant" n="9">‘tadaiva’ iti pā.</note> lohitaṃ dūṣayati||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">saṃsargāllohitapradūṣaṇāllohitagandhavarṇānuvidhānācca <note place="foot" type="variant" n="12">‘tallohitasaṃsargāt’ iti pā.</note> pittaṃ lohitapittamityācakṣate||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- anannābhilāṣaḥ, bhuktasya vidāhaḥ, śuktāmlagandharasa udgāraḥ, charderabhīkṣṇamāgamanaṃ, charditasya bībhatsatā, svarabhedo, gātrāṇāṃ sadanaṃ, paridāhaḥ, mukhāddhūmāgama iva, lohalohitamatsyāmagandhitvamiva cāsyasya, raktaharitahāridratvamaṅgāvayavaśakṛnmūtrasvedalālāsiṅghāṇakāsyakarṇamalapiḍakolikāpiḍakānām <note place="foot" type="variant" n="14">‘…piccaḍikā...’ iti pā.</note>, aṅgavedanā, lohitanīlapītaśyāvānāmarciṣmatāṃ ca rūpāṇāṃ svapne darśanamabhīkṣṇamiti (lohitapittapūrvarūpāṇi <note place="foot" type="variant" n="15">yogīndranāthasenastu ‘lohitapittapūrvarūpāṇi bhavanti’ iti na paṭhati</note> bhavanti)||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">upadravāstu khalu daurbalyārocakāvipākaśvāsakāsajvarātīsāraśophaśoṣapāṇḍurogāḥ svarabhedaśca||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">mārgau punarasya dvau ūrdhvaṃ, cādhaśca| tadbahuśleṣmaṇi śarīre śleṣmasaṃsargādūrdhvaṃ pratipadyamānaṃ karṇanāsikānetrāsyebhyaḥ pracyavate, bahuvāte tu śarīre vātasaṃsargādadhaḥ pratipadyamānaṃ mūtrapurīṣamārgābhyāṃ pracyavate, bahuśleṣmavāte tu śarīre śleṣmavātasaṃsargāddvāvapi mārgau pratipadyate, tau mārgau pratipadyamānaṃ sarvebhya eva yathoktebhyaḥ khebhyaḥ pracyavate śarīrasya||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tatra yadūrdhvabhāgaṃ tat sādhyaṃ, virecanopakramaṇīyatvādbahvauṣadhatvācca; yadadhobhāgaṃ tadyāpyaṃ, vamanopakramaṇīyatvādalpauṣadhatvācca; yadubhayabhāgaṃ tadasādhyaṃ, vamanavirecanāyogitvādanauṣadhatvācceti||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">raktapittaprakopastu khalu purā dakṣayajñoddhvaṃse rudrakopāmarṣāgninā <note place="foot" type="variant" n="16">‘rudrakopāgninā’ iti pā.</note> prāṇināṃ parigataśarīraprāṇānāmabhavajjvaramanu||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tasyāśukāriṇo dāvāgnerivāpatitasyātyayikasyāśu praśāntyai prayatitavyaṃ mātrāṃ deśaṃ kālaṃ cābhisamīkṣya santarpaṇenāpatarpaṇena vā mṛdumadhuraśiśiratiktakaṣāyairabhyavahāryaiḥ pradehapariṣekāvagāhasaṃsparśanairvamanādyairvā tatrāvahiteneti||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">bhavanti cātra- sādhyaṃ lohitapittaṃ tadyadūrdhvaṃ pratipadyate| virecanasya yogitvādbahutvādbheṣajasya ca||12||</seg> <seg type="unit" n="13">virecanaṃ tu pittasya jayārthe paramauṣadham| yaśca tatrānvayaḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘tatrānugaḥ’ iti pā.</note> śleṣmā tasya cānadhamaṃ smṛtam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">bhavedyogāvahaṃ tatra madhuraṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘kaṣāyaṃ tiktameva ca’ iti pā.</note> caiva bheṣajam| tasmāt sādhyaṃ mataṃ raktaṃ yadūrdhvaṃ pratipadyate||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">raktaṃ tu yadadhobhāgaṃ tadyāpyamiti niścitam| vamanasyālpayogitvādalpatvādbheṣajasya ca||15||</seg> <seg type="unit" n="16">vamanaṃ hi na pittasya haraṇe <note place="foot" type="variant" n="20">‘jayārthe paramauṣadham’ iti pā.</note> śreṣṭhamucyate| yaśca tatrānvayo <note place="foot" type="variant" n="21">‘tatrānugaḥ’ iti pā.</note> vāyustacchāntau cāvaraṃ smṛtam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">taccāyogāvahaṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘syācca yogāvahaṃ tatra madhuraṃ caiva bheṣajam’ iti pā.</note> tatra kaṣāyaṃ tiktakāni ca| tasmādyāpyaṃ samākhyātaṃ yaduktamanulomagam <note place="foot" type="variant" n="23">‘yadraktamanulomagam’ iti pā.</note>||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">raktapittaṃ tu yanmārgau dvāvapi pratipadyate| asādhyamiti tajjñeyaṃ pūrvoktādeva kāraṇāt||18||</seg> <seg type="unit" n="19">nahi saṃśodhanaṃ kiñcidastyasya pratimārgagam| pratimārgaṃ ca haraṇaṃ raktapitte vidhīyate||19||</seg> <seg type="unit" n="20">evamevopaśamanaṃ sarvaśo nāsya vidyate| saṃsṛṣṭeṣu ca doṣeṣu sarvajicchamanaṃ matam <note place="foot" type="variant" n="25">‘hitam’ iti pā.</note>||20||</seg> ityuktaṃ trividhodarkaṃ raktaṃ mārgaviśeṣataḥ|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ebhyastu khalu hetubhyaḥ kiñcitsādhyaṃ na sidhyati||21||</seg> <seg type="unit" n="22">preṣyopakaraṇābhāvāddaurātmyādvaidyadoṣataḥ| akarmataśca sādhyatvaṃ kaścidrogo'tivartate||22||</seg> tatrāsādhyatvamekaṃ syāt sādhyayāpyaparikramāt|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">raktapittasya vijñānamidaṃ tasyopadiśyate||23||</seg> <seg type="unit" n="24">yat kṛṣṇamathavā nīlaṃ yadvā śakradhanuṣprabham| raktapittamasādhyaṃ tadvāsaso rañjanaṃ ca yat||24||</seg> <seg type="unit" n="25">bhṛśaṃ pūtyatimātraṃ ca sarvopadravavacca yat| balamāṃsakṣaye yacca tacca raktamasiddhimat||25||</seg> <seg type="unit" n="26">yena copahato raktaṃ raktapittena mānavaḥ| paśyeddṛśyaṃ viyaccāpi taccāsādhyaṃ na saṃśayaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tatrāsādhyaṃ parityājyaṃ, yāpyaṃ yatnena yāpayet| sādhyaṃ cāvahitaḥ siddhairbheṣajaiḥ sādhayedbhiṣak||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tatra ślokau- kāraṇaṃ nāmanirvṛttiṃ pūrvarūpāṇyupadravān| mārgau doṣānubandhaṃ ca sādhyatvaṃ na ca hetumat||28||</seg> <seg type="unit" n="29">nidāne raktapittasya vyājahāra punarvasuḥ| vītamoharajodoṣalobhamānamadaspṛhaḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne raktapittanidānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ca.2.3">
          <head>gulmanidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto gulmanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">iha khalu pañca gulmā bhavanti; tadyathā- vātagulmaḥ, pittagulmaḥ, śleṣmagulmo, nicayagulmaḥ, śoṇitagulma iti||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- kathamiha bhagavan pañcānāṃ gulmānāṃ viśeṣamabhijānīmahe; nahyaviśeṣavidrogāṇāmauṣadhavidapi bhiṣak praśamanasamartho bhavatīti||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- samutthānapūrvarūpaliṅgavedanopaśayaviśeṣebhyo viśeṣavijñānaṃ gulmānāṃ bhavatyanyeṣāṃ ca rogāṇāmagniveśa! tattu khalu <note place="foot" type="variant" n="1">‘tatra tāvat’ iti pā.</note> gulmeṣūcyamānaṃ nibodha||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">yadā puruṣo vātalo viśeṣeṇa jvaravamanavirecanātīsārāṇāmanyatamena karśanena karśito vātalamāhāramāharati, śītaṃ vā viśeṣeṇātimātram <note place="foot" type="variant" n="3">‘atimātramasnehapūrve vā’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note>, asnehapūrve vā vamanavirecane pibati, anudīrṇāṃ vā chardimudīrayati, udīrṇān vātamūtrapurīṣavegānniruṇaddhi, atyaśito vā pibati navodakamatimātram, atisaṅkṣobhiṇā vā yānena yāti, ativyavāyavyāyāmamadyaśokarucirvā, abhighātamṛcchati vā, viṣamāsanaśayanasthānacaṅkramaṇasevī <note place="foot" type="variant" n="4">‘viṣamāśanaśayanāsanasthānacaṅkramaṇasevī’ iti pā.</note> vā bhavati, anyadvā kiñcidevaṃvidhaṃ viṣamamatimātraṃ vyāyāmajātamārabhate, tasyāpacārādvātaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘tasya tadapacārādvāyuḥ’ iti pā.</note> prakopamāpadyate||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">sa prakupito vāyurmahāsroto'nupraviśya raukṣyāt kaṭhinībhūtamāplutya <note place="foot" type="variant" n="6">kaṭhinībhūta āplutya’ iti pā.</note> piṇḍito'vasthānaṃ karoti hṛdi bastau pārśvayornābhyāṃ vā; sa śūlamupajanayati granthīṃścānekavidhān, piṇḍitaścāvatiṣṭhate, sa piṇḍitatvād ‘gulma’ ityabhidhīyate; sa muhurādhamati <note place="foot" type="variant" n="7">‘avadhamati’ iti pā.</note>, muhuralpatvamāpadyate; aniyatavipulāṇuvedanaśca bhavati calatvādvāyoḥ, muhuḥ pipīlikāsampracāra ivāṅgeṣu, todabhedasphuraṇāyāmasaṅkocasuptiharṣapralayodayabahulaḥ; tadāturaḥ sūcyeva śaṅkuneva cābhisaṃviddhamātmānaṃ manyate, api ca divasānte jvaryate <note place="foot" type="variant" n="8">‘jīryati’ iti pā.</note>, śuṣyati cāsyāsyam, ucchvāsaścoparudhyate, hṛṣyanti cāsya romāṇi vedanāyāḥ prādurbhāve; plīhāṭopāntrakūjanāvipākodāvartāṅgamardamanyāśiraḥśaṅkhaśūlabradhnarogāścainamupadravanti; kṛṣṇāruṇaparuṣatvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣaśca bhavati, nidānoktāni cāsya nopaśerate, viparītāni copaśerata iti vātagulmaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">taireva tu karśanaiḥ karśitasyāmlalavaṇakaṭukakṣāroṣṇatīkṣṇaśuktavyāpannamadyaharitakaphalāmlānāṃ vidāhināṃ ca śākadhānyamāṃsādīnāmupayogādajīrṇādhyaśanādraukṣyānugate cāmāśaye vamanamativelaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘vamanavirecanamativelaṃ’ iti pā.</note> sandhāraṇaṃ vātātapau cātisevamānasya pittaṃ saha mārutena prakopamāpadyate||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tat prakupitaṃ māruta āmāśayaikadeśe saṃvartya <note place="foot" type="variant" n="11">‘sammūrcchya’ iti pā.</note> tāneva vedanāprakārānupajanayati, ya uktā vātagulme; pittaṃ tvenaṃ vidahati kukṣau hṛdyurasi kaṇṭhe ca; sa vidahyamānaḥ sadhūmamivodgāramudgiratyamlānvitaṃ, gulmāvakāśaścāsya dahyate dūyate dhūpyate <note place="foot" type="variant" n="12">‘dhūmāyate’ iti pā.</note> ūṣmāyate svidyati klidyati śithila <note place="foot" type="variant" n="13">‘mṛduśithila’ iti pā.</note> iva sparśāsaho'lparomāñcaśca <note place="foot" type="variant" n="14">‘alparomā ca’ iti pā.</note> bhavati; jvarabhramadavathupipāsāgalatālumukhaśoṣapramohaviḍbhedāścainamupadravanti; haritahāridratvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣaśca bhavati; nidānoktāni cāsya nopaśerate, viparītānyupaśerata iti pittagulmaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">taireva tu karśanaiḥ karśitasyātyaśanādatisnigdhagurumadhuraśītāśanāt piṣṭekṣukṣīratilamāṣaguḍavikṛtisevanānmandakamadyātipānāddharitakātipraṇanayādānūpaudakagrāmyamāṃsātibhakṣaṇāt <note place="foot" type="variant" n="16">‘piṣṭekṣukṣīratilamāṣavikṛtisevanānmadyātipānāt’ iti pā.</note> sandhāraṇādabubhukṣasya <note place="foot" type="variant" n="17">‘atisuhitasya’ iti pā.</note> cātipragāḍhamudapānāt saṅkṣobhaṇādvā śarīrasya śleṣmā saha mārutena prakopamāpadyate||10||</seg> <seg type="unit" n="11">taṃ prakupitaṃ māruta āmāśayaikadeśe saṃvartya <note place="foot" type="variant" n="18">‘sammūrcchya’ iti pā.</note> tāneva vedanāprakārānupajanayati ya uktā vātagulme; śleṣmā tvasya śītajvarārocakāvipākāṅgamardaharṣahṛdrogacchardinidrālasyastaimityagauravaśirobhitāpānupajanayati, api ca gulmasya sthairyagauravakāṭhinyāvagāḍhasuptatāḥ, tathā kāsaśvāsapratiśyāyān rājayakṣmāṇaṃ cātipravṛddhaḥ, śvaityaṃ tvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣeṣūpajanayati, nidānoktāni cāsya nopaśerate, viparītāni copaśerata iti śleṣmagulmaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tridoṣahetuliṅgasannipāte tu sānnipātikaṃ gulmamupadiśanti kuśalāḥ| sa vipratiṣiddhopakramatvādasādhyo <note place="foot" type="variant" n="19">‘viruddhopakramatvāt’ iti pā.</note> nicayagulmaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">śoṇitagulmastu khalu striyā eva bhavati na puruṣasya, garbhakoṣṭhārtavāgamanavaiśeṣyāt| pāratantryādavaiśāradyāt satatamupacārānurodhādvā vegānudīrṇānuparundhatyā āmagarbhe vā'pyacirapatite'thavā'pyaciraprajātāyā ṛtau vā vātaprakopaṇānyāsevamānāyāḥ kṣipraṃ vātaḥ prakopamāpadyate||13||</seg> <seg type="unit" n="14">sa prakupito yonimukhamanupraviśyārtavamuparuṇaddhi, māsi māsi tadārtavamuparudhyamānaṃ kukṣimabhivardhayati| tasyāḥ śūlakāsātīsāracchardyarocakāvipākāṅgamardanidrālasyastaimityakaphaprasekāḥ samupajāyante, stanayośca stanyam, oṣṭhayoḥ stanamaṇḍalayośca kārṣṇyam, atyarthaṃ glāniścakṣuṣoḥ, mūrcchā, hṛllāsaḥ, dohadaḥ, śvayathuśca pādayoḥ, īṣaccodgamo romarājyāḥ, yonyāścāṭālatvam, api ca yonyā daurgandhyamāsrāvaścopajāyate, kevalaścāsyā gulmaḥ piṇḍita eva spandate, tāmagarbhāṃ garbhiṇīmityāhurmūḍhāḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">eṣāṃ tu khalu pañcānāṃ gulmānāṃ prāgabhinirvṛtterimāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- anannābhilaṣaṇam, arocakāvipākau, agnivaiṣamyaṃ, vidāho bhuktasya, pākakāle cāyuktyā chardyudgārau, vātamūtrapurīṣavegānāṃ cāprādurbhāvaḥ, prādurbhūtānāṃ cāpravṛttirīṣadāgamanaṃ vā, vātaśūlāṭopāntrakūjanāpariharṣaṇātivṛttapurīṣatāḥ, abubhukṣā, daurbalyaṃ, sauhityasya cāsahatvamiti||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">sarveṣvapi khalveteṣu gulmeṣu na kaścidvātādṛte sambhavati gulmaḥ| teṣāṃ sānnipātikamasādhyaṃ jñātvā naivopakrameta, ekadoṣaje tu yathāsvamārambhaṃ praṇayet, saṃsṛṣṭāṃstu sādhāraṇena karmaṇopacaret| yaccānyadapyaviruddhaṃ manyeta tadapyavacārayedvibhajya gurulāghavamupadravāṇāṃ, gurūnupadravāṃstvaramāṇaścikitsejjaghanyamitarān| tvaramāṇastu viśeṣamanupalabhamāno gulmeṣvātyayike karmaṇi vātacikitsitaṃ praṇayet, snehasvedau vātaharau snehopasaṃhitaṃ ca mṛdu virecanaṃ bastīṃśca; amlalavaṇamadhurāṃśca rasān yuktyā'vacārayet| mārute hyupaśānte svalpenāpi prayatnena śakyo'nyo'pi doṣo niyantuṃ gulmeṣviti||16||</seg> <seg type="unit" n="17">bhavati cātra- gulmināmanilaśāntirupāyaiḥ sarvaśo vidhivadācaritavyā| mārute hyavajite'nyamudīrṇaṃ doṣamalpamapi karma nihanyāt||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tatra ślokaḥ- saṅkhyā nimittaṃ rūpāṇi pūrvarūpamathāpi ca| diṣṭaṃ nidāne gulmānāmekadeśaśca karmaṇām||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne gulmanidānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ca.2.4">
          <head>pramehanidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pramehanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">tridoṣakopanimittā viṃśatiḥ pramehā bhavanti vikārāścāpare'parisaṅkhyeyāḥ| tatra yathā tridoṣaprakopaḥ pramehānabhinirvartayati tathā'nuvyākhyāsyāmaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">iha khalu nidānadoṣadūṣyaviśeṣebhyo vikāravighātabhāvābhāvaprativiśeṣā bhavanti| yadā hyete trayo nidānādiviśeṣāḥ parasparaṃ nānubadhnantyathavā <note place="foot" type="variant" n="1">‘nānubadhnanti na tadā vikārābhinirvṛttirbhavati| athāprakarṣādabalīyāṃso'nubadhnanti na tadā'vaśyaṃ vikārābhinirvṛttirbhavati, cirādvā'pyabhinirvartante vikārāḥ, tanavo vā bhavanti, ayathoktasarvaliṅgā vā’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note> kālaprakarṣādabalīyāṃso'thavā'nubadhnanti na tadā vikārābhinirvṛttiḥ, cirādvā'pyabhinirvartante, tanavo vā bhavantyayathoktasarvaliṅgā vā; viparyaye viparītāḥ; iti sarvavikāravighātabhāvābhāvaprativiśeṣābhinirvṛttiheturbhavatyuktaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatreme trayo nidānādiviśeṣāḥ śleṣmanimittānāṃ pramehāṇāmāśvabhirnirvṛttikarā bhavanti; tadyathā- hāyanakayavakacīnakoddālakanaiṣadhetkaṭamukundakamahāvrīhipramodakasugandhakānāṃ navānāmativelamatipramāṇena copayogaḥ, tathā sarpiṣmatāṃ navahareṇumāṣasūpyānāṃ, grāmyānūpaudakānāṃ ca māṃsānāṃ, śākatilapalalapiṣṭānnapāyasakṛśarāvilepīkṣuvikārāṇāṃ, kṣīranavamadyamandakadadhidravamadhurataruṇaprāyāṇāṃ copayogaḥ, mṛjāvyāyāmavarjanaṃ, svapnaśayanāsanaprasaṅgaḥ, yaśca kaścidvidhiranyo'pi śleṣmamedomūtrasañjananaḥ, sa sarvo nidānaviśeṣaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">bahudravaḥ śleṣmā doṣaviśeṣaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">bahvabaddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘yogīndranāthasenastu ‘bahubaddhaṃ’ iti paṭhati, ‘bahubaddhaṃ citam’ iti ca vyākhyānayati</note> medo māṃsaṃ śarīrajakledaḥ śukraṃ śoṇitaṃ vasā majjā lasīkā rasaścaujaḥsaṅkhyāta iti dūṣyaviśeṣāḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">trayāṇāmeṣāṃ nidānādiviśeṣāṇāṃ sannipāte kṣipraṃ śleṣmā prakopamāpadyate, prāgatibhūyastvāt; sa prakupitaḥ kṣiprameva śarīre visṛptiṃ labhate, śarīraśaithilyāt; sa visarpañ śarīre medasaivādito miśrībhāvaṃ gacchati, medasaścaiva bahvabaddhatvānmedasaśca guṇaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhatvāt; sa medasā miśrībhavan dūṣayatyenat, vikṛtatvāt; sa vikṛto duṣṭena medasopahitaḥ śarīrakledamāṃsābhyāṃ saṃsargaṃ gacchati, kledamāṃsayoratipramāṇābhivṛddhatvāt; sa māṃse māṃsapradoṣāt pūtimāṃsapiḍakāḥ śarāvikākacchapikādyāḥ sañjanayati, aprakṛtibhūtatvāt; śarīrakledaṃ punardūṣayan mūtratvena pariṇamayati, mūtravahānāṃ ca srotasāṃ vaṅkṣaṇabastiprabhavāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘vṛkkabastiprabhavāṇāṃ’ iti pāṭhaścet sādhu</note> medaḥkledopahitāni gurūṇi mukhānyāsādya pratirudhyate; tataḥ pramehāṃsteṣāṃ sthairyamasādhyatāṃ vā janayati, prakṛtivikṛtibhūtatvāt||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śarīrakledastu śleṣmamedomiśraḥ praviśan mūtrāśayaṃ mūtratvamāpadyamānaḥ ślaiṣmikairebhirdaśabhirguṇairupasṛjyate vaiṣamyayuktaiḥ; tadyathā- śvetaśītamūrtapicchilācchasnigdhagurumadhurasāndraprasādamandaiḥ, tatra yena guṇenaikenānekena vā bhūyastaramupasṛjyate <note place="foot" type="variant" n="4">‘bhūyasā samupagṛhyate’ iti pā.</note> tatsamākhyaṃ gauṇaṃ nāmaviśeṣaṃ prāpnoti||9||</seg> <seg type="unit" n="10">te tu khalvime daśa pramehā nāmaviśeṣeṇa bhavanti; tadyathā- udakamehaśca, ikṣuvālikārasamehaśca, sāndramehaśca, sāndraprasādamehaśca, śuklamehaśca, śukramehaśca, śītamehaśca, sikatāmehaśca, śanairmehaśca, ālālamehaśceti||10||</seg> <seg type="unit" n="11">te daśa pramehāḥ sādhyāḥ; samānaguṇamedaḥsthānakatvāt, kaphasya prādhānyāt, samakriyatvācca||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tatra ślokāḥ śleṣmapramehaviśeṣavijñānārthā bhavanti-||12||</seg> <seg type="unit" n="13">acchaṃ bahu sitaṃ śītaṃ nirgandhamudakopamam| śleṣmakopānnaro mūtramudamehī pramehati||13||</seg> <seg type="unit" n="14">atyarthamadhuraṃ śītamīṣatpicchilamāvilam| kāṇḍekṣurasamaṅkāśaṃ śleṣmakopāt pramehati||14||</seg> <seg type="unit" n="15">yasya paryuṣitaṃ mūtraṃ sāndrībhavati bhājane| puruṣaṃ kaphakopena tamāhuḥ sāndramehinam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">yasya saṃhanyate mūtraṃ kiñcit kiñcit prasīdati| sāndraprasādamehīti tamāhuḥ śleṣmakopataḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">śuklaṃ piṣṭanibhaṃ mūtramabhīkṣṇaṃ yaḥ pramehati| puruṣaṃ kaphakopena tamāhuḥ śuklamehinam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā muhurmehati yo naraḥ| śukramehinamāhustaṃ puruṣaṃ śleṣmakopataḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">atyarthamadhuraṃ śītaṃ mūtraṃ mehati yo bhṛśam| śītamehinamāhustaṃ puruṣaṃ śleṣmakopataḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">mūrtānmūtragatān doṣānaṇūnmehati yo naraḥ| sikatāmehinaṃ vidyāttaṃ naraṃ śleṣmakopataḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">mandaṃ mandamavegaṃ tu kṛcchraṃ yo mūtrayecchanaiḥ| śanairmehinamāhustaṃ puruṣaṃ śleṣmakopataḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">tantubaddhamivālālaṃ picchilaṃ yaḥ pramehati| ālālamehinaṃ vidyāttaṃ naraṃ śleṣmakopataḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">ityete daśa pramehāḥ śleṣmaprakopanimittā vyākhyātā bhavanti||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanopasevinastathā'titīkṣṇātapāgnisantāpaśrama krodhaviṣamāhāropasevinaśca tathāvidhaśarīrasyaiva kṣipraṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘pittamāśu’ iti pā.</note> pittaṃ prakopamāpadyate, tattu prakupitaṃ tayaivānupūrvyā pramehānimān ṣaṭ kṣiprataramabhinirvartayati||24||</seg> <seg type="unit" n="25">teṣāmapi tu khalu pittaguṇaviśeṣeṇaiva nāmaviśeṣā bhavanti; tadyathā- kṣāramehaśca, kālamehaśca, nīlamehaśca, lohitamehaśca, māñjiṣṭhamehaśca, hāridramehaśceti||25||</seg> <seg type="unit" n="26">te ṣaḍbhireva kṣārāmlalavaṇakaṭukavisroṣṇaiḥ pittaguṇaiḥ pūrvavadyuktā bhavanti||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">sarva eva te yāpyāḥ saṃsṛṣṭadoṣamedaḥsthānatvādviruddhopakramatvācceti||27||</seg> <seg type="unit" n="28">tatra ślokāḥ pittapramehaviśeṣavijñānārthā bhavanti-||28||</seg> <seg type="unit" n="29">gandhavarṇarasasparśairyathā kṣārastathāvidham| pittakopānnaro mūtraṃ kṣāramehī pramehati||29||</seg> <seg type="unit" n="30">masīvarṇamajasraṃ yo mūtramuṣṇaṃ pramehati| pittasya parikopeṇa taṃ vidyāt kālamehinam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">cāṣapakṣanibhaṃ mūtramamlaṃ mehati yo naraḥ| pittasya parikopeṇa taṃ vidyānnīlamehinam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">visraṃ lavaṇamuṣṇaṃ ca raktaṃ mehati yo naraḥ| pittasya parikopeṇa taṃ vidyādraktamehinam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">mañjiṣṭhodakasaṅkāśaṃ bhṛśaṃ visraṃ pramehati| pittasya parikopāttaṃ vidyānmāñjiṣṭhamehinam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">haridrodakasaṅkāśaṃ kaṭukaṃ yaḥ pramehati| pittasya parikopāttaṃ vidyāddhāridramehinam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">ityete ṣaṭ pramehāḥ pittaprakopanimittā vyākhyātā bhavanti||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">kaṣāyakaṭutiktarūkṣalaghuśītavyavāyavyāyāmavamanavirecanāsthāpana-śirovirecanātiyogasandhāraṇānaśanābhighātātapodvegaśokaśoṇitātiṣeka- jāgaraṇaviṣamaśarīranyāsānupasevamānasya tathāvidhaśarīrasyaiva kṣipraṃ vātaḥ prakopamāpadyate||36||</seg> <seg type="unit" n="37">sa prakupitastathāvidhe śarīre visarpan yadā vasāmādāya mūtravahāni srotāṃsi pratipadyate tadā vasāmehamabhinirvartayati; yadā punarmajjānaṃ mūtrabastāvākarṣati tadā majjamehamabhinirvartayati; yadā tu lasīkāṃ mūtrāśaye'bhivahanmūtramanubandhaṃ cyotayati lasīkātibahutvādvikṣepaṇācca vāyoḥ khalvasyātimūtrapravṛttisaṅgaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">“mūtrātipravṛttisaṅgamiti mūtrasya pravṛttiśca saṅgaśca tayoḥ samāhāraḥ tat tathā| samāhārakaraṇānniḥśeṣeṇa na mūtrātipravṛttiṃ karoti, kintu saṅgapūrvakamūtrātipravṛttiṃ karoti, sāvaśeṣamūtrātikṣaraṇaṃ karotītyarthaḥ” iti gaṅgādharaḥ</note> karoti, tadā sa matta iva gajaḥ kṣaratyajasraṃ mūtramavegaṃ, taṃ hastimehinamācakṣate; ojaḥ punarmadhurasvabhāvaṃ, tad yadā raukṣyādvāyuḥ kaṣāyatvenābhisaṃsṛjya mūtrāśaye'bhivahati tadā madhumehaṃ karoti||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">imāṃścaturaḥ pramehān vātajānasādhyānācakṣate bhiṣajaḥ, mahātyayikatvādviruddhopakramatvācceti||38||</seg> <seg type="unit" n="39">teṣāmapi pūrvavadguṇaviśeṣeṇa nāmaviśeṣā bhavanti; tadyathā- vasāmehaśca, majjamehaśca, hastimehaśca, madhumehaśceti||39||</seg> <seg type="unit" n="40">tatra ślokā vātapramehaviśeṣavijñānārthā bhavanti-||40||</seg> <seg type="unit" n="41">vasāmiśraṃ vasābhaṃ vā muhurmehati yo naraḥ| vasāmehinamāhustamasādhyaṃ vātakopataḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">majjānaṃ saha mūtreṇa muhurmehati yo naraḥ| majjamehinamāhustamasādhyaṃ vātakopataḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">hastī matta ivājasraṃ mūtraṃ kṣarati yo bhṛśam| hastimehinamāhustamasādhyaṃ vātakopataḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">kaṣāyamadhuraṃ pāṇḍu rūkṣaṃ mehati yo naraḥ| vātakopādasādhyaṃ taṃ pratīyānmadhumehinam||44||</seg> <seg type="unit" n="45">ityete catvāraḥ pramehā vātaprakopanimittā vyākhyātā bhavanti||45||</seg> <seg type="unit" n="46">evaṃ tridoṣaprakopanimittā viṃśatiḥ pramehā vyākhyātā bhavanti||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">trayastu khalu doṣāḥ prakupitāḥ pramehānabhinirvartayiṣyanta imāni pūrvarūpāṇi darśayanti; tadyathā- jaṭilībhāvaṃ keśeṣu, mādhuryamāsyasya, karapādayoḥ suptatādāhau, mukhatālukaṇṭhaśoṣaṃ, pipāsām, ālasyaṃ, malaṃ kāye, kāyacchidreṣūpadehaṃ, paridāhaṃ suptatāṃ cāṅgeṣu, ṣaṭpadapipīlikābhiśca śarīramūtrābhisaraṇaṃ, mūtre ca mūtradoṣān, visraṃ śarīragandhaṃ, nidrāṃ, tandrāṃ ca sarvakālamiti||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">upadravāstu khalu pramehiṇāṃ tṛṣṇātīsārajvaradāhadaurbalyārocakāvipākāḥ pūtimāṃsapiḍakālajīvidradhyādayaśca tatprasaṅgādbhavanti||48||</seg> <seg type="unit" n="49">tatra sādhyān pramehān saṃśodhanopaśamanairyathārhamupapādayaṃścikitsediti||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">bhavanti cātra- gṛdhnumabhyavahāryeṣu snānacaṅkramaṇadviṣam| pramehaḥ kṣipramabhyeti nīḍadrumamivāṇḍajaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">mandotsāhamatisthūlamatisnigdhaṃ mahāśanam| mṛtyuḥ prameharūpeṇa kṣipramādāya gacchati||51||</seg> <seg type="unit" n="52">yastvāhāraṃ śarīrasya dhātusāmyakaraṃ naraḥ| sevate vividhāścānyāśceṣṭāḥ sa sukhamaśnute||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">tatra ślokāḥ- heturvyādhiviśeṣāṇāṃ pramehāṇāṃ ca kāraṇam| doṣadhātusamāyogo rūpaṃ vividhameva ca||53||</seg> <seg type="unit" n="54">daśa śleṣmakṛtā yasmāt pramehāḥ ṣaṭ ca pittajāḥ| yathā ca vāyuścaturaḥ pramehān kurute balī||54||</seg> <seg type="unit" n="55">sādhyāsādhyaviśeṣāśca pūrvarūpāṇyupadravāḥ| pramehāṇāṃ nidāne'smin kriyāsūtraṃ ca bhāṣitam||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne pramehanidānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ca.2.5">
          <head>kuṣṭhanidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kuṣṭhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">sapta dravyāṇi kuṣṭhānāṃ prakṛtirvikṛtimāpannāni <note place="foot" type="variant" n="1">‘prakṛtivikṛtimāpannāni’ iti pā.</note> bhavanti| tadyathā- trayo doṣā vātapittaśleṣmāṇaḥ prakopaṇavikṛtāḥ, dūṣyāśca śarīradhātavastvaṅmāṃsaśoṇitalasīkāścaturdhā <note place="foot" type="variant" n="2">‘cartudhā caturvidhāḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> doṣopaghātavikṛtā iti| etat saptānāṃ saptadhātukamevaṅgatamājananaṃ kuṣṭhānām, ataḥprabhavāṇyabhinirvartamānāni kevalaṃ śarīramupatapanti||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">na ca kiñcidasti kuṣṭhamekadoṣaprakopanimittam, asti tu khalu samānaprakṛtīnāmapi kuṣṭhānāṃ doṣāṃśāṃśavikalpānubandhasthānavibhāgena vedanāvarṇasaṃsthānaprabhāvanāmacikitsitaviśeṣaḥ| sa saptavidho'ṣṭādaśavidho'parisaṅkhyeyavidho vā bhavati| doṣā hi vikalpanairvikalpyamānā vikalpayanti vikārān, anyatrāsādhyabhāvāt| teṣāṃ vikalpavikārasaṅkhyāne'tiprasaṅgamabhisamīkṣya saptavidhameva kuṣṭhaviśeṣamupadekṣyāmaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">iha vātādiṣu triṣu prakupiteṣu tvagādīṃścaturaḥ pradūṣayatsu vāte'dhikatare kapālakuṣṭhamabhinirvartate, pitte tvaudumbaraṃ, śleṣmaṇi maṇḍalakuṣṭhaṃ, vātapittayoṛuṣyajihvaṃ, pittaśleṣmaṇoḥ puṇḍarīkaṃ, śleṣmamārutayoḥ sidhmakuṣṭhaṃ, sarvadoṣābhivṛddhau kākaṇakamabhinirvartate; evameṣa saptavidhaḥ kuṣṭhaviśeṣo bhavati| sa <note place="foot" type="variant" n="6">‘sa eva’ iti pā.</note> caiṣa bhūyastaratamataḥ prakṛtau vikalpyamānāyāṃ bhūyasīṃ vikāravikalpasaṅkhyāmāpadyate||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatredaṃ sarvakuṣṭhanidānaṃ samāsenopadekṣyāmaḥ- śītoṣṇavyatyāsamanānupūrvyopasevamānasya tathā santarpaṇāpatarpaṇābhyavahāryavyatyāsaṃ, madhuphāṇitamatsyalakucamūlakakākamācīḥ satatamatimātramajīrṇe ca samaśnataḥ, cilicimaṃ ca payasā, hāyanakayavakacīnakoddālakakoradūṣaprāyāṇi cānnāni kṣīradadhitakrakolakulatthamāṣātasīkusumbhasnehavanti, etairevātimātraṃ suhitasya ca vyavāyavyāyāmasantāpānatyupasevamānasya, bhayaśramasantāpopahatasya ca sahasā śītodakamavatarataḥ, vidagdhaṃ cāhārajātamanullikhya vidāhīnyabhyavaharataḥ, chardiṃ ca pratighnataḥ, snehāṃścāticarataḥ, trayo doṣāḥ yugapat prakopamāpadyante; tvagādayaścatvāraḥ śaithilyamāpadyante; teṣu śithileṣu doṣāḥ prakupitāḥ sthānamadhigamya santiṣṭhamānāstāneva tvagādīn dūṣayantaḥ kuṣṭhānyabhinirvartayanti||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">teṣāmimāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- asvedanamatisvedanaṃ pāruṣyamatiślakṣṇatā vaivarṇyaṃ kaṇḍūrnistodaḥ suptatā paridāhaḥ pariharṣo lomaharṣaḥ kharatvamūṣmāyaṇaṃ gauravaṃ śvayathurvīsarpāgamanamabhīkṣṇaṃ ca kāye kāyacchidreṣūpadehaḥ pakvadagdhadaṣṭabhagnakṣatopaskhaliteṣvatimātraṃ vedanā svalpānāmapi ca vraṇānāṃ duṣṭirasaṃrohaṇaṃ ceti||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tato'nantaraṃ kuṣṭhānyabhinirvartante, teṣāmidaṃ vedanāvarṇasaṃsthānaprabhāvanāmaviśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- rūkṣāruṇaparuṣāṇi viṣamavisṛtāni kharaparyantāni tanūnyudvṛttabahistanūni <note place="foot" type="variant" n="8">‘tanūni’ iti pā.</note> suptavatsuptāni <note place="foot" type="variant" n="9">‘suptasuptāni’ iti pā.</note> hṛṣitalomācitāni nistodabahulānyalpakaṇḍūdāhapūyalasīkānyāśugatisamutthānānyāśubhedīni jantumanti kṛṣṇāruṇakapālavarṇāni ca kapālakuṣṭhānīti vidyāt(1); tāmrāṇi tāmrakhararomarājībhiravanaddhāni bahalāni bahubahalapūyaraktalasīkāni kaṇḍūkledakothadāhapākavantyāśugatisamutthānabhedīni sasantāpakrimīṇi pakvodumbaraphalavarṇānyaudumbarakuṣṭhānīti vidyāt(2); snigdhāni gurūṇyutsedhavanti ślakṣṇasthirapītaparyantāni <note place="foot" type="variant" n="10">‘…pīnaparyantāni’ iti pā.</note> śuklaraktāvabhāsāni śuklaromarājīsantānāni bahubahalaśuklapicchilasrāvīṇi <note place="foot" type="variant" n="11">‘…śuklaraktapicchāsrāvīṇi’ iti pā.</note> bahukledakaṇḍūkrimīṇi saktagatisamutthānabhedīni parimaṇḍalāni maṇḍalakuṣṭhāni vidyāt(3); paruṣāṇyaruṇavarṇāni bahirantaḥśyāvāni nīlapītatāmrāvabhāsānyāśugatisamutthānānyalpakaṇḍūkledakrimīṇi dāhabhedanistoda(pāka)bahulāni śūkopahatopamavedanānyutsannamadhyāni tanuparyantāni karkaśapiḍakācitāni dīrghaparimaṇḍalānyṛṣyajihvākṛtīni ṛṣyajihvānīti vidyāt (4); śuklaraktāvabhāsāni raktaparyantāni raktarājīsirāsantatānyutsedhavanti bahubahalaraktapūyalasīkāni kaṇḍūkrimidāhapākavantyāśugatisamutthānabhedīni puṇḍarīkapalāśasaṅkāśāni puṇḍarīkāṇīti vidyāt (5); paruṣāruṇāni <note place="foot" type="variant" n="12">‘paruṣāruṇaviśīrṇāni bahistanūni’ iti pā.</note> viśīrṇabahistanūnyantaḥsnigdhāni śuklaraktāvabhāsāni bahūnyalpavedanānyalpakaṇḍūdāhapūyalasīkāni laghusamutthānānyalpabhedakrimīṇyalābupuṣpasaṅkāśāni sidhmakuṣṭhānīti vidyāt (6); kākaṇantikāvarṇānyādau paścāttu sarvakuṣṭhaliṅgasamanvitāni pāpīyasā <note place="foot" type="variant" n="13">‘pāpīyasāṃ sarvakuṣṭhaliṅgasambhavatvena’ iti pā.</note> sarvakuṣṭhaliṅgasambhavenānekavarṇāni kākaṇānīti vidyāt| tānyasādhyāni, sādhyāni punaritarāṇi||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tatra yadasādhyaṃ tadasādhyatāṃ nātivartate, sādhyaṃ punaḥ kiñcit sādhyatāmativartate kadācidapacārāt| sādhyāni hi ṣaṭ kākaṇakavarjyānyacikitsyamānānyapacārato vā doṣairabhiṣyandamānānyasādhyatāmupayānti||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">sādhyānāmapi hyupekṣyamāṇānāṃ tvaṅmāṃsaśoṇitalasīkākothakledasaṃsvedajāḥ krimayo'bhimūrcchanti; te bhakṣayantastvagādīn doṣāḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘doṣān’ iti pā.</note> punardūṣayanta imānupadravān pṛthak pṛthagutpādayanti- tatra vātaḥ śyāvāruṇavarṇaṃ paruṣatāmapi ca raukṣyaśūlaśoṣatodavepathuharṣasaṅkocāyāsastambhasuptibhedabhaṅgān, pittaṃ dāhasvedakledakothasrāvapākarāgān, śleṣmā tvasya śvaityaśaityakaṇḍūsthairyagauravotsedhopasnehopalepān, krimayastu tvagādīṃścaturaḥ sirāḥ snāyūścāsthīnyapi ca taruṇānyādadate <note place="foot" type="variant" n="18">‘…ni khādanti’ iti pā.</note>||10||</seg> <seg type="unit" n="11">asyāṃ caivāvasthāyāmupadravāḥ kuṣṭhinaṃ spṛśanti; tadyathā- prasravaṇamaṅgabhedaḥ patanānyaṅgāvayavānāṃ tṛṣṇājvarātīsāradāhadaurbalyārocakāvipākāśca, tathāvidhamasādhyaṃ vidyāditi||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">bhavanti cātra- sādhyo'yamiti yaḥ pūrvaṃ naro rogamupekṣate| sa kiñcitkālamāsādya mṛta evāvabudhyate||12||</seg> <seg type="unit" n="13">yastu prāgeva rogebhyo rogeṣu taruṇeṣu vā| bheṣajaṃ kurute samyak sa ciraṃ sukhamaśnute||13||</seg> <seg type="unit" n="14">yathā hyalpena yatnena chidyate taruṇastaruḥ| sa evātipravṛddhastu chidyate'tiprayatnataḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">evameva vikāro'pi taruṇaḥ sādhyate sukham| vivṛddhaḥ sādhyate kṛcchrādasādhyo vā'pi jāyate||15||</seg> <seg type="unit" n="16">tatra ślokaḥ- saṅkhyā dravyāṇi doṣāśca hetavaḥ pūrvalakṣaṇam| rūpāṇyupadravāścoktāḥ kuṣṭhānāṃ kauṣṭhike pṛthak||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne kuṣṭhanidānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ca.2.6">
          <head>śoṣanidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu catvāri śoṣasyāyatanāni bhavanti; tadyathā- sāhasaṃ sandhāraṇaṃ kṣayo viṣamāśanamiti||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra sāhasaṃ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā puruṣo durbalo hi san balavatā saha vigṛhṇāti, atimahatā vā dhanuṣā vyāyacchati, jalpati vā'pyatimātram, atimātraṃ vā bhāramudvahati, apsu vā plavate cātidūram, utsādanapadāghātane <note place="foot" type="variant" n="1">yogīndranāthasenastu ‘ucchādanaparāghātane’ iti paṭhati, ‘ucchādanaṃ śilādibhirurasi āvaraṇaṃ, parāghātanaṃ parairanyaiḥ śatrubhirvā āghātanaṃ ca’ iti ca vyākhyānayati</note> vā'tipragāḍhamāsevate, atiprakṛṣṭaṃ vā'dhvānaṃ drutamabhipatati, abhihanyate vā, anyadvā kiñcidevaṃvidhaṃ viṣamamatimātraṃ vā vyāyāmajātamārabhate, tasyātimātreṇa karmaṇoraḥ kṣaṇyate| tasyoraḥ kṣatamupaplavate vāyuḥ| sa tatrāvasthitaḥ śleṣmāṇamuraḥsthamupasaṅgṛhya <note place="foot" type="variant" n="2">‘upasaṃsṛjya śoṣayan’ iti pā.</note> pittaṃ ca dūṣayan viharatyūrdhvamadhastiryak ca| tasya yoṃ'śaḥ śarīrasandhīnāviśati tenāsya jṛmbhā'ṅgamardo jvaraścopajāyate, yastvāmāśayamabhyupaiti tena rogā bhavanti urasyā arocakaśca <note place="foot" type="variant" n="3">‘yastvāmāśayamabhyupaiti tenāsya varco bhidyate, yastu hṛdayamāviśati tena rogā bhavantyurasyāḥ, yo rasānāṃ tenāsyārocakaḥ’ iti pā.</note>, yaḥ kaṇṭhamabhiprapadyate kaṇṭhastenoddhvaṃsyate svaraścāvasīdati, yaḥ prāṇavahāni srotāṃsyanveti tena śvāsaḥ pratiśyāyaśca jāyate, yaḥ śirasyavatiṣṭhate śirastenopahanyate; tataḥ kṣaṇanāccaivoraso viṣamagatitvācca vāyoḥ kaṇṭhasya coddhvaṃsanāt kāsaḥ satatamasya sañjāyate, sa kāsaprasaṅgādurasi kṣate śoṇitaṃ ṣṭhīvati, śoṇitāgamanāccāsya daurbalyamupajāyate; evamete sāhasaprabhavāḥ sāhasikamupadravāḥ spṛśanti| tataḥ sa upaśoṣaṇairetairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanairupaśuṣyati| tasmāt puruṣo matimān balamātmanaḥ samīkṣya tadanurūpāṇi karmāṇyārabheta kartuṃ; balasamādhānaṃ hi śarīraṃ, śarīramūlaśca puruṣa iti||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bhavati cātra- sāhasaṃ varjayet karma rakṣañjīvitamātmanaḥ| jīvan hi puruṣastviṣṭaṃ karmaṇaḥ phalamaśnute||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sandhāraṇaṃ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā puruṣo rājasamīpe bhartuḥ samīpe vā gurorvā pādamūle dyūtasabhamanyaṃ vā satāṃ samājaṃ strīmadhyaṃ vā samanupraviśya yānairvā'pyuccāvacairabhiyān <note place="foot" type="variant" n="5">‘abhigacchan’ iti pā.</note> bhayāt prasaṅgāddhrīmattvāddhṛṇitvādvā niruṇaddhyāgatān vātamūtrapurīṣavegān tadā <note place="foot" type="variant" n="6">‘tataḥ’ iti pā.</note> tasya sandhāraṇādvāyuḥ prakopamāpadyate, sa prakupitaḥ pittaśleṣmāṇau samudīryordhvamadhastiryak ca viharati; tataścāṃśaviśeṣeṇa pūrvavaccharīrāvayavaviśeṣaṃ praviśya śūlamupajanayati, bhinatti purīṣamucchoṣayati vā, pārśve cātirujati, aṃsāvavamṛdgāti, kaṇṭhamuraścāvadhamati, śiraścopahanti, kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ svarabhedaṃ pratiśyāyaṃ copajanayati; tataḥ sa upaśoṣaṇairetairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanairupaśuṣyati| tasmāt puruṣo matimānātmanaḥ śārīreṣveva yogakṣemakareṣu prayateta viśeṣeṇa; śarīraṃ hyasya mūlaṃ, śarīramūlaśca puruṣo bhavati||6||</seg> <seg type="unit" n="7">bhavati cātra- sarvamanyat parityajya śarīramanupālayet| tadabhāve hi bhāvānāṃ sarvābhāvaḥ śarīriṇām||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṣayaḥ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā puruṣo'timātraṃ śokacintāparigatahṛdayo bhavati, īrṣyotkaṇṭhābhayakrodhādibhirvā samāviśyate, kṛśo vā san rūkṣānnapānasevī bhavati, durbalaprakṛtiranāhāro'lpāhāro vā bhavati, tadā tasya hṛdayasthāyī rasaḥ kṣayamupaiti; sa tasyopakṣayācchoṣaṃ prāpnoti, apratīkārāccānubadhyate yakṣmaṇā yathopadekṣyamāṇarūpeṇa|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">yadā vā puruṣo'tiharṣādatiprasaktabhāvaḥ strīṣvatiprasaṅgamārabhate, tasyātimātraprasaṅgādretaḥ kṣayameti| kṣayamapi copagacchati retasi yadi manaḥ strībhyo naivāsya nivartate, tasya cātipraṇītasaṅkalpasya maithunamāpadyamānasya na śukraṃ pravartate'timātropakṣīṇaretastvāt, tathā'sya vāyurvyāyacchamānaśarīrasyaiva dhamanīranupraviśya śoṇitavāhinīstābhyaḥ śoṇitaṃ pracyāvayati, tacchukrakṣayādasya punaḥ śukramārgeṇa śoṇitaṃ pravartate vātānusṛtaliṅgam| athāsya śukrakṣayācchoṇitapravartanācca sandhayaḥ śithilībhavanti, raukṣyamupajāyate, bhūyaḥ śarīraṃ daurbalyamāviśati <note place="foot" type="variant" n="8">‘daurbalyamāviśatīti vāyuḥ prakopamāpadyate’ iti pā.</note>, vāyuḥ prakopamāpadyate; sa prakupito vaśikaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘arasikaṃ’ iti pā.</note> śarīramanusarpannudīrya śleṣmapitte pariśoṣayati māṃsaśoṇite, pracyāvayati śleṣmapitte saṃrujati pārśve, avamṛdgātyaṃsau <note place="foot" type="variant" n="10">‘avagṛhṇātyaṃsau’ iti pā.</note>, kaṇṭhamuddhvaṃsati, śiraḥ śleṣmāṇamupatkleśya pratipūrayati śleṣmaṇā, sandhīṃśca prapīḍayan karotyaṅgamardamarocakāvipākau ca, pittaśleṣmotkleśāt pratilomagatvācca vāyurjvaraṃ kāsaṃ śvāsaṃ svarabhedaṃ pratiśyāyaṃ copajanayati; sa kāsaprasaṅgādurasi kṣate śoṇitaṃ ṣṭhīvati, śoṇitagamanāccāsya daurbalyamupajāyate, tataḥ sa upaśoṣaṇairetairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanairupaśuṣyati| tasmāt puruṣo matimānātmanaḥ śarīramanurakṣañchukramanurakṣet| parā hyeṣā phalanirvṛttirāhārasyeti||8||</seg> <seg type="unit" n="9">bhavati cātra- āhārasya paraṃ dhāma śukraṃ tadrakṣyamātmanaḥ| kṣayo <note place="foot" type="variant" n="11">‘kṣayādasya bahūn rogān maraṇaṃ vā'dhigacchati iti pā.</note> hyasya bahūn rogānmaraṇaṃ vā niyacchati||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">viṣamāśanaṃ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ, tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā puruṣaḥ pānāśanabhakṣyalehyopayogān prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopaśayaviṣamānāsevate, tadā tasya tebhyo vātapittaśleṣmāṇo vaiṣamyamāpadyante; te viṣamāḥ śarīramanusṛtya yadā srotasāmayanamukhāni <note place="foot" type="variant" n="12">‘srotasāṃ mukhāni’ iti pā.</note> prativāryāvatiṣṭhante tadā janturyadyadāhārajātamāharati tattadasya mūtrapurīṣamevopajāyate bhūyiṣṭhaṃ nānyastathā śarīradhātuḥ; sa purīṣopaṣṭambhādvartayati, tasmācchuṣyato viśeṣeṇa purīṣamanurakṣyaṃ tathā'nyeṣāmatikṛśadurbalānāṃ; tasyānāpyāyamānasya viṣamāśanopacitā doṣāḥ pṛthak pṛthagupadravairyuñjanto bhūyaḥ śarīramupaśoṣayanti| tatra vātaḥ śūlamaṅgamardaṃ kaṇṭhoddhvaṃsanaṃ pārśvasaṃrujanamaṃsāvamardaṃ svarabhedaṃ pratiśyāyaṃ copajanayati; pittaṃ jvaramatīsāramantardāhaṃ ca; śleṣmā tu pratiśyāyaṃ śiraso gurutvamarocakaṃ kāsaṃ ca, sa kāsaprasaṅgādurasi kṣate śoṇitaṃ niṣṭhīvati, śoṇitagamanāccāsya daurbalyamupajāyate| evamete viṣamāśanopacitāstrayo doṣā rājayakṣyāṇamabhinirvartayanti| sa tairupaśoṣaṇairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanaiḥ śuṣyati| tasmāt puruṣo matimān prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopaśayādaviṣamamāhāramāharet||10||</seg> <seg type="unit" n="11">bhavati cātra- hitāśī syānmitāśī syātkālabhojī jitendriyaḥ| paśyan rogān bahūn kaṣṭān buddhimān viṣamāśanāt||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">etaiścaturbhiḥ śoṣasyāyatanairupasevitairvātapittaśleṣmāṇaḥ prakopamāpadyante| te prakupitā nānāvidhairupadravaiḥ śarīramupaśoṣayanti| taṃ sarvarogāṇāṃ kaṣṭatamatvādrājayakṣmāṇamācakṣate bhiṣajaḥ; yasmādvā pūrvamāsīdbhagavataḥ somasyoḍurājasya tasmādrājayakṣmeti||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- pratiśyāyaḥ, kṣavathurabhīkṣṇaṃ, śleṣmaprasekaḥ, mukhamādhuryam, anannābhilāṣaḥ, annakāle cāyāsaḥ, doṣadarśanamadoṣeṣvalpadoṣeṣu vā bhāveṣu pātrodakānnasūpāpūpopadaṃśapariveśakeṣu, bhuktavataścāsya hṛllāsaḥ, tathollekhanamapyāhārasyāntarāntarā, mukhasya pādayośca śophaḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘śoṣaḥ’ iti pā.</note>, pāṇyoścāvekṣaṇamatyartham, akṣṇoḥ śvetāvabhāsatā cātimātraṃ, bāhvośca pramāṇajijñāsā, strīkāmatā, nirghṛṇitvaṃ, bībhatsadarśanatā cāsya kāye, svapne cābhīkṣṇaṃ darśanamanudakānāmudakasthānānāṃ śūnyānāṃ ca grāmanagaranigamajanapadānāṃ śuṣkadagdhabhagnānāṃ ca vanānāṃ kṛkalāsamayūravānaraśukasarpakākolūkādibhiḥ saṃsparśanamadhirohaṇaṃ yānaṃ vā śvoṣṭrakharavarāhaiḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘varāhoṣṭrakharaiḥ’ iti pā.</note> keśāsthibhasmatuṣāṅgārarāśīnāṃ cādhirohaṇamiti (śoṣapūrvarūpāṇi <note place="foot" type="variant" n="17">yogīndranāthasenastu ‘śoṣapūrvarūpāṇi bhavanti’ iti na paṭhati</note> bhavanti)||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ata ūrdhvamekādaśarūpāṇi tasya bhavanti; tadyathā- śirasaḥ paripūrṇatvaṃ, kāsaḥ, śvāsaḥ, svarabhedaḥ, śleṣmaṇaśchardanaṃ, śoṇitaṣṭhīvanaṃ, pārśvasaṃrojanam, aṃsāvamardaḥ, jvaraḥ, atīsāraḥ, arocakaśceti||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tatrāparikṣīṇabalamāṃsaśoṇito <note place="foot" type="variant" n="18">‘aparikṣīṇamāṃsaśoṇitaḥ’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note> balavānajātāriṣṭaḥ sarvairapi śoṣaliṅgairupadrutaḥ sādhyo jñeyaḥ| balavānupacito hi sahatvādvyādhyauṣadhabalasya kāmaṃ subahuliṅgo'pyalpaliṅga eva mantavyaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">durbalaṃ tvatikṣīṇabalamāṃsaśoṇitamalpaliṅgamajātāriṣṭamapi bahuliṅgaṃ jātāriṣṭaṃ ca vidyāt, asahatvādvyādhyauṣadhabalasya; taṃ parivarjayet, kṣaṇenaiva hi prādurbhavantyariṣṭāni, animittaścāriṣṭaprādurbhāva iti||16||</seg> <seg type="unit" n="17">tatra ślokaḥ- samutthānaṃ ca liṅgaṃ ca yaḥ śoṣasyāvabudhyate| pūrvarūpaṃ ca tattvena sa rājñaḥ kartumarhati||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne śoṣanidānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ca.2.7">
          <head>unmādanidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta unmādanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu pañconmādā bhavanti; tadyathā- vātapittakaphasannipātāgantunimittāḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">tatra doṣanimittāścatvāraḥ puruṣāṇāmevaṃvidhānāṃ kṣipramabhinirvartante; tadyathā- bhīrūṇāmupakliṣṭasattvānāmutsannadoṣāṇāṃ samalavikṛtopahitānyanucitānyāhārajātāni vaiṣamyayuktenopayogavidhinopayuñjānānāṃ tantraprayogamapi viṣamamācaratāmanyāśca śarīraceṣṭā viṣamāḥ samācaratāmatyupakṣīṇadehānāṃ vyādhivegasamudbhramitānāmupahatamanasāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘vyādhivegasamudbhrāmitopahatamanasāṃ iti pā.</note> vā kāmakrodhalobhaharṣabhayamohāyāsaśokacintodvegādibhirbhūyo'bhighātābhyāhatānāṃ vā manasyupahate buddhau ca pracalitāyāmabhyudīrṇā <note place="foot" type="variant" n="3">‘abhyudīrṇatvāddoṣāḥ’ iti pā.</note> doṣāḥ prakupitā hṛdayamupasṛtya manovahāni srotāṃsyāvṛtya janayantyunmādam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">unmādaṃ punarmanobuddhisañjñājñānasmṛtibhaktiśīlaceṣṭācāravibhramaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘ceṣṭācāravibhraṃśaṃ’ iti pā.</note> vidyāt||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tasyemāni pūrvarūpāṇi; tadyathā- śirasaḥ śūnyatā, cakṣuṣorākulatā, svanaḥ karṇayoḥ, ucchvāsasyādhikyam, āsyasaṃsravaṇam, anannābhilāṣārocakāvipākāḥ, hṛdgrahaḥ, dhyānāyāsasammohodvegāścāsthāne, satataṃ lomaharṣaḥ, jvaraścābhīkṣṇam, unmattacittatvam, udarditvam <note place="foot" type="variant" n="7">‘arditākṛtikaraṇamunmarditatvaṃ’ iti pā.</note>, arditākṛtikaraṇaṃ ca vyādheḥ, svapne cābhīkṣṇaṃ darśanaṃ bhrāntacalitānavasthitānāṃ rūpāṇāmapraśastānāṃ ca tilapīḍakacakrādhirohaṇaṃ vātakuṇḍalikābhiśconmathanaṃ nimajjanaṃ ca kaluṣāṇāmambhasāmāvarte cakṣuṣoścāpasarpaṇamiti <note place="foot" type="variant" n="8">‘cakṣuṣoścāpatarpaṇam’ iti pā.</note> (doṣanimittānāmunmādānāṃ pūrvarūpāṇi bhavanti)||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tato'nantaramevamunmādābhinirvṛttireva| tatredamunmādaviśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- parisaraṇamajasram, akṣibhruvauṣṭhāṃsahanvagrahastapādāṅgavikṣepaṇamakasmāt <note place="foot" type="variant" n="9">‘aṃsahanvagrahastapādāṅgākṣibhrūvikṣepaścākasmāt’ iti pā.</note>, satatamaniyatānāṃ ca girāmutsargaḥ, phenāgamanamāsyāt, abhīkṣṇaṃ smitahasitanṛtyagītavāditrasamprayogāścāsthāne, vīṇāvaṃśaśaṅkhaśamyātālaśabdānukaraṇamasāmnā, yānamayānaiḥ, alaṅkaraṇamanalaṅkārikairdravyaiḥ, lobhaścābhyavahāryeṣvalabdheṣu, labdheṣu <note place="foot" type="variant" n="10">‘labdheṣu cāvamānaḥ, tīvratvaṃ, mātsaryaṃ’ iti pā.</note> cāvamānastīvramātsaryaṃ ca, kārśyaṃ, pāruṣyam, utpiṇḍitāruṇākṣatā, vātopaśayaviparyāsādanupaśayatā ca; iti vātonmādaliṅgāni bhavanti(1); amarṣaḥ, krodhaḥ, saṃrambhaścāsthāne, śastraloṣṭrakaśākāṣṭhamuṣṭibhirabhihananaṃ sveṣāṃ pareṣāṃ vā, abhidravaṇaṃ, pracchāyaśītodakānnābhilāṣaḥ, santāpaścātivelaṃ, tāmraharitahāridrasaṃrabdhākṣatā, pittopaśayaviparyāsādanupaśayatā ca; iti pittonmādaliṅgāni bhavanti(2); sthānamekadeśe, tūṣṇīmbhāvaḥ, alpaśaścaṅkramaṇaṃ, lālāśiṅghāṇakasravaṇam, anannābhilāṣaḥ, rahaskāmatā, bībhatsatvaṃ, śaucadveṣaḥ, svapnanityatā, śvayathurānane, śuklastimitamalopadigdhākṣatvaṃ, śleṣmopaśayaviparyāsādanupaśayatā ca; iti śleṣmonmādaliṅgāni bhavanti(3); tridoṣaliṅgasannipāte tu sānnipātikaṃ vidyāt; tamasādhyamācakṣate kuśalāḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sādhyānāṃ tu trayāṇāṃ sādhanāni- snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanopaśamana nastaḥkarmadhūmadhūpanāñjanāvapīḍapradhamanābhyaṅgapradehapariṣekānulepanavadhabandhanāvarodhana- vitrāsanavismāpanavismāraṇāpatarpaṇasirāvyadhanāni, bhojanavidhānaṃ ca yathāsvaṃ yuktyā, yaccānyadapi kiñcinnidānaviparītamauṣadhaṃ kāryaṃ tadapi syāditi||8||</seg> <seg type="unit" n="9">bhavati cātra- unmādān doṣajān sādhyān sādhayedbhiṣaguttamaḥ| anena vidhiyuktena karmaṇā yat prakīrtitam||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">yastu doṣanimittebhya unmādebhyaḥ samutthānapūrvarūpaliṅgavedanopaśayaviśeṣasamanvito bhavatyunmādastamāgantukamācakṣate| kecit punaḥ pūrvakṛtaṃ karmāpraśastamicchanti tasya nimittam| tasya <note place="foot" type="variant" n="11">‘tatra’ iti pā.</note> ca hetuḥ prajñāparādha eveti bhagavān punarvasurātreyaḥ| prajñāparādhāddhyayaṃ devarṣipitṛgandharvayakṣarākṣasapiśācaguruvṛddhasiddhācāryapūjyānavamatyāhitānyācarati, anyadvā kiñcidevaṃvidhaṃ karmāpraśastamārabhate; tamātmanā hatamupaghnanto devādayaḥ kurvantyunmattam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tatra devādiprakopanimittenāgantukonmādena puraskṛtasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- devagobrāhmaṇatapasvināṃ hiṃsārucitvaṃ, kopanatvaṃ, nṛśaṃsābhiprāyatā, aratiḥ, ojovarṇacchāyābalavapuṣāmupataptiḥ, svapne ca devādibhirabhibhartsanaṃ pravartanaṃ ceti; tato'nantaramunmādābhinirvṛttiḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tatrāyamunmādakarāṇāṃ bhūtānāmunmādayiṣyatāmārambhaviśeṣo bhavati; tadyathā- avalokayanto devā janayantyunmādaṃ, guruvṛddhasiddhamaharṣayo'bhiśapantaḥ, pitaro darśayantaḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘dharṣayantaḥ’ iti pā.</note>, spṛśanto gandharvāḥ, samāviśanto yakṣāḥ, rākṣasāstvātmagandhamāghrāpayantaḥ, piśācāḥ punarāruhya vāhayantaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tasyemāni rūpāṇi bhavanti; tadyathā- atyātmabalavīryapauruṣaparākramagrahaṇadhāraṇasmaraṇajñānavacanavijñānāni <note place="foot" type="variant" n="14">‘amartyabala...’ iti pā.</note>, aniyataśconmādakālaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">unmādayiṣyatāmapi khalu devarṣipitṛgandharvayakṣarākṣasapiśācānāṃ guruvṛddhasiddhānāṃ vā eṣvantareṣvabhigamanīyāḥ puruṣā bhavanti; tadyathā- pāpasya karmaṇaḥ samārambhe, pūrvakṛtasya vā karmaṇaḥ pariṇāmakāle, ekasya vā śūnyagṛhavāse catuṣpathādhiṣṭhāne vā, sandhyāvelāyāmaprayatabhāve vā parvasandhiṣu vā mithunībhāve, rajasvalābhigamane vā, viguṇe vā'dhyayanabalimaṅgalahomaprayoge, niyamavratabrahmacaryabhaṅge vā, mahāhave vā, deśakulapuravināśe vā, mahāgrahopagamane vā, striyā vā prajananakāle, vividhabhūtāśubhāśucisparśane vā, vamanavirecanarudhirasrāve, aśuceraprayatasya vā caityadevāyatanābhigamane vā, māṃsamadhutilaguḍamadyocchiṣṭe vā, digvāsasi vā, niśi nagaranigamacatuṣpathopavanaśmaśānāghātanābhigamane vā, dvijagurusurayatipūjyābhidharṣaṇe vā, dharmākhyānavyatikrame vā, anyasya vā karmaṇo'praśastasyārambhe, ityabhighātakālā vyākhyātā bhavanti||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">trividhaṃ tu khalūnmādakarāṇāṃ bhūtānāmunmādane prayojanaṃ bhavati; tadyathā- hiṃsā, ratiḥ, abhyarcanaṃ ceti| teṣāṃ taṃ prayojanaviśeṣamunmattācāraviśeṣalakṣaṇairvidyāt| tatra hiṃsārthinonmādyamāno'gniṃ praviśati, apsu nimajjati, sthalācchvabhre vā patati, śastrakaśākāṣṭhaloṣṭamuṣṭibhirhantyātmānam, anyacca prāṇavadhārthamārabhate kiñcit, tamasādhyaṃ vidyāt; sādhyau punardvāvitarau||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tayoḥ sādhanāni- mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamavrataprāyaścittopavāsa svastyayanapraṇipātagamanādīni||16||</seg> <seg type="unit" n="17">evamete pañconmādā vyākhyātā bhavanti||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">te tu khalu nijāgantuviśeṣeṇa sādhyāsādhyaviśeṣeṇa ca pravibhajyamānāḥ pañca santo dvāveva bhavataḥ| tau ca parasparamanubadhnītaḥ kadācidyathoktahetusaṃsargāt| tayoḥ saṃsṛṣṭameva pūrvarūpaṃ bhavati, saṃsṛṣṭameva ca liṅgam| tatrāsādhyasaṃyogaṃ sādhyāsādhyasaṃyogaṃ cāsādhyaṃ vidyāt, sādhyaṃ tu sādhyasaṃyogam| tasya sādhanaṃ sādhanasaṃyogameva vidyāditi||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">bhavanti cātra- naiva devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ| na cānye svayamakliṣṭamupakliśnanti mānavam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">ye tvenamanuvartante kliśyamānaṃ svakarmaṇā| na sa taddhetukaḥ kleśo <note place="foot" type="variant" n="18">‘na tannimittaḥ kleśo'sau’ iti pā.</note> na hyasti kṛtakṛtyatā||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">prajñāparādhāt sambhūte vyādhau karmaja ātmanaḥ| nābhiśaṃsedbudho devānna pitṝnnāpi rākṣasān||21||</seg> <seg type="unit" n="22">ātmānameva manyeta kartāraṃ sukhaduḥkhayoḥ| tasmācchreyaskaraṃ mārgaṃ pratipadyeta no traset||22||</seg> <seg type="unit" n="23">devādīnāmapacitirhitānāṃ copasevanam| te ca <note place="foot" type="variant" n="19">‘yaśca’ iti pā.</note> tebhyo virodhaśca sarvamāyattamātmani||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tatra ślokaḥ- saṅkhyā nimittaṃ prāgrūpaṃ lakṣaṇaṃ sādhyatā na ca| unmādānāṃ nidāne'smin kriyāsūtraṃ ca bhāṣitam||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne unmādanidānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ca.2.8">
          <head>apasmāranidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'pasmāranidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu catvāro'pasmārā bhavanti vātapittakaphasannipātanimittāḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ta evaṃvidhānāṃ prāṇabhṛtāṃ kṣipramabhinirvartante; tadyathā- rajastamobhyāmupahatacetasāmudbhrāntaviṣamabahudoṣāṇāṃ samalavikṛtopahitānyaśucīnyabhyavahārajātāni vaiṣamyayuktenopayogavidhinopayuñjānānāṃ tantraprayogamapi ca viṣamamācaratāmanyāśca śarīraceṣṭā viṣamāḥ samācaratāmatyupakṣayādvā <note place="foot" type="variant" n="1">‘atyupakṣīṇadehānāṃ vā’ iti pā.</note> doṣāḥ prakupitā rajastamobhyāmupahatacetasāmantarātmanaḥ śreṣṭhatamamāyatanaṃ hṛdayamupasṛtyopari tiṣṭhante, tathendriyāyatanāni ca| tatra cāvasthitāḥ santo yadā hṛdayamindriyāyatanāni <note place="foot" type="variant" n="2">‘hṛdayamupasaṃsṛjya paryavatiṣṭhante’ iti, ‘hṛdayamupasaṅgṛhyopari tiṣṭhante’ iti ca pā.</note> ceritāḥ kāmakrodhabhayalobhamohaharṣaśokacintodvegādibhiḥ sahasā'bhipūrayanti, tadā janturapasmarati||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">apasmāraṃ punaḥ smṛtibuddhisattvasamplavādbībhatsaceṣṭamāvasthikaṃ tamaḥ praveśamācakṣate||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- bhrūvyudāsaḥ satatamakṣṇorvaikṛtamaśabdaśravaṇaṃ lālāsiṅghāṇaprasravaṇamanannābhilaṣaṇamarocakāvipākau hṛdayagrahaḥ kukṣerāṭopo daurbalyamasthibhedo'ṅgamardo mohastamaso darśanaṃ mūrcchā bhramaścābhīkṣṇaṃ svapne ca madanartanavyadhanavyathanavepanapatanādīnīti||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tato'nantaramapasmārābhinirvṛttireva||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatredamapasmāraviśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- abhīkṣṇamapasmarantaṃ, kṣaṇena <note place="foot" type="variant" n="4">‘kṣaṇe kṣaṇe ca’ iti pā.</note> sañjñāṃ pratilabhamānam, utpiṇḍitākṣam, asāmnā vilapantam, udvamantaṃ phenam, atīvādhmātagrīvam, āviddhaśiraskaṃ, viṣamavinatāṅgulim, anavasthitapāṇipādam, aruṇaparuṣaśyāvanakhanayanavadanatvacam, anavasthitacapalaparuṣarūkṣarūpadarśinaṃ, vātalānupaśayaṃ, viparītopaśayaṃ ca vātenāpasmarantaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘vātenāpasmāritaṃ’ iti pā.</note> vidyāt (1)||8||</seg> <seg type="unit" n="8">abhīkṣṇamapasmarantaṃ kṣaṇena <note place="foot" type="variant" n="6">‘kṣaṇe kṣaṇe ca’ iti pā.</note> sañjñāṃ pratilabhamānam, avakūjantam, āsphālayantaṃ bhūmiṃ, haritahāridratāmranakhanayanavadanatvacaṃ, rudhirokṣitograbhairavādīptaruṣitarūpadarśinaṃ, pittalānupaśayaṃ,viparītopaśayaṃ ca pittenāpasmarantaṃ vidyāt (2)||8||</seg> <seg type="unit" n="8">cirādapasmarantaṃ, cirācca sañjñāṃ pratilabhamānaṃ, patantam, anativikṛtaceṣṭaṃ, lālāmudvamantaṃ, śuklanakhanayanavadanatvacaṃ, śuklagurusnigdharūpadarśinaṃ, śleṣmalānupaśayaṃ, viparītopaśayaṃ ca śleṣmaṇā'pasmarantaṃ vidyāt (3)||8||</seg> <seg type="unit" n="8">samavetasarvaliṅgamapasmāraṃ sānnipātikaṃ vidyāt, tamasādhyamācakṣate (4)||8||</seg> <seg type="unit" n="8">iti catvāro'pasmārā vyākhyātāḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">teṣāmāganturanubandho bhavatyeva kadācit, tamuttarakālamupadekṣyāmaḥ| tasya viśeṣavijñānaṃ yathoktaliṅgairliṅgādhikyamadoṣaliṅgānurūpaṃ ca kiñcit||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">hitānyapasmāribhyastīkṣṇāni saṃśodhanānyupaśamanāni ca yathāsvaṃ, mantrādīni cāgantusaṃyoge||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tasmin hi dakṣādhvaradhvaṃse dehināṃ nānādikṣu vidravatāmabhidravaṇataraṇadhāvanaplavanalaṅghanādyairdehavikṣobhaṇaiḥ purā gulmotpattirabhūt, haviṣprāśāt pramehakuṣṭhānāṃ, bhayatrāsaśokairunmādānāṃ, vividhabhūtāśucisaṃsparśādapasmārāṇāṃ, jvarastu khalu maheśvaralalāṭaprabhavaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘maheśvaralalāṭāt prabhavati’ iti pā.</note>, tatsantāpādraktapittam, ativyavāyāt punarnakṣatrarājasya rājayakṣmeti||11||</seg> <seg type="unit" n="12">bhavanti cātra- apasmāro hi vātena pittena ca kaphena ca| caturthaḥ sannipātena pratyākhyeyastathāvidhaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">sādhyāṃstu bhiṣajaḥ prājñāḥ sādhayanti samāhitāḥ| tīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiścaiva yathāsvaṃ śamanairapi||13||</seg> <seg type="unit" n="14">yadā doṣanimittasya bhavatyāganturanvayaḥ| tadā sādhāraṇaṃ karma pravadanti bhiṣagvidaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">sarvarogaviśeṣajñaḥ sarvauṣadhaviśāradaḥ| bhiṣak sarvāmayān hanti na ca mohaṃ nigacchati <note place="foot" type="variant" n="10">‘samṛcchati’ iti pā.</note>||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">ityetadakhilenoktaṃ nidānasthānamuttamam|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">nidānārthakaro rogo rogasyāpyupalabhyate||16||</seg> <seg type="unit" n="17">tadyathā- jvarasantāpādraktapittamudīryate| raktapittājjvarastābhyāṃ śoṣaścāpyupajāyate <note place="foot" type="variant" n="11">‘śvāsaścāpyupajāyate’ iti pā.</note>||17||</seg> <seg type="unit" n="18">plīhābhivṛddhyā jaṭharaṃ jaṭharācchotha eva ca| arśobhyo jaṭharaṃ duḥkhaṃ gulmaścāpyupajāyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">pratiśyāyādbhavet kāsaḥ kāsāt sañjāyate kṣayaḥ| kṣayo rogasya hetutve śoṣasyāpyupalabhyate||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">te pūrvaṃ kevalā rogāḥ paścāddhetvarthakāriṇaḥ| ubhayārthakarā dṛṣṭāstathaivaikārthakāriṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘tathaikaikārthakāriṇaḥ’ iti pā.</note>||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati| na praśāmyati cāpyanyo hetvarthaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘hetutvaṃ’ iti pā.</note> kurute'pi ca||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">evaṃ kṛcchratamā nṝṇāṃ dṛśyante vyādhisaṅkarāḥ| prayogāpariśuddhatvāttathā cānyonyasambhavāt||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">prayogaḥ śamayedvyādhiṃ yo'nyamanyamudīrayet| nāsau viśuddhaḥ, śuddhastu śamayedyo na kopayet||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">eko heturanekasya tathaikasyaika eva hi| vyādherekasya cāneko bahūnāṃ bahavo'pi ca||24||</seg> <seg type="unit" n="25">jvarabhramapralāpādyā dṛśyante rūkṣahetujāḥ| rūkṣeṇaikena cāpyeko jvara evopajāyate||25||</seg> <seg type="unit" n="26">hetubhirbahubhiścaiko jvaro rūkṣādibhirbhavet| rūkṣādibhirjvarādyāśca vyādhayaḥ sambhavanti hi||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">liṅgaṃ caikamanekasya tathaivaikasya <note place="foot" type="variant" n="17">‘tathaikasyaikamucyate’ iti pā.</note> lakṣyate| bahūnyekasya ca vyādherbahūnāṃ syurbahūni <note place="foot" type="variant" n="18">‘bahavastathā’ iti pā.</note> ca||27||</seg> <seg type="unit" n="28">viṣamārambhamūlānāṃ liṅgamekaṃ jvaro mataḥ| jvarasyaikasya cāpyekaḥ santāpo liṅgamucyate||28||</seg> <seg type="unit" n="29">viṣamārambhamūlaiśca jvara eko nirucyate| liṅgairetairjvaraśvāsahikkādyāḥ santi cāmayāḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">ekā śāntiranekasya tathaivaikasya <note place="foot" type="variant" n="20">‘tathaikaikasya’ iti pā.</note> lakṣyate| vyādherekasya cānekā bahūnāṃ bahvya eva ca||30||</seg> <seg type="unit" n="31">śāntirāmāśayotthānāṃ vyādhīnāṃ laṅghanakriyā| jvarasyaikasya cāpyekā śāntirlaṅghanamucyate||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tathā laghvaśanādyāśca jvarasyaikasya śāntayaḥ| etāścaiva jvaraśvāsahikkādīnāṃ praśāntayaḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">sukhasādhyaḥ sukhopāyaḥ kālenālpena sādhyate| sādhyate kṛcchrasādhyastu yatnena mahatā cirāt||33||</seg> <seg type="unit" n="34">yāti nāśeṣatāṃ vyādhirasādhyo yāpyasañjñitaḥ| paro'sādhyaḥ kriyāḥ sarvāḥ pratyākhyeyo'tivartate||34||</seg> <seg type="unit" n="35">nāsādhyaḥ sādhyatāṃ yāti sādhyo yāti tvasādhyatām| pādāpacārāddaivādvā yānti bhāvāntaraṃ gadāḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">vṛddhisthānakṣayāvasthāṃ rogāṇāmupalakṣayet <note place="foot" type="variant" n="22">‘doṣāṇāṃ’ iti pā.</note>| susūkṣmāmapi ca prājño dehāgnibalacetasām||36||</seg> <seg type="unit" n="37">vyādhyavasthāviśeṣān hi jñātvā jñātvā vicakṣaṇaḥ| tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ catuḥśreyaḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘tattacchreyaḥ’ iti pā.</note> prapadyate||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">prāyastiryaggatā doṣāḥ kleśayantyāturāṃściram| teṣu <note place="foot" type="variant" n="24">yogīndranāthasenastu ‘teṣu tu tvarayā kuryāddehāgnibalavatkriyām’ iti paṭhati, ‘teṣāmāturāṇāṃ dehāgnibalavatkriyāṃ dehāgnyorbalakarīṃ kriyāṃ tvarayā āśu kuryāt’ iti ca vyākhyānayati</note> na tvarayā kuryāddehāgnibalavit kriyām||38||</seg> <seg type="unit" n="39">prayogaiḥ kṣapayedvā tān sukhaṃ vā koṣṭhamānayet| jñātvā koṣṭhaprapannāṃstān yathāsannaṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘yathāsvaṃ taṃ’ iti pā.</note> haredbudhaḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">jñānārthaṃ yāni coktāni vyādhiliṅgāni saṅgrahe| vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">vikāraḥ prakṛtiścaiva dvayaṃ sarvaṃ samāsataḥ| taddhetuvaśagaṃ hetorabhāvānnānuvartate||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">tatra ślokāḥ- hetavaḥ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā| samprāptiḥ pūrvamutpattiḥ sūtramātraṃ cikitsitāt||42||</seg> <seg type="unit" n="43">jvarādīnāṃ vikārāṇāmaṣṭānāṃ sādhyatā na ca| pṛthagekaikaśaścoktā hetuliṅgopaśāntayaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">hetuparyāyanāmāni vyādhīnāṃ lakṣaṇasya ca| nidānasthānametāvat saṅgraheṇopadiśyate||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne apasmāranidānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg> iti carakasaṃhitāyāṃ dvitīyaṃ nidānasthānaṃ samāptam|</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="3" xml:id="ca.3">
        <head>vimānasthānam</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ca.3.1">
          <head>rasavimānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto rasavimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu vyādhīnāṃ nimittapūrvarūparūpopaśayasaṅkhyāprādhānyavidhivikalpa balakālaviśeṣānanupraviśyānantaraṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘abhinivaśya’ iti pā.</note> doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrasārāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘rasadravyadoṣavikārabheṣajadeśakālabalaśarīrasārāhārasātmyasattvaprakṛtivayasām’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> mānamavahitamanasā yathāvajjñeyaṃ bhavati bhiṣajā, doṣādimānajñānāyattatvāt <note place="foot" type="variant" n="3">‘rasādimānajñānāyattatvāt’ iti pā.</note> kriyāyāḥ| na hyamānajño doṣādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘rasādīnāṃ’ iti pā.</note> bhiṣag vyādhinigrahasamartho bhavati| tasmāddoṣādimānajñānārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘rasādimānajñānārthaṃ’ iti pā.</note> vimānasthānamupadekṣyāmo'gniveśa!||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatrādau rasadravyadoṣavikāraprabhāvān vakṣyāmaḥ| rasāstāvat ṣaṭ- madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ| te samyagupayujyamānāḥ śarīraṃ yāpayanti, mithyopayujyamānāstu khalu doṣaprakopāyopakalpante||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">doṣāḥ punastrayo vātapittaśleṣmāṇaḥ| te prakṛtibhūtāḥ śarīropakārakā <note place="foot" type="variant" n="8">‘śarīrayogakṣemakarāḥ’ iti pā.</note> bhavanti, vikṛtimāpannāstu khalu nānāvidhairvikāraiḥ śarīramupatāpayanti||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra doṣamekaikaṃ trayastrayo rasā janayanti, trayastrayaścopaśamayanti| tadyathā- kaṭutiktakaṣāyā vātaṃ janayanti, madhurāmlalavaṇāstvenaṃ śamayanti; kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṃ janayanti, madhuratiktakaṣāyāstvenacchmayanti; madhurāmlalavaṇāḥ śleṣmāṇaṃ janayanti, kaṭutiktakaṣāyāstvenaṃ śamayanti||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">rasadoṣasannipāte tu ye rasā yairdoṣaiḥ samānaguṇāḥ samānaguṇabhūyiṣṭhā vā bhavanti te tānabhivardhayanti, viparītaguṇā viparītaguṇabhūyiṣṭhā vā śamayantyabhyasyamānā iti| etadvyavasthāhetoḥ ṣaṭtvamupadiśyate rasānāṃ paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāṃ, tritvaṃ ca doṣāṇām||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">saṃsargavikalpavistaro hyeṣāmaparisaṅkhyeyo bhavati, vikalpabhedāparisaṅkhyeyatvāt||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tatra khalvanekaraseṣu <note place="foot" type="variant" n="12">‘tatra tvanekaraseṣu’ iti pā.</note> dravyeṣvanekadoṣātmakeṣu ca vikāreṣu rasadoṣaprabhāvamekaikaśyenābhisamīkṣya tato dravyavikārayoḥ prabhāvatattvaṃ vyavasyet||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">na tvevaṃ khalu sarvatra| na hi vikṛtiviṣamasamavetānāṃ nānātmakānāṃ paraspareṇa copahatānāmanyaiśca <note place="foot" type="variant" n="14">‘copahataprakṛtikānāṃ’ iti pā.</note> vikalpanairvikalpitānāmavayavaprabhāvānumānenaiva samudāyaprabhāvatattvamadhyavasātuṃ śakyam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tathāyukte hi samudaye samudāyaprabhāvatattvamevamevopalabhya tato dravyavikāraprabhāvatattvaṃ vyavasyet||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tasmādrasaprabhāvataśca dravyaprabhāvataśca doṣaprabhāvataśca vikāraprabhāvataśca tattvamupadekṣyāmaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tatraiṣa rasaprabhāva upadiṣṭo bhavati| dravyaprabhāvaṃ punarupadekṣyāmaḥ| tailasarpirmadhūni vātapittaśleṣmapraśamanārthāni <note place="foot" type="variant" n="20">‘vātapittaśleṣmapraśamanāni’ iti pā.</note> dravyāṇi bhavanti||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tatra tailaṃ snehauṣṇyagauravopapannatvādvātaṃ jayati <note place="foot" type="variant" n="21">‘śamayati’ iti pā.</note> satatamabhyasyamānaṃ; vāto hi raukṣyaśaityalāghavopapanno viruddhaguṇo bhavati, viruddhaguṇasannipāte hi bhūyasā'lpamavajīyate, tasmāttailaṃ vātaṃ jayati satatamabhyasyamānam| sarpiḥ khalvevameva pittaṃ jayati, mādhuryācchaityānmandatvācca <note place="foot" type="variant" n="22">‘mandavīryatvācca’ iti pā.</note>; pittaṃ hyamadhuramuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ ca| madhu ca śleṣmāṇaṃ jayati, raukṣyāttaikṣṇyāt kaṣāyatvācca; śleṣmā hi snigdho mando madhuraśca <note place="foot" type="variant" n="23">‘madhuraśceti viparītaguṇaḥ’ iti pā.</note>| yaccānyadapi kiñciddravyamevaṃ vātapittakaphebhyo guṇato viparītaṃ syāttaccaitāñjayatyabhyasyamānam||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">atha khalu trīṇi dravyāṇi nātyupayuñjītādhikamanyebhyo dravyebhyaḥ; tadyathā- pippalī, kṣāraḥ, lavaṇamiti||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pippalyo hi kaṭukāḥ satyo madhuravipākā gurvyonātyarthaṃ snigdhoṣṇāḥ prakledinyo bheṣajābhimatāścatāḥ <note place="foot" type="variant" n="25">‘tāḥ sadyaḥ śubhāśubhakāriṇyo bhavanti’ iti yogīndranāthasena.</note> sadyaḥ; śubhāśubhakāriṇyo bhavanti; āpātabhadrāḥ, prayogasamasādguṇyāt; doṣasañcayānubandhāḥ;- satatamupayujyamānā hi guruprakleditvācchleṣmāṇamutkleśayanti, auṣṇyāt pittaṃ, na ca vātapraśamanāyopakalpante'lpasnehoṣṇabhāvāt; yogavāhinyastu khalu bhavanti; tasmāt pippalīrnātyupayuñjīta||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">kṣāraḥ punarauṣṇyataikṣṇayalāghavopapannaḥ kledayatyādau paścādviśoṣayati <note place="foot" type="variant" n="28">‘paścādviśoṣayati, dahati, pacati, bhinatti saṅghātam’ iti pā.</note>, sa pacanadahanabhedanārthamupayujyate; so'tiprayujyamānaḥ keśākṣihṛdayapuṃstvopaghātakaraḥ sampadyate| ye hyenaṃ grāmanagaranigamajanapadāḥ satatamupayuñjate ta āndhyaṣāṇḍhyakhālityapālityabhājo hṛdayāpakartinaśca bhavanti, tadyathā- prācyāścīnāśca; tasmāt kṣāraṃ nātyupayuñjīta||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">lavaṇaṃ punarauṣṇyataikṣṇyopapannam, anatiguru, anatisnigdham, upakledi, visraṃsanasamartham, annadravyarucikaram, āpātabhadraṃ prayogasamasādguṇyāt, doṣasañcayānubandhaṃ, tadrocanapācanopakledanavisraṃsanārthamupayujyate| tadatyarthamupayujyamānaṃ glāniśaithilyadaurbalyābhinirvṛttikaraṃ śarīrasya bhavati| ye hyenadgrāmanagaranigamajanapadāḥ satatamupayuñjate, te bhūyiṣṭhaṃ glāsnavaḥ śithilamāṃsaśoṇitā aparikleśasahāśca bhavanti| tadyathā- bāhlīkasaurāṣṭrikasaindhavasauvīrakāḥ; te hi payasā'pi saha lavaṇamaśnanti| ye'pīha bhūmeratyūṣarā deśāsteṣvoṣadhivīrudvanaspativānaspatyā na jāyante'lpatejaso vā bhavanti, lavaṇopahatatvāt| tasmāllavaṇaṃ nātyupayuñjīta| ye hyatilavaṇasātmyāḥ puruṣāsteṣāmapi khālityapālityāni valayaścākāle bhavanti||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tasmātteṣāṃ tatsātmyataḥ krameṇāpagamanaṃ śreyaḥ| sātmyamapi hi krameṇopanivartyamānamadoṣamalpadoṣaṃ vā bhavati||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">sātmyaṃ nāma tad yadātmanyupaśete; sātmyārtho hyupaśayārthaḥ| tattrividhaṃ pravarāvaramadhyavibhāgena; saptavidhaṃ tu rasaikaikatvena sarvarasopayogācca| tatra sarvarasaṃ pravaram, avaramekarasaṃ, madhyaṃ tu pravarāvaramadhyastham| tatrāvaramadhyābhyāṃ sātmyābhyāṃ krameṇaiva pravaramupapādayet sātmyam| sarvarasamapi ca sātmyamupapannaḥ <note place="foot" type="variant" n="29">‘sātmyamupapannaṃ sarvāṇyāhāravidhiviśeṣāyatanānyabhisamīkṣya’ iti pā.</note> prakṛtyādyupayoktraṣṭamāni sarvāṇyāhāravidhiviśeṣāyatanānyabhisamīkṣya hitamevānurudhyeta||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tatra khalvimānyaṣṭāvāhāravidhiviśeṣāyatanāni bhavanti; tadyathā- prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopayoktraṣṭamāni (bhavanti)||21||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatra prakṛtirucyate svabhāvo yaḥ, sa punarāhārauṣadhadravyāṇāṃ svābhāviko gurvādiguṇayogaḥ; tadyathā māṣamudgayoḥ, śūkaraiṇayośca (1)|22|</ab>
          <ab type="mula">karaṇaṃ punaḥ svābhāvikānāṃ dravyāṇāmabhisaṃskāraḥ| saṃskāro hi guṇāntarādhānamucyate| te guṇāstoyāgnisannikarṣaśaucamanthanadeśakālavāsanabhāvanādibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="31">‘deśakālavaśena bhāvanādibhiḥ’ iti pā.</note> kālaprakarṣabhājanādibhiścādhīyante (2)|22|</ab>
          <ab type="mula">saṃyogaḥ punardvayorbahūnāṃ vā dravyāṇāṃ saṃhatībhāvaḥ, sa viśeṣamārabhate, yaṃ punarnaikaikaśo dravyāṇyārabhante; tadyathā- madhusarpiṣoḥ, madhumatsyapayasāṃ ca saṃyogaḥ (3)|22|</ab>
          <ab type="mula">rāśistu sarvagrahaparigrahau mātrāmātraphalaviniścayārthaḥ| tatra sarvasyāhārasya pramāṇagrahaṇamekapiṇḍena sarvagrahaḥ, parigrahaḥ punaḥ pramāṇagrahaṇamekaikaśyenāhāradravyāṇām| sarvasya hi grahaḥ sarvagrahaḥ, sarvataśca grahaḥ parigraha ucyate (4)|22|</ab>
          <ab type="mula">deśaḥ punaḥ sthānaṃ; sa dravyāṇāmutpattipracārau deśasātmyaṃ cācaṣṭe (5)|22|</ab>
          <ab type="mula">kālo hi nityagaścāvasthikaśca; tatrāvasthiko vikāramapekṣate, nityagastu ṛtusātmyāpekṣaḥ (6)|22|</ab>
          <ab type="mula">upayogasaṃsthā tūpayoganiyamaḥ; sa jīrṇalakṣaṇāpekṣaḥ (7)|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">upayoktā punaryastamāhāramupayuṅkte, yadāyattamokasātmyam| ityaṣṭāvāhāravidhiviśeṣāyatanāni vyākhyātāni bhavanti||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">eṣāṃ viśeṣāḥ śubhāśubhaphalāḥ parasparopakārakā bhavanti; tān bubhutseta, buddhvā ca hitepsureva syāt; naca mohāt pramādādvā priyamahitamasukhodarkamupasevyamāhārajātamanyadvā kiñcit||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatredamāhāravidhividhānamarogāṇāmāturāṇāṃ cāpi keṣāñcit kāle prakṛtyaiva hitatamaṃ bhuñjānānāṃ bhavati- uṣṇaṃ, snigdhaṃ, mātrāvat, jīrṇe vīryāviruddham, iṣṭe deśe, iṣṭasarvopakaraṇaṃ, nātidrutaṃ, nātivilambitam, ajalpan, ahasan, tanmanā bhuñjīta, ātmānamabhisamīkṣya samyak||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">tasya sādguṇyamupadekṣyāmaḥ- uṣṇamaśnīyāt; uṣṇaṃ hi bhujyamānaṃ svadate, bhuktaṃ cāgnimaudaryamudīrayati, kṣipraṃ jarāṃ gacchati, vātamanulomayati, śleṣmāṇaṃ ca parihrāsasayati <note place="foot" type="variant" n="36">‘pariśoṣayati’ iti pā.</note>; tasmāduṣṇamaśnīyāt (1)|25| snigdhamaśnīyāt; snigdhaṃ hi bhujyamānaṃ svadate, bhuktaṃ cānudīrṇamagnimudīrayati <note place="foot" type="variant" n="37">‘bhuktamaudaryamagnimudīrayati’ iti pā.</note>, kṣipraṃ jarāṃ gacchati, vātamanulomayati, śarīramupacinoti, dṛḍhīkarotīndriyāṇi, balābhivṛddhimupajanayati, varṇaprasādaṃ cābhinirvartayati; tasmāt snigdhamaśnīyāt (2)|25|</ab>
          <ab type="mula">mātrāvadaśnīyāt; mātrāvaddhi bhuktaṃ vātapittakaphānapīḍayadāyureva vivardhayati kevalaṃ, sukhaṃ gudamanuparyeti, na coṣmāṇamupahanti, avyathaṃ ca paripākameti; tasmānmātrāvadaśnīyāt (3)|25|</ab>
          <ab type="mula">jīrṇe'śnīyāt; ajīrṇe hi bhuñjānasyābhyavahṛtamāhārajātaṃ pūrvasyāhārasya rasamapariṇatamuttareṇāhārarasenopasṛjat sarvān doṣān prakopayatyāśu, jīrṇe tu bhuñjānasya svasthānastheṣu doṣeṣvagnau codīrṇe jātāyāṃ ca bubhukṣāyāṃ vivṛteṣu ca srotasāṃ mukheṣu viśuddhe codgāre hṛdaye viśuddhe vātānulomye visṛṣṭeṣu ca vātamūtrapurīṣavegeṣvabhyavahṛtamāhārajātaṃ sarvaśarīradhātūnapradūṣayadāyurevābhivardhayati kevalaṃ; tasmājjīrṇe'śnīyāt (4)|25|</ab>
          <ab type="mula">vīryāviruddhamaśnīyāt; aviruddhavīryamaśnan hi viruddhavīryāhārajairvikārairnopasṛjyate; tasmādvīryāviruddhamaśnīyāt (5)|25|</ab>
          <ab type="mula">iṣṭe deśe iṣṭasarvopakaraṇaṃ cāśnīyāt; iṣṭe hi deśe bhuñjāno nāniṣṭadeśajairmanovighātakarairbhāvairmanovighātaṃ prāpnoti, tathaiveṣṭaiḥ sarvopakaraṇaiḥ; tasmādiṣṭe deśe tatheṣṭasarvopakaraṇaṃ cāśnīyāt (6)|25|</ab>
          <ab type="mula">nātidrutamaśnīyāt; atidrutaṃ hi bhuñjānasyotsnehanamavasādanaṃ bhojanasyāpratiṣṭhānaṃ ca, bhojyadoṣasādgaṇyopalabdhiśca na niyatā; tasmānnātidrutamaśnīyāt (7)|25|</ab>
          <ab type="mula">nātivilambitamaśnīyāt; ativilambitaṃ hi bhuñjāno na tṛptimadhigacchati, bahu bhuṅkte, śītībhavatyāhārajātaṃ, viṣamaṃ <note place="foot" type="variant" n="38">‘viṣamapākaṃ ca gacchati’ iti pā.</note> ca pacyate; tasmānnātivilambitamaśnīyāt (8)|25|</ab>
          <ab type="mula">ajalpannahasan tanmanā bhuñjīta; jalpato hasato'nyamanaso vā bhuñjānasya ta eva hi doṣā bhavanti, ya evātidrutamaśnataḥ; tasmādajalpannahasaṃstanmanā bhuñjīta (9)|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">ātmānamabhisamīkṣya bhuñjīta samyak; idaṃ mamopaśete idaṃ nopaśeta ityevaṃ viditaṃ hyasyātmana ātmasātmyaṃ bhavati; tasmādātmānamabhisamīkṣya bhuñjīta samyagiti||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">bhavati cātra- rasān dravyāṇi doṣāṃśca vikārāṃśca prabhāvataḥ| veda yo deśakālau ca śarīraṃ ca sa <note place="foot" type="variant" n="39">‘sa nā bhiṣak’ iti pā.</note> no bhiṣak||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tatra ślokau- vimānārtho rasadravyadoṣarogāḥ prabhāvataḥ| dravyāṇi nātisevyāni trividhaṃ sātmyameva ca||27||</seg> <seg type="unit" n="28">āhārāyatanānyaṣṭau bhojyasādguṇyameva ca| vimāne rasasaṅkhyāte sarvametat prakāśitam||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne rasavimānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ca.3.2">
          <head>trividhakukṣīyavimānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātastrividhakukṣīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">trividhaṃ kukṣau sthāpayedavakāśāṃśamāhārasyāhāramupayuñjānaḥ; tadyathā- ekamavakāśāṃśaṃ mūrtānāmāhāravikārāṇām, ekaṃ dravāṇām, ekaṃ punarvātapittaśleṣmaṇām; etāvatīṃ hyāhāramātrāmupayuñjāno nāmātrāhārajaṃ kiñcidaśubhaṃ prāpnoti||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">na ca kevalaṃ mātrāvattvādevāhārasya kṛtsnamāhāraphalasauṣṭhavamavāptuṃ śakyaṃ, prakṛtyādīnāmaṣṭānāmāhāravidhiviśeṣāyatanānāṃ pravibhaktaphalatvāt||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatrāyaṃ tāvadāhārarāśimadhikṛtya mātrāmātrāphalaviniścayārthaḥ prakṛtaḥ| etāvāneva hyāhārarāśividhivikalpo yāvanmātrāvattvamamātrāvattvaṃ ca||5||</seg> <seg type="unit" n="6">tatra mātrāvattvaṃ pūrvamuddiṣṭaṃ kukṣyaṃśavibhāgena, tadbhūyo vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- kukṣerapraṇīḍanamāhāreṇa, hṛdayasyānavarodhaḥ, pārśvayoravipāṭanam, anatigauravamudarasya, prīṇanamindriyāṇāṃ, kṣutpipāsoparamaḥ, sthānāsanaśayanagamanocchvāsapraśvāsahāsyasaṅkathāsu sukhānuvṛttiḥ, sāyaṃ prātaśca sukhena pariṇamanaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘pariṇāmagamanaṃ’ iti pā.</note>, balavarṇopacayakaratvaṃ ca; iti mātrāvato lakṣaṇamāhārasya bhavati||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">amātrāvattvaṃ punardvividhamācakṣate- hīnam, adhikaṃ ca| tatra hīnamātramāhārarāśiṃ balavarṇopacayakṣayakaramatṛptikaramudāvartakaramanāyuṣyavṛṣyamanaujasyaṃ śarīramanobuddhīndriyopaghātakaraṃ sāravidhamanamalakṣmyāvahamaśīteśca vātavikārāṇāmāyatanamācakṣate, atimātraṃ punaḥ sarvadoṣaprakopaṇamicchanti kuśalāḥ| yo hi mūrtānāmāhārajātānāṃ sauhityaṃ gatvā dravaistṛptimāpadyate bhūyastasyāmāśayagatā vātapittaśleṣmāṇo'bhyavahāreṇātimātreṇātiprapīḍyamānāḥ sarve yugapat prakopamāpadyante, te prakupitāstamevāhārarāśimapariṇatamāviśya kukṣyekadeśamannāśritā <note place="foot" type="variant" n="6">‘kukṣyekadeśamāśritāḥ’ iti pā.</note> viṣṭambhayantaḥ sahasā vā'pyuttarādharābhyāṃ mārgābhyāṃ pracyāvayantaḥ pṛthak pṛthagimān vikārānabhinirvartayantyatimātrabhoktuḥ| tatra vātaḥ śūlānāhāṅgamardamukhaśoṣamūrcchābhramāgnivaiṣamya- pārśvapṛṣṭhakaṭigrahasirākuñcanastambhanāni karoti, pittaṃ punarjvarātīsārāntardāhatṛṣṇāmadabhramapralapanāni, śleṣmā tu chardyarocakāvipākaśītajvarālasyagātragauravāṇi||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">na ca khalu kevalamatimātramevāhārarāśimāmapradoṣakaramicchanti <note place="foot" type="variant" n="7">‘āmapradoṣakāraṇaṃ’ iti pā.</note>, api tu khalu gururūkṣaśītaśuṣkadviṣṭaviṣṭambhividāhyaśuciviruddhānāmakāle cānnapānānāmupasevanaṃ, kāmakrodhalobhamoherṣyāhrīśokamānodvegabhayopataptamanasā vā yadannapānamupayujyate, tadapyāmameva pradūṣayati||8||</seg> <seg type="unit" n="9">bhavati cātra- mātrayā'pyabhyavahṛtaṃ pathyaṃ cānnaṃ na jīryati| cintāśokabhayakrodhaduḥkhaśayyāprajāgaraiḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">taṃ dvividhamāmapradoṣamācakṣate bhiṣajaḥ- visūcikām, alasakaṃ ca||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tatra visūcikāmūrdhvaṃ cādhaśca pravṛttāmadoṣāṃ yathoktarūpāṃ vidyāt||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">alasakamupadekṣyāmaḥ- durbalasyālpāgnerbahuśleṣmaṇo vātamūtrapurīṣavegavidhāriṇaḥ sthiragurubahurūkṣaśītaśuṣkānnasevinastadannapānamanilaprapīḍitaṃ śleṣmaṇā ca vibaddhamārgamatimātrapralīnamalasatvānna bahirmukhībhavati, tataśchardyatīsāravarjyānyāmapradoṣaliṅgānyabhidarśayatyatimātrāṇi| atimātrapraduṣṭāśca doṣāḥ praduṣṭāmabaddhamārgāstiryaggacchantaḥ kadācideva kevalamasya śarīraṃ daṇḍavat stambhayanti, tatastaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘atastamalasakamasādhyaṃ’ iti pā.</note> daṇḍālasakamasādhyaṃ bruvate| viruddhādhyaśanājīrṇāśanaśīlinaḥ punarāmadoṣamāmaviṣamityācakṣate <note place="foot" type="variant" n="9">‘punarevaṃ doṣamāmaviṣamityācakṣate’ iti, ‘āmapradoṣaviṣamācakṣate’ iti ca pā.</note> bhiṣajaḥ, viṣasadṛśaliṅgatvāt; tat paramasādhyam, āśukāritvādviruddhopakramatvācceti||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tatra sādhyamāmaṃ praduṣṭamalasībhūtamullekhayedādau pāyayitvā salavaṇamuṣṇaṃ vāri, tataḥ svedanavartipraṇidhānābhyāmupācaredupavāsayeccainam| visūcikāyāṃ tu laṅghanamevāgre viriktavaccānupūrvī| āmapradoṣeṣu tvannakāle jīrṇāhāraṃ punardoṣāvaliptāmāśayaṃ stimitagurukoṣṭhamanannābhilāṣiṇamabhisamīkṣya pāyayeddoṣaśeṣapācanārthamauṣadhamagnisandhukṣaṇārthaṃ ca, natvevājīrṇāśanam; āmapradoṣadurbalo hyagnirna yugapaddoṣamauṣadhamāhārajātaṃ ca śaktaḥ paktum| api cāmapradoṣāhārauṣadhavibhramo'tibalatvāduparatakāyāgniṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘atibalatvādupahatya kāyāgniṃ’ iti pā.</note> sahasaivāturamabalamatipātayet| āmapradoṣajānāṃ punarvikārāṇāmapatarpaṇenaivoparamo bhavati, sati tvanubandhe kṛtāpatarpaṇānāṃ vyādhīnāṃ nigrahe nimittaviparītamapāsyauṣadhamātaṅkaviparītamevāvacārayedyathāsvam| sarvavikārāṇāmapi ca nigrahe hetuvyādhiviparītamauṣadhamicchanti kuśalāḥ, tadarthakāri vā| vimuktāmapradoṣasya <note place="foot" type="variant" n="11">‘anudriktāmapradoṣasya’ iti pā.</note> punaḥ paripakvadoṣasya dīpte cāgnāvabhyaṅgāsthāpanānuvāsanaṃ vidhivat snehapānaṃ ca yuktyā prayojyaṃ prasamīkṣya doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāmavasthāntarāṇi vikārāṃśca samyagiti||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">bhavati cātra- āhāravidhyāyatanāni cāṣṭau samyak parīkṣyātmahitaṃ vidadhyāt| anyaśca yaḥ kaścidihāsti mārgo hitopayogeṣu bhajeta taṃ ca||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ ca kva vipacyate| etattvāṃ dhīra! pṛcchāmastanna ācakṣva buddhiman||15||</seg> <seg type="unit" n="16">ityagniveśapramukhaiḥ śiṣyaiḥ pṛṣṭaḥ punarvasuḥ| ācacakṣe tatastebhyo yatrāhāro vipacyate||16||</seg> <seg type="unit" n="17">nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ| aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ cātra vipacyate||17||</seg> <seg type="unit" n="18">āmāśayagataḥ pākamāhāraḥ prāpya kevalam| pakvaḥ sarvāśayaṃ paścāddhamanībhiḥ prapadyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tatra ślokaḥ- tasya mātrāvato liṅgaṃ phalaṃ coktaṃ yathāyatham| amātrasya tathā liṅgaṃ phalaṃ coktaṃ vibhāgaśaḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne trividhakukṣīyavimānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ca.3.3">
          <head>janapadoddhvaṃsanīyavimānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto janapadoddhvaṃsanīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">janapadamaṇḍale pañcālakṣetre dvijātivarādhyuṣite kāmpilyarājadhānyāṃ bhagavān punarvasurātreyo'ntevāsigaṇaparivṛtaḥ paścime gharmamāse gaṅgātīre vanavicāramanuvicarañchiṣyamagniveśamabravīt||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">dṛśyante hi khalu saumya! nakṣatragrahagaṇacandrasūryānilānalānāṃ diśāṃ cāprakṛtibhūtānāmṛtuvaikārikā <note place="foot" type="variant" n="1">‘ca prakṛtibhūtānāṃ’ iti pā.</note> bhāvāḥ, acirādito bhūrapi ca na yathāvadrasavīryavipākaprabhāvamoṣadhīnāṃ pratividhāsyati, tadviyogāccātaṅkaprāyatā niyatā| tasmāt prāguddhvaṃsāt prāk ca bhūmervirasībhāvāduddharadhvaṃ saumya! bhaiṣajyāni yāvannopahatarasavīryavipākaprabhāvāṇi bhavanti| vayaṃ caiṣāṃ rasavīryavipākaprabhāvānupayokṣyāmahe ye cāsmānanukāṅkṣanti, yāṃśca vayamanukāṅkṣāmaḥ| na hi samyaguddhṛteṣu saumya! bhaiṣajyeṣu samyagvihiteṣu samyak cāvacāriteṣu janapadoddhvaṃsakarāṇāṃ vikārāṇāṃ kiñcit pratīkāragauravaṃ bhavati||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- uddhṛtāni khalu bhagavan! bhaiṣajyāni, samyagvihitāni, samyagavacāritāni <note place="foot" type="variant" n="3">‘samyagvicāracāritāni’ ca iti pā.</note> ca; api tu khalu janapadoddhvaṃsanamekenaiva vyādhinā yugapadasamānaprakṛtyāhāradehabalasātmyasattvavayasāṃ manuṣyāṇāṃ kasmādbhavatīti||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- evamasāmānyāvatāmapyebhiragniveśa! prakṛtyādibhirbhāvairmanuṣyāṇāṃ ye'nye bhāvāḥ sāmānyāstadvaiguṇyāt samānakālāḥ samānaliṅgāśca vyādhayo'bhinirvartamānā janapadamuddhvaṃsayanti| te tu khalvime bhāvāḥ sāmānyā janapadeṣu bhavanti; tadyathā- vāyuḥ, udakaṃ, deśaḥ, kāla iti||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra vātamevaṃvidhamanārogyakaraṃ vidyāt; tadyathā-yathartuviṣamamatistimitamaticalamatiparuṣamatiśītamatyuṣṇamatirūkṣamatyabhiṣyandinamatibhairavārāvamatipratihata- parasparagatimatikuṇḍalinamasātmyagandhabāṣpasikatāpāṃśudhūmopahatamiti (1); udakaṃ tu khalvatyarthavikṛtagandhavarṇarasasparśaṃ kledabahulamapakrāntajalacaravihaṅgamupakṣīṇajaleśayamaprītikaramapagataguṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘upakṣīṇajalāśayaṃ’ iti pā.</note> vidyāt (2); deśaṃ punaḥ prakṛtivikṛtavarṇagandharasasparśaṃ kledabahulamupasṛṣṭaṃ sarīsṛpavyālamaśakaśalabhamakṣikāmūṣakolūkaśmāśānikaśakunijambūkādibhistṛṇolūpopavanavantaṃ pratānādibahulamapūrvavadavapatitaśuṣkanaṣṭaśasyaṃ dhūmrapavanaṃ pradhmātapatatrigaṇamutkruṣṭaśvagaṇamudbhrāntavyathitavividhamṛgapakṣisaṅghamutsṛṣṭanaṣṭadharmasatyalajjācāraśīlaguṇajanapadaṃ śaśvatkṣubhitodīrṇasalilāśayaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘sasvanakṣubhitodīrṇasalilāśayaṃ’ iti pā.</note> pratatolkāpātanirghātabhūmikampamatibhayārāvarūpaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘... pratibhayāvārarūpaṃ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> rūkṣatāmrāruṇasitābhrajālasaṃvṛtārkacandratārakamabhīkṣṇaṃ sasambhramodvegamiva satrāsaruditamiva satamaskamiva guhyakācaritamivākranditaśabdabahulaṃ cāhitaṃ vidyāt (3); kālaṃ tu khalu yathartuliṅgādviparītaliṅgamatiliṅgaṃ hīnaliṅgaṃ cāhitaṃ vyavasyet (4); imānevandoṣayuktāṃścaturo bhāvāñjanapadoddhvaṃsakarān vadanti kuśalāḥ; ato'nyathābhūtāṃstu hitānācakṣate||7||</seg> <seg type="unit" n="8">viguṇeṣvapi khalveteṣu janapadoddhvaṃsakareṣu bhāveṣu bheṣajenopapādyamānānāmabhayaṃ bhavati rogebhya iti||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">bhavanti cātra- vaiguṇyamupapannānāṃ deśakālānilāmbhasām| garīyastvaṃ viśeṣeṇa hetumat sampravakṣyate||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vātājjalaṃ jalāddeśaṃ deśāt kālaṃ svabhāvataḥ| vidyādduṣparihāryatvādgarīyastaramarthavit <note place="foot" type="variant" n="7">‘vidyādaparihāryatvādgarīyaḥ paramarthavit’ iti pā.</note>||10||</seg> <seg type="unit" n="11">vāyvādiṣu yathoktānāṃ doṣāṇāṃ tu viśeṣavit| pratīkārasya saukarye vidyāllāghavalakṣaṇam||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">caturṣvapi tu duṣṭeṣu kālānteṣu yadā narāḥ| bheṣajenopapādyante na bhavantyāturāstadā||12||</seg> <seg type="unit" n="13">yeṣāṃ na mṛtyusāmānyaṃ sāmānyaṃ na ca karmaṇām| karma pañcavidhaṃ teṣāṃ bheṣajaṃ paramucyate||13||</seg> <seg type="unit" n="14">rasāyanānāṃ vidhivaccopayogaḥ praśasyate| śasyate dehavṛttiśca bheṣajaiḥ pūrvamuddhṛtaiḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">satyaṃ bhūte dayā dānaṃ balayo devatārcanam| saddhṛttasyānuvṛttiśca praśamo guptirātmanaḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">hitaṃ janapadānāṃ ca śivānāmupasevanam| sevanaṃ brahmacaryasya tathaiva brahmacāriṇām||16||</seg> <seg type="unit" n="17">saṅkathā dharmaśāstrāṇāṃ maharṣīṇāṃ jitātmanām| dhārmikaiḥ sāttvikairnityaṃ sahāsyā vṛddhasammataiḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">ityetadbheṣajaṃ proktamāyuṣaḥ paripālanam| yeṣāmaniyato mṛtyustasmin kāle sudāruṇe||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">iti śrutvā janapadoddhvaṃsane kāraṇāni punarapi bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- atha khalu bhagavan! kutomūlameṣāṃ vāyvādīnāṃ vaiguṇyamutpadyate? yenopapannā janapadamuddhvaṃsayantīti||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- sarveṣāmapyagniveśa! vāyvādīnāṃ yadvaiguṇyamutpadyate tasya mūlamadharmaḥ, tanmūlaṃ vā'satkarma <note place="foot" type="variant" n="9">‘cāsatkarma’ iti pā.</note> pūrvakṛtaṃ; tayoryoniḥ prajñāparādha eva| tadyathā- yadā vai deśanagaranigamajanapadapradhānā <note place="foot" type="variant" n="10">nagaranigamajanapadapradhānā nagarādīnāmadhyakṣāḥ</note> dharmamutkramyādharmeṇa prajāṃ vartayanti, tadāśritopāśritāḥ paurajanapadā vyavahāropajīvinaśca tamadharmamabhivardhayanti, tataḥ so'dharmaḥ prasabhaṃ dharmamantardhatte, tataste'ntarhitadharmāṇo devatābhirapi tyajyante; teṣāṃ tathā'ntarhitadharmaṇāmadharmapradhānānāmapakrāntadevatānāmṛtavo vyāpadyante; tena nāpo yathākālaṃ devo varṣati na vā varṣati vikṛtaṃ vā varṣati, vātā na samyagabhivānti, kṣitirvyāpadyate, salilānyupaśuṣyanti, oṣadhayaḥ svabhāvaṃ parihāyāpadyante vikṛtiṃ; tata uddhvaṃsante janapadāḥ spṛśyābhyavahāryadoṣāt <note place="foot" type="variant" n="11">‘sparśābhyavahāryadoṣāt’ iti pā.</note>||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tathā śastraprabhavasyāpi janapadoddhvaṃsasyādharma eva heturbhavati| ye'tipravṛddhalobhakrodhamohamānāste durbalānavamatyātmasvajanaparopaghātāya śastreṇa parasparamabhikrāmanti, parān vā'bhikrāmanti, parairvā'bhikrāmyante||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">rakṣogaṇādibhirvā vividhairbhūtasaṅghaistamadharmamanyadvā'pyapacārāntaramupalabhyābhihanyante||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tathā'bhiśāpaprabhavasyāpyadharma eva heturbhavati| ye luptadharmāṇo dharmādapetāste guruvṛddhasiddharṣipūjyānavamatyāhitānyācaranti; tatastāḥ prajā gurvādibhirabhiśaptā bhasmatāmupayānti prāgevānekapuruṣakulavināśāya, niyatapratyayopalambhādaniyatāścāpare <note place="foot" type="variant" n="12">prāgevetyādi pāṭho yogīndranāthasenena na paṭhyate</note>||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">prāgapi cādharmādṛte nāśubhotpattiranyato'bhūt| ādikāle hyaditisutasamaujaso'tivimalavipulaprabhāvāḥ pratyakṣadevadevarṣidharmayajñavidhividhānāḥ śailasārasaṃhatasthiraśarīrāḥ prasannavarṇendriyāḥ pavanasamabalajavaparākramāścārusphico'bhirūpapramāṇākṛtiprasādopacayavantaḥ satyārjavānṛśaṃsyadānadamaniyamatapopavāsabrahmacaryavrataparā vyapagatabhayarāgadveṣamohalobhakrodhaśokamānaroganidrātandrāśramaklamālasyaparigrahāśca puruṣā babhūvuramitāyuṣaḥ| teṣāmudārasattvaguṇakarmaṇāmacintyarasavīryavipākaprabhāvaguṇasamuditāni <note place="foot" type="variant" n="13">‘udārasattvaguṇaiḥ karmaṇāṃ dharmāṇāṃ cācintyatvādrasa ...’ iti pā.</note> prādurbabhūvuḥ śasyāni sarvaguṇasamuditatvāt pṛthivyādīnāṃ kṛtayugasyādau| bhraśyati tu kṛtayuge keṣāñcidatyādānāt sāmpannikānāṃ sattvānāṃ śarīragauravamāsīt, śarīragauravācchramaḥ, śramādālasyam, ālasyāt sañcayaḥ, sañcayāt parigrahaḥ, parigrahāllobhaḥ prādurāsīt kṛte| tatastretāyāṃ lobhādabhidrohaḥ, abhidrohānṛtavacanam, anṛtavacanāt kāmakrodhamānadveṣapāruṣyābhighātabhayatāpaśokacintodvegādayaḥ pravṛttāḥ| tatastretāyāṃ dharmapādo'ntardhānamagamat| tasyāntardhānāt yugavarṣapramāṇasya pādahrāsaḥ, pṛthivyādeśca guṇapādapraṇāśo'bhūt| tatpraṇāśakṛtaśca śasyānāṃ snehavaimalyarasavīryavipākaprabhāvaguṇapādabhrāṃśaḥ| tatastāni prajāśarīrāṇi hīyamānaguṇapādairāhāravihārairayathāpūrvamupaṣṭabhyamānānyagnimārutaparītāni <note place="foot" type="variant" n="14">‘hīyamānāni hīyamānaguṇapādairhīyamānaguṇaiścāhāravihārairayathāpūrvamupaṣṭabhyamānāgnimārutaparītāni’ iti pā.</note> prāgvyādhibhirjvarādibhirākrāntāni| ataḥ prāṇino hrāsamavāpurāyuṣaḥ kramaśa iti||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">bhavataścātra- yuge yuge dharmapādaḥ krameṇānena hīyate| guṇapādaśca bhūtānāmevaṃ lokaḥ pralīyate||25||</seg> <seg type="unit" n="26">saṃvatsaraśate pūrṇe yāti saṃvatsaraḥ kṣayam| dehināmāyuṣaḥ kāle yatra yanmānamiṣyate||26||</seg> <seg type="unit" n="27">iti vikārāṇāṃ prāgutpattiheturukto bhavati||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">evaṃvādinaṃ bhagavantamagniveśa uvāca- kinnu khalu bhagavan! niyatakālapramāṇamāyuḥ sarvaṃ na veti||28||</seg> <seg type="unit" n="29">taṃ bhagavānuvāca- ihāgniveśa! bhūtānāmāyuryuktimapekṣate| daive puruṣakāre ca sthitaṃ hyasya balābalam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">daivamātmakṛtaṃ vidyāt karma yat paurvadaihikam| smṛtaḥ puruṣakārastu kriyate yadihāparam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">balābalaviśeṣo'sti tayorapi ca karmaṇoḥ| dṛṣṭaṃ hi trividhaṃ karma hīnaṃ madhyamamuttamam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tayorudārayoryuktirdīrghasya ca sukhasya ca| niyatasyāyuṣo heturviparītasya cetarā||32||</seg> madhyamā madhyamasyeṣṭā kāraṇaṃ śṛṇu cāparam|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">daivaṃ puruṣakāreṇa durbalaṃ hyupahanyate||33||</seg> <seg type="unit" n="34">daivena cetarat karma viśiṣṭenopahanyate| dṛṣṭvā yadeke manyante niyataṃ mānamāyuṣaḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">karma kiñcit kvacit kāle vipāke niyataṃ mahat| kiñcittvakālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">tasmādubhayadṛṣṭatvādekāntagrahaṇamasādhu| nidarśanamapi cātrodāhariṣyamaḥ- yadi hi niyatakālapramāṇamāyuḥ sarvaṃ syāt, tadā''yuṣkāmāṇāṃ na mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādyāḥ kriyā iṣṭayaśca prayojyeran; nodbhrāntacaṇḍacapalagojoṣṭrakharaturagamahiṣādayaḥ pavanādayaśca duṣṭāḥ parihāryāḥ syuḥ, na prapātagiriviṣamadurgāmbuvegāḥ, tathā na pramattonmattodbhāntacaṇḍacapalamohalobhākulamatayaḥ, nārayaḥ, na pravṛddho'gniḥ, ca vividhaviṣāśrayāḥ sarīsṛporagādayaḥ, na sāhasaṃ, nādeśakālacaryā, na narendraprakopa iti; evamādayo hi bhāvā nābhāvakarāḥ syuḥ, āyuṣaḥ sarvasya niyatakālapramāṇatvāt| na cānabhyastākālamaraṇabhayanivārakāṇāmakālamaraṇabhayamāgacchet praṇināṃ, vyarthāścārambhakathāprayogabuddhayaḥ syurmaharṣīṇāṃ rasāyanādhikāre, nāpīndro niyatāyuṣaṃ śatruṃ vajreṇābhihanyāt, nāśvināvārtaṃ bheṣajenopapādayetāṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘bheṣajenopacaretām’ iti pā.</note>, na maharṣayo yatheṣṭamāyustapasā prāpnuyuḥ, na ca viditaveditavyā maharṣayaḥ sasureśāḥ samyak paśyeyurupadiśeyurācareyurvā| api ca sarvacakṣuṣāmetat paraṃ yadaindraṃ cakṣuḥ <note place="foot" type="variant" n="19">sarvacakṣuṣāṃ sarvapramāṇānāmityarthaḥ, etatparamabhrāntatvena śreṣṭhaṃ, yadaindraṃ cakṣuḥ pratyakṣapramāṇamityarthaḥ| ‘yaddivyaṃ’ iti pā.</note>, idaṃ cāpyasmākaṃ tena pratyakṣaṃ; yathā- puruṣasahasrāṇāmutthāyotthāyāhavaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘āhāraṃ’ iti pā.</note> kurvatāmakurvatāṃ cātulyāyuṣṭvaṃ, tathā jātamātrāṇāmapratīkārāt pratīkārācca, aviṣaviṣaprāśināṃ cāpyatulyāyuṣṭvameva, na ca tulyo yogakṣema udapānaghaṭānāṃ citraghaṭānāṃ cotsīdatāṃ; tasmāddhitopacāramūlaṃ jīvitam, ato viparyayānmṛtyuḥ| api ca deśakālātmaguṇaviparītānāṃ karmaṇāmāhāravikārāṇāṃ ca kramopayogaḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘kriyopayogaḥ’ iti pā.</note> samyak, tyāgaḥ sarvasya <note place="foot" type="variant" n="22">sarvasyeti kālasya karmaṇa indriyārthasya ca</note> cātiyogāyogamithyāyogānāṃ, sarvātiyogasandhāraṇam <note place="foot" type="variant" n="23">‘sandhāraṇamanudīrṇānāṃ’ iti pā.</note>, asandhāraṇamudīrṇānāṃ ca gatimatāṃ, sāhasānāṃ ca varjanam, ārogyānuvṛttau hetumupalabhāmahe samyagupadiśāmaḥ samyak paśyāmaśceti||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">ataḥ paramagniveśa uvāca- evaṃ satyaniyatakālapramāṇāyuṣāṃ bhagavan! kathaṃ kālamṛtyurakālamṛtyurvābhavatīti||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- śrūyatāmagniveśa! yathā yānasamāyukto'kṣaḥ prakṛtyaivākṣaguṇairupetaḥ sa ca sarvaguṇopapanno vāhyamāno yathākālaṃ svapramāṇakṣayādevāvasānaṃ gacchet, tathā''yuḥ śarīropagataṃ balavatprakṛtyā yathāvadupacaryamāṇaṃ svapramāṇakṣayādevāvasānaṃ gacchati; sa mṛtyuḥ kāle| yathā ca sa evākṣo'tibhārādhiṣṭhitatvādviṣamapathādapathādakṣacakrabhaṅgādvāhyavāhakadoṣādaṇimokṣādanupāṅgāt paryasanāccāntarā'vasānamāpadyate, tathā''yurapyayathābalamārambhādayathāgnyabhyavaharaṇādviṣamābhyāvaharaṇādviṣamaśarīranyāsādatimaithunādasatsaṃśrayādudīrṇa- vegavinigrahādvidhāryavegāvidhāraṇādbhūtaviṣavāyvagnyupatāpādabhighātādāhārapratīkāravivarjanāccāntarā'vasānamāpadyate, sa mṛtyurakāle; tathā jvarādīnapyātaṅkānmithyopacaritānakālamṛtyūn paśyāma iti||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">athāgniveśaḥ papraccha- kinnu khalu bhagavan! jvaritebhyaḥ pānīyamuṣṇaṃ prayacchanti bhiṣajo bhūyiṣṭhaṃ na tathā śītam, asti ca śītasādhyo'pi dhāturjvarakara iti||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- jvaritasya kāyasamutthānadeśakālānabhisamīkṣya pācanārthaṃ pānīyamuṣṇaṃ prayacchanti bhiṣajaḥ| jvaro hyāmāśayasamutthaḥ, prāyo bheṣajāni cāmāśayasamutthānāṃ vikārāṇāṃ pācanavamanāpatarpaṇasamarthāni <note place="foot" type="variant" n="26">‘virecanavamanāpatarpaṇasaṃśamanānyeva’ iti pā.</note> bhavanti; pācanārthaṃ ca pānīyamuṣṇaṃ, tasmādetajjvaritebhyaḥ prayacchanti bhiṣajo bhūyiṣṭham| taddhi teṣāṃ pītaṃ vātamanulomayati, agniṃ codaryamudīrayati, kṣipraṃ jarāṃ gacchati, śleṣmāṇaṃ pariśoṣayati, svalpamapi ca pītaṃ tṛṣṇāpraśamanāyopakalpate; tathāyuktamapi caitannātyarthotsannapitte jvare sadāhabhramapralāpātisāre vā pradeyam, uṣṇena hi dāhabhramapralāpātisārā bhūyo'bhivardhante, śītena copaśāmyantīti||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">bhavati cātra- śītenoṣṇakṛtān rogāñchamayanti bhiṣagvidaḥ| ye tu śītakṛtā rogāsteṣāmuṣṇaṃ bhiṣagjitam||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">evamitareṣāmapi vyādhīnāṃ nidānaviparītaṃ bheṣajaṃ bhavati; yathā- apatarpaṇanimittānāṃ vyādhīnāṃ nāntareṇa pūraṇamasti śāntiḥ, tathā pūraṇanimittānāṃ vyādhīnāṃ nāntareṇāpatarpaṇam||42||</seg> <seg type="unit" n="43">apatarpaṇamapi ca trividhaṃ- laṅghanaṃ, laṅghanapācanaṃ, doṣāvasecanaṃ ceti||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tatra laṅghanamalpabaladoṣāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘alpadoṣāṇām’ iti pā.</note>, laṅghanena hyagnimārutavṛddhyā vātātapaparītamivālpamudakamalpo doṣaḥ praśoṣamāpadyate; laṅghanapācane <note place="foot" type="variant" n="28">‘laṅghanapācanaṃ’ iti pā.</note> tu madhyabaladoṣāṇāṃ, laṅghanapācanābhyāṃ hi sūryasantāpamārutābhyāṃ pāṃśubhasmāvakiraṇairiva cānatibahūdakaṃ madhyabalo doṣaḥ praśoṣamāpadyate; bahudoṣāṇāṃ punardoṣāvasecanameva kāryaṃ, na hyabhinne kedārasetau palvalāpraseko'sti, tadvaddoṣāvasecanam||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">doṣāvasecanamanyadvā bheṣajaṃ prāptakālamapyāturasya naivaṃvidhasya kuryāt| tadyathā- anapavādapratīkārasyādhanasyāparicārakasya <note place="foot" type="variant" n="30">‘alpavādapratīkārasya’ iti pā.</note> vaidyamāninaścaṇḍasyāsūyakasya tīvrādharmāruceratikṣīṇabalamāṃsaśoṇitasyāsādhyarogopahatasya mumūrṣuliṅgānvitasya ceti| evaṃvidhaṃ hyāturamupacaran bhiṣak pāpīyasā'yaśasā yogamṛcchatīti||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">bhavati cātra- tadātve cānubandhe vā yasya syādaśubhaṃ phalam| karmaṇastanna kartavyametadbuddhimatāṃ matam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">(alpodakadrumo yastu pravātaḥ pracurātapaḥ| jñeyaḥ sa jāṅgalo deśaḥ svalparogatamo'pi ca||47||</seg> <seg type="unit" n="48">pracurodakavṛkṣo yo nivāto durlabhātapaḥ| anūpo bahudoṣaśca, samaḥ sādhāraṇo mataḥ)||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">tatra ślokāḥ- pūrvarūpāṇi sāmānyā hetavaḥ sasvalakṣaṇāḥ| deśoddhvaṃsasya bhaiṣajyaṃ hetūnāṃ mūlameva ca||49||</seg> <seg type="unit" n="50">prāgvikārasamutpattirāyuṣaśca kṣayakramaḥ| maraṇaṃ prati bhūtānāṃ kālākālaviniścayaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">yathā cākālamaraṇaṃ yathāyuktaṃ ca bheṣajam| siddhiṃ yātyauṣadhaṃ yeṣāṃ na kuryādyena hetunā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">tadātreyo'gniveśāya nikhilaṃ sarvamuktavān| deśoddhvaṃsanimittīye vimāne munisattamaḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne janapadoddhvaṃsanīyavimānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ca.3.4">
          <head>trividharogaviśeṣavijñānīyavimānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātastrividharogaviśeṣavijñānīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">trividhaṃ khalu rogaviśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā āptopadeśaḥ, pratyakṣam, anumānaṃ ceti||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatrāptopadeśo nāmāptavacanam| āptā hyavitarkasmṛtivibhāgavido niṣprītyupatāpadarśinaśca| teṣāmevaṅguṇayogādyadvacanaṃ tat pramāṇam| apramāṇaṃ punarmattonmattamūrkharaktaduṣṭāduṣṭavacanamiti <note place="foot" type="variant" n="1">‘mattonmattamūrkhavaktṛdṛṣṭādṛṣṭavacanam’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note>; pratyakṣaṃ tu khalu tadyat svayamindriyairmanasā <note place="foot" type="variant" n="2">‘ātmanā’ iti pā.</note> copalabhyate| anumānaṃ khalu tarko yuktyapekṣaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">trividhena khalvanena jñānasamudāyena pūrvaṃ parīkṣya rogaṃ sarvathā sarvamathottarakālamadhyavasānamadoṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘sarvamevottarakālaṃ’ iti pā.</note> bhavati, na hi jñānāvayavena kṛtsne jñeye jñānamutpadyate| trividhe tvasmin jñānasamudaye pūrvamāptopadeśājjñānaṃ, tataḥ pratyakṣānumānābhyāṃ parīkṣopapadyate| kiṃ hyanupadiṣṭaṃ pūrvaṃ yattat pratyakṣānumānābhyāṃ parīkṣamāṇo vidyāt| tasmāddvividhā parīkṣā jñānavatāṃ pratyakṣam, anumānaṃ ca; trividhā vā sahopadeśena||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatredamupadiśanti buddhimantaḥ- rogamekaikamevamprakopaṇamevaṃyonimevamutthānamevamātmānamevamadhiṣṭhānamevaṃvedanamevaṃ saṃsthānamevaṃśabdasparśarūparasagandhamevamupadravamevaṃvṛddhisthānakṣayasamanvitamevamudarka mevannāmānamevaṃyogaṃ vidyāt; tasminniyaṃ pratīkārārthā pravṛttirathavā nivṛttirityupadeśājjñāyate||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pratyakṣatastu khalu rogatattvaṃ bubhutsuḥ sarvairindriyaiḥ sarvānindriyārthānāturaśarīragatān parīkṣeta, anyatra rasajñānāt; tadyathā- antrakūjanaṃ, sandhisphuṭanamaṅgulīparvaṇāṃ ca, svaraviśeṣāṃśca, ye cānye'pi keciccharīropagatāḥ śabdāḥ syustāñchrotreṇa parīkṣeta; varṇasaṃsthānapramāṇacchāyāḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘varṇasaṃsthānapramāṇacchāyāśarīraprakṛtivikārau’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note>, śarīraprakṛtivikārau, cakṣurvaiṣayikāṇi yāni cānyānyanuktāni tāni cakṣuṣā parīkṣeta; rasaṃ tu khalvāturaśarīragatamindriyavaiṣayikamapyanumānādavagacchet, na hyasya pratyakṣeṇa grahaṇamupapadyate, tasmādāturaparipraśnenaivāturamukharasaṃ vidyāt, yūkāpasarpaṇena tvasya śarīravairasyaṃ, makṣikopasarpaṇena śarīramādhuryaṃ, lohitapittasandehe tu kiṃ dhārilohitaṃ lohitapittaṃ veti śvakākabhakṣaṇāddhārilohitamabhakṣaṇāllohitapittamityanumātavyam, evamanyānapyāturaśarīragatān rasānanumimīta; gandhāṃstu khalu sarvaśarīragatānāturasya prakṛtivaikārikān ghrāṇena parīkṣeta; sparśaṃ ca pāṇinā prakṛtivikṛtiyuktam| iti pratyakṣato'numānādupadeśataśca <note place="foot" type="variant" n="7">‘anumānaikadeśataśca’ iti pā.</note> parīkṣaṇamuktam||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ime tu khalvanye'pyevameva <note place="foot" type="variant" n="8">‘khalvanyatamā ye bhūyaścānumānajñeyāḥ’ iti pā.</note> bhūyo'numānajñeyā bhavanti bhāvāḥ| tadyathā- agniṃ jaraṇaśaktyā parīkṣeta, balaṃ vyāyāmaśaktyā, śrotrādīni śabdādyarthagrahaṇena, mano'rthāvyabhicaraṇena, vijñānaṃ vyavasāyena, rajaḥsaṅgena, mohamavijñānena, krodhamabhidroheṇa, śokaṃ dainyena, harṣamāmodena, prītiṃ toṣeṇa, bhayaṃ viṣādena, dhairyamaviṣādena, vīryamutthānena <note place="foot" type="variant" n="9">‘vīryamutsāhena’ iti pā.</note>, avasthānamavibhrameṇa, śraddhāmabhiprāyeṇa, medhāṃ grahaṇena, sañjñāṃ nāmagrahaṇena, smṛtiṃ smaraṇena, hriyamapatrapaṇena, śīlamanuśīlanena, dveṣaṃ pratiṣedhena, upadhimanubandhena <note place="foot" type="variant" n="10">‘upādhimanubandhena’ iti pā.</note>, dhṛtimalaulyena, vaśyatāṃ vidheyatayā, vayobhaktisātmyavyādhisamutthānāni kāladeśopaśayavedanāviśeṣeṇa, gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ, doṣapramāṇaviśeṣamapacāraviśeṣeṇa, āyuṣaḥ kṣayamariṣṭaiḥ, upasthitaśreyastvaṃ kalyāṇābhiniveśena, amalaṃ sattvamavikāreṇa, grahaṇyāstu mṛdudāruṇatvaṃ svapnadarśanamabhiprāyaṃ dviṣṭeṣṭasukhaduḥkhāni <note place="foot" type="variant" n="11">‘dviṣṭeṣṭeṣu sukhāsukhāni’ iti pā.</note> cāturaparipraśnenaiva vidyāditi||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">bhavanti cātra- āptataścopadeśena pratyakṣakaraṇena ca| anumānena ca vyādhīn samyagvidyādvicakṣaṇaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sarvathā sarvamālocya yathāsambhavamarthavit| athādhyavasyettattve ca kārye ca tadanantaram||10||</seg> <seg type="unit" n="11">kāryatattvaviśeṣajñaḥ pratipattau na muhyati| amūḍhaḥ phalamāpnoti yadamohanimittajam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">jñānabuddhipradīpena yo nāviśati tattvavit <note place="foot" type="variant" n="13">‘yogavit’ iti pā.</note>| āturasyāntarātmānaṃ na sa rogāṃścikitsati||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tatra ślokau- sarvarogaviśeṣāṇāṃ trividhaṃ jñānasaṅgraham| yathā copadiśantyāptāḥ pratyakṣaṃ gṛhyate yathā||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ye yathā cānumānena jñeyāstāṃścāpyudāradhīḥ| bhāvāṃstrirogavijñāne vimāne muniruktavān||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne trividharogaviśeṣavijñānīyaṃ vimānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ca.3.5">
          <head>srotovimānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ srotasāṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yāvantaḥ puruṣe mūrtimanto bhāvaviśeṣāstāvanta evāsmin srotasāṃ prakāraviśeṣāḥ| sarve hi bhāvā puruṣe nāntareṇa srotāṃsyabhinirvartante, kṣayaṃ vā'pyabhigacchanti| srotāṃsi khalu pariṇāmamāpadyamānānāṃ dhātūnāmabhivāhīni bhavantyayanārthena||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">api caike srotasāmeva samudayaṃ puruṣamicchanti, sarvagatatvāt sarvasaratvācca doṣaprakopaṇapraśamanānām| na tvetadevaṃ, yasya hi srotāṃsi, yacca <note place="foot" type="variant" n="2">‘yacca vahanti yathā vahanti’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> vahanti, yaccāvahanti, yatra cāvasthitāni, sarvaṃ tadanyattebhyaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">atibahutvāt khalu kecidaparisaṅkhyeyānyācakṣate srotāṃsi, parisaṅkhyeyāni punaranye||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">teṣāṃ tu khalu srotasāṃ yathāsthūlaṃ katicitprakārānmūlataśca prakopavijñānataścānuvyākhyāsyāmaḥ; ye bhaviṣyantyalamanuktārthajñānāya jñānavatāṃ, vijñānāya cājñānavatām||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tadyathā- prāṇodakānnarasarudhiramāṃsamedosthimajjaśukramūtrapurīṣasvedavahānīti; vātapittaśleṣmaṇāṃ punaḥ sarvaśarīracarāṇāṃ sarvāṇi srotāṃsyayanabhūtāni, tadvadatīndriyāṇāṃ punaḥ sattvādīnāṃ kevalaṃ cetanāvaccharīramayanabhūtamadhiṣṭhānabhūtaṃ ca| tadetat srotasāṃ prakṛtibhūtatvānna vikārairupasṛjyate śarīram||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra prāṇavahānāṃ srotasāṃ hṛdayaṃ mūlaṃ mahāsrotaśca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- atisṛṣṭamatibaddhaṃ kupitamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā saśabdaśūlamucchvasantaṃ dṛṣṭvā prāṇavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| udakavahānāṃ srotasāṃ tālumūlaṃ kloma ca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- jihvātālvoṣṭhakaṇṭhaklomaśoṣaṃ pipāsāṃ cātipravṛddhāṃ dṛṣṭvodakavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| annavahānāṃ srotasāmāmāśayo mūlaṃ vāmaṃ ca pārśvaṃ, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- anannābhilaṣaṇamarocakavipākau chardiṃ ca dṛṣṭvā'nnavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| rasavahānāṃ srotasāṃ hṛdayaṃ mūlaṃ daśa ca dhamanyaḥ| śoṇitavahānāṃ srotasāṃ yakṛnmūlaṃ plīhā ca| māṃsavahānāṃ ca srotasāṃ snāyurmūlaṃ tvak ca| medovahānāṃ srotasāṃ vṛkkau <note place="foot" type="variant" n="3">‘bukkau’ iti pā.</note> mūlaṃ vapāvahanaṃ ca| asthivahānāṃ srotasāṃ medo mūlaṃ jaghanaṃ ca| majjavahānāṃ srotasāmasthīni mūlaṃ sandhayaśca| śukravahānāṃ srotasāṃ vṛṣaṇau mūlaṃ śephaśca| praduṣṭānāṃ tu khalveṣāṃ rasādivahasrotasāṃ vijñānānyuktāni vividhāśitapītīye; yānyeva hi dhātūnāṃ pradoṣavijñānāni tānyeva yathāsvaṃ praduṣṭānāṃ dhātusrotasām| mūtravahānāṃ srotasāṃ bastirmūlaṃ vaṅkṣaṇau <note place="foot" type="variant" n="4">‘vṛkkau ca’ iti pāṭhaścet sādhu</note> ca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- atisṛṣṭamatibaddhaṃ prakupitamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā bahalaṃ saśūlaṃ mūtrayantaṃ dṛṣṭvā mūtravahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| purīṣavahānāṃ srotasāṃ pakvāśayo mūlaṃ sthūlagudaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘sthūlāntraṃ gudaṃ ca’ iti pā.</note> ca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- kṛcchreṇālpālpaṃ saśabdaśūlamatidravamatigrathitamatibahu copaviśantaṃ dṛṣṭvā purīṣavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| svedavahānāṃ srotasāṃ medo mūlaṃ lomakūpāśca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- asvedanamatisvedanaṃ pāruṣyamatiślakṣṇatāmaṅgasya paridāhaṃ lomaharṣaṃ ca dṛṣṭvā svedavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">srotāṃsi, sirāḥ, dhamanyaḥ, rasāyanyaḥ, rasavāhinyaḥ, nāḍyaḥ, panthānaḥ, mārgāḥ, śarīracchidrāṇi, saṃvṛtāsaṃvṛtāni, sthānāni, āśayāḥ, niketāśceti śarīradhātvavakāśānāṃ lakṣyālakṣyāṇāṃ nāmāni bhavanti| teṣāṃ prakopāt sthānasthāścaiva mārgagāśca śarīradhātavaḥ prakopamāpadyante, itareṣāṃ prakopāditarāṇi ca| srotāṃsi srotāṃsyeva, dhātavaśca dhātūneva pradūṣayanti praduṣṭāḥ| teṣāṃ sarveṣāmeva vātapittaśleṣmāṇaḥ praduṣṭā dūṣayitāro bhavanti, doṣasvabhāvāditi||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">bhavanti cātra- kṣayāt sandhāraṇādraukṣyādvyāyāmāt kṣudhitasya ca| prāṇavāhīni duṣyanti srotāṃsyanyaiśca dāruṇaiḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">auṣṇyādāmādbhayāt pānādatiśuṣkānnasevanāt| ambuvāhīni duṣyanti tṛṣṇāyāścātipīḍanāt||11||</seg> <seg type="unit" n="12">atimātrasya cākāle cāhitasya ca bhojanāt| annavāhīni duṣyanti vaiguṇyāt pāvakasya ca||12||</seg> <seg type="unit" n="13">guruśītamatisnigdhamatimātraṃ samaśnatām| rasavāhīni duṣyanti cintyānāṃ cāticintanāt||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vidāhīnyannapānāni snigdhoṣṇāni dravāṇi ca| raktavāhīni duṣyanti bhajatāṃ cātapānalau||14||</seg> <seg type="unit" n="15">abhiṣyandīni bhojyāni sthūlāni ca gurūṇi ca| māṃsavāhīni duṣyanti bhuktvā ca svapatāṃ divā||15||</seg> <seg type="unit" n="16">avyāyāmāddivāsvapnānmedyānāṃ cātibhakṣaṇāt| medovāhīni duṣyanti vāruṇyāścātisevanāt||16||</seg> <seg type="unit" n="17">vyāyāmādatisaṅkṣobhādasthnāmativighaṭṭanāt| asthivāhīni duṣyanti vātalānāṃ ca sevanāt||17||</seg> <seg type="unit" n="18">utpeṣādatyabhiṣyandādabhighātāt prapīḍanāt| majjavāhīni duṣyanti viruddhānāṃ ca sevanāt||18||</seg> <seg type="unit" n="19">akālayonigamanānnigrahādatimaithunāt| śukravāhīni duṣyanti śastrakṣārāgnibhistathā||19||</seg> <seg type="unit" n="20">mūtritodakabhakṣyastrīsevanānmūtranigrahāt| mūtravāhīni duṣyanti kṣīṇasyābhikṣatasya <note place="foot" type="variant" n="8">‘kṣīṇasyātikṛśasya ca’ iti pā.</note> ca||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sandhāraṇādatyaśanādajīrṇādhyaśanāttathā| varcovāhīni duṣyanti durbalāgneḥ kṛśasya ca||21||</seg> <seg type="unit" n="22">vyāyāmādatisantāpācchītoṣṇākramasevanāt <note place="foot" type="variant" n="9">‘vyāyāmādatisaṅkṣobhāt’ iti pā.</note>| svedavāhīni duṣyanti krodhaśokabhayaistathā||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddoṣaguṇaiḥ samaḥ| dhātubhirviguṇaścāpi srotasāṃ sa pradūṣakaḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">atipravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṃ granthayo'pi vā| vimārgagamanaṃ cāpi srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">svadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca| srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā pratānasadṛśāni ca||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">prāṇodakānnavāhānāṃ duṣṭānāṃ śvāsikī kriyā| kāryā tṛṣṇopaśamanī tathaivāmapradoṣikī||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vividhāśitapītīye rasādīnāṃ yadauṣadham| rasādisrotasāṃ kuryāttadyathāsvamupakramam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">mūtraviṭsvedavāhānāṃ cikitsā mautrakṛcchrikī| tathā'tisārikī kāryā tathā jvaracikitsikī||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tatra ślokāḥ- trayodaśānāṃ mūlāni srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam| sāmānyaṃ nāmaparyāyāḥ kopanāni parasparam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">doṣahetuḥ pṛthaktvena bheṣajoddeśa eva ca| srotovimāne nirdiṣṭastathā cādau viniścayaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">kevalaṃ viditaṃ yasya śarīraṃ sarvabhāvataḥ| śārīrāḥ sarvarogāśca sa karmasu na muhyati||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne srotovimānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ca.3.6">
          <head>rogānīkavimānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto rogānīkaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dve rogānīke bhavataḥ prabhāvabhedena- sādhyam, asādhyaṃ ca; dve rogānīke balabhedena- mṛdu, dāruṇaṃ ca; dve rogānīke adhiṣṭhānabhedena- mano'dhiṣṭhānaṃ, śarīrādhiṣṭhānaṃ ca; dve rogānīke nimittabhedena- svadhātuvaiṣamyanimittam, āgantunimittaṃ ca; dve rogānīke āśayabhedena- āmāśayasamutthaṃ, pakvāśayasamutthaṃ ceti| evametat prabhāvabalādhiṣṭhānanimittāśayabhedāddvaidhaṃ sadbhedaprakṛtyantareṇa bhidyamānamathavā'pi sandhīyamānaṃ syādekatvaṃ bahutvaṃ vā| ekatvaṃ tāvadekameva rogānīkaṃ, duḥkhasāmānyāt <note place="foot" type="variant" n="1">‘ruksāmānyāt’ iti pā.</note>; bahutvaṃ tu daśa rogānīkāni prabhāvabhedādinā bhavanti; bahutvamapi saṅkhyeyaṃ syādasaṅkhyeyaṃ vā| tatra saṅkhyeyaṃ tāvadyathoktamaṣṭodarīye, aparisaṅkhyeyaṃ punaryathā- mahārogādhyāye rugvarṇasamutthānādīnāmasaṅkhyeyatvāt||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">na ca saṅkhyeyāgreṣu bhedaprakṛtyantarīyeṣu vigītirityato doṣavatī syādatra kācit pratijñā, na cāvigītirityataḥ syādadoṣavatī| bhettā hi bhedyamanyathābhinatti, anyathā purastādbhinnaṃ bhedaprakṛtyantareṇa bhindan bhedasaṅkhyāviśeṣamāpādayatyanekadhā, na ca pūrvaṃ bhedāgramupahanti| samānāyāmapi khalu bhedaprakṛtau prakṛtānuprayogāntaramapekṣyam <note place="foot" type="variant" n="2">‘prakṛtyanuprayogāntaraṃ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note>| santi hyarthāntarāṇi samānaśabdābhihitāni, santi cānarthāntarāṇi paryāyaśabdābhihitāni| samāno hi rogaśabdo doṣeṣu ca vyādhiṣu ca; doṣā hyapi rogaśabdamātaṅkaśabdaṃ yakṣmaśabdaṃ doṣaprakṛtiśabdaṃ vikāraśabdaṃ ca labhante, vyādhayaśca rogaśabdamātaṅkaśabdaṃ yakṣmaśabdaṃ doṣaprakṛtiśabdaṃ vikāraśabdaṃ ca labhante| tatra doṣeṣu caiva vyādhiṣu ca rogaśabdaḥ samānaḥ, śeṣeṣu tu viśeṣavān||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra vyādhayo'parisaṅkhyeyā bhavanti, atibahutvāt| doṣāstu khalu parisaṅkhyeyā bhavanti, anatibahutvāt| tasmādyathācitraṃ vikārānudāharaṇārtham, anavaśeṣeṇa ca doṣān vyākhyāsyāmaḥ| rajastamaśca mānasau doṣau| tayorvikārāḥ kāmakrodhalobhamoherṣyāmānamadaśokacitto(nto)dvegabhayaharṣādayaḥ| vātapittaśleṣmāṇastu khalu śārīrā doṣāḥ| teṣāmapi ca vikārā jvarātīsāraśophaśoṣaśvāsamehakuṣṭhādayaḥ| iti doṣāḥ kevalā vyākhyātā vikāraikadeśaśca||5||</seg> <seg type="unit" n="6">tatra khalveṣāṃ dvayānāmapi doṣāṇāṃ trividhaṃ prakopaṇaṃ; tadyathā- asātmyendriyārthasaṃyogaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaśceti||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">prakupitāstu khalu te prakopaṇaviśeṣāddūṣyaviśeṣācca vikāraviśeṣānabhinirvartayantyaparisaṅkhyeyān||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">te ca vikārāḥ parasparamanuvartamānāḥ kadācidanubadhnanti kāmādayo jvarādayaśca||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">niyatastvanubandho rajastamasoḥ parasparaṃ, na hyarajaskaṃ tamaḥ pravartate <note place="foot" type="variant" n="13">‘prāyaḥ’ iti pā.</note>||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">(prāyaḥ) śārīradoṣāṇāmekādhiṣṭhānīyānāṃ sannipātaḥ saṃsargo vā samānaguṇatvāt; doṣā hi dūṣaṇaiḥ samānāḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tatrānubandhyānubandhakṛto viśeṣaḥ- svatantro vyaktaliṅgo yathoktasamutthānapraśamo bhavatyanubandhyaḥ, tadviparītalakṣaṇastvanubandhaḥ| anubandhyalakṣaṇasamanvitāstatra <note place="foot" type="variant" n="15">‘anubandhyānubandhalakṣaṇasamanvitāḥ’ iti pā.</note> yadi doṣā bhavanti tattrikaṃ sannipātamācakṣate, dvayaṃ vā saṃsargam| anubandhyānubandhaviśeṣakṛtastu bahuvidho doṣabhedaḥ| evameṣa sañjñāprakṛto bhiṣajāṃ doṣeṣu vyādhiṣu ca nānāprakṛtiviśeṣavyūhaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘nānāprakṛtiviśeṣād vyūhaḥ’ iti gaṅgādharaḥ</note>||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">agniṣu tu śārīreṣu caturvidho viśeṣo balabhedena bhavati| tadyathā- tīkṣṇo, mandaḥ, samo, viṣamaśceti| tatra tīkṣṇo'gniḥ sarvāpacārasahaḥ, tadviparītalakṣaṇastu mandaḥ, samastu khalvapacārato vikṛtimāpadyate'napacāratastu prakṛtāvavatiṣṭhate, samalakṣaṇaviparītalakṣaṇastu viṣama iti| ete caturvidhā bhavantyagnayaścaturvidhānāmeva puruṣāṇām| tatra samavātapittaśleṣmaṇāṃ prakṛtisthānāṃ samā bhavantyagnayaḥ, vātalānāṃ tu vātābhibhūte'gnyadhiṣṭhāne viṣamā bhavantyagnayaḥ, pittalānāṃ tu pittābhibhūte hyagnyadhiṣṭhāne tīkṣṇā bhavantyagnayaḥ, śleṣmalānāṃ tu śleṣmābhibhūte'gnyadhiṣṭhāne mandā bhavantyagnayaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tatra kecidāhuḥ- na samavātapittaśleṣmāṇo jantavaḥ santi, viṣamāhāropayogitvānmanuṣyāṇāṃ; tasmācca vātaprakṛtayaḥ kecit, kecit pittaprakṛtayaḥ, kecit punaḥ śleṣmaprakṛtayo bhavantīti| taccānupapannaṃ, kasmāt kāraṇāt? samavātapittaśleṣmāṇaṃ hyarogamicchanti bhiṣajaḥ, yataḥ <note place="foot" type="variant" n="20">‘yataḥ’ iti ha. pu. na paṭhyate</note> prakṛtiścārogyam, ārogyārthā ca bheṣajapravṛttiḥ, sā ceṣṭarūpā, tasmāt santi samavātapittaśleṣmāṇaḥ; na khalu santi vātaprakṛtayaḥ pittaprakṛtayaḥ śleṣmaprakṛtayo vā| tasya tasya kila <note place="foot" type="variant" n="21">‘hi’ iti pā.</note> doṣasyādhikyāt sā sā doṣaprakṛtirucyate manuṣyāṇāṃ, na ca vikṛteṣu doṣeṣu prakṛtisthatvamupapadyate, tasmānnaitāḥ prakṛtayaḥ santi; santi tu khalu vātalāḥ pittalāḥ śleṣmalāśca, aprakṛtisthāstu te jñeyāḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">teṣāṃ tu khalu caturvidhānāṃ puruṣāṇāṃ catvāryanupraṇidhānāni <note place="foot" type="variant" n="22">‘catvāryannapraṇidhānāni’ iti pā.</note> śreyaskarāṇi bhavanti| tatra samasarvadhātūnāṃ sarvākārasamam, adhikadoṣāṇāṃ tu trayāṇāṃ yathāsvaṃ doṣādhikyamabhisamīkṣya doṣapratikūlayogīni trīṇyanu(nna)praṇidhānāni śreyaskarāṇi bhavanti yāvadagneḥ samībhāvāt, same tu samameva kāryam; evaṃ ceṣṭā bheṣajaprayogāścāpare| tān <note place="foot" type="variant" n="23">‘tāni’ iti pā.</note> vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">trayastu puruṣā bhavantyāturāḥ, te tvanāturāstantrāntarīyāṇāṃ bhiṣajām| tadyathā- vātalaḥ, pittalaḥ, śleṣmalaśceti| teṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ- vātalasya vātanimittāḥ, pittalasya pittanimittāḥ, śleṣmalasya śleṣmanimittā vyādhayaḥ prāyeṇa balavantaśca bhavanti||15||</seg> <seg type="unit" n="16">tatra vātalasya vātaprakopaṇānyāsevamānasya <note place="foot" type="variant" n="25">‘vātaprakopaṇoktāni’ iti pā.</note> kṣipraṃ vātaḥ prakopamāpadyate, na tathetarau doṣau; sa tasya prakopamāpanno yathoktairvikāraiḥ śarīramupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya| tasyāvajayanaṃ- snehasvedau vidhiyuktau, mṛdūni ca saṃśodhanāni snehoṣṇamadhurāmlalavaṇayuktāni, tadvadabhyavahāryāṇi, abhyaṅgopanāhanodveṣṭanonmardanapariṣekāvagāhanasaṃvāhanāvapīḍanavitrāsanavismāpanavismāraṇāni, surāsavavidhānaṃ, snehāścānekayonayo dīpanīyapācanīyavātaharavirecanīyopahitāstathā śatapākāḥ sahasrapākāḥ sarvaśaśca prayogārthāḥ, bastayaḥ, bastiniyamaḥ sukhaśīlatā ceti||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">pittalasyāpi pittaprakopaṇānyāsevamānasya <note place="foot" type="variant" n="26">‘pittaprakopaṇoktāni’ iti pā.</note> kṣipraṃ pittaṃ prakopamāpadyate, na tathetarau doṣau; tadasya prakopamāpannaṃ yathoktairvikāraiḥ śarīramupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya| tasyāvajayanaṃ- sarpiṣpānaṃ, sarpiṣā ca snehanam, adhaśca doṣaharaṇaṃ, madhuratiktakaṣāyaśītānāṃ cauṣadhābhyavahāryāṇāmupayogaḥ, mṛdumadhurasurabhiśītahṛdyānāṃ gandhānāṃ copasevā, muktāmaṇihārāvalīnāṃ ca paramaśiśiravārisaṃsthitānāṃ dhāraṇamurasā, kṣaṇe kṣaṇe'gryacandanapriyaṅgukālīyamṛṇālaśītavātavāribhirutpalakumudakokanadasaugandhikapadmānugataiśca vāribhirabhiprokṣaṇaṃ, śrutisukhamṛdumadhuramano'nugānāṃ ca gītavāditrāṇāṃ śravaṇaṃ, śravaṇaṃ cābhyudayānāṃ, suhṛdbhiḥ saṃyogaḥ, saṃyogaśceṣṭābhiḥ strībhiḥ śītopahitāṃśukasragdhāriṇībhiḥ, niśākarāṃśuśītalapravātaharmyavāsaḥ, śailāntarapulinaśiśirasadanavasanavyajanapavanasevanaṃ, ramyāṇāṃ copavanānāṃ sukhaśiśirasurabhimārutopahitānāmupasevanaṃ, sevanaṃ ca padmotpalanalinakumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatrahastānāṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘śatapatrahṛdānāṃ’ iti pā.</note>, saumyānāṃ ca sarvabhāvānāmiti||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">śleṣmalasyāpi śleṣmaprakopaṇānyāsevamānasya <note place="foot" type="variant" n="28">‘śleṣmaprakopaṇoktānyāsevamānasya’ iti pā.</note> kṣipraṃ śleṣmā prakopamāpadyate, na tathetarau doṣau; sa tasya prakopamāpanno yathoktairvikāraiḥ śarīramupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya| tasyāvajayanaṃ- vidhiyuktāni tīkṣṇoṣṇāni saṃśodhanāni, rūkṣaprāyāṇi cābhyavahāryāṇi kaṭukatiktakaṣāyopahitāni, tathaiva dhāvanalaṅghanaplavanaparisaraṇajāgaraṇaniyuddhavyavāyavyāyāmonmardanasnānotsādanāni, viśeṣatastīkṣṇānāṃ dīrghakālasthitānāṃ ca madyānāmupayogaḥ, sadhūmapānaḥ sarvaśaścopavāsaḥ, tathoṣṇaṃ vāsaḥ, sukhapratiṣedhaśca sukhārthameveti||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">bhavati cātra- sarvarogaviśeṣajñaḥ sarvakāryaviśeṣavit| sarvabheṣajatattvajño rājñaḥ prāṇapatirbhavediti||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tatra ślokāḥ- prakṛtyantarabhedena rogānīkavikalpanam| parasparāvirodhaśca sāmānyaṃ rogadoṣayoḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">doṣasaṅkhyā vikārāṇāmekadeśaḥ prakopaṇam| jaraṇaṃ prati cintā ca kāyāgnerdhukṣaṇāni <note place="foot" type="variant" n="29">‘dehāgne rakṣaṇāni ca’ iti pā.</note> ca||21||</seg> <seg type="unit" n="22">narāṇāṃ vātalādīnāṃ prakṛtisthāpanāni ca| rogānīke vimāne'smin vyāhṛtāni maharṣiṇā||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne rogānīkavimānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ca.3.7">
          <head>vyādhitarūpīyavimānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vyādhitarūpīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu dvau puruṣau vyādhitarūpau bhavataḥ- guruvyādhitaḥ, laghuvyādhitaśca| tatra- guruvyādhita ekaḥ sattvabalaśarīrasampadupetatvāllaghuvyādhita iva dṛśyate, laghuvyādhito'paraḥ sattvādīnāmadhamatvādguruvyādhita <note place="foot" type="variant" n="1">‘alpatvāt’ iti pā.</note> iva dṛśyate| tayorakuśalāḥ kevalaṃ cakṣuṣaiva rūpaṃ dṛṣṭvā'dhyavasyanto vyādhigurulāghave vipratipadyante||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">nahi jñānāvayavena kṛtsne jñeye vijñānamutpadyate| vipratipannāstu khalu rogajñāne upakramayuktijñāne cāpi vipratipadyante| te yadā guruvyādhitaṃ laghuvyādhitarūpamāsādayanti, tadā tamalpadoṣaṃ matvā saṃśodhanakāle'smai mṛdu saṃśodhanaṃ prayacchanto bhūya evāsya doṣānudīrayanti| yadā tu laghuvyādhitaṃ guruvyādhitarūpamāsādayanti, tadā taṃ mahādoṣaṃ matvā saṃśodhanakāle'smai tīkṣṇaṃ saṃśodhanaṃ prayacchanto doṣānatinirhṛtya śarīramasya kṣiṇvanti| evamavayavena jñānasya kṛtsne jñeye jñānamabhimanyamānāḥ pariskhalanti| viditaveditavyāstu bhiṣajaḥ sarvaṃ sarvathā yathāsambhavaṃ parīkṣyaṃ parīkṣyādhyavasyanto na kvacidapi vipratipadyante, yatheṣṭamarthamabhinirvartayanti ceti||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">bhavanti cātra- sattvādīnāṃ vikalpena vyādhirūpamathāture <note place="foot" type="variant" n="3">‘vyādhīnāṃ rūpamāture’ iti pā.</note>| dṛṣṭvā vipratipadyante bālā vyādhibalābale||5||</seg> <seg type="unit" n="6">te bheṣajamayogena kurvantyajñānamohitāḥ| vyādhitānāṃ vināśāya kleśāya mahate'pi vā||6||</seg> <seg type="unit" n="7">prājñāstu sarvamājñāya parīkṣyamiha sarvathā| na skhalanti prayogeṣu bheṣajānāṃ kadācana||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">iti vyādhitarūpādhikāre vyādhitarūpasaṅkhyāgrasambhavaṃ vyādhitarūpahetuvipratipattau kāraṇaṃ sāpavādaṃ sampratipattikāraṇaṃ cānapavādaṃ niśamya, bhagavantamātreyamagniveśo'taḥ paraṃ sarvakrimīṇāṃ purīṣasaṃśrayāṇāṃ samutthānasthānasaṃsthānavarṇanāmaprabhāvacikitsitaviśeṣān papracchopasaṅgṛhya pādau||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">athāsmai provāca bhagavānātreyaḥ- iha khalvagniveśa! viṃśatividhāḥ krimayaḥ pūrvamuddiṣṭā nānāvidhena pravibhāgenānyatra sahajebhyaḥ; te punaḥ prakṛtibhirvibhajyamānāścaturvidhā bhavanti; tadyathā- purīṣajāḥ, śleṣmajāḥ, śoṇitajā, malajāśceti||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tatra malo bāhyaścābhyantaraśca| tatra bāhyamalajātān malajān sañcakṣmahe <note place="foot" type="variant" n="4">‘vyācakṣmahe’ iti pā.</note>| teṣāṃ samutthānaṃ- mṛjāvarjanaṃ; sthānaṃ- keśaśmaśrulomapakṣmavāsāṃsi; saṃsthānam- aṇavastilākṛtayo bahupādāśca; varṇaḥ- kṛṣṇaḥ, śuklaśca; nāmāni- yūkāḥ, pipīlikāśca; prabhāvaḥ- kaṇḍūjananaṃ, koṭhapiḍakābhinirvartanaṃ ca; cikitsitaṃ tu khalveṣāmapakarṣaṇaṃ, malopaghātaḥ, malakarāṇāṃ ca bhāvānāmanupasevanamiti||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">śoṇitajānāṃ tu khalu kuṣṭhaiḥ samānaṃ samutthānaṃ; sthānaṃ- raktavāhinyo dhamanyaḥ; saṃsthānam- aṇavo vṛttāścāpādāśca, sūkṣmatvāccaike bhavantyadṛśyāḥ; varṇaḥ- tāmraḥ; nāmāni- keśādā, lomādā, lomadvīpāḥ, saurasā, auḍumbarā, jantumātaraśceti; prabhāvaḥ- keśaśmaśrunakhalomapakṣmāpadhvaṃsaḥ, vraṇagatānāṃ ca harṣakaṇḍūtodasaṃsarpaṇāni, ativṛddhānāṃ ca tvaksirāsnāyumāṃsataruṇāsthibhakṣaṇamiti; cikitsitamapyeṣāṃ kuṣṭhaiḥ samānaṃ, taduttarakālamupadekṣyāmaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">śleṣmajāḥ kṣīraguḍatilamatsyānūpamāṃsapiṣṭānnaparamānnakusumbhasnehājīrṇapūtiklinnasaṅkīrṇaviruddhāsātmyabhojanasamutthānāḥ; teṣāmāmāśayaḥ sthānaṃ, te pravardhamānāstūrdhvamadho vā visarpantyubhayato vā; saṃsthānavarṇaviśeṣāstu- śvetāḥ pṛthubradhnasaṃsthānāḥ kecit, kecidvṛttapariṇāhā gaṇḍūpadākṛtayaḥ śvetāstāmrāvabhāsāśca, kecidaṇavo dīrghāstantvākṛtayaḥ śvetāḥ; teṣāṃ trividhānāṃ śleṣmanimittānāṃ krimīṇāṃ nāmāni- antrādāḥ, udarādāḥ, hṛdayacarāḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘hṛdayādāḥ’ iti pā.</note>, curavaḥ, darbhapuṣpāḥ, saugandhikāḥ, mahāgudāśceti; prabhāvo- hṛllāsaḥ, āsyasaṃsravaṇam, arocakāvipākau, jvaraḥ, mūrcchā, jṛmbhā, kṣavathuḥ, ānāhaḥ, aṅgamardaḥ, chardiḥ kārśyaṃ, pāruṣyaṃ, ceti||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">purīṣajāstulyasamutthānāḥ śleṣmajaiḥ; teṣāṃ sthānaṃ pakvāśayaḥ, te pravardhamānāstvadho visarpanti, yasya punarāmāśayābhimukhāḥ syuryadantaraṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘syustasyodgāraniḥśvāsāḥ’ iti pā.</note> tadantaraṃ tasyodgāraniḥśvāsāḥ purīṣagandhinaḥ syuḥ; saṃsthānavarṇaviśeṣāstu- sūkṣmavṛttaparīṇāhāḥ śvetā dīrghā <note place="foot" type="variant" n="8">‘dīrghorṇāṃśusaṅkāśāḥ’ iti pā.</note> ūrṇāṃśusaṅkāśāḥ kecit, kecit punaḥ sthūlavṛttaparīṇāhāḥ śyāvanīlaharitapītāḥ; teṣāṃ nāmāni kakerukāḥ, makerukāḥ, lelihāḥ; saśūlakāḥ, sausurādāśceti; prabhāvaḥ- purīṣabhedaḥ, kārśyaṃ, pāruṣyaṃ, lomaharṣābhinirvartanaṃ ca, ta eva cāsya gudamukhaṃ paritudantaḥ kaṇḍūṃ copajanayanto gudamukhaṃ paryāsate, ta eva jātaharṣā gudaniṣkramaṇamativelaṃ kurvanti; ityeṣa śleṣmajānāṃ purīṣajānāṃ ca krimīṇāṃ samutthānādiviśeṣaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">cikitsitaṃ tu khalveṣāṃ samāsenopadiśya paścādvistareṇopadekṣyāmaḥ| tatra sarvakrimīṇāmapakarṣaṇamevāditaḥ kāryaṃ, tataḥ prakṛtivighātaḥ, anantaraṃ nidānoktānāṃ bhāvānāmanupasevanamiti||14||</seg> <seg type="unit" n="15">tatrāpakarṣaṇaṃ- hastenābhigṛhya vimṛśyopakaraṇavatā'panayanamanupakaraṇena vā; sthānagatānāṃ tu krimīṇāṃ bheṣajenāpakarṣaṇaṃ nyāyataḥ, taccaturvidhaṃ; tadyathā- śirovirecanaṃ, vamanaṃ, virecanam, āsthāpanaṃ ca; ityapakarṣaṇavidhiḥ| prakṛtivighātastveṣāṃ kaṭutiktakaṣāyakṣāroṣṇānāṃ dravyāṇāmupayogaḥ, yaccānyadapi kiñcicchleṣmapurīṣapratyanīkabhūtaṃ tat syāt; hati prakṛtivighātaḥ| anantaraṃ nidānoktānāṃ bhāvānāmanupasevanaṃ- yaduktaṃ nidānavidhau tasya vivarjanaṃ tathāprāyāṇāṃ cāpareṣāṃ dravyāṇām| iti lakṣaṇataścikitsitamanuvyākhyātam| etadeva punarvistareṇopadekṣyate||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">athainaṃ krimikoṣṭhamāturamagre ṣaḍrātraṃ saptarātraṃ vā snehasvedābhyāmupapādya śvobhūte enaṃ saṃśodhanaṃ pāyayitā'smīti kṣīraguḍadadhitilamatsyānūpamāṃsapiṣṭānnaparamānnakusumbhasnehasamprayuktairbhojyaiḥ sāyaṃ prātaścopapādayet samudīraṇārthaṃ krimīṇāṃ koṣṭhābhisaraṇārthaṃ ca bhiṣak| atha vyuṣṭāyāṃ rātryāṃ sukhoṣitaṃ suprajīrṇabhaktaṃ ca vijñāyāsthāpanavamanavirecanaistadaharevopapādayedupapādanīyaścet syāt sarvān parīkṣyaviśeṣān parīkṣya samyak||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">athāhareti brūyāt- mūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrumadhuśigrukharapuṣpābhūstṛṇasumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakāni sarvāṇyathavā yathālābhaṃ; tānyāhṛtānyabhisamīkṣya khaṇḍaśaśchedayitvā prakṣālya pānīyena suprakṣālitāyāṃ sthālyāṃ samāvāpya gomūtreṇārdhodakenābhiṣicya sādhayet satatamavaghaṭṭayan darvyā, tamupayuktabhūyiṣṭhe'mbhasi <note place="foot" type="variant" n="10">‘tasmiñchītībhūte tūpayuktabhūyiṣṭhe’ iti pā.</note> gataraseṣvauṣadheṣu sthālīmavatārya suparipūtaṃ kaṣāyaṃ sukhoṣṇaṃ madanaphalapippalīviḍaṅgakalkatailopahitaṃ svarjikālavaṇitamabhyāsicya bastau vidhivadāsthāpayedenaṃ; tathā'rkālarkakuṭajāḍhakīkuṣṭhakaiḍaryakaṣāyeṇa vā, tathā śigrupīlukustumburukaṭukāsarṣapakaṣāyeṇa, tathā''malakaśṛṅgaveradāruharidrāpicumardakaṣāyeṇa madanaphalādisaṃyogasampāditena, trivāraṃ saptarātraṃ vā''sthāpayet||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">pratyāgate ca paścime bastau pratyāśvastaṃ tadaharevobhayatobhāgaharaṃ saṃśodhanaṃ pāyayedyuktyā; tasya vidhirupadekṣyate- madanaphalapippalīkaṣāyasyārdhāñjalimātreṇa trivṛtkalkākṣamātramāloḍya pātumasmai prayacchet, tadasya doṣamubhayato nirharati sādhu; evameva kalpoktāni vamanavirecanāni pratisaṃsṛjya pāyayedenaṃ buddhyā sarvaviśeṣānavekṣamāṇo bhiṣak||18||</seg> <seg type="unit" n="19">athainaṃ samyagviriktaṃ vijñāyāparāhṇe śaikharikakaṣāyeṇa sukhoṣṇena pariṣecayet| tenaiva ca kaṣāyeṇa bāhyābhyantarān sarvodakārthān kārayecchaśvat; tadabhāve kaṭutiktakaṣāyāṇāmauṣadhānāṃ kvāthairmūtrakṣārairvā pariṣecayet| pariṣiktaṃ cainaṃ nivātamāgāramanupraveśya pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverasiddhena yavāgvādinā krameṇopācaret, vilepīkramāgataṃ cainamanuvāsayedviḍaṅgatailenaikāntaraṃ dvistrirvā||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">yadi punarasyātipravṛddhāñchīrṣādān krimīn manyeta śirasyaivābhisarpataḥ kadācit, tataḥ snehasvedābhyāmasya śira upapādya virecayedapāmārgataṇḍulādinā śirovirecanena||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">yastvabhyavahāryavidhiḥ prakṛtivighātāyoktaḥ krimīṇāmatha tamanuvyākhyāsyāmaḥ- mūlakaparṇīṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘mūṣikaparṇī’ iti pā.</note> samūlāgrapratānāmāhṛtya khaṇḍaśaśchedayitvolū(dū)khale kṣodayitvā pāṇibhyāṃ pīḍayitvā rasaṃ gṛhṇīyāt, tena rasena lohitaśālitaṇḍulapiṣṭaṃ samāloḍya pūpalikāṃ kṛtvā vidhūmeṣvaṅgāreṣūpakuḍya <note place="foot" type="variant" n="13">‘vipācya’ iti pā.</note> viḍaṅgatailalavaṇopahitāṃ krimikoṣṭhāya bhakṣayituṃ prayacchet, anantaraṃ cāmlakāñjikamudaśvidvā pippalyādipañcavargasaṃsṛṣṭaṃ salavaṇamanupāyayet| anena kalpena mārkavārkasahacaranīpanirguṇḍīsumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhaka- bakulakuṭajasuvarṇakṣīrīsvarasānāmanyatamasmin kārayet pūpalikāḥ; tathā kiṇihīkirātatiktakasuvahāmalakaharītakībibhītakasvaraseṣu kārayet pūpalikāḥ; svarasāṃścaiteṣāmekaikaśo dvandvaśaḥ sarvaśo vā madhuvilulitān prātaranannāya pātuṃ prayacchet||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">athāśvaśakṛdāhṛtya mahati kiliñjake prastīryātape śoṣayitvodūkhale kṣodayitvā dṛṣadi punaḥ sūkṣmacūrṇāni kārayitvā viḍaṅgakaṣāyeṇa triphalākaṣāyeṇa vā'ṣṭakṛtvo daśakṛtvo vā''tape <note place="foot" type="variant" n="14">‘vā''tape bhāvitāni dṛṣadi’ iti pā.</note> suparibhāvitāni bhāvayitvā dṛṣadi punaḥ sūkṣmāṇi cūrṇāni kārayitvā nave kalaśe samāvāpyānuguptaṃ nidhāpayet| teṣāṃ tu khalu cūrṇānāṃ pāṇitalaṃ yāvadvā sādhu manyeta tat kṣaudreṇa saṃsṛjya krimikoṣṭhine leḍhuṃ prayacchet||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tathā bhallātakāsthīnyāhṛtya kalaśapramāṇena cāpothya snehabhāvite dṛḍhe kalaśe sūkṣmānekacchidrabradhne śarīramupaveṣṭya <note place="foot" type="variant" n="15">‘śarīramupaveṣṭya’ iti gaṅgādharo na paṭhati</note> mṛdāvalipte samāvāpyoḍupena pidhāya bhūmāvākaṇṭhaṃ nikhātasya snehabhāvitasyaivānyasya dṛḍhasya kumbhasyopari samāropya samantādgomayairupacitya dāhayet, sa yadā jānīyāt sādhu dagdhāni gomayāni vigatasnehāni ca bhallātakāsthīnīti tatastaṃ kumbhamuddharet| atha tasmāddvitīyāt kumbhāt snehamādāya viḍaṅgataṇḍulacūrṇaiḥ snehārdhamātraiḥ pratisaṃsṛjyātape sarvamahaḥ sthāpayitvā tato'smai mātrāṃ prayacchet pānāya; tena sādhu viricyate, viriktasya cānupūrvī yathoktā| evameva bhadradārusaralakāṣṭhasnehānupakalpya pātuṃ prayacchet||23||</seg> <seg type="unit" n="24">anuvāsayeccainamanuvāsanakāle <note place="foot" type="variant" n="16">‘cainamata evānuvāsanakāle’ iti pā.</note>||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">athāhareti brūyāt- śāradānnavāṃstilān sampadupetān; tānāhṛtya suniṣpūtānniṣpūya, suśuddhān śodhayitvā <note place="foot" type="variant" n="17">‘suniṣpūtāñchodhayitvā’ iti yogīndranāthasenaḥ</note>, viḍaṅgakaṣāye sukhoṣṇe prakṣipya nirvāpayedādoṣagamanāt, gatadoṣānabhisamīkṣya, supralūnān <note place="foot" type="variant" n="18">‘supraśūnān’ iti gaṅgādharaḥ</note> praluñcya, punareva suniṣpūtān <note place="foot" type="variant" n="19">‘niṣpūtāñchodhayitvā’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> niṣpūya, suśuddhān śodhayitvā, viḍaṅgakaṣāyeṇa triḥsaptakṛtvaḥ suparibhāvitān <note place="foot" type="variant" n="20">‘subhāvitānātape’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> bhāvayitvā, ātape śoṣayitvā, ulū(dū)khale saṅkṣudya, dṛṣadi punaḥ ślakṣṇapiṣṭān kārayitvā, droṇyāmabhyavadhāya, viḍaṅgakaṣāyeṇa muhurmuhuravasiñcan pāṇimardameva mardayet; tasmiṃstu khalu prapīḍyamāne yattailamudiyāttat pāṇibhyāṃ paryādāya, śucau dṛḍhe kalaśe nyasyānuguptaṃ nidhāpayet||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">athāhareti brūyāt- tilvakoddālakayordvau bilvamātrau piṇḍau ślakṣṇapiṣṭau viḍaṅgakaṣāyeṇa, tadardhamātrau śyāmātrivṛtayoḥ, ato'rdhamātrau dantīdravantyoḥ, ato'rdhamātrau ca cavyacitrakayoriti| etaṃ sambhāraṃ viḍaṅgakaṣāyasyārdhāḍhakamātreṇa pratisaṃsṛjya, tattailaprasthaṃ samāvāpya, sarvamāloḍya, mahati paryoge samāsicyāgnāvadhiśrityāsane sukhopaviṣṭaḥ sarvataḥ snehamavalokayannajasraṃ mṛdvagninā sādhayeddarvyā satatamavaghaṭṭayan| sa yadā jānīyādviramati śabdaḥ, praśāmyati ca phenaḥ, prasādamāpadyate snehaḥ, yathāsvaṃ ca gandhavarṇarasotpattiḥ, saṃvartate ca bhaiṣajyamaṅgulibhyāṃ mṛdyamānamanatimṛdvanatidāruṇamanaṅguligrāhi ceti, sa kālastasyāvatāraṇāya| tatastamavatārya śītībhūtamahatena vāsasā paripūya, śucau dṛḍhe kalaśe samāsicya, pidhānena pidhāya, śuklena vastrapaṭṭenāvacchādya, sūtreṇa subaddhaṃ suniguptaṃ nidhāpayet| tato'smai mātrāṃ prayacchet pānāya, tena sādhu viricyate; samyagapahṛtadoṣasya cānupūrvī yathoktā| tataścainamanuvāsayedanuvāsanakāle| etenaiva ca pākavidhinā sarṣapātasīkarañjakoṣātakīsnehānupakalpya pāyayet sarvaviśeṣānavekṣamāṇaḥ| tenāgado bhavati||26||</seg> <seg type="unit" n="27">evaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘ityetaddvayānāṃ’ iti pā.</note> dvayānāṃ śleṣmapurīṣasambhavānāṃ krimīṇāṃ samutthānasaṃsthānavarṇanāmaprabhāvacikitsitaviśeṣā vyākhyātāḥ sāmānyataḥ| viśeṣatastu svalpamātramāsthāpanānuvāsanānulomaharaṇabhūyiṣṭhaṃ teṣvevauṣadheṣu purīṣajānāṃ krimīṇāṃ cikitsitaṃ kartavyaṃ, mātrādhikaṃ punaḥ śirovirecanavamanopaśamanabhūyiṣṭhaṃ teṣvevauṣadheṣu śleṣmajānāṃ krimīṇāṃ cikitsitaṃ kāryam; ityeṣa krimighno bheṣajavidhiranuvyākhyāto bhavati| tamanutiṣṭhatā yathāsvaṃ hetuvarjane prayatitavyam| yathoddeśamevamidaṃ krimikoṣṭhacikitsitaṃ yathāvadanuvyākhyātaṃ bhavati||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">bhavanti cātra- apakarṣaṇamevādau krimīṇāṃ bheṣajaṃ smṛtam| tato vighātaḥ prakṛternidānasya ca varjanam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">ayameva <note place="foot" type="variant" n="22">‘eṣa eva’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> vikārāṇāṃ sarveṣāmapi nigrahe| vidhirdṛṣṭastridhā yo'yaṃ krimīnuddiśya kīrtitaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">saṃśodhanaṃ saṃśamanaṃ nidānasya ca varjanam| etāvadbhiṣajā kāryaṃ roge roge yathāvidhi||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tatra ślokau- vyādhitau puruṣau jñājñau bhiṣajau saprayojanau| viṃśatiḥ krimayasteṣāṃ hetvādiḥ saptako gaṇaḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">ukto vyādhitarūpīye vimāne paramarṣiṇā| śiṣyasambodhanārthāya vyādhipraśamanāya ca||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne vyādhitarūpīyavimānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ca.3.8">
          <head>rogabhiṣagjitīyavimānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto rogabhiṣagjitīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">buddhimānātmanaḥ kāryagurulāghavaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘kāryagurulāghave’ iti pā.</note> karmaphalamanubandhaṃ deśakālau ca viditvā yuktidarśanādbhiṣagbubhūṣuḥ śāstramevāditaḥ parīkṣeta| vividhāni hi śāstrāṇi bhiṣajāṃ pracaranti loke; tatra yanmanyeta sumahadyaśasvidhīrapuruṣāsevitamarthabahulamāptajanapūjitaṃ trividhaśiṣyabuddhihitamapagatapunaruktadoṣamārṣaṃ supraṇītasūtrabhāṣyasaṅgrahakramaṃ svādhāramanavapatitaśabdamakaṣṭaśabdaṃ puṣkalābhidhānaṃ kramāgatārthamarthatattvaviniścayapradhānaṃ saṅgatārthamasaṅkulaprakaraṇamāśuprabodhakaṃ lakṣaṇavaccodāharaṇavacca, tadabhiprapadyeta śāstram| śāstraṃ hyevaṃvidhamamala ivādityastamo vidhūya prakāśayati sarvam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tato'nantaramācāryaṃ parīkṣeta; tadyathā- paryavadātaśrutaṃ paridṛṣṭakarmāṇaṃ dakṣaṃ dakṣiṇaṃ śuciṃ jitahastamupakaraṇavantaṃ sarvendriyopapannaṃ prakṛtijñaṃ pratipattijñamanupaskṛtavidyamanahaṅkṛtamanasūyakamakopanaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘upaskṛtividyaṃ’ iti pā.</note> kleśakṣamaṃ śiṣyavatsalamadhyāpakaṃ jñāpanasamarthaṃ ceti| evaṅguṇo hyācāryaḥ sukṣetramārtavo megha iva śasyaguṇaiḥ suśiṣyamāśu vaidyaguṇaiḥ sampādayati||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tamupasṛtyārirādhayiṣurupacaredagnivacca devavacca rājavacca pitṛvacca bhartṛvaccāpramattaḥ| tatastatprasādāt kṛtsnaṃ śāstramadhigamya śāstrasya dṛḍhatāyāmabhidhānasya sauṣṭhave'rthasya vijñāne vacanaśaktau ca bhūyo bhūyaḥ prayateta samyak||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatropāyānanuvyākhyāsyāmaḥ- adhyayanam, adhyāpanaṃ, tadvidyasambhāṣā cetyupāyāḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tatrāyamadhyayanavidhiḥ- kalyaḥ kṛtakṣaṇaḥ prātarutthāyopavyūṣaṃ vā kṛtvā''vaśyakamupaspṛśyodakaṃ devarṣigobrāhmaṇaguruvṛddhasiddhācāryebhyo namaskṛtya same śucau deśe sukhopaviṣṭo manaḥpuraḥsarābhirvāgbhiḥsūtramanukrāman punaḥ punarāvartayed buddhvā <note place="foot" type="variant" n="6">‘buddhyā’ iti pā.</note> samyaganupraviśyārthatattvaṃ svadoṣaparihārārthaṃ paradoṣapramāṇārthaṃ ca; evaṃ madhyandine'parāhṇe rātrau ca śaśvadaparihāpayannadhyayanamabhyasyet| ityadhyayanavidhiḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">athādhyāpanavidhiḥ- adhyāpane kṛtabuddhirācāryaḥ śiṣyamevāditaḥ parīkṣeta; tadyathā- praśāntamāryaprakṛtikamakṣudrakarmāṇamṛjucakṣurmukhanāsāvaṃśaṃ tanuraktaviśadajihvamavikṛtadantauṣṭhamaminminaṃ dhṛtimantamanahaṅkṛtaṃ medhāvinaṃ vitarkasmṛtisampannamudārasattvaṃ tadvidyakulajamathavā tadvidyavṛttaṃ tattvābhiniveśinamavyaṅgamavyāpannendriyaṃ nibhṛtamanuddhatamarthatattvabhāvakamakopanamavyasaninaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘anuddhataveśaṃ’ iti pā.</note> śīlaśaucācārānurāgadākṣyaprādakṣiṇyopapannamadhyayanābhikāmamarthavijñāne karmadarśane cānanyakāryamalubdhamanalasaṃ sarvabhūtahitaiṣiṇamācāryasarvānuśiṣṭipratikaramanuraktaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘…sarvānuśiṣṭipratipattikaram’ iti pā.</note> ca, evaṅguṇasamuditamadhyāpyamāhuḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">evaṃvidhamadhyayanārthinamupasthitamārirādhayiṣumācāryo'nubhāṣeta <note place="foot" type="variant" n="11">‘evaṃ sarvaguṇasamuditaṃ’ iti pā.</note> - udagayane śuklapakṣe praśaste'hani tiṣyahastaśravaṇāśvayujāmanyatamena nakṣatreṇa yogamupagate bhagavati śaśini kalyāṇe kalyāṇe ca karaṇe maitre muhūrte muṇḍaḥ kṛtopavāsaḥ snātaḥ kāṣāyavastrasaṃvītaḥ sagandhahastaḥ samidho'gnimājyamupalepanamudakumbhān mālyadāmadīpahiraṇyahemarajatamaṇimuktāvidrumakṣaumaparidhīn kuśalājasarṣapākṣatāṃśca śuklāni sumanāṃsi grathitāgrathitāni medhyān bhakṣyān gandhāṃśca ghṛṣṭānādāyopatiṣṭhasveti||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sa <note place="foot" type="variant" n="12">‘atha so'pi tathā kuryāt’ iti pā.</note> tathā kuryāt||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tamupasthitamājñāya same śucau deśe prākpravaṇe <note place="foot" type="variant" n="14">pravaṇaṃ nimnam</note> udakpravaṇe vā catuṣkiṣkumātraṃ caturasraṃ sthaṇḍilaṃ gomayodakenopaliptaṃ kuśāstīrṇaṃ suparihitaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘sūpavihitaṃ’ iti gaṅgādharaḥ</note> paridhibhiścaturdiśaṃ yathoktacandanodakumbhakṣaumahemahiraṇyarajatamaṇimuktāvidrumālaṅkṛtaṃ medhyabhakṣyagandhaśuklapuṣpalājasarṣapākṣatopaśobhitaṃ kṛtvā, tatra pālāśībhiraiṅgudībhiraudumbarībhirmādhukībhirvā samidbhiragnimupasamādhāya prāṅmukhaḥ śuciradhyayanavidhimanuvidhāya madhusarpirbhyāṃ tristrirjuhuyādagnimāśīḥsamprayuktairmantrairbrahmāṇamagniṃ dhanvantariṃ prajāpatimaśvināvindramṛṣīṃśca sūtrakārānabhimantrayamāṇaḥ pūrvaṃ svāheti||11||</seg> <seg type="unit" n="12">śiṣyaścainamanvālabheta| hutvā ca pradakṣiṇamagnimanuparikrāmet| parikramya brāhmaṇān svasti vācayet; bhiṣajaścābhipūjayet||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">athainamagnisakāśe brāhmaṇasakāśe bhiṣaksakāśe cānuśiṣyāt- brahmacāriṇā śmaśrudhāriṇa satyavādinā'māṃsādena medhyasevinā nirmatsareṇāśastradhāriṇā ca bhavitavyaṃ, na ca te madvacanāt kiñcidakāryaṃ syādanyatra rājadviṣṭāt prāṇaharādvipulādadharmyādanarthasamprayuktādvā'pyarthāt; madarpaṇena matpradhānena madadhīnena matpriyahitānuvartinā ca śaśvadbhavitavyaṃ, putravaddāsavadarthivaccopacaratā'nuvastavyo'ham <note place="foot" type="variant" n="16">‘anusartavyo'ham’ iti pā.</note>, anutsekenāvahitenānanyamanasā vinītenāvekṣyāvekṣyakāriṇā'nasūyakena cābhyanujñātena pravicaritavyam, anujñātena (cānanujñātena ca) pravicaratā pūrvaṃ gurvarthopāharaṇe yathāśakti prayatitavyaṃ, karmasiddhimarthasiddhaṃ yaśolābhaṃ pretya ca svargamicchatā bhiṣajā tvayā gobrāhmaṇamādau kṛtvā sarvaprāṇabhṛtāṃ śarmāśāsitavyamaharaharuttiṣṭhatā copaviśatā ca, sarvātmanā cāturāṇāmārogyāya prayatitavyaṃ, jīvitahetorapi cāturebhyo nābhidrogdhavyaṃ, manasā'pi ca parastriyo nābhigamanīyāstathā sarvameva parasvaṃ, nibhṛtaveśaparicchadena bhavitavyam, aśauṇḍenāpāpenāpāpasahāyena ca, ślakṣṇaśukladharmyaśarmyadhanyasatyahitamitavacasā deśakālavicāriṇā smṛtimatā jñānotthānopakaraṇasampatsu nityaṃ yatnavatā ca; na ca kadācidrājadviṣṭānāṃ rājadveṣiṇāṃ vā mahājanadviṣṭānāṃ mahājanadveṣiṇāṃ vā'pyauṣadhamanuvidhātavyaṃ, tathā sarveṣāmatyarthavikṛtaduṣṭaduḥkhaśīlācāropacārāṇāmanapavādapratikāraṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘alpavādapratīkārāṇāṃ’ iti pā.</note> mumūrṣūṇāṃ ca, tathaivāsannihiteśvarāṇāṃ strīṇāmanadhyakṣāṇāṃ vā; na ca kadācit strīdattamāmiṣamādātavyamananujñātaṃ bhartrā'thavā'dhyakṣeṇa, āturakulaṃ cānupraviśatā viditenānumatapraveśinā sārdhaṃ puruṣeṇa susaṃvītenāvākśirasā smṛtimatā stimitenāvekṣyāvekṣya manasā sarvamācaratā samyaganupraveṣṭavyam, anupraviśya ca vāṅmanobuddhīndriyāṇi na kvacit praṇidhātavyānyanyatrāturādāturopakārārthādāturagateṣvanyeṣu vā bhāveṣu, na cāturakulapravṛttayo bahirniścārayitavyāḥ, hrasitaṃ cāyuṣaḥ pramāṇamāturasya jānatā'pi tvayā na varṇayitavyaṃ tatra yatrocyamānamāturasyānyasya vā'pyupaghātāya sampadyate; jñānavatā'pi ca nātyarthamātmano jñāne vikatthitavyam, āptādapi hi vikatthamānādatyarthamudvijantyaneke||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">na caiva hyasti sutaramāyurvedasya pāraṃ, tasmādapramattaḥ śaśvadabhiyogamasmin gacchet, etacca <note place="foot" type="variant" n="18">‘etaccaivaṃ kāryam| evaṃ bhūyaḥ pravṛttasya sauṣṭhavaṃ’ iti pā.</note> kāryam, evambhūyaśca vṛttasauṣṭhavamanasūyatā parebhyo'pyāgamayitavyaṃ, kṛtsno hi loko buddhimatāmācāryaḥ śatruścābuddhimatām, ataścābhisamīkṣya buddhimatā'mitrasyāpi dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ laukyamabhyupadiśato <note place="foot" type="variant" n="19">‘laukikaṃ’ iti pā.</note> vacaḥ śrotavyamanuvidhātavyaṃ ceti| ataḥ paramidaṃ brūyāt- devatāgnidvijaguruvṛddhasiddhācāryeṣu te nityaṃ samyagvartitavyaṃ, teṣu te samyagvartamānasyāyamagniḥ sarvagandharasaratnabījāni yatheritāśca devatāḥ śivāya syuḥ, ato'nyathā vartamānasyāśivāyeti| evaṃ bruvati cācārye śiṣyaḥ ‘tathā’ iti brūyāt| yathopadeśaṃ ca kurvannadhyāpyaḥ, ato'nyathā tvanadhyāpyaḥ| adhyāpyamadhyāpayan hyācāryo yathoktaiścādhyāpanaphalairyogamāpnotyanyaiścānuktaiḥ śreyaskarairguṇaiḥ śiṣyamātmānaṃ ca yunakti| ityadhyāpanavidhiruktaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">sambhāṣāvidhimata ūrdhvaṃ vyākhyāsyāmaḥ- bhiṣak bhiṣajā saha sambhāṣeta| tadvidyasambhāṣā hi jñānābhiyogasaṃharṣakarī bhavati, vaiśāradyamapi cābhinirvartayati, vacanaśaktimapi cādhatte, yaśaścābhidīpayati, pūrvaśrute ca sandehavataḥ punaḥ śravaṇācchrutasaṃśayamapakarṣati, śrute cāsandehavato bhūyo'dhyavasāyamabhinirvartayati, aśrutamapi ca kañcidarthaṃ śrotraviṣayamāpādayati, yaccācāryaḥ śiṣyāya śuśrūṣave prasannaḥ krameṇopadiśati guhyābhimatamarthajātaṃ tat paraspareṇa saha jalpan piṇḍena <note place="foot" type="variant" n="20">‘paṇḍena’ iti pā.| ‘paṇḍena svapāṇḍityaprakāśanena’ iti gaṅgādharaḥ</note> vijigīṣurāha saṃharṣāt, tasmāttadvidyasambhāṣāmabhipraśaṃsanti kuśalāḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">dvividhā tu khalu tadvidyasambhāṣā bhavati- sandhāyasambhāṣā, vigṛhyasambhāṣā ca||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tatra jñānavijñānavacanaprativacanaśaktisampannenākopanenānupaskṛtavidyenānasūyakenānuneyenānunayakovidena kleśakṣameṇa priyasambhāṣaṇena ca saha sandhāyasambhāṣā vidhīyate| tathāvidhena saha kathayan visrabdhaḥ kathayet, pṛcchedapi ca visrabdhaḥ, pṛcchate cāsmai visrabdhāya viśadamarthaṃ brūyāt, na ca nigrahabhayādudvijeta, nigṛhya cainaṃ na hṛṣyet, na ca pareṣu vikattheta, na ca mohādekāntagrāhī syāt, na cāviditamarthamanuvarṇayet, samyak <note place="foot" type="variant" n="21">‘samyak cānunayenānunīyeta, anunayācca paraṃ tatrāvahitaḥ syāt’ iti pā.</note> cānunayenānunayet, tatra cāvahitaḥ syāt| ityanulomasambhāṣāvidhiḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ata ūrdhvamitareṇa saha vigṛhya sambhāṣāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘sambhāṣeta’ iti pā.</note> jalpecchreyasā yogamātmanaḥ paśyan| prāgeva ca jalpājjalpāntaraṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘jalpāntaraṃ jalpakasya vaiśeṣyaṃ guṇadoṣau’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> parāvarāntaraṃ pariṣadviśeṣāṃśca samyak parīkṣeta| samyakparīkṣā hi buddhimatāṃ kāryapravṛttinivṛttikālau śaṃsati, tasmāt parīkṣāmabhipraśaṃsanti kuśalāḥ| parīkṣamāṇastu khalu parāvarāntaramimān jalpakaguṇāñ śreyaskarāndoṣavataśca parīkṣeta samyak; tadyathā- śrutaṃ vijñānaṃ dhāraṇaṃ pratibhānaṃ vacanaśaktiriti, etān guṇān śreyaskarānāhuḥ; imān punardoṣavataḥ, tadyathā- kopanatvamavaiśāradyaṃ bhīrutvamadhāraṇatvamanavahitatvamiti| etān guṇān gurulāghavataḥ parasya caivātmanaśca tulayet||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tatra trividhaḥ paraḥ sampadyate- pravaraḥ, pratyavaraḥ, samo vā, guṇavinikṣepataḥ; natveva kārtsnyena||19||</seg> <seg type="unit" n="20">pariṣattu khalu dvividhā- jñānavatī, mūḍhapariṣacca| saiva dvividhā satī trividhā punaranena kāraṇavibhāgena- suhṛtpariṣat, udāsīnapariṣat, pratiniviṣṭapariṣacceti <note place="foot" type="variant" n="24">‘pratikūlatvena niviṣṭāḥ sabhyā yatra sā pratiniviṣṭapariṣat, śatrupariṣadityarthaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ</note>| tatra pratiniviṣṭāyāṃ pariṣadi jñānavijñānavacanaprativacanaśaktisampannāyāṃ mūḍhāyāṃ vā na kathaṃ cit kenacit saha jalpo vidhīyate; mūḍhāyāṃ tu suhṛtpariṣadyudāsīnāyāṃ vā jñānavijñānavacanaprativacanaśaktīrantareṇāpyadīptayaśasā <note place="foot" type="variant" n="25">‘dīptayaśasā’ iti pā.</note> mahājanavidviṣṭenāpi saha jalpo vidhīyate| tadvidhena ca saha kathayatā āviddhadīrghasūtrasaṅkulairvākyadaṇḍakaiḥ kathayitavyam, atihṛṣṭaṃ muhurmuhurupahasatā paraṃ nirūpayatā ca parṣadamākārairbruvataścāsya vākyāvakāśo na deyaḥ; kaṣṭaśabdaṃ ca bruvatā <note place="foot" type="variant" n="26">‘bruvan’ iti pā.</note> vaktavyo nocyate, athavā punarhīnā te pratijñā, iti| punaścāhū(hva)yamānaḥ prativaktavyaḥ- parisaṃvatsaro <note place="foot" type="variant" n="27">‘parisaṃvatsaraḥ saṃvatsaraṃ pariprāptaḥ’ iti gaṅgādharaḥ| ‘śikṣasva tāvadgurumupāsito nūnam’ iti pā.</note> bhavān śikṣasva tāvat; na tvayā gururupāsito nūnam, athavā paryāptametāvatte; sakṛdapi hi parikṣepikaṃ nihataṃ nihatamāhuriti nāsya yogaḥ kartavyaḥ kathañcit| apyevaṃ śreyasā saha vigṛhya vaktavyamityāhureke; natvevaṃ jyāyasā saha vigrahaṃ praśaṃsanti kuśalāḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">pratyavareṇa tu saha samānābhimatena vā vigṛhya jalpatā suhṛtpariṣadi kathayitavyam, athavā'pyudāsīnapariṣadyavadhānaśravaṇajñānavijñānopadhāraṇavacanaprativacanaśaktisampannāyāṃ kathayatā cāvahitena parasya sādguṇyadoṣabalamavekṣitavyaṃ, samavekṣya ca yatrainaṃ śreṣṭhaṃ manyeta nāsya tatra jalpaṃ yojayedanāviṣkṛtamayogaṃ kurvan; yatra tvenamavaraṃ manyeta tatraivainamāśu nigṛhṇīyāt| tatra khalvime pratyavarāṇāmāśu nigrahe bhavantyupāyāḥ; tadyathā- śrutahīnaṃ mahatā sūtrapāṭhenābhibhavet, vijñānahīnaṃ punaḥ kaṣṭaśabdena vākyena, vākyadhāraṇāhīnamāviddhadīrghasūtrasaṅkulairvākyadaṇḍakaiḥ, pratibhāhīnaṃ punarvacanenaikavidhenānekārthavācinā <note place="foot" type="variant" n="31">‘anekavidhena’ iti pā.</note>, vacanaśaktihīnamardhoktasya vākyasyākṣepeṇa <note place="foot" type="variant" n="32">‘vākyasya kṣepaṇena’ iti pā.</note>, aviśāradamapatrapaṇena, kopanamāyāsanena, bhīruṃ vitrāsanena, anavahitaṃ niyamaneneti| evametairupāyaiḥ paramavaramabhibhavecchīghram||21||</seg> <seg type="unit" n="22">tatra ślokau- vigṛhya kathayedyuktyā yuktaṃ ca na nivārayet| vigṛhyabhāṣā tīvraṃ hi keṣāñciddrohamāvahet||22||</seg> <seg type="unit" n="23">nākāryamasti kruddhasya nāvācyamapi vidyate| kuśalā nābhinandanti kalahaṃ samitau satām||23||</seg> <seg type="unit" n="24">evaṃ pravṛtte vāde kuryāt||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">prāgeva <note place="foot" type="variant" n="35">‘evampravṛtte vāde prāgeva tāvadidaṃ kartuṃ yateta’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note> tāvadidaṃ kartuṃ yateta- sandhāya parṣadā'yanabhūtamātmanaḥ prakaraṇamādeśayitavyaṃ, yadvā parasya bhṛśadurgaṃ syāt, pakṣamathavā parasya bhṛśaṃ vimukhamānayet; pariṣadi copasaṃhitāyāmaśakyamasmābhirvaktum, eṣaiva te pariṣadyatheṣṭaṃ yathāyogaṃ yathābhiprāyaṃ vādaṃ vādamaryādāṃ ca sthāpayiṣyatītyuktvā tūṣṇīmāsīta||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tatredaṃ vādamaryādālakṣaṇaṃ bhavati- idaṃ vācyam, idamavācyam, evaṃ parājito bhavatīti||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">imāni tu khalu padāni bhiṣagvādamārgajñānārthamadhigamyāni <note place="foot" type="variant" n="37">‘bhiṣagbhirvādamārgajñānārthaṃ’ iti pā.</note> bhavanti; tadyathā- vādaḥ, dravyaṃ, guṇāḥ, karma, sāmānyaṃ, viśeṣaḥ, samavāyaḥ, pratijñā, sthāpanā, pratiṣṭhāpanā, hetuḥ, dṛṣṭāntaḥ, upanayaḥ, nigamanam, uttaraṃ, siddhāntaḥ, śabdaḥ, pratyakṣam, anumānam, aitihyam, aupamyaṃ, saṃśayaḥ, prayojanaṃ, savyabhicāraṃ, jijñāsā, vyavasāyaḥ, arthaprāptiḥ, sambhavaḥ, anuyojyam, ananuyojyam, anuyogaḥ, pratyanuyogaḥ, vākyadoṣaḥ, vākyapraśaṃsā, chalam, ahetuḥ, atītakālam, upālambhaḥ, parihāraḥ, pratijñāhāniḥ, abhyanujñā, hetvantaram, arthāntaraṃ, nigrahasthānamiti||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tatra vādo nāma sa yat pareṇa saha śāstrapūrvakaṃ vigṛhya kathayati| sa ca dvividhaḥ saṅgraheṇa- jalpaḥ, vitaṇḍā ca| tatra pakṣāśritayorvacanaṃ jalpaḥ, jalpaviparyayo vitaṇḍā| yathā- ekasya pakṣaḥ punarbhavo'stīti, nāstītyaparasya; tau ca svasvapakṣahetubhiḥ svasvapakṣaṃ sthāpayataḥ, parapakṣamudbhāvayataḥ, eṣa jalpaḥ| jalpaviparyayo vitaṇḍā| vitaṇḍā nāma parapakṣe doṣavacanamātrameva||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">dravya-guṇa-karma-sāmānya-viśeṣa-samavāyāḥ svalakṣaṇaiḥ ślokasthāne pūrvamuktāḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">atha pratijñā- pratijñā nāma sādhyavacanaṃ; yathā- nityaḥ puruṣa iti||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">atha sthāpanā- sthāpanā nāma tasyā eva pratijñāyā hetudṛṣṭāntopanayanigamanaiḥ sthāpanā| pūrvaṃ <note place="foot" type="variant" n="38">‘pūrvaṃ hi loke pratijñā’ iti pā.</note> hi pratijñā, paścāt sthāpanā, kiṃ hyapratijñātaṃ sthāpayiṣyati; yathā- nityaḥ puruṣa iti pratijñā; hetuḥ- akṛtakatvāditi; dṛṣṭāntaḥ <note place="foot" type="variant" n="39">‘dṛṣṭānto'kṛtakamākāśaṃ, tacca nityaṃ, upanayo-yathā cākṛtakamāśaṃ tathā puruṣaḥ’ iti pā.</note> - yathā''kāśamiti; upanayaḥ- yathā cākṛtakamākāśaṃ, tacca nityaṃ, tathā puruṣa iti; nigamanaṃ- tasmānnitya iti||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">atha pratiṣṭhāpanā- pratiṣṭhāpanā nāma yā tasyā eva parapratijñāyā <note place="foot" type="variant" n="40">‘tasyā eva pratijñāyaḥ prati viparītārthasthāpanā’ iti pā.</note> viparītārthasthāpanā| yathā- anityaḥ puruṣa iti pratijñā <note place="foot" type="variant" n="41">‘viparītārthapratijñā’ iti pā.</note>; hetuḥ- aindriyakatvāditi; dṛṣṭāntaḥ- yathā ghaṭa <note place="foot" type="variant" n="42">‘ghaṭa aindriyakaḥ, sa cānityaḥ| upanayo yathā ghaṭastathā puruṣaḥ’ iti pā.</note> iti, upanayo- yathā ghaṭa aindriyakaḥ sa cānityaḥ, tathā cāyamiti; nigamanaṃ- tasmādanitya iti||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">atha hetuḥ- heturnāmopalabdhikāraṇaṃ; tat pratyakṣam, anumānam, aitihyam, aupamyamiti; ebhirhetubhiryadupalabhyate tat tattvam||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">atha dṛṣṭāntaḥ- dṛṣṭānto nāma yatra mūrkhaviduṣāṃ buddhisāmyaṃ, yo varṇyaṃ varṇayati <note place="foot" type="variant" n="43">‘tenaiva yadvarṇyaṃ varṇayati’ iti pā.</note>| yathā- agniruṣṇaḥ, dravamudakaṃ, sthirā pṛthivī, ādityaḥ prakāśaka iti; yathā ādityaḥ <note place="foot" type="variant" n="44">‘vā''dityaḥ’ iti pā.</note> prakāśakastathā sāṅkhyajñānaṃ <note place="foot" type="variant" n="45">‘sāṅkhyavacanaṃ’ iti pā.</note> prakāśakamiti||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">upanayo nigamanaṃ coktaṃ sthāpanāpratiṣṭhāpanāvyākhyāyām||35||</seg> <seg type="unit" n="36">athottaram- uttaraṃ nāma sādharmyopadiṣṭe hetau vaidharmyavacanaṃ, vaidharmyopadiṣṭe vā hetau sādharmyavacanam| yathā- ‘hetusadharmāṇo vikārāḥ, śītakasya hi vyādherhetubhiḥ sādharmyaṃ himaśiśiravātasaṃsparśāḥ’, iti bruvataḥ paro brūyāt- hetuvidharmāṇo vikārāḥ, yathā śarīrāvayavānāṃ dāhauṣṇyakothaprapacane hetuvaidharmyaṃ <note place="foot" type="variant" n="47">‘hetubhirvaidharmyaṃ’ iti pā.</note> himaśiśiravātasaṃsparśā iti| etat saviparyayamuttaram||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">atha siddhāntaḥ- siddhānto nāma sa yaḥ parīkṣakairbahuvidhaṃ parīkṣya hetubhiśca sādhayitvā sthāpyate nirṇayaḥ| sa caturvidhaḥ- sarvatantrasiddhāntaḥ, pratitantrasiddhāntaḥ, adhikaraṇasiddhāntaḥ, abhyupagamasiddhāntaśceti| tatra sarvatantrasiddhānto nāma tasmiṃstasmin sarvasmiṃstantre tattat prasiddhaṃ; yathā santi nidānāni, santi vyādhayaḥ, santi siddhyupāyāḥ sādhyānāmiti| pratitantrasiddhānto nāma tasmiṃstasminnekaikasmiṃstantre tattat prasiddhaṃ; yathā- anyatrāṣṭau rasāḥ ṣaḍatra, pañcendriyāṇyatra ṣaḍindriyāṇyanyatra tantre, vātādikṛtāḥ sarve vikārā yathā'nyatra, atra vātādikṛtā bhūtakṛtāśca prasiddhāḥ| adhikaraṇasiddhānto nāma sa yasminnadhikaraṇe prastūyamāne siddhānyanyānyapyadhikaraṇāni bhavanti, yathā- ‘na muktaḥ karmānubandhikaṃ kurute, nispṛhatvāt iti prastute siddhāḥ karmaphala-mokṣa-puruṣa-pretyabhāvā bhavanti| abhyupagamasiddhānto nāma sa yamarthamasiddhamaparīkṣitamanupadiṣṭamahetukaṃ vā vādakāle'bhyupagacchanti bhiṣajaḥ; tadyathā- dravyaṃ pradhānamiti kṛtvā vakṣyāmaḥ, guṇāḥ pradhānamiti kṛtvā vakṣyāmaḥ, vīryaṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘karma’ iti pā.</note> pradhānamiti kṛtvā vakṣyāmaḥ, ityevamādiḥ| iti caturvidhaḥ siddhāntaḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">atha śabdaḥ- śabdo nāma varṇasamāmnāyaḥ; sa caturvidhaḥ- dṛṣṭārthaśca, adṛṣṭārthaśca, satyaśca, anṛtaśceti| tatra dṛṣṭārtho nāma- tribhirhetubhirdoṣāḥ prakupyanti, ṣaḍbhirupakramaiśca praśāmyanti, sati śrotrādisadbhāve śabdādigrahaṇamiti| adṛṣṭārthaḥ punaḥ- asti pretyabhāvaḥ, asti mokṣa iti| satyo nāma- yathārthabhūtaḥ; santyāyurvedopadeśāḥ, santi siddhyupāyāḥ sādhyānāṃ vyādhīnāṃ, santyārambhaphalānīti| satyaviparyayaścānṛtaḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">atha pratyakṣaṃ- pratyakṣaṃ nāma tadyadātmanā cendriyaiśca svayamupalabhyate; tatrātmapratyakṣāḥ sukhaduḥkhecchādveṣādayaḥ, śabdādayastvindriyapratyakṣāḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">athānumānam- anumānaṃ nāma tarko yuktyapekṣaḥ; yathā- agniṃ jaraṇaśaktyā, balaṃ vyāyāmaśaktyā, śrotrādīni śabdādigrahaṇenetyevamādi||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">athaitihyam- aitihyaṃ nāmāptopadeśo vedādiḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">athaupamyam- aupamyaṃ nāma yadanyenānyasya sādṛśyamadhikṛtya prakāśanaṃ; yathā- daṇḍena daṇḍakasya, dhanuṣā dhanuḥstambhasya, iṣvāsenā''rogyadasyeti||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">atha saṃśayaḥ- saṃśayo nāma sandehalakṣaṇānusandigdheṣvartheṣvaniścayaḥ <note place="foot" type="variant" n="50">‘sandigdheṣvartheṣu iti pā.</note>; yathā- dṛṣṭā hyāyuṣmallakṣaṇairupetāścānupetāśca tathā sakriyāścākriyāśca puruṣāḥ śīghrabhaṅgāścirajīvinaśca, etadubhayadṛṣṭatvāt saṃśayaḥ- kimasti khalvakālamṛtyuruta nāstīti||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">atha prayojanaṃ- prayojanaṃ nāma yadarthamārabhyanta ārambhāḥ; yathā- yadyakālamṛtyurasti tato'hamātmānamāyuṣyairupacariṣyāmyanāyuṣyāṇi ca parihariṣyāmi, kathaṃ māmakālamṛtyuḥ prasaheteti||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">atha savyabhicāraṃ- savyabhicāraṃ nāma yadvyabhicaraṇaṃ; yathā- bhavedidamauṣadhamasmin vyādhau yaugikamathavā neti||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">atha jijñāsā- jijñāsā nāma parīkṣā; yathā bheṣajaparīkṣottarakālamupadekṣyate||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">atha vyavasāyaḥ- vyavasāyo nāma niścayaḥ; yathā- vātika evāyaṃ vyādhiḥ, idamevāsya <note place="foot" type="variant" n="51">‘idamevātra’ iti pā.</note> bheṣajaṃ ceti||47||</seg> <seg type="unit" n="48">athārthaprāptiḥ- arthaprāptirnāma yatraikenārthenoktenāparasyārthasyānuktasyāpi siddhiḥ; yathā- nāyaṃ santarpaṇasādhyo vyādhirityukte bhavatyarthaprāptiḥ- apatarpaṇasādhyo'yamiti, nānena divā bhoktavyamityukte bhavatyarthaprāptiḥ- niśi bhoktavyamiti||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">atha sambhavaḥ- yo yataḥ sambhavati sa tasya sambhavaḥ; yathā- ṣaḍdhātavo garbhasya, vyādherahitaṃ, hitamārogyasyeti||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">athānuyojyam- anuyojyaṃ nāma yadvākyaṃ vākyadoṣayuktaṃ tat| sāmānyato <note place="foot" type="variant" n="54">‘sāmānyodāhṛteṣvartheṣu’ iti pā.</note> vyāhṛteṣvartheṣu vā viśeṣagrahaṇārthaṃ yadvākyaṃ tadapyanuyojyaṃ; yathā- ‘saṃśodhanasādhyo'yaṃ vyādhiḥ’ ityukte ‘kiṃ vamanasādhyo'yaṃ, kiṃvā virecanasādhyaḥ’ ityanuyujyate||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">athānanuyojyam- ananuyojyaṃ nāmāto viparyayeṇa; yathā- ayamasādhyaḥ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">athānuyogaḥ- anuyogo nāma sa yat tadvidyānāṃ tadvidyaireva sārdhaṃ tantre tantraikadeśe vā praśnaḥpraśnaikadeśo vā jñānavijñānavacanaprativacanaparīkṣārthamādiśyate| yathā- ‘nityaḥ puruṣaḥ’ iti pratijñāte yat paraḥ ‘ko hetuḥ’ ityāha, so'nuyogaḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">atha pratyanuyogaḥ- pratyanuyogo nāmānuyogasyānuyogaḥ; yathā- asyānuyogasya punaḥ ko heturiti||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">atha vākyadoṣaḥ- vākyadoṣo nāma yathā khalvasminnarthe nyūnam, adhikam, anarthakam, apārthakaṃ, viruddhaṃ ceti; etāni hyantareṇa na prakṛto'rthaḥ praṇaśayet| tatra nyūnaṃ- pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanānāmanyatamenāpi nyūnaṃ nyūnaṃ bhavati; yadvā bahūpadiṣṭahetukamekena hetunā sādhyate tacca nyūnam| athādhikam- adhikaṃ nāma yannyūnaviparītaṃ, yadvā''yurvede bhāṣyamāṇe bārhaspatyamauśanasamanyadvā yatkiñcidapratisambaddhārthamucyate, yadvā sambaddhārthamapi dvirabhidhīyate tat punaruktadoṣatvādadhikaṃ; tacca punaruktaṃ dvividham- arthapunaruktaṃ, śabdapunaruktaṃ ca; tatrārthapunaruktaṃ yathā- bheṣajamauṣadhaṃ sādhanamiti, śabdapunaruktaṃ punarbheṣajaṃ bheṣajamiti| athānarthakam- anarthakaṃ nāma yadvacanamakṣaragrāmamātrameva syāt pañcavargavanna cārthato gṛhyate| athāpārthakam- apārthakaṃ nāma yadarthavacca paraspareṇāsaṃyujyamānārthakaṃ; yathā- cakra-na(ta)kra-vaṃśa-vajra-niśākarā iti| atha viruddhaṃ- viruddhaṃ nāma yaddṛṣṭāntasiddhāntasamayairviruddhaṃ; tatra pūrvaṃ dṛṣṭāntasiddhāntāvuktauḥ samayaḥ punastridhā bhavati; yathā- āyurvaidikasamayaḥ, yājñikasamayaḥ, mokṣaśāstrikasamayaśceti; tatrāyurvaidikasamayaḥ- catuṣpādaṃ bheṣajamiti, yājñikasamayaḥ- ālabhyā yajamānaiḥ paśava iti, mokṣaśāstrikasamayaḥ- sarvabhūteṣvahiṃseti; tatra svasamayaviparītamucyamānaṃ viruddhaṃ bhavati| iti vākyadoṣāḥ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">atha vākyapraśaṃsā- vākyapraśaṃsā nāma yathā khalvasminnarthe tvanyūnam, anadhikam, arthavat, anapārthakam, aviruddham, adhigatapadārthaṃ ceti yattadvākyamananuyojyamiti praśasyate||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">atha cchalaṃ- chalaṃ nāma pariśaṭhamarthābhāsamanarthakaṃ vāgvastumātrameva| taddvividhaṃ- vākchalaṃ, sāmānyacchalaṃ ca| tatra vākchalaṃ nāma yathā- kaścidbrūyāt- navatantro'yaṃ bhiṣagiti, atha bhiṣag brūyāt- nāhaṃ navatantra ekatantro'hamiti; paro brūyāt- nāhaṃ bravīmi nava tantrāṇi taveti, api tu navābhyastaṃ te tantramiti; bhiṣak brūyāt- na mayā navābhyastaṃ tantram, anekadhā'bhyastaṃ mayā tantramiti; etadvākchalam| sāmānyacchalaṃ nāma yathā- vyādhipraśamanāyauṣadhamityukte, paro brūyāt- sat satpraśamanāyeti kiṃ nu bhavānāha; san hi rogaḥ, sadauṣadhaṃ; yadi ca sat satpraśamanāya bhavati, tatra sat kāsaḥ, sat kṣayaḥ, satsāmānyāt kāsaste kṣayapraśamanāya bhaviṣyatīti| etat sāmānyacchalam||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">athāhetuḥ- aheturnāmaprakaraṇasamaḥ, saṃśayasamaḥ, varṇyasamaśceti| tatra prakaraṇasamo nāmāheturyathā- anyaḥ śarīrādātmā nitya iti; paro brūyāt- yasmādanyaḥ śarīrādātmā, tasmānnityaḥ; śarīraṃ hyanityamato vidharmiṇā cātmanā <note place="foot" type="variant" n="60">‘cānena’ iti pā.</note> bhavitavyamityeṣa cāhetuḥ; nahi ya eva pakṣaḥ sa eva heturiti| saṃśayasamo nāmāheturya eva saṃśayahetuḥ sa eva saṃśayacchedahetuḥ; yathā- ayamāyurvedaikadeśamāha, kinnvayaṃ cikitsakaḥ syānna veti saṃśaye paro brūyāt- yasmādayamāyurvedaikadeśamāha tasmāccikitsako'yamiti, na ca saṃśayacchedahetuṃ viśeṣayati, eṣa cāhetuḥ; na hi ya eva saṃśayahetuḥ, sa eva saṃśayacchedaheturbhavati| varṇyasamo nāmāhetuḥ- yo heturvarṇyāviśiṣṭaḥ; yathā- kaścidbūyāt- asparśatvādbuddhiranityā śabdavaditi; atra varṇyaḥ śabdo buddhirapi varṇyā, tadubhayavarṇyāviśiṣṭatvādvarṇyasamo'pyahetuḥ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">athātītakālam- atītakālaṃ nāma yat pūrvaṃ vācyaṃ tat paścāducyate, tat kālātītatvādagrāhyaṃ bhavatīti; pūrvaṃ <note place="foot" type="variant" n="64">‘paraṃ’ iti pā.</note> vā nigrahaprāptamanigṛhya parigṛhya pakṣāntaritaṃ paścānnigṛhīte, tattasyātītakālatvānnigrahavacanamasamarthaṃ bhavatīti||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">athopālambhaḥ- upālambho nāma hetordoṣavacanaṃ; yathā- pūrvamahetavo hetvābhāsā vyākhyātāḥ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">atha parihāraḥ- parihāro nāma tasyaiva doṣavacanasya pariharaṇaṃ; yathā- nityamātmani śarīrasthe jīvaliṅgānyupalabhyante, tasya cāpagamānnopalabhyante, tasmādanyaḥ śarīrādātmā nityaśceti||60||</seg> <seg type="unit" n="61">atha pratijñāhāniḥ- pratijñāhānirnāma sā pūrvaparigṛhītāṃ pratijñāṃ paryanuyukto yat parityajati, yathā prāk pratijñāṃ kṛtvā nityaḥ puruṣa iti, paryanuyuktastvāha- anitya iti||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">athābhyanujñā- abhyanujñā nāma sā ya iṣṭāniṣṭābhyupagamaḥ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">atha hetvantaraṃ- hetvantaraṃ nāma prakṛtahetau vācye yadvikṛtahetumāha||63||</seg> <seg type="unit" n="64">athārthāntaram- arthāntaraṃ nāmaikasmin vaktavye'paraṃ yadāha| yathā- jvaralakṣaṇe vācye pramehalakṣaṇamāha||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">atha nigrahasthānaṃ- nigrahasthānaṃ nāma parājayaprāptiḥ; tacca trirabhihitasya vākyasyāparijñānaṃ pariṣadi vijñānavatyāṃ, yadvā ananuyojyasyānuyogo'nuyojyasya cānanuyogaḥ| pratijñāhāniḥ, abhyanujñā, kālātītavacanam, ahetuḥ, nyūnam, adhikaṃ, vyartham, anarthakaṃ, punaruktaṃ, viruddhaṃ, hetvantaram, arthāntaraṃ ca nigrahasthānam||65||</seg> <seg type="unit" n="66">iti vādamārgapadāni yathoddeśamabhinirdiṣṭāni bhavanti||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">vādastu khalu bhiṣajāṃ pravartamāno pravartetāyurveda eva, nānyatra| atra hi vākyaprativākyavistarāḥ kevalāścopapattayaḥ sarvādhikaraṇeṣu| tāḥ sarvāḥ samavekṣyāvekṣya sarvaṃ vākyaṃ brūyāt, nāprakṛtakamaśāstramaparīkṣitamasādhakamākulamavyāpakaṃ vā| sarvaṃ ca hetumadbrūyāt| hetumanto hyakaluṣāḥ sarva eva vādavigrahāścikitsite kāraṇabhūtāḥ, praśastabuddhivardhakatvāt; sarvārambhasiddhiṃ hyāvahatyanupahatā buddhiḥ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">imāni khalu tāvadiha kānicit prakaraṇāni bhiṣajāṃ jñānārthamupadekṣyāmaḥ| jñānapūrvakaṃ hi karmaṇāṃ samārambhaṃ praśaṃsanti kuśalāḥ| jñātvā hi kāraṇa-karaṇa-kāryayoni-kārya-kāryaphalānubandha-deśa-kāla-pravṛttyupāyān samyagabhinirvartamānaḥ kāryābhinirvṛttāviṣṭaphalānubandhaṃ kāryamabhinirvartayatyanatimahatā yatnena kartā||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">tatra kāraṇaṃ nāma tad yat <note place="foot" type="variant" n="69">‘yaḥ’ iti pā.</note> karoti, sa eva hetuḥ, sa kartā||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">karaṇaṃ punastad yadupakaraṇāyopakalpate kartuḥ kāryābhinirvṛttau prayatamānasya||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">kāryayonistu sā yā vikriyamāṇā kāryatvamāpadyate||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">kāryaṃ tu tadyasyābhinirvṛttimabhisandhāya kartā pravartate||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">kāryaphalaṃ punastad yatprayojanā kāryābhinirvṛttiriṣyate||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">anubandhaḥ khalu sa yaḥ kartāramavaśyamanubadhnāti kāryāduttarakālaṃ kāryanimittaḥ śubho vā'pyaśubho bhāvaḥ||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">deśastvadhiṣṭhānam||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">kālaḥ punaḥ pariṇāmaḥ||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">pravṛttistu khalu ceṣṭā kāryārthā; saiva kriyā, karma, yatnaḥ, kāryasamārambhaśca||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">upāyaḥ punastrayāṇāṃ kāraṇādīnāṃ sauṣṭhavamabhividhānaṃ <note place="foot" type="variant" n="72">‘abhisandhānaṃ’ iti pā.</note> ca samyak kāryakāryaphalānubandhavarjyānāṃ, kāryāṇāmabhinirvartaka ityatastūpāyaḥ <note place="foot" type="variant" n="73">‘kāryakāryaphalānubandhopāyavarjyānāṃ teṣāṃ, taddhi kāryāṇāmabhinivartakamityatastūpāyaḥ’ iti pā.</note>; kṛte nopāyārtho'sti, na ca vidyate tadātve, kṛtāccottarakālaṃ phalaṃ, phalāccānubandha iti||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">etaddaśavidhamagre parīkṣyaṃ, tato'nantaraṃ kāryārthā pravṛttiriṣṭā| tasmādbhiṣak kāryaṃ cikīrṣuḥ prāk kāryasamārambhāt parīkṣayā kevalaṃ parīkṣyaṃ parīkṣya karma samārabheta kartum||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">tatra cedbhiṣagabhiṣagvā bhiṣajaṃ kaścidevaṃ khalu pṛcched- vamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanāni prayoktukāmena bhiṣajā katividhayā parīkṣayā katividhameva parīkṣyaṃ, kaścātra parīkṣyaviśeṣaḥ, kathaṃ ca parīkṣitavyaḥ, kimprayojanā ca parīkṣā, kva ca vamanādīnāṃ pravṛttiḥ, kva ca nivṛttiḥ, pravṛttinivṛttilakṣaṇasaṃyoge ca kiṃ naiṣṭhikaṃ, kāni ca vamanādīnāṃ bheṣajadravyāṇyupayogaṃ gacchantīti||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">sa evaṃ pṛṣṭo yadi mohayitumicchet, brūyādenaṃ- bahuvidhā hi parīkṣā tathā parīkṣyavidhibhedaḥ, katamena vidhibhedaprakṛtyantareṇa bhinnayā parīkṣayā kena vā vidhibhedaprakṛtyantareṇa parīkṣyasya bhinnasya bhedāgraṃ bhavān pṛcchatyākhyāyamānaṃ <note place="foot" type="variant" n="75">‘icchatyākhyāyamānaṃ’ iti pā.</note>; nedānīṃ bhavato'nyena vidhibhedaprakṛtyantareṇa bhinnayā parīkṣayā'nyena vā vidhibhedaprakṛtyantareṇa parīkṣyasya bhinnasyābhilaṣitamarthaṃ śrotumahamanyena parīkṣāvidhibhedenānyena vā vidhibhedaprakṛtyantareṇa parīkṣyaṃ bhittvā'nyathā''cakṣāṇa <note place="foot" type="variant" n="76">‘bhittvā'rthamācakṣāṇa’ iti pā.</note> icchāṃ pūrayeyamiti||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">sa yaduttaraṃ brūyāttat samīkṣyottaraṃ vācyaṃ syādyathoktaṃ ca prativacanavidhimavekṣya; samyak <note place="foot" type="variant" n="80">‘avekṣya samyak| yadi tu na cainaṃ mohayitumicchet’ iti pā.</note> yadi tu brūyānna cainaṃ mohayitumicchet, prāptaṃ tu vacanakālaṃ manyeta, kāmamasmai brūyādāptameva nikhilena||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">dvividhā tu khalu parīkṣā jñānavatāṃ- pratyakṣam, anumānaṃ ca| etaddhi dvayamupadeśaśca parīkṣā syāt| evameṣā dvividhā parīkṣā, trividhā vā sahopadeśena||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">daśavidhaṃ tu parīkṣyaṃ kāraṇādi yaduktamagre, tadiha bhiṣagādiṣu saṃsārya sandarśayiṣyāmaḥ- iha kāryaprāptau kāraṇaṃ bhiṣak, karaṇaṃ punarbheṣajaṃ, kāryayonirdhātuvaiṣamyaṃ, kāryaṃ dhātusāmyaṃ, kāryaphalaṃ sukhāvāptiḥ, anubandhaḥ khalvāyuḥ, deśo bhūmirāturaśca, kālaḥ punaḥ saṃvatsaraścāturāvasthā ca, pravṛttiḥ pratikarmasamārambhaḥ, upāyastu bhiṣagādīnāṃ sauṣṭhavamabhividhānaṃ <note place="foot" type="variant" n="82">‘abhisandhānaṃ’ iti pā.</note> ca samyak| ihāpyasyopāyasya viṣayaḥ pūrveṇaivopāyaviśeṣeṇa vyākhyātaḥ| iti kāraṇādīni daśa daśasu bhiṣagādiṣu saṃsārya sandarśitāni, tathaivānupūrvyaitaddaśavidhaṃ parīkṣyamuktaṃ ca||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">tasya yo yo viśeṣo <note place="foot" type="variant" n="83">‘parīkṣyaviśeṣaḥ’ iti pā.</note> yathā yathā ca parīkṣitavyaḥ, sa tathā tathā vyākhyāsyate||85||</seg> <seg type="unit" n="86">kāraṇaṃ bhiṣagityuktamagre, tasya parīkṣā- bhiṣaṅnāma yo bhiṣajyati, yaḥ sūtrārthaprayogakuśalaḥ, yasya cāyuḥ sarvathā viditaṃ yathāvat| sa ca sarvadhātusāmyaṃ cikīrṣannātmānamevāditaḥ parīkṣeta guṇiṣu guṇataḥ kāryābhinirvṛttiṃ paśyan, kaccidahamasya kāryasyābhinirvartane samartho na veti; tatreme bhiṣagguṇā yairupapanno bhiṣagdhātusāmyābhinirvartane samartho bhavati; tadyathā- paryavadātaśrutatā, paridṛṣṭakarmatā, dākṣyaṃ, śaucaṃ, jitahastatā, upakaraṇavattā, sarvendriyopapannatā, prakṛtijñatā, pratipattijñātā ceti||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">karaṇaṃ punarbheṣajam| bheṣajaṃ nāma tadyadupakaraṇāyopakalpate bhiṣajo dhātusāmyābhinirvṛttau prayatamānasya viśeṣataścopāyāntebhyaḥ| taddvividhaṃ vyapāśrayabhedāt- daivavyapāśrayaṃ, yuktivyapāśrayaṃ ceti| tatra daivavyapāśrayaṃ- mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi, yuktivyapāśrayaṃ- saṃśodhanopaśamane ceṣṭāśca dṛṣṭaphalāḥ| etaccaiva bheṣajamaṅgabhedādapi dvividhaṃ- dravyabhūtamḥ, adravyabhūtaṃ ca| tatra yadadravyabhūtaṃ tadupāyābhiplutam| upāyo nāma bhayadarśanavismāpanavismāraṇakṣobhaṇaharṣaṇabhartsanavadhabandhasvapnasaṃvāhanādiramūrto bhāvaviśeṣo yathoktāḥ siddhyupāyāścopāyābhiplutā <note place="foot" type="variant" n="85">gaṅgādharastu ‘upāyābhiplutāḥ’ iti na paṭhati</note> iti| yattu dravyabhūtaṃ tadvamanādiṣu yogamupaiti| tasyāpīyaṃ parīkṣā- idamevamprakṛtyaivaṅguṇamevamprabhāvamasmin deśe jātamasminnṛtāvevaṃ gṛhītamevaṃ nihitamevamupaskṛtamanayā ca mātrayā yuktamasmin vyādhāvevaṃvidhasya puruṣasyaivatāvantaṃ doṣamapakarṣatyupaśamayati vā, yadanyadapi caivaṃvidhaṃ bheṣajaṃ bhavettaccānena <note place="foot" type="variant" n="86">‘anenānyena vā’ iti pā.</note> viśeṣeṇa yuktamiti||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">kāryayonirdhātuvaiṣamyaṃ, tasya lakṣaṇaṃ vikārāgamaḥ| parīkṣā tvasya vikāraprakṛteścaivonātiriktaliṅgaviśeṣāvekṣaṇaṃ vikārasya ca sādhyāsādhyamṛdudāruṇaliṅgaviśeṣāvekṣaṇamiti||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">kāryaṃ dhātusāmyaṃ, tasya lakṣaṇaṃ vikāropaśamaḥ| parīkṣā tvasya- rugupaśamanaṃ, svaravarṇayogaḥ, śarīropacayaḥ, balavṛddhiḥ, abhyavahāryābhilāṣaḥ, rucirāhārakāle, abhyavahṛtasya cāhārasya kāle samyagjaraṇaṃ, nidrālābho yathākālaṃ, vaikāriṇāṃ ca svapnānāmadarśanaṃ, sukhena ca pratibodhanaṃ, vātamūtrapurīṣaretasāṃ muktiḥ, sarvākārairmanobuddhīndriyāṇāṃ cāvyāpattiriti||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">kāryaphalaṃ sukhāvāptiḥ, tasya lakṣaṇaṃ- manobuddhīndriyaśarīratuṣṭiḥ||90||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">anubandhastu khalvāyuḥ, tasya lakṣaṇaṃ- prāṇaiḥ saha saṃyogaḥ||91||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">deśastu bhūmirāturaśca||92||</seg> <seg type="unit" n="93">tatra bhūmiparīkṣā āturaparijñānahetorvā syādauṣadhaparijñānahetorvā| tatra tāvadiyamāturaparijñānahetoḥ| tadyathā- ayaṃ kasmin bhūmideśe jātaḥ saṃvṛddho vyādhito vā; tasmiṃśca bhūmideśe manuṣyāṇāmidamāhārajātam, idaṃ vihārajātam, idamācārajātam, etāvacca balam, evaṃvidhaṃ sattvam, evaṃvidhaṃ sātmyam, evaṃvidho doṣaḥ, bhaktiriyam, ime vyādhayaḥ, hitamidam, ahitamidamiti prāyograhaṇena <note place="foot" type="variant" n="92">yogīndranāthasenastu ‘prāyograhaṇena’ iti na paṭhati</note>| auṣadhaparijñānahetostu kalpeṣu bhūmiparīkṣā vakṣyate||93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">āturastu khalu kāryadeśaḥ| tasya parīkṣā āyuṣaḥ pramāṇajñānahetorvā syād, baladoṣapramāṇajñānahetorvā| tatra tāvadiyaṃ baladoṣapramāṇajñānahetoḥ; doṣapramāṇānurūpo hi bheṣajapramāṇavikalpo <note place="foot" type="variant" n="94">‘bheṣajapramāṇaviśeṣaḥ’ iti pā.</note> balapramāṇaviśeṣāpekṣo bhavati| sahasā hyatibalamauṣadhamaparīkṣakaprayuktamalpabalamāturamatipātayet; na hyatibalānyāgneyavāyavīyānyauṣadhānyagnikṣāraśastrakarmāṇi vā śakyante'lpabalaiḥ soḍhum; asahyātitīkṣṇavegatvāddhitāni sadyaḥprāṇaharāṇi syuḥ| etaccaiva kāraṇamapekṣamāṇā hīnabalamāturamaviṣādakarairmṛdusukumāraprāyairuttarottaragurubhiravibhramairanātyayikaiścopacarantyauṣadhaiḥ; viśeṣataśca nārīḥ, tā hyanavasthitamṛduvivṛtaviklavahṛdayāḥ prāyaḥ sukumāryo'balāḥ parasaṃstabhyāśca| tathā balavati balavadvyādhiparigate svalpabalamauṣadhamaparīkṣakaprayuktamasādhakameva bhavati| tasmādāturaṃ parīkṣeta prakṛtitaśca, vikṛtitaśca, sārataśca, saṃhananataśca, pramāṇataśca, sātmyataśca, sattvataśca, āhāraśaktitaśca, vyāyāmaśaktitaśca, vayastaśceti, balapramāṇaviśeṣagrahaṇahetoḥ||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">tatra prakṛtyādīn bhāvānanuvyākhyāsyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="97">‘tatreme prakṛtyādayo bhāvāḥ’ iti pā.</note>| tadyathā- śukraśoṇitaprakṛtiṃ, kālagarbhāśayaprakṛtiṃ, āturāhāravihāraprakṛtiṃ, mahābhūtavikāraprakṛtiṃ ca garbhaśarīramapekṣate| etāni <note place="foot" type="variant" n="98">‘etā hi’ iti pā.</note> hi yena yena doṣeṇādhikenaikenānekena <note place="foot" type="variant" n="99">‘doṣeṇaikenādhikena samena vā'nubadhyante’ iti pā.</note> vā samanubadhyante, tena tena doṣeṇa garbho'nubadhyate; tataḥ sā sā doṣaprakṛtirucyate manuṣyāṇāṃ garbhādipravṛttā| tasmācchleṣmalāḥ prakṛtyā kecit, pittalāḥ kecit, vātalāḥ kecit, saṃsṛṣṭāḥ kecit, samadhātavaḥ kecidbhavanti| teṣāṃ hi lakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">śleṣmā hi snigdhaślakṣṇamṛdumadhurasārasāndramandastimitaguruśītavijjalācchaḥ| tasya snehācchleṣmalāḥ snigdhāṅgāḥ, ślakṣṇatvācchlakṣṇāṅgāḥ, mṛdutvāddṛṣṭisukhasukumārāvadātagātrāḥ, mādhuryāt prabhūtaśukravyavāyāpatyāḥ, sāratvāt sārasaṃhatasthiraśarīrāḥ, sāndratvādupacitaparipūrṇasarvāṅgāḥ, mandatvānmandaceṣṭāhāravyāhārāḥ, staimityādaśīghrārambhakṣobhavikārāḥ, gurutvāt sārādhiṣṭhitāvasthitagatayaḥ, śaityādalpakṣuttṛṣṇāsantāpasvedadoṣāḥ, vijjalatvāt suśliṣṭasārasandhibandhanāḥ, tathā'cchatvāt prasannadarśanānanāḥ prasannasnigdhavarṇasvarāśca bhavanti| ta evaṅguṇayogācchleṣmalā balavanto vasumanto vidyāvanta ojasvinaḥ śāntā āyuṣmantaśca bhavanti||96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">pittamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ dravaṃ visramamlaṃ kaṭukañca| tasyauṣṇyāt pittalā bhavantyuṣṇāsahā, uṣṇamukhāḥ, sukumārāvadātagātrāḥ <note place="foot" type="variant" n="101">‘śuṣkasukumārāvadātagātrāḥ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ| ‘śuṣkāsukumārāvadātagātrāḥ’ iti yogīndrasenasammataḥ pāṭhaḥ</note>, prabhūtavipluvyaṅgatilapiḍakāḥ, kṣutpipāsāvantaḥ, kṣipravalīpalitakhālityadoṣāḥ, prāyomṛdvalpakapilaśmaśrulomakeśāśca; taikṣṇyāttīkṣṇaparākramāḥ, tīkṣṇāgnayaḥ, prabhūtāśanapānāḥ, kleśāsahiṣṇavo, dandaśūkāḥ; dravatvācchithilamṛdusandhimāṃsāḥ, prabhūtasṛṣṭasvedamūtrapurīṣāśca; visratvāt prabhūtapūtikakṣāsyaśiraḥśarīragandhāḥ; kaṭvamlatvādalpaśukravyavāyāpatyāḥ; ta evaṅguṇayogāt pittalā madhyabalā madhyāyuṣo madhyajñānavijñānavittopakaraṇavantaśca bhavanti||97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">vātastu rūkṣalaghucalabahuśīghraśītaparuṣaviśadaḥ| tasya raukṣyādvātalā rūkṣāpacitālpaśarīrāḥ pratatarūkṣakṣāmasannasaktajarjarasvarā <note place="foot" type="variant" n="102">‘bhinna’ iti pā.</note> jāgarūkāśca bhavanti, laghutvāllaghucapalagaticeṣṭāhāravyāhārāḥ, calatvādanavasthitasandhyakṣibhrūhanvoṣṭhajihvāśiraḥskandhapāṇipādāḥ, bahutvādbahupralāpakaṇḍarāsirāpratānāḥ, śīghratvācchrīghrasamārambhakṣobhavikārāḥ śīghratrāsarāgavirāgāḥ śrutagrāhiṇo'lpasmṛtayaśca, śaityācchītāsahiṣṇavaḥ pratataśītakodvepakastambhāḥ, pāruṣyāt paruṣakeśaśmaśruromanakhadaśanavadanapāṇipādāḥ, vaiśadyāt sphuṭitāṅgāvayavāḥ satatasandhiśabdagāminaśca bhavanti; ta evaṅguṇayogādvātalāḥ prāyeṇālpabalāścālpāyuṣaścālpāpatyāścālpasādhanāścālpadhanāśca bhavanti||98||</seg> <seg type="unit" n="99">saṃsargāt saṃsṛṣṭalakṣaṇāḥ||99||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">sarvaguṇasamuditāstu samadhātavaḥ| ityevaṃ prakṛtitaḥ parīkṣeta||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">vikṛtitaśceti vikṛtirucyate vikāraḥ| tatra vikāraṃ hetu-doṣa-dūṣya-prakṛti-deśa-kāla-balaviśeṣairliṅgataśca parīkṣeta, na hyantareṇa hetvādīnāṃ balaviśeṣaṃ vyādhibalaviśeṣopalabdhiḥ| yasya hi vyādherdoṣa-dūṣya-prakṛti-deśa-kāla-balasāmyaṃ bhavati, mahacca hetuliṅgabalaṃ, sa vyādhirbalavān bhavati; tadviparyayāccālpabalaḥ; madhyabalastu doṣadūṣyādīnāmanyatamasāmānyāddhetuliṅgamadhyabalatvāccopalabhyate||101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">sārataśceti sārāṇyaṣṭau puruṣāṇāṃ balamānaviśeṣajñānārthamupadiśyante; tadyathā- tvagraktamāṃsamedo'sthimajjaśukrasattvānīti||102||</seg> <seg type="unit" n="103">tatra snigdhaślakṣṇamṛduprasannasūkṣmālpagambhīrasukumāralomā saprabheva ca tvak tvaksārāṇām| sā sāratā sukhasaubhāgyaiśvaryopabhogabuddhividyārogyapraharṣaṇānyāyuṣyatvaṃ cācaṣṭe||103||</seg> <seg type="unit" n="104">karṇākṣimukhajihvānāsauṣṭhapāṇipādatalanakhalalāṭamehanaṃ snigdharaktavarṇaṃ śrīmadbhrājiṣṇu raktasārāṇām| sā sāratā sukhamuddhatāṃ medhāṃ manasvitvaṃ saukumāryamanatibalamakleśasahiṣṇutvamuṣṇāsahiṣṇutvaṃ cācaṣṭe||104||</seg> <seg type="unit" n="105">śaṅkhalalāṭakṛkāṭikākṣigaṇḍahanugrīvāskandhodarakakṣavakṣaḥpāṇipādasandhayaḥ sthiraguruśubhamāṃsopacitā māṃsasārāṇām| sā sāratā kṣamāṃ dhṛtimalaulyaṃ vittaṃ vidyāṃ sukhamārjavamārogyaṃ balamāyuśca dīrghamācaṣṭe||105||</seg> <seg type="unit" n="106">varṇasvaranetrakeśalomanakhadantauṣṭhamūtrapurīṣeṣu viśeṣataḥ sneho medaḥsārāṇām| sā sāratā vittaiśvaryasukhopabhogapradānānyārjavaṃ sukumāropacāratāṃ cā caṣṭe||106||</seg> <seg type="unit" n="107">pārṣṇigulphajānvaratnijatrucibukaśiraḥparvasthūlāḥ sthūlāsthinakhadantāścāsthisārāḥ| te mahotsāhāḥ kriyāvantaḥ kleśasahāḥ sārasthiraśarīrā bhavantyāyuṣmantaśca||107||</seg> <seg type="unit" n="108">mṛdvaṅgā balavantaḥ snigdhavarṇasvarāḥ sthūladīrghavṛttasandhayaśca majjasārāḥ| te dīrghāyuṣo balavantaḥ śrutavittavijñānāpatyasammānabhājaśca bhavanti||108||</seg> <seg type="unit" n="109">saumyāḥ saumyaprekṣiṇaḥ kṣīrapūrṇalocanā iva praharṣabahulāḥ snigdhavṛttasārasamasaṃhataśikharadaśanāḥ prasannasnigdhavarṇasvarā bhrājiṣṇavo mahāsphicaśca śukrasārāḥ| te strīpriyopabhogā <note place="foot" type="variant" n="104">‘strīpriyāḥ priyopabhogāḥ’ iti pā.</note> balavantaḥ sukhaiśvaryārogyavittasammānāpatyabhājaśca bhavanti||109||</seg> <seg type="unit" n="110">smṛtimanto bhaktimantaḥ kṛtajñāḥ prājñāḥ śucayo mahotsāhā dakṣā dhīrāḥ samaravikrāntayodhinastyaktaviṣādāḥ suvyavasthitagatigambhīrabuddhiceṣṭāḥ kalyāṇābhiniveśinaśca sattvasārāḥ| teṣāṃ svalakṣaṇaireva guṇā vyākhyātāḥ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">tatra sarvaiḥ sārairupetāḥ puruṣā bhavantyatibalāḥ paramasukhayuktāḥ <note place="foot" type="variant" n="105">‘paramagauravayuktāḥ’ iti pā.</note> kleśasahāḥ sarvārambheṣvātmani jātapratyayāḥ kalyāṇābhiniveśinaḥ sthirasamāhitaśarīrāḥ susamāhitagatayaḥ sānunādasnigdhagambhīramahāsvarāḥ sukhaiśvaryavittopabhogasammānabhājo mandajaraso mandavikārāḥ prāyastulyaguṇavistīrṇāpatyāścirajīvinaśca||111||</seg> <seg type="unit" n="112">ato viparītāstvasārāḥ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">madhyānāṃ madhyaiḥsāraviśeṣairguṇaviśeṣā vyākhyātā bhavanti||113||</seg> <seg type="unit" n="114">iti sārāṇyaṣṭau puruṣāṇāṃ balapramāṇaviśeṣajñānārthamupadiṣṭāni bhavanti||114||</seg> <seg type="unit" n="115">kathaṃ nu śarīramātradarśanādeva bhiṣaṅmuhyedayamupacitatvādbalavān, ayamalpabalaḥ kṛśatvāt, mahābalo'yaṃ mahāśarīratvāt, ayamalpaśarīratvādalpabala iti; dṛśyante hyalpaśarīrāḥ kṛśāścaike balavantaḥ; tatra pipīlikābhāraharaṇavat siddhiḥ| ataśca sārataḥ parīkṣetetyuktam <note place="foot" type="variant" n="106">‘parīkṣetyuktaṃ’ iti pā.</note>||115||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">saṃhananataśceti saṃhananaṃ, saṃhatiḥ <note place="foot" type="variant" n="107">‘saṅghātaḥ’ iti pā.</note>, saṃyojanamityeko'rthaḥ| tatra samasuvibhaktāsthi, subaddhasandhi, suniviṣṭamāṃsaśoṇitaṃ, susaṃhataṃ śarīramityucyate| tatra susaṃhataśarīrāḥ puruṣā balavantaḥ, viparyayeṇālpabalāḥ, madhyatvāt saṃhananasya madhyabalā bhavanti||116||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">pramāṇataśceti śarīrapramāṇaṃ punaryathāsvenāṅgulipramāṇenopadekṣyate utsedhavistārāyāmairyathākramam| tatra pādau <note place="foot" type="variant" n="108">‘pādau caturdaśāṅgulau’ iti pā.</note> catvāri ṣaṭ caturdaśāṅgulāni, jaṅghe tvaṣṭādaśāṅgule ṣoḍaśāṅgulaparikṣepe ca, jānunī caturaṅgule ṣoḍaśāṅgulaparikṣepe, triṃśadaṅgulaparikṣepāvaṣṭādaśāṅgulāvūru, ṣaḍaṅguladīrghau vṛṣaṇāvaṣṭāṅgulapariṇāhau, śephaḥ ṣaḍaṅguladīrghaṃ pañcāṅgulapariṇāhaṃ, dvādaśāṅgulipariṇāho bhagaḥ, ṣoḍaśāṅgulavistārā kaṭī, daśāṅgulaṃ bastiśiraḥ, daśāṅgulavistāraṃ dvādaśāṅgulamudaraṃ, daśāṅgulavistīrṇe dvādaśāṅgulāyāme pārśve, dvādaśāṅgulaṃ stanāntaraṃ, dvyaṅgulaṃ stanaparyantaṃ, caturviśatyaṅgulaviśālaṃ dvādaśāṅgulotsedhamuraḥ, dvyaṅgulaṃ <note place="foot" type="variant" n="109">‘tryaṅgulaṃ’ iti pā.</note> hṛdayam, aṣṭāṅgulau skandhau, ṣaḍaṅgulāvaṃsau, ṣoḍaśāṅgulau prabāhū, pañcadaśāṅgulau prapāṇī, hastau dvādaśāṅgulau <note place="foot" type="variant" n="110">‘daśāṅgulau’ iti pā.</note>, kakṣāvaṣṭāṅgulau, trikaṃ dvādaśāṅgulotsedham, aṣṭādaśāṅgulotsedhaṃ pṛṣṭhaṃ, caturaṅgulotsedhā dvāviṃśatyaṅgulapariṇāhā śirodharā, dvādaśāṅgulotsedhaṃ caturviṃśatyaṅgulapariṇāhamānanaṃ, pañcāṅgulamāsyaṃ, cibukauṣṭhakarṇākṣimadhyanāsikālalāṭaṃ caturaṅgulaṃ, ṣoḍaśāṅgulotsedhaṃ dvātriṃśadaṅgulapariṇāhaṃ śiraḥ; iti pṛthaktvenāṅgāvayavānāṃ mānamuktam| kevalaṃ punaḥśarīramaṅguliparvāṇi caturaśītiḥ| tadāyāmavistārasamaṃ samucyate| tatrāyurbalamojaḥ sukhamaiśvaryaṃ vittamiṣṭāścāpare bhāvā bhavantyāyattāḥ pramāṇavati śarīre; viparyayastvato hīne'dhike vā||117||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">sātmyataśceti sātmyaṃ nāma tadyat sātatyenopasevyamānamupaśete| tatra ye ghṛtakṣīratailamāṃsarasasātmyāḥ sarvarasasātmyāśca te balavantaḥ kleśasahāścirajīvinaśca bhavanti, rūkṣasātmyāḥ punarekarasasātmyāśca ye te prāyeṇālpabalā alpakleśasahā alpāyuṣo'lpasādhanāśca bhavanti, vyāmiśrasātmyāstu ye te madhyabalāḥ sātmyanimittato bhavanti||118||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">sattvataśceti sattvamucyate manaḥ| taccharīrasya tantrakamātmasaṃyogāt| tat trividhaṃ balabhedena- pravaraṃ, madhyam, avaraṃ ceti; ataśca pravaramadhyāvarasattvāḥ puruṣā bhavanti| tatra pravarasattvāḥ sattvasārāste sāreṣūpadiṣṭāḥ, svalpaśarīrā hyapi te nijāgantunimittāsu mahatīṣvapi pīḍāsvavyathā <note place="foot" type="variant" n="113">‘pīḍāsvavyagrā’ iti pā.</note> dṛśyante sattvaguṇavaiśeṣyāt; madhyasattvāstvaparānātmanyupanidhāya <note place="foot" type="variant" n="114">‘paraṃ’ iti pā.</note> saṃstambhayantyātmanā''tmānaṃ parairvā'pi saṃstabhyante; hīnasattvāstu nātmanā nāpi paraiḥ sattvabalaṃ prati śakyante upastambhayituṃ, mahāśarīrā hyapi te svalpānāmapi vedanānāmasahā dṛśyante, sannihitabhayaśokalobhamohamānā raudrabhairavadviṣṭabībhatsavikṛtasaṅkathāsvapi ca paśupuruṣamāṃsaśoṇitāni cāvekṣya viṣādavaivarṇyamūrcchonmādabhramaprapatanānāmanyatamamāpnuvantyathavā maraṇamiti||119||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">āhāraśaktitaśceti āhāraśaktirabhyavaharaṇaśaktyā jaraṇaśaktayā ca parīkṣyā; balāyuṣī hyāhārāyatte||120||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">vyāyāmaśaktitaśceti vyāyāmaśaktirapi karmaśaktyā parīkṣyā| karmaśaktyā hyanumīyate balatraividhyam <note place="foot" type="variant" n="115">‘balaṃ trividham’</note>||121||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">vayastaśceti kālapramāṇaviśeṣāpekṣiṇī hi śarīrāvasthā vayo'bhidhīyate| tadvayo yathāsthūlabhedena <note place="foot" type="variant" n="116">‘yathāvasthābhedena’ iti pā.</note> trividhaṃ- bālaṃ, madhyaṃ, jīrṇamiti| tatra bālamaparipakvadhātumajātavyañjanaṃ sukumāramakleśasahamasampūrṇabalaṃ śleṣmadhātuprāyamāṣoḍaśavarṣaṃ, vivardhamānadhātuguṇaṃ punaḥ prāyeṇānavasthitasattvamātriṃśadvarṣamupadiṣṭaṃ; madhyaṃ punaḥ samatvāgatabalavīryapauruṣaparākramagrahaṇadhāraṇasmaraṇavacanavijñānasarvadhātuguṇaṃ balasthitamavasthitasattvamaviśīryamāṇadhātuguṇaṃ pittadhātuprāyamāṣaṣṭivarṣamupadiṣṭam; ataḥ paraṃ hīyamānadhātvindriyabalavīryapauruṣaparākramagrahaṇadhāraṇasmaraṇavacanavijñānaṃ bhraśyamānadhātuguṇaṃ vāyudhātuprāyaṃ krameṇa jīrṇamucyate āvarṣaśatam| varṣaśataṃ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle; santi ca punaradhikonavarṣaśatajīvino'pi manuṣyāḥ; teṣāṃ vikṛtivarjyaiḥ prakṛtyādibalaviśeṣairāyuṣo lakṣaṇataśca pramāṇamupalabhya vayasastritvaṃ vibhajet||122||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">evaṃ prakṛtyādīnāṃ vikṛtivarjyānāṃ bhāvānāṃ pravaramadhyāvaravibhāgena balaviśeṣaṃ vibhajet| vikṛtibalatraividhyena tu doṣabalaṃ trividhamanumīyate| tato bhaiṣajyasya tīkṣṇamṛdumadhyavibhāgena traividhyaṃ vibhajya yathādoṣaṃ bhaiṣajyamavacārayediti||123||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">āyuṣaḥ pramāṇajñānahetoḥ punarindriyeṣu <note place="foot" type="variant" n="120">‘indriyasthāne’ iti pā.</note> jātisūtrīye ca lakṣaṇānyupadekṣyante||124||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">kālaḥ punaḥ saṃvatsaraścāturāvasthā ca| tatra saṃvatsaro dvidhā tridhā ṣoḍhā dvādaśadhā bhūyaścāpyataḥ pravibhajyate tattatkāryamabhisamīkṣya| atra khalu tāvat ṣoḍhā pravibhajya kāryamupadekṣyate- hemanto grīṣmo varṣāśceti śītoṣṇavarṣalakṣaṇāstraya ṛtavo bhavanti, teṣāmantareṣvitare sādhāraṇalakṣaṇāstraya ṛtavaḥ- prāvṛṭśaradvasantā iti| prāvṛḍiti prathamaḥ pravṛṣṭaḥ <note place="foot" type="variant" n="122">‘pravṛṣṭeḥ’ iti pā.</note> kālaḥ, tasyānubandho hi varṣāḥ| evamete saṃśodhanamadhikṛtya ṣaṭ vibhajyante ṛtavaḥ||125||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">tatra sādhāraṇalakṣaṇeṣvṛtuṣu vamanādīnāṃ pravṛttirvidhīyate, nivṛttiritareṣu| sādhāraṇalakṣaṇā hi mandaśītoṣṇavarṣatvāt sukhatamāśca bhavantyavikalpakāśca śarīrauṣadhānām, itare punaratyarthaśītoṣṇavarṣatvādduḥkhatamāśca bhavanti vikalpakāśca śarīrauṣadhānām||126||</seg> <seg type="unit" n="127">tatra hemante hyatimātraśītopahatatvāccharīramasukhopapannaṃ bhavatyatiśītavātādhmātamatidāruṇībhūtamavabaddhadoṣaṃ ca, bheṣajaṃ punaḥ saṃśodhanārthamuṣṇasvabhāvamatiśītopahatatvānmandavīryatvamāpadyate, tasmāttayoḥ saṃyoge saṃśodhanamayogāyopapadyate śarīramapi ca vātopadravāya| grīṣme punarbhṛśoṣṇopahatatvāccharīramasukhopapannaṃ bhavatyuṣṇavātātapādhmātamatiśithilamatyarthapravilīnadoṣaṃ, bheṣajaṃ punaḥ saṃśodhanārthamuṣṇasvabhāvamuṣṇānugamanāttīkṣṇataratvamāpadyate, tasmāttayoḥ saṃyoge saṃśodhanamatiyogāyopapadyate śarīramapi pipāsopadravāya| varṣāsu tu meghajalāvatate gūḍhārkacandratāre dhārākule viyati bhūmau paṅkajalapaṭalasaṃvṛtāyāmatyarthopaklinnaśarīreṣu bhūteṣu vihatasvabhāveṣu ca kevaleṣvauṣadhagrāmeṣu toyatoyadānugatamārutasaṃsargād gurupravṛttīni vamanādīni bhavanti, gurusamutthānāni ca śarīrāṇi| tasmādvamanādīnāṃ nivṛttirvidhīyate varṣānteṣvṛtuṣu <note place="foot" type="variant" n="129">‘varṣābhāgānteṣu’ pā.</note>, na cedātyayikaṃ karma| ātyayike punaḥ karmaṇi kāmamṛtuṃ vikalpya kṛtrimaguṇopadhānena yathartuguṇaviparītena bheṣajaṃ saṃyogasaṃskārapramāṇavikalpenopapādya pramāṇavīryasamaṃ kṛtvā tataḥ prayojayeduttamena yatnenāvahitaḥ||127||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">āturāvasthāsvapi tu kāryākāryaṃ prati kālākālasañjñā; tadyathā- asyāmavasthāyāmasya bheṣajasyākālaḥ <note place="foot" type="variant" n="132">‘asya bheṣajasya kālaḥ, akālaḥ punarasya’ iti pā.</note>, kālaḥ punaranyasyeti; etadapi hi bhavatyavasthāviśeṣeṇa; tasmādāturāvasthāsvapi hi kālākālasañjñā| tasya parīkṣā- muhurmuhurāturasya sarvāvasthāviśeṣāvekṣaṇaṃ yathāvadbheṣajaprayogārtham| na hyatipatitakālamaprāptakālaṃ vā bheṣajamupayujyamānaṃ yaugikaṃ bhavati; kālo hi bhaiṣajyaprayogaparyāptimabhinirvartayati||128||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">pravṛttistu pratikarmasamārambhaḥ| tasya lakṣaṇaṃ bhiṣagauṣadhāturaparicārakāṇāṃ kriyāsamāyogaḥ||129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">upāyaḥ punarbhiṣagādīnāṃ sauṣṭhavamabhividhānaṃ <note place="foot" type="variant" n="135">‘abhisandhānaṃ’ iti pā.</note> ca samyak| tasya lakṣaṇaṃ- bhiṣagādīnāṃ yathoktaguṇasampat deśakālapramāṇasātmyakriyādibhiśca siddhikāraṇaiḥ samyagupapāditasyauṣadhasyāvacāraṇamiti||130||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">evamete daśa parīkṣyaviśeṣāḥ pṛthak pṛthak parīkṣitavyā bhavanti||131||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">parīkṣāyāstu khalu prayojanaṃ pratipattijñānam| pratipattirnāma yo vikāro yathā pratipattavyastasya tathā'nuṣṭhānajñānam||132||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">yatra tu khalu vamanādīnāṃ pravṛttiḥ, yatra ca nivṛttiḥ, tadvyāsataḥ siddhiṣūttaramupadekṣyāmaḥ||133||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">pravṛttinivṛttilakṣaṇasaṃyoge tu gurulāghavaṃ sampradhārya samyagadhyavasyedanyataraniṣṭhāyām| santi hi vyādhayaḥ śāstreṣūtsargāpavādairupakramaṃ prati nirdiṣṭāḥ| tasmādgurulāghavaṃ sampradhārya samyagadhyavasyedityuktam||134||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">yāni tu khalu vamanādiṣu bheṣajadravyāṇyupayogaṃ gacchanti tānyanuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavakuṭajakṛtavedhanaphalāni, phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavapatrapuṣpāṇi āragvadhavṛkṣakamadanasvādukaṇṭakapāṭhāpāṭalāśārṅgeṣṭāmūrvāsaptaparṇanaktamālapicumardapaṭolasuṣavīguḍūcī- citrakasomavalkaśatāvarīdvīpīśigrumūlakaṣāyaiḥ, madhukamadhūkakovidārakarvudāranīpavidulabimbīśaṇapuṣpīsadāpuṣpāpratyakpuṣpākaṣāyaiśca, elāhareṇupriyaṅgupṛthvīkākustumburutagaranaladahrīveratālīśośīrakaṣāyaiśca <note place="foot" type="variant" n="136">‘…tālīśagopīkaṣāyaiśca’ iti pā.</note>, ikṣukāṇḍekṣvikṣuvālikādarbhapoṭagalakālaṅkṛ(ṅka)takaṣāyaiśca, sumanāsaumanasyāyanīharidrādāruharidrāvṛścīrapunarnavāmahāsahākṣudrasahākaṣāyaiśca, śālmaliśālmalikabhadraparṇyelāparṇyupodikoddālakadhanvanarājādanopacitrāgopīśṛṅgāṭikākaṣāyaiśca, pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverasarṣapaphāṇitakṣīrakṣāralavaṇodakaiśca, yathālābhaṃ yatheṣṭaṃ vā'pyupasaṃskṛtya vartikriyācūrṇāvalehasnehakaṣāyamāṃsarasayavāgūyūṣakāmbalikakṣīropadheyānmodakānanyāṃśca bhakṣyaprakārān vividhānanuvidhāya yathārhaṃ vamanārhāya dadyādvidhivadvamanam| iti kalpasaṅgraho vamanadravyāṇām| kalpameṣāṃ vistāreṇottarakālamupadekṣyāmaḥ||135||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">virecanadravyāṇi tu śyāmātrivṛccaturaṅgulatilvakamahāvṛkṣasaptalāśaṅkhinīdantīdravantīnāṃ kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalāni yathāyogaṃ taistaiḥ kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalairvikliptāvikliptaiḥ , ajagandhāśvagandhājaśṛṅgīkṣīriṇīnīlinīklītakakaṣāyaiśca, prakīryodakīryāmasūravidalākampillakaviḍaṅgagavākṣīkaṣāyaiśca, pīlupriyālamṛdvīkākāśmaryaparūṣakabadaradāḍimāmalakaharītakībibhītakavṛścīrapunarnavāvidārigandhādikaṣāyaiśca, sīdhusurāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakamadirāmadhumadhūlakadhānyāmlakuvalabadarakharjūrakarkandhubhiśca, dadhidadhimaṇḍodaśvidbhiśca, gomahiṣyajāvīnāṃ ca kṣīramūtrairyathālābhaṃ yatheṣṭaṃ vā'pyupasaṃskṛtya vartikriyācūrṇāsavalehasnehakaṣāyamāṃsarasayūṣakāmbalikayavāgūkṣīropadheyān modakānanyāṃśca bhakṣyapra(vi)kārān vividhāṃśca <note place="foot" type="variant" n="139">‘bhakṣyaprakārān yathoktānanuvidhāya’ iti pā.</note> yogānanuvidhāya yathārhaṃ virecanārhāya dadyādvirecanam| iti kalpasaṅgraho virecanadravyāṇām| kalpameṣāṃ vistareṇa yathāvaduttarakālamupadekṣyāmaḥ||136||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">āsthāpaneṣu tu bhūyiṣṭhakalpāni dravyāṇi yāni yogamupayānti teṣu teṣvavasthāntareṣvāturāṇāṃ, tāni dravyāṇi nāmato vistareṇopadiśyamānānyaparisaṅkhyeyāni syuratibahutvāt; iṣṭaścānatisaṅkṣepavistaropadeśastantre, iṣṭaṃ ca kevalaṃ jñānaṃ, tasmādrasata eva tānyatra vyākhyāsyāmaḥ| rasasaṃsargavikalpavistaro <note place="foot" type="variant" n="140">‘rasasamavāyavikalpavistaraḥ’ iti pā.</note> hyeṣāmaparisaṅkhyeyaḥ, samavetānāṃ rasānāmaṃśāṃśabalavikalpātibahutvāt| tasmāddravyāṇāṃ caikadeśamudāharaṇārthaṃ raseṣvanuvibhajya rasaikaikaśyena ca nāmalakṣaṇārthaṃ ṣaḍāsthāpanaskandhā rasato'nuvibhajya vyākhyāstante||137||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">yattu ṣaḍvidhamāsthāpanamekarasamityācakṣate bhiṣajaḥ, taddurlabhatamaṃ saṃsṛṣṭarasabhūyiṣṭhatvāddravyāṇām| tasmānmadhurāṇi madhuraprāyāṇi madhuravipākāni madhuraprabhāvāṇi ca madhuraskandhe madhurāṇyeva kṛtvopadekṣyante, tathetarāṇi dravyāṇyapi||138||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="139">tadyathā- jīvakarṣabhakau jīvantī vīrā tāmalakī kākolī kṣīrakākolī mudgaparṇī māṣaparṇī śālaparṇī pṛśniparṇyasanaparṇī <note place="foot" type="variant" n="145">‘śaṇaparṇī’ iti gaṅgādharaḥ</note> madhuparṇī medā mahāmedā karkaṭaśṛṅgī śṛṅgāṭikā chinnaruhā cchatrā'ticchatrā śrāvaṇī mahāśrāvaṇī sahadevā viśvadevā śuklā kṣīraśuklā balā'tibalā vidārī kṣīravidārī kṣudrasahā mahāsahā ṛṣyagandhā'śvagandhā vṛścīraḥ punarnavā bṛhatī kaṇṭakārikorubūko moraṭaḥ śvadaṃṣṭrā saṃharṣā śatāvarī śatapuṣpā madhūkapuṣpī yaṣṭīmadhu madhūlikā mṛdvīkā kharjūraṃ parūṣakamātmaguptā puṣkarabījaṃ kaśerukaṃ rājakaśerukaṃ rājādanaṃ katakaṃ kāśmaryaṃ śītapākyodanapākī tālakharjūramastakamikṣurikṣuvālikā darbhaḥ kuśaḥ kāśaḥ śālirgundretkaṭakaḥ śaramūlaṃ rājakṣavakaḥ ṛṣyaproktā dvāradā bhāradvājī vanatrapuṣyabhīrupatrī haṃsapādī kākanāsikā kuliṅgākṣī kṣīravallī kapolavallī kapotavallī somavallī gopavallī madhuvallī ceti; eṣāmevaṃvidhānāmanyeṣāṃ ca madhuravargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā prakṣālya pānīyena suprakṣālitāyāṃ sthālyāṃ samāvāpya payasā'rdhodakenābhyāsicya sādhayeddarvyā satatamavaghaṭṭayan; tadupayuktabhūyiṣṭhe'mbhasi gataraseṣvauṣadheṣu payasi cānupadagdhe sthālīmupahṛtya suparipūtaṃ <note place="foot" type="variant" n="146">‘parisrutaṃ pūtaṃ’ iti pā.</note> payaḥ sukhoṣṇaṃ ghṛtatailavasāmajjalavaṇaphāṇitopahitaṃ bastiṃ vātavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt; śītaṃ tu madhusarpirbhyāmupasaṃsṛjya pittavikāriṇe vidhivaddadyāt| iti madhuraskandhaḥ||139||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">āmrāmrātakalakucakaramardavṛkṣāmlāmlavetasakuvalabadaradāḍimamātuluṅgagaṇḍīrāmalakanandītakaśītaka- tintiṇḍīkadantaśaṭhairāvatakakośāmradhanvanānāṃ phalāni, patrāṇi cāmrātakāśmantakacāṅgerīṇāṃ caturvidhānāṃ cāmlikānāṃ dvayośca kolayoścāmaśuṣkayordvayoścaiva śuṣkāmlikayorgrāmyāraṇyayoḥ, āsavadravyāṇi ca surāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakamadirāmadhuśuktaśīdhudadhidadhimaṇḍodaśviddhānyāmlādīni ca, eṣāmevaṃvidhānāmanyeṣāṃ cāmlavargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā dravaiḥ sthālyāmabhyāsicya sādhayitvopasaṃskṛtya yathāvattailavasāmajjalavaṇaphāṇitopahitaṃ sukhoṣṇaṃ bastiṃ vātavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt| ityamlaskandhaḥ||140||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">saindhavasauvarcalakālaviḍapākyānūpakūpyavālukailamaulakasāmudraromakaudbhidauṣarapāṭeyakapāṃśujānyevamprakārāṇi cānyāni lavaṇavargaparisaṅkhyātāni, etānyamlopahitānyuṣṇodakopahitāni vā snehavanti sukhoṣṇaṃ bastiṃ vātavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt| iti lavaṇaskandhaḥ||141||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">pippalīpippalīmūlahastipippalīcavyacitrakaśṛṅgaveramaricājamodārdrakaviḍaṅgakustumburupīlutejovatyelākuṣṭha- bhallātakāsthihiṅguniryāsakilimamūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrukamadhuśigrukakharapuṣpabhūstṛṇasumukhasurasakuṭherakārjaka- gaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakakṣāramūtrapittānīti; eṣāmevaṃvidhānāṃ cānyeṣāṃ kaṭukavargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā gomūtreṇa saha sādhayitvopasaṃskṛtya yathāvanmadhutailalavaṇopahitaṃ sukhoṣṇaṃ bastiṃ śleṣmavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt| iti kaṭukaskandhaḥ||142||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="143">candananaladakṛtamālanaktamālanimbatumburukuṭajaharidrādāruharidrāmustamūrvākirātatiktakakaṭukarohiṇītrāyamāṇā- kāravellikākarīrakaravīrakebukakaṭhillakavṛṣamaṇḍūkaparṇīkarkoṭakavārtākukarkaśakākamācīkākodumbarikāsuṣavyativiṣā- paṭolakulakapāṭhāguḍūcīvetrāgravetasavikaṅkatabakulasomavalkasaptaparṇasumanārkāvalgujavacātagarāguruvālakośīrāṇīti <note place="foot" type="variant" n="151">‘…varā’ iti pā.</note>, eṣāmevaṃvidhānāṃ cānyeṣāṃ tiktavargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā prakṣālya pānīyenābhyāsicya sādhayitvopasaṃskṛtya yathāvanmadhutailalavaṇopahitaṃ sukhoṣṇaṃ bastiṃ śleṣmavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt, śītaṃ tu madhusarpirbhyāmapasaṃsṛjya pittavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt| iti tiktaskandhaḥ||143||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">priyaṅgvanantāmrāsthyambaṣṭhakīkaṭvaṅgalodhramocarasasamaṅgādhātakīpuṣpapadmāpadmakeśarajambvāmraplakṣavaṭa- kapītanodumbarāśvatthabhallātakāsthyaśmantakaśirīṣaśiṃśapāsomavalkatindukapriyālabadarakhadira- saptaparṇāśvakarṇasyandanārjunārimedailavālukaparipelavakadambaśallakījiṅginīkāśakaśerukarājakaśerukaṭphalavaṃśa- padmakāśokaśāladhavasarjabhūrjaśaṇakharapuṣpāpuraśamīmācīkavarakatuṅgājakarṇasphūrjakabibhītakakumbhīpuṣkarabīja- bisamṛṇālatālakharjūrataruṇānīti <note place="foot" type="variant" n="152">‘…taruṇyaḥ’ iti pā.</note>, eṣāmevaṃvidhānāṃ cānyeṣāṃ kaṣāyavargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā prakṣālya pānīyenābhyāsicya sādhayitvopasaṃskṛtya yathāvanmadhutailalavaṇopahitaṃ sukhoṣṇaṃ bastiṃ śleṣmavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt, śītaṃ tu madhusarpirbhyāmupasaṃsṛjya pittavikāriṇe dadyāt| iti kaṣāyaskandhaḥ||144||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">tatra ślokāḥ- ṣaḍvargāḥ parisaṅkhyātā ya ete rasabhedataḥ| āsthāpanamabhipretya tānvidyātsārvayaugikān||145||</seg> <seg type="unit" n="146">sarvaśo hi praṇihitāḥ sarvarogeṣu jānatā| sarvānrogānniyacchanti yebhya āsthāpanaṃ hitam||146||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">yeṣāṃ yeṣāṃ praśāntyarthaṃ ye ye na parikīrtitāḥ| dravyavargā vikārāṇāṃ teṣāṃ te parikopakāḥ||147||</seg> <seg type="unit" n="148">ityete ṣaḍāsthāpanaskandhā rasato'nuvibhajya vyākhyātāḥ||148||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">tebhyo bhiṣagbuddhimān parisaṅkhyātamapi yadyaddravyamayaugikaṃ manyeta, tattadapakarṣayet; yadyaccānuktamapi yaugikaṃ manyeta, tattadvidadhyāt; vargamapi vargeṇopasaṃsṛjedekamekenānekena vā yuktiṃ pramāṇīkṛtya| pracaraṇamiva bhikṣukasya bījamiva karṣakasya sūtraṃ buddhimatāmalpamapyanalpajñānāya bhavati; tasmādbuddhimatāmūhāpohavitarkāḥ, mandabuddhestu yathoktānugamanameva śreyaḥ| yathoktaṃ hi mārgamanugacchan bhiṣak saṃsādhayati kāryamanatimahattvādvā <note place="foot" type="variant" n="153">‘kāryam, anatimahattvādanatihrasvatvāccodāharaṇasya’ iti pā.</note> vinipātayatyanatihrasvatvādudāharaṇasyeti||149||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="150">ataḥ paramanuvāsanadravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ| anuvāsanaṃ tu sneha eva| snehastu dvividhaḥ- sthāvarātmakaḥ, jaṅgamātmakaśca| tatra sthāvarātmakaḥ snehastailamatailaṃ ca| taddvayaṃ tailameva kṛtvopadekṣyāmaḥ, sarvatastailaprādhānyāt| jaṅgamātmakastu vasā, majjā, sarpiriti| teṣāṃ tailavasāmajjasarpiṣāṃ yathāpūrvaṃ śreṣṭhaṃ vātaśleṣmavikāreṣvanuvāsanīyeṣu, yathottaraṃ tu pittavikāreṣu, sarva eva vā sarvavikāreṣvapi yogamupayānti saṃskāravidhiviśeṣāditi||150||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">śirovirecanadravyāṇi punarapāmārgapippalīmaricaviḍaṅgaśigruśirīṣatumburupilvajājyamodāvārtākīpṛthvīkailāhareṇukāphalāni ca, sumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakaharidrāśṛṅgaveramūlakalaśunatarkārīsarṣapapatrāṇi ca, arkālarkakuṣṭhanāgadantīvacāpāmārgaśvetājyotiṣmatīgavākṣīgaṇḍīrapuṣpyavākpuṣpīvṛścikālīvayasthātiviṣāmūlāni ca, haridrāśṛṅgaveramūlakalaśunakandāśca, lodhramadanasaptaparṇanimbārkapuṣpāṇi ca, devadārvagurusaralaśallakījiṅginyasanahiṅguniryāsāśca, tejovatīvarāṅgeṅgudīśobhāñjanakabṛhatīkaṇṭakārikātvacaśceti| śirovirecanaṃ saptavidhaṃ, phala-patra-mūla-kanda-puṣpa-niryāsa-tvagāśrayabhedāt| lavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi cendriyopaśayāni tathā'parāṇyanuktānyapi dravyāṇi yathāyogavihitāni śirovirecanārthamupadiśyanta iti||151||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">tatra ślokāḥ- lakṣaṇācāryaśiṣyāṇāṃ parīkṣā kāraṇaṃ ca yat| adhyeyādhyāpanavidhī sambhāṣāvidhireva ca||152||</seg> <seg type="unit" n="153">ṣaḍbhirūnāni pañcāśadvādamārgapadāni ca| padāni daśa cānyāni kāraṇādīni tattvataḥ||153||</seg> <seg type="unit" n="154">sampraśnaśca parīkṣādernavako vamanādiṣu| bhiṣagjitīye rogāṇāṃ vimāne samprakāśitaḥ||154||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">bahuvidhamidamuktamarthajātaṃ bahuvidhavākyavicitramarthakāntam| bahuvidhaśubhaśabdasandhiyuktaṃ bahuvidhavādanisūdanaṃ pareṣām||155||</seg> <seg type="unit" n="156">imāṃ matiṃ bahuvidhahetusaṃśrayāṃ vijajñivān paramatavādasūdanīm| na <note place="foot" type="variant" n="160">‘nilīyate paravacanāvamardane’ iti pā.</note> sajjate paravacanāvamardanairna śakyate paravacanaiśca marditum||156||</seg> <seg type="unit" n="157">doṣādīnāṃ tu bhāvānāṃ sarveṣāmeva hetumat| mānāt samyagvimānāni niruktāni vibhāgaśaḥ||157||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne rogabhiṣagjitīyavimānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg> (agniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte| anenāvadhinā sthānaṃ vimānānāṃ samarthitam|)|</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="4" xml:id="ca.4">
        <head>śārīrasthānam</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ca.4.1">
          <head>katidhāpuruṣīyaśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ katidhāpuruṣīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">katidhā puruṣo dhīman! dhātubhedena bhidyate| puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmāt, prabhavaḥ puruṣasya kaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">kimajño jñaḥ, sa nityaḥ kiṃ kimanityo nidarśitaḥ| prakṛtiḥ kā, vikārāḥ ke, kiṃ liṅgaṃ puruṣasya ca||4||</seg> <seg type="unit" n="5">niṣkriyaṃ ca svatantraṃ ca vaśinaṃ sarvagaṃ vibhum| vadantyātmānamātmajñāḥ kṣetrajñaṃ sākṣiṇaṃ tathā||5||</seg> <seg type="unit" n="6">niṣkriyasya kriyā tasya bhagavan! vidyate katham| svatantraścedaniṣṭāsu kathaṃ yoniṣu jāyate||6||</seg> <seg type="unit" n="7">vaśī yadyasukhaiḥ kasmādbhāvairākramyate balāt| sarvāḥ sarvagatatvācca vedanāḥ kiṃ na vetti saḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">na paśyati vibhuḥ kasmācchailakuḍyatiraskṛtam| kṣetrajñaḥ kṣetramathavā kiṃ pūrvamiti saṃśayaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">jñeyaṃ kṣetraṃ vinā pūrvaṃ kṣetrajño hi na yujyate| kṣetraṃ ca yadi pūrvaṃ syāt kṣetrajñaḥ syādaśāśvataḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sākṣibhūtaśca kasyāyaṃ kartā hyanyo na vidyate| syāt kathaṃ cāvikārasya viśeṣo vedanākṛtaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">atha cārtasya bhagavaṃstisṛṇāṃ kāṃ cikitsati| atītāṃ vedanāṃ vaidyo vartamānāṃ bhaviṣyatīm||11||</seg> <seg type="unit" n="12">bhaviṣyantyā asamprāptiratītāyā anāgamaḥ| sāmpratikyā api sthānaṃ nāstyarteḥ saṃśayo hyataḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kāraṇaṃ vedanānāṃ kiṃ, kimadhiṣṭhānamucyate| kva caitā vedanāḥ sarvā nivṛttiṃ yāntyaśeṣataḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">sarvavit sarvasannyāsī sarvasaṃyoganiḥsṛtaḥ| ekaḥ praśānto bhūtātmā kairliṅgairupalabhyate||14||</seg> <seg type="unit" n="15">ityagniveśasya <note place="foot" type="variant" n="1">‘vacastadagniveśasya’ iti pā.</note> vacaḥ śrutvā matimatāṃ varaḥ| sarvaṃ yathāvat provāca praśāntātmā punarvasuḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">khādayaścetanāṣaṣṭhā <note place="foot" type="variant" n="6">‘khādayaścetanādhātuṣaṣṭhāstu’ iti pā.</note> dhātavaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ| cetanādhāturapyekaḥ smṛtaḥ puruṣasañjñakaḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">punaśca dhātubhedena caturviṃśatikaḥ smṛtaḥ| mano daśendriyāṇyarthāḥ prakṛtiścāṣṭadhātukī||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">lakṣaṇaṃ manaso jñānasyābhāvo bhāva eva ca| sati hyātmendriyārthānāṃ sannikarṣe na vartate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vaivṛttyānmanaso jñānaṃ sānnidhyāttacca vartate| aṇutvamatha caikatvaṃ dvau guṇau manasaḥ smṛtau||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">cintyaṃ vicāryamūhyaṃ ca dhyeyaṃ saṅkalpyameva ca| yatkiñcinmanaso jñeyaṃ tat sarvaṃ hyarthasañjñakam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">indriyābhigrahaḥ karma manasaḥ svasya nigrahaḥ| ūho vicāraśca, tataḥ paraṃ buddhiḥ pravartate||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">indriyeṇendriyārtho hi samanaskena gṛhyate| kalpyate manasā tūrdhvaṃ guṇato doṣato'thavā||22||</seg> <seg type="unit" n="23">jāyate viṣaye tatra yā buddhirniścayātmikā| vyavasyati tayā vaktuṃ kartuṃ vā buddhipūrvakam||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">ekaikādhikayuktāni khādīnāmindriyāṇi tu| pañca karmānumeyāni yebhyo buddhiḥ pravartate||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">hastau pādau <note place="foot" type="variant" n="16">‘hastapādaṃ’ iti pā.</note> gudopasthaṃ vāgindriyamathāpi ca| karmendriyāṇi pañcaiva pādau gamanakarmaṇi||25||</seg> <seg type="unit" n="26">pāyūpasthaṃ visargārthaṃ hastau grahaṇadhāraṇe| jihvā vāgindriyaṃ vāk ca satyā jyotistamo'nṛtā||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">mahābhūtāni khaṃ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā| śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca tadguṇāḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">teṣāmekaguṇaḥ pūrvo <note place="foot" type="variant" n="19">‘teṣāmekaguṇaṃ pūrvaṃ’ iti pā.</note> guṇavṛddhiḥ pare pare| pūrvaḥ pūrvaguṇaścaiva <note place="foot" type="variant" n="20">‘pūrvo guṇaścaiva’ iti pā.</note> kramaśo guṇiṣu smṛtaḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">kharadravacaloṣṇatvaṃ bhūjalānilatejasām| ākāśasyāpratīghāto dṛṣṭaṃ liṅgaṃ yathākramam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">lakṣaṇaṃ sarvamevaitat sparśanendriyagocaram| sparśanendriyavijñeyaḥ sparśo hi saviparyayaḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula">guṇāḥ śarīre guṇināṃ nirdiṣṭāścihnameva ca|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">arthāḥ śabdādayo jñeyā gocarā viṣayā guṇāḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">yā yadindriyamāśritya jantorbuddhiḥ pravartate| yāti sā tena nirdeśaṃ manasā ca manobhavā||32||</seg> <seg type="unit" n="33">bhedāt kāryendriyārthānāṃ bahvyo vai buddhayaḥ smṛtāḥ| ātmendriyamanorthānāmekaikā <note place="foot" type="variant" n="26">‘ekaikasannikarṣajāḥ’ iti pā.</note> sannikarṣajā||33||</seg> <seg type="unit" n="34">aṅgulyaṅguṣṭhatalajastantrīvīṇānakhodbhavaḥ| dṛṣṭaḥ śabdo yathā buddhirdṛṣṭā saṃyogajā tathā||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">buddhīndriyamanorthānāṃ vidyādyogadharaṃ param| caturviṃśatiko hyeṣa rāśiḥ puruṣasañjñakaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">rajastamobhyāṃ yuktasya saṃyogo'yamanantavān| tābhyāṃ nirākṛtābhyāṃ tu sattvavṛddhyā <note place="foot" type="variant" n="34">‘sattvabuddhyā’ iti pā.</note> nivartate||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">atra karma phalaṃ cātra jñānaṃ cātra pratiṣṭhitam| atra mohaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ svatā||37||</seg> <seg type="unit" n="38">evaṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘etadyo veda’ iti pā.</note> yo veda tattvena sa veda pralayodayau| pāramparyaṃ cikitsāṃ ca jñātavyaṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘vedyaṃ yaccātra’ iti pā.</note> yacca kiñcana||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">bhāstamaḥ satyamanṛtaṃ vedāḥ karma śubhāśubham| na syuḥ kartā <note place="foot" type="variant" n="38">‘kartā veditā’ iti pā.</note> ca boddhā ca puruṣo na bhavedyadi||39||</seg> <seg type="unit" n="40">nāśrayo na sukhaṃ nārtirna gatirnāgatirna vāk| na vijñānaṃ na śāstrāṇi na janma maraṇaṃ na ca||40||</seg> <seg type="unit" n="41">na bandho na ca mokṣaḥ syāt puruṣo na bhavedyadi| kāraṇaṃ puruṣastasmāt kāraṇajñairudāhṛtaḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">na cet kāraṇamātmā syādbhādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="39">‘khādayaḥ’ iti pā.</note> syurahetukāḥ| na caiṣu sambhavej jñānaṃ na ca taiḥ syāt prayojanam||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">kṛtaṃ mṛddaṇḍacakraiśca kumbhakārādṛte ghaṭam| kṛtaṃ mṛttṛṇakāṣṭhaiśca gṛhakārādvinā gṛham||43||</seg> <seg type="unit" n="44">yo vadet sa vadeddehaṃ sambhūya karaṇaiḥ kṛtam| vinā kartāramajñānādyuktyāgamabahiṣkṛtaḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">kāraṇaṃ puruṣaḥ sarvaiḥ pramāṇairupalabhyate| yebhyaḥ prameyaṃ sarvebhya āgamebhyaḥ pramīyate||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">na te tatsadṛśāstvanye pāramparyasamutthitāḥ| sārūpyādye ta eveti nirdiśyante navā navāḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">bhāvāsteṣāṃ samudayo nirīśaḥ sattvasañjñakaḥ| kartā bhoktā na sa pumāniti kecidvyavasthitāḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">teṣāmanyaiḥ kṛtasyānye bhāvā <note place="foot" type="variant" n="41">‘bhāvairbhāvā’ iti pā.</note> bhāvairnavāḥ phalam| bhuñjate sadṛśāḥ prāptaṃ yairātmā nopadiśyate||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">karaṇānyānyatā dṛṣṭā kartuḥ kartā sa eva tu| kartā hi karaṇairyuktaḥ kāraṇaṃ sarvakarmaṇām||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">nimeṣakālādbhāvānāṃ kālaḥ śīghrataro'tyaye| bhagnānāṃ na <note place="foot" type="variant" n="42">‘ca’ iti pā.</note> punarbhāvaḥ kṛtaṃ nānyamupaiti ca||50||</seg> <seg type="unit" n="51">mataṃ tattvavidāmetadyasmāttasmāt sa kāraṇam| kriyopabhoge bhūtānāṃ nityaḥ puruṣasañjñakaḥ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">ahaṅkāraḥ phalaṃ karma dehāntaragatiḥ smṛtiḥ| vidyate sati bhūtānāṃ kāraṇe dehamantarā||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">prabhavo na hyanāditvādvidyate paramātmanaḥ| puruṣo rāśisañjñastu mohecchādveṣakarmajaḥ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">ātmā jñaḥ karaṇairyogāj jñānaṃ tvasya pravartate| karaṇānāmavaimalyādayogādvā na vartate||54||</seg> <seg type="unit" n="55">paśyato'pi yathā''darśe saṅkliṣṭe nāsti darśanam| tattvaṃ <note place="foot" type="variant" n="45">‘yadvajjale’ iti pā.</note> jale vā kaluṣe cetasyupahate tathā||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">karaṇāni mano buddhirbuddhikarmendriyāṇi ca| kartuḥ saṃyogajaṃ karma vedanā buddhireva ca||56||</seg> <seg type="unit" n="57">naikaḥ pravartate kartuṃ bhūtātmā nāśnute phalam| saṃyogādvartate sarvaṃ tamṛte nāsti kiñcana||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">na hyeko vartate bhāvo vartate nāpyahetukaḥ| śīghragatvātsvabhāvāttvabhāvo <note place="foot" type="variant" n="48">‘svabhāvāttu bhāvo na vyativartate’ iti pā.</note> na vyativartate||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">anādiḥ puruṣo nityo viparītastu hetujaḥ| sadakāraṇavannityaṃ dṛṣṭaṃ hetujamanyathā||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">tadeva bhāvādagrāhyaṃ nityatva <note place="foot" type="variant" n="50">‘nityatvānna kutaścana’ iti pā.</note> na kutaścana| bhāvājjñeyaṃ tadavyaktamacintyaṃ vyaktamanyathā||60||</seg> <seg type="unit" n="61">avyaktamātmā kṣetrajñaḥ śāśvato vibhuravyayaḥ| tasmādyadanyattadvyaktaṃ, vakṣyate cāparaṃ dvayam||61||</seg> <seg type="unit" n="62">vyaktamaindriyakaṃ caiva gṛhyate tadyadindriyaiḥ| ato'nyat punaravyaktaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">khādīni buddhiravyaktamahaṅkārastathā'ṣṭamaḥ| bhūtaprakṛtiruddiṣṭā vikārāścaiva ṣoḍaśa||63||</seg> <seg type="unit" n="64">buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇi ca| samanaskāśca pañcārthā vikārā iti sañjñitāḥ||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">iti kṣetraṃ samuddiṣṭaṃ sarvamavyaktavarjitam| avyaktamasya kṣetrasya kṣetrajñamṛṣayo viduḥ||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">jāyate buddhiravyaktādbuddhyā'hamiti manyate| paraṃ khādīnyahaṅkārādutpadyante <note place="foot" type="variant" n="53">‘khādīnyahaṅkāra upādatte’ iti pā.</note> yathākramam||66||</seg> tataḥ sampūrṇasarvāṅgo jāto'bhyudita ucyate|67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">puruṣaḥ pralaye ceṣṭaiḥ punarbhāvairviyujyate||67||</seg> <seg type="unit" n="68">avyaktādvyaktatāṃ yāti vyaktādavyaktatāṃ punaḥ| rajastamobhyāmāviṣṭaścakravat parivartate||68||</seg> <seg type="unit" n="69">yeṣāṃ dvandve parā saktirahaṅkāraparāśca ye| udayapralayau teṣāṃ na teṣāṃ ye tvato'nyathā||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">prāṇāpānau nimeṣādyā jīvanaṃ manaso gatiḥ| indriyāntarasañcāraḥ preraṇaṃ dhāraṇaṃ ca yat||70||</seg> <seg type="unit" n="71">deśāntaragatiḥ svapne pañcatvagrahaṇaṃ tathā| dṛṣṭasya dakṣiṇenākṣṇā savyenāvagamastathā||71||</seg> <seg type="unit" n="72">icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ prayatnaścetanā dhṛtiḥ| buddhiḥ smṛtirahaṅkāro liṅgāni paramātmanaḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">yasmāt samupalabhyante liṅgānyetāni jīvataḥ| na mṛtasyātmaliṅgāni tasmādāhurmaharṣayaḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">śarīraṃ hi gate tasmiñ śūnyāgāramacetanam| pañcabhūtāvaśeṣatvāt pañcatvaṃ gatamucyate||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">acetanaṃ kriyāvacca manaścetayitā paraḥ| yuktasya manasā tasya nirdiśyante vibhoḥ kriyāḥ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">cetanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyate| acetanatvācca manaḥ kriyāvadapi nocyate||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">yathāsvenātmanā''tmānaṃ sarvaḥ sarvāsu yoniṣu| prāṇaistantrayate prāṇī nahyanyo'styasya tantrakaḥ||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">vaśī tat kurute karma yat kṛtvā phalamaśnute| vaśī cetaḥ samādhatte vaśī sarvaṃ nirasyati||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">dehī sarvagato'pyātmā <note place="foot" type="variant" n="65">‘dehe sarvagataścātmā’ iti pā.</note> sve sve saṃsparśanendriye| sarvāḥ sarvāśrayasthāstu nātmā'to vetti vedanāḥ||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">vibhutvamata evāsya yasmāt sarvagato mahān| manasaśca samādhānāt paśyatyātmā tiraskṛtam||80||</seg> <seg type="unit" n="81">nityānubandhaṃ manasā dehakarmānupātinā| sarvayonigataṃ vidyādekayonāvapi sthitam||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">ādirnāstyātmanaḥ <note place="foot" type="variant" n="69">‘anādirātmā kṣetrasya pāramparyamanādikam’ iti pā.</note> kṣetrapāramparyamanādikam| atastayoranāditvāt kiṃ pūrvamiti nocyate||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">jñaḥ sākṣītyucyate nājñaḥ sākṣī tvātmā yataḥ smṛtaḥ| sarve bhāvā hi sarveṣāṃ bhūtānāmātmasākṣikāḥ||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">naikaḥ kadācidbhūtātmā lakṣaṇairupalabhyate| viśeṣo'nupalabhyasya tasya naikasya vidyate||84||</seg> <seg type="unit" n="85">saṃyogapuruṣasyeṣṭo viśeṣo vedanākṛtaḥ| vedanā yatra niyatā viśeṣastatra tatkṛtaḥ||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">cikitsati bhiṣak sarvāstrikālā vedanā iti| yayā yuktyā vadantyeke sā yuktirupadhāryatām||86||</seg> <seg type="unit" n="87">punastacchirasaḥ śūlaṃ jvaraḥ sa punarāgataḥ| punaḥ sa kāso balavāṃśchardiḥ sā punarāgatā||87||</seg> <seg type="unit" n="88">ebhiḥ prasiddhavacanairatītāgamanaṃ matam| kālaścāyamatītānāmartīnāṃ punarāgataḥ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">tamartikālamuddiśya bheṣajaṃ yat prayujyate| atītānāṃ praśamanaṃ vedanānāṃ taducyate||89||</seg> <seg type="unit" n="90">āpastāḥ punarāgurmā yābhiḥ śasyaṃ purā hatam| yathā prakriyate setuḥ pratikarma tathā''śraye||90||</seg> <seg type="unit" n="91">pūrvarūpaṃ vikārāṇāṃ dṛṣṭvā prādurbhaviṣyatām| yā kriyā kriyate sā ca vedanāṃ hantyanāgatām||91||</seg> <seg type="unit" n="92">pāramparyānabandhastu duḥkhānāṃ vinivartate| sukhahetūpacāreṇa sukhaṃ cāpi pravartate||92||</seg> <seg type="unit" n="93">na samā yānti vaiṣamyaṃ viṣamāḥ samatāṃ na ca| hetubhiḥ sadṛśā nityaṃ jāyante dehadhātavaḥ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">yuktimetāṃ puraskṛtya trikālāṃ vedanāṃ bhiṣak| hantītyuktaṃ cikitsā tu naiṣṭhikī yā vinopadhām||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">upadhā hi paro heturduḥkhaduḥkhāśrayapradaḥ| tyāgaḥ sarvopadhānāṃ ca sarvaduḥkhavyapohakaḥ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">koṣakāro yathā hyaṃśūnupādatte vadhapradān <note place="foot" type="variant" n="75">‘vadhāvahān’ iti pā.</note>| upādatte tathā'rthebhyastṛṣṇāmajñaḥ sadā''turaḥ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">yastvagnikalpānarthāñ jño jñātvā tebhyo nivartate| anārambhādasaṃyogāttaṃ duḥkhaṃ nopatiṣṭhate||97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">dhīdhṛtismṛtivibhraṃśaḥ samprāptiḥ kālakarmaṇām| asātmyārthāgamaśceti jñātavyā duḥkhahetavaḥ||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">viṣamābhiniveśo yo nityānitye hitāhite| jñeyaḥ sa buddhivibhraṃśaḥ samaṃ buddhirhi paśyati||99||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">viṣayapravaṇaṃ sattvaṃ dhṛtibhraṃśānna śakyate| niyantumahitādarthāddhṛtirhi niyamātmikā||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">tattvajñāne smṛtiryasya rajomohāvṛtātmanaḥ| bhraśyate sa smṛtibhraṃśaḥ smartavyaṃ hi smṛtau sthitam||101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">dhīdhṛtismṛtivibhraṣṭaḥ karma yat kurute'śubham| prajñāparādhaṃ taṃ vidyāt sarvadoṣaprakopaṇam||102||</seg> <seg type="unit" n="103">udīraṇaṃ gatimatāmudīrṇānāṃ ca nigrahaḥ| sevanaṃ sāhasānāṃ ca nārīṇāṃ cātisevanam||103||</seg> <seg type="unit" n="104">karmakālātipātaśca mithyārambhaśca karmaṇām| vinayācāralopaśca pūjyānāṃ cābhidharṣaṇam||104||</seg> <seg type="unit" n="105">jñātānāṃ svayamarthānāmahitānāṃ niṣevaṇam| paramaunmādikānāṃ ca pratyayānāṃ niṣevaṇam||105||</seg> <seg type="unit" n="106">akālādeśasañcārau maitrī saṅkliṣṭakarmabhiḥ| indriyopakramoktasya sadvṛttasya ca varjanam||106||</seg> <seg type="unit" n="107">īrṣyāmānabhayakrodhalobhamohamadabhramāḥ| tajjaṃ vā karma yat kliṣṭaṃ kliṣṭaṃ yaddehakarma ca||107||</seg> <seg type="unit" n="108">yaccānyadīdṛśaṃ karma rajomohasamutthitam| prajñāparādhaṃ taṃ śiṣṭā bruvate vyādhikāraṇam <note place="foot" type="variant" n="77">‘vyādhikāriṇam’ iti pā.</note>||108||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">buddhyā viṣamavijñānaṃ viṣamaṃ ca pravartanam| prajñāparādhaṃ jānīyānmanaso gocaraṃ hi tat||109||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">nirdiṣṭā kālasamprāptirvyādhīnāṃ vyādhisaṅgrahe| cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathā purā||110||</seg> <seg type="unit" n="111">mithyātihīnaliṅgāśca varṣāntā rogahetavaḥ| jīrṇabhuktaprajīrṇānnakālākālasthitiśca <note place="foot" type="variant" n="78">‘bhuktajīrṇaprajīrṇānnakālāḥ’ iti pā.</note> yā||111||</seg> <seg type="unit" n="112">pūrvamadhyāparāhṇāśca rātryā yāmāstrayaśca ye| eṣu kāleṣu niyatā ye rogāste ca kālajāḥ||112||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">anyedyuṣko dvyahagrāhī tṛtīyakacaturthakau| sve sve kāle pravartante kāle hyeṣāṃ balāgamaḥ||113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">ete cānye <note place="foot" type="variant" n="83">anye ca ye keciditi ardhāvabhedakāpasmārādayaḥ</note> ca ye kecit kālajā vividhā gadāḥ| anāgate cikitsyāste balakālau vijānatā||114||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">kālasya pariṇāmena jarāmṛtyunimittajāḥ| rogāḥ svābhāvikā dṛṣṭāḥ svabhāvo niṣpratikriyaḥ||115||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">nirdiṣṭaṃ daivaśabdena karma yat paurvadehikam| hetustadapi kālena rogāṇāmupalabhyate||116||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">na hi karma mahat kiñcit phalaṃ yasya na bhujyate| kriyāghnāḥ karmajā rogāḥ praśamaṃ yānti tatkṣayāt||117||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">atyugraśabdaśravaṇācchravaṇāt sarvaśo na ca| śabdānāṃ cātihīnānāṃ bhavanti śravaṇājjaḍāḥ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">paruṣodbhīṣaṇāśastāpriyavyasanasūcakaiḥ| śabdaiḥ śravaṇasaṃyogo mithyāsaṃyoga ucyate||119||</seg> <seg type="unit" n="120">asaṃsparśo'tisaṃsparśo hīnasaṃsparśa eva ca| spṛśyānāṃ saṅgraheṇoktaḥ sparśanendriyabādhakaḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">yo bhūtaviṣavātānāmakālenāgataśca yaḥ| snehaśītoṣṇasaṃsparśo mithyāyoga sa ucyate||121||</seg> <seg type="unit" n="122">rūpāṇāṃ bhāsvatāṃ dṛṣṭirvinaśyatyatidarśanāt| darśanāccātisūkṣmāṇāṃ sarvaśaścāpyadarśanāt||122||</seg> <seg type="unit" n="123">dviṣṭabhairavabībhatsadūrātiśliṣṭadarśanāt <note place="foot" type="variant" n="87">‘...tikliṣṭadarśanāt’ iti pā.</note>| tāmasānāṃ ca rūpāṇāṃ mithyāsaṃyoga ucyate||123||</seg> <seg type="unit" n="124">atyādānamanādānamokasātmyādibhiśca yat| rasānāṃ viṣamādānamalpādānaṃ ca dūṣaṇam||124||</seg> <seg type="unit" n="125">atimṛdvatitīkṣṇānāṃ gandhānāmupasevanam| asevanaṃ sarvaśaśca ghrāṇendriyavināśanam||125||</seg> <seg type="unit" n="126">pūtibhūtaviṣadviṣṭā gandhā ye cāpyanārtavāḥ| tairgandhairghrāṇasaṃyogo mithyāyogaḥ sa ucyate||126||</seg> ityasātmyārthasaṃyogastrividho doṣakopanaḥ|127|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">asātmyamiti tadvidyādyanna yāti sahātmatām||127||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">mithyātihīnayogebhyo yo vyādhirupajāyate| śabdādīnāṃ sa vijñeyo vyādhiraindriyako budhaiḥ||128||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">vedanānāmaśāntānāmityete <note place="foot" type="variant" n="89">‘asātmyānāṃ’ iti pā.</note> hetavaḥ smṛtāḥ| sukhahetuḥ samastvekaḥ samayogaḥ sudurlabhaḥ||129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">nendriyāṇi na caivārthāḥ sukhaduḥkhasya hetavaḥ| hetustu sukhaduḥkhasya yogo dṛṣṭaścaturvidhaḥ||130||</seg> <seg type="unit" n="131">santīndriyāṇi santyarthā yogo na <note place="foot" type="variant" n="91">‘nāsti’ iti pā.</note> ca na cāsti ruk| na sukhaṃ, kāraṇaṃ tasmādyoga eva caturvadhaḥ||131||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">nātmendriyaṃ mano buddhiṃ gocaraṃ <note place="foot" type="variant" n="92">‘nātmendriyamanobuddhigocaraṃ’ iti pā.</note> karma vā vinā| sukhaduḥkhaṃ, yathā yacca boddhavyaṃ tattathocyate||132||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">sparśanendriyasaṃsparśaḥ sparśo mānasa eva ca| dvividhaḥ sukhaduḥkhānāṃ vedanānāṃ pravartakaḥ||133||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">icchādveṣātmikā tṛṣṇā sukhaduḥkhāt pravartate| tṛṣṇā ca sukhaduḥkhānāṃ kāraṇaṃ punarucyate||134||</seg> <seg type="unit" n="135">upādatte hi sā bhāvān vedanāśrayasañjñakān| spṛśyate nānupādāne nāspṛṣṭo vetti vedanāḥ||135||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">vedanānāmadhiṣṭhānaṃ mano dehaśca sendriyaḥ| keśalomanakhāgrānnamaladravaguṇairvinā||136||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">yoge mokṣe ca sarvāsāṃ vedanānāmavartanam| mokṣe nivṛttirniḥśeṣā yogo mokṣapravartakaḥ||137||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">ātmendriyamanorthānāṃ sannikarṣāt pravartate| sukhaduḥkhamanārambhādātmasthe manasi sthire||138||</seg> <seg type="unit" n="139">nivartate tadubhayaṃ vaśitvaṃ copajāyate| saśarīrasya yogajñāstaṃ yogamṛṣayo viduḥ||139||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">āveśaścetaso jñānamarthānāṃ chandataḥ kriyā| dṛṣṭiḥ śrotraṃ smṛtiḥ kāntiriṣṭataścāpyadarśanam||140||</seg> <seg type="unit" n="141">ityaṣṭavidhamākhyātaṃ yogināṃ balamaiśvaram| śuddhasattvasamādhānāttat sarvamupajāyate||141||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">mokṣo rajastamo'bhāvāt balavatkarmasaṅkṣayāt| viyogaḥ sarvasaṃyogairapunarbhava ucyate||142||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="143">satāmupāsanaṃ samyagasatāṃ parivarjanam| vratacaryopavāsau ca niyamāśca pṛthagvidhāḥ||143||</seg> <seg type="unit" n="144">dhāraṇaṃ dharmaśāstrāṇāṃ vijñānaṃ vijane ratiḥ| viṣayeṣvaratirmokṣe vyavasāyaḥ parā dhṛtiḥ||144||</seg> <seg type="unit" n="145">karmaṇāmasamārambhaḥ kṛtānāṃ ca parikṣayaḥ| naiṣkramyamanahaṅkāraḥ <note place="foot" type="variant" n="100">‘naiṣkarmyaṃ’ iti pā.</note> saṃyoge bhayadarśanam||145||</seg> <seg type="unit" n="146">manobuddhisamādhānamarthatattvaparīkṣaṇam| tattvasmṛterupasthānāt sarvametat pravartate||146||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">smṛtiḥ satsevanādyaiśca dhṛtyantairupajāyate| smṛtvā svabhāvaṃ bhāvānāṃ smaran duḥkhāt pramucyate||147||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="148">vakṣyante kāraṇānyaṣṭau smṛtiryairupajāyate| nimittarūpagrahaṇāt sādṛśyāt saviparyayāt||148||</seg> <seg type="unit" n="149">sattvānubandhādabhyāsājjñānayogāt punaḥ śrutāt| dṛṣṭaśrutānubhūtānāṃ smāraṇāt smṛtirucyate||149||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="150">etattadekamayanaṃ muktairmokṣasya darśitam| tattvasmṛtibalaṃ, yena gatā na punarāgatāḥ||150||</seg> <seg type="unit" n="151">ayanaṃ punarākhyātametadyogasya yogibhiḥ| saṅkhyātadharmaiḥ sāṅkhyaiśca muktairmokṣasya cāyanam||151||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">sarvaṃ kāraṇavadduḥkhamasvaṃ cānityameva ca| na cātmakṛtakaṃ taddhi tatra cotpadyate svatā||152||</seg> <seg type="unit" n="153">yāvannotpadyate satyā buddhirnaitadahaṃ yayā| naitanmameti vijñāya jñaḥ sarvamativartate||153||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="154">tasmiṃścaramasannyāse samūlāḥ sarvavedanāḥ| sasañjñājñānavijñānā <note place="foot" type="variant" n="110">‘samagrajñeyavijñānānnivṛttiṃ’ iti pā.</note> nivṛttiṃ yāntyaśeṣataḥ||154||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">ataḥ paraṃ brahmabhūto bhūtātmā nopalabhyate| niḥsṛtaḥ sarvabhāvebhyaścihnaṃ yasya na vidyate| jñānaṃ brahmavidāṃ cātra nājñastajjñātumarhati||155||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="156">tatra ślokaḥ- praśnāḥ puruṣamāśritya trayoviṃśatiruttamāḥ| katidhāpuruṣīye'sminnirṇītāstattvadarśinā||156||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne katidhāpuruṣīyaṃ śārīraṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ca.4.2">
          <head>atulyagotrīyaśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'tulyagotrīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atulyagotrasya rajaḥkṣayānte rahovisṛṣṭaṃ mithunīkṛtasya| kiṃ syāccatuṣpātprabhavaṃ ca ṣaḍbhyo <note place="foot" type="variant" n="2">‘catuṣpadaṃ ṣaḍprabhavaṃ kimasya’ iti pā.</note> yat strīṣu garbhatvamupaiti puṃsaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">śukraṃ tadasya pravadanti dhīrā yaddhīyate garbhasamudbhavāya| vāyvagnibhūmyabguṇapādavattat ṣaḍbhyo rasebhyaḥ prabhavaśca tasya||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sampūrṇadehaḥ samaye sukhaṃ ca garbhaḥ kathaṃ kena ca jāyate strī| garbhaṃ cirādvindati saprajā'pi bhūtvā'thavā naśyati kena garbhaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">śukrāsṛgātmāśayakālasampad yasyopacāraśca hitaistathā'nnaiḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘hitaistathā'rthaiḥ’ iti pā.</note>| garbhaśca kāle ca sukhī sukhaṃ ca sañjāyate samparipūrṇadehaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">yonipradoṣānmanaso'bhitāpācchukrāsṛgāhāravihāradoṣāt| akālayogādbalasaṅkṣayācca garbhaṃ cirādvindati saprajā'pi||7||</seg> <seg type="unit" n="8">asṛṅgiruddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘vibaddhaṃ’ iti pā.</note> pavanena nāryā garbhaṃ vyavasyantyabudhāḥ kadācit| garbhasya rūpaṃ hi karoti tasyāstadasṛgasravi vivardhamānam||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tadagnisūryaśramaśokarogairūṣṇānnapānairathavā <note place="foot" type="variant" n="7">tadagnisūryaśramaroṣaśokaiḥ’ iti pā.</note> pravṛttam| dṛṣṭvā'sṛgekaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘dṛṣṭvā'sṛgevaṃ’ iti pā.</note> na ca garbhasañjñaṃ kecinnarā bhūtahṛtaṃ vadanti||9||</seg> <seg type="unit" n="10">ojośanānāṃ rajanīcarāṇāmāhārahetorna śarīramiṣṭam| garbhaṃ hareyuryadi te na māturlabdhāvakāśā na hareyurojaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kanyāṃ sutaṃ vā sahitau pṛthagvā sutau sute vā tanayān bahūn vā| kasmāt prasūte sucireṇa garbhameko'bhivṛddhiṃ ca yame'bhyupaiti||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">raktena kanyāmadhikena putraṃ śukreṇa tena dvividhīkṛtena| bījena kanyāṃ ca sutaṃ ca sūte yathāsvabījānyatarādhikena||12||</seg> <seg type="unit" n="13">śukrādhikaṃ dvaidhamupaiti bījaṃ yasyāḥ sutau sā sahitau prasūte| raktādhikaṃ vā yadi bhedameti dvidhā sute sā sahite prasūte||13||</seg> <seg type="unit" n="14">bhinatti yāvadbahudhā prapannaḥ śukrārtavaṃ vāyuratipravṛddhaḥ| tāvantyapatyāni yathāvibhāgaṃ karmātmakānyasvavaśāt prasūte||14||</seg> <seg type="unit" n="15">āhāramāpnoti yadā na garbhaḥ śoṣaṃ samāpnoti parisrutiṃ vā| taṃ strī prasūte sucireṇa garbhaṃ puṣṭo yadā varṣagaṇairapi syāt||15||</seg> <seg type="unit" n="16">karmātmakatvādviṣamāṃśabhedācchukrāsṛjorvṛddhimupaiti kukṣau| eko'dhiko nyūnataro dvitīya evaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘yame'dhike'pyeṣa bhavedviśeṣaḥ’ iti pā.</note> yame'pyabhyadhiko viśeṣaḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">kasmāddviretāḥ pavanendriyo vā saṃskāravāhī naranāriṣaṇḍau| vakrī tatherṣyābhiratiḥ kathaṃ vā sañjāyate vātikaṣaṇḍako vā||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">bījāt samāṃśādupataptabījāt strīpuṃsaliṅgī bhavati dviretāḥ| śukrāśayaṃ garbhagatasya hatvā <note place="foot" type="variant" n="10">‘gatvā’ iti pā.</note> karoti vāyuḥ pavanendriyatvam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śukrāśayadvāravighaṭṭanena saṃskāravāhaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘saṃskāravāhaṃ hi karoti vāyuḥ’ iti pā.</note> kurute'nilaśca| mandālpabījāvabalāvaharṣau klībau ca heturvikṛtidvayasya||19||</seg> <seg type="unit" n="20">māturvyavāyapratighena vakrī syādbījadaurbalyatayā pituśca| īrṣyābhibhūtāvapi mandaharṣāvīrṣyāratereva <note place="foot" type="variant" n="12">‘…vīrṣyāhvayasyaiva’ iti pā.</note> vadanti hetum||20||</seg> <seg type="unit" n="21">vāyvagnidoṣādvṛṣaṇau tu yasya nāśaṃ gatau vātikaṣaṇḍakaḥ saḥ| ityevamaṣṭau vikṛtiprakārāḥ karmātmakānāmupalakṣaṇīyāḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">garbhasya sadyo'nugatasya kukṣau strīpunnapuṃsāmudarasthitānām| kiṃ lakṣaṇaṃ? kāraṇamiṣyate kiṃ sarūpatāṃ yena ca yātyapatyam||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">niṣṭhīvikā gauravamaṅgasādastandrāpraharṣau hṛdaye vyathā ca| tṛptiśca bījagrahaṇaṃ ca yonyāṃ garbhasya sadyo'nugatasya liṅgam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">savyāṅgaceṣṭā puruṣārthinī <note place="foot" type="variant" n="14">‘susukhārthinī yā’ iti pā.</note> strī strīsvapnapānāśanaśīlaceṣṭā| savyāttagarbhā <note place="foot" type="variant" n="15">‘savyāṅgagarbhā’ iti pā.</note> na ca vṛttagarbhā savyapradugdhā striyameva sūte||24||</seg> <seg type="unit" n="25">putraṃ tvato liṅgaviparyayeṇa vyāmiśraliṅgā prakṛtiṃ tṛtīyām| garbhopapattau tu manaḥ striyā yaṃ jantuṃ vrajettatsadṛśaṃ prasūte||25||</seg> <seg type="unit" n="26">garbhasya catvāri caturvidhāni bhūtāni mātāpitṛsambhavāni| āhārajānyātmakṛtāni caiva sarvasya sarvāṇi bhavanti dehe||26||</seg> <seg type="unit" n="27">teṣāṃ viśeṣādbalavanti yāni bhavanti mātāpitṛkarmajāni| tāni vyavasyet sadṛśatvahetuṃ sattvaṃ yathānūkamapi vyavasyet||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">kasmāt prajāṃ strī vikṛtāṃ prasūte hīnādhikāṅgīṃ vikalendriyāṃ vā| dehāt kathaṃ dehamupaiti cānyamātmā sadā kairanubadhyate ca||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">bījātmakarmāśayakāladoṣairmātustathā''hāravihāradoṣaiḥ| kurvanti doṣā vividhāni duṣṭāḥ saṃsthānavarṇendriyavaikṛtāni||29||</seg> <seg type="unit" n="30">varṣāsu kāṣṭāśmaghanāmbuvegāstaroḥ saritsrotasi saṃsthitasya| yathaiva kuryurvikṛtiṃ tathaiva garbhasya kukṣau niyatasya doṣāḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">bhūtaiścaturbhiḥ sahitaḥ susūkṣmairmanojavo dehamupaiti dehāt| karmātmakatvānna tu tasya dṛśyaṃ divyaṃ vinā darśanamasti rūpam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">sa sarvagaḥ sarvaśarīrabhṛcca sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ| sa cetanādhāturatīndriyaśca sa nityayuk sānuśayaḥ sa eva <note place="foot" type="variant" n="16">‘ekaḥ’ iti pā.</note>||32||</seg> <seg type="unit" n="33">rasātmamātāpitṛsambhavāni bhūtāni vidyāddaśa ṣaṭ ca dehe| catvāri tatrātmani saṃśritāni sthitastathā''tmā ca caturṣu teṣu||33||</seg> <seg type="unit" n="34">bhūtāni mātāpitṛsambhavāni rajaśca śukraṃ ca vadanti garbhe| āpyāyyate śukramasṛk ca bhūtairyaistāni bhūtāni <note place="foot" type="variant" n="17">‘dehe rasajāni vidyāt’ iti pā.</note> rasodbhavāni||34||</seg> <seg type="unit" n="35">bhūtāni catvāri tu karmajāni yānyātmalīnāni viśanti garbham| sa bījadharmā hyaparāparāṇi dehāntarāṇyātmani yāti yāti||35||</seg> <seg type="unit" n="36">rūpāddhi rūpaprabhavaḥ prasiddhaḥ karmātmakānāṃ manaso manastaḥ| bhavanti ye tvākṛtibuddhibhedārajastamastatra ca karma hetuḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">atīndriyaistairatisūkṣmarūpairātmā kadācinna viyuktarūpaḥ| na karmaṇā naiva manomatibhyāṃ na cāpyahaṅkāravikāradoṣaiḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">rajastamobhyāṃ hi mano'nubaddhaṃ jñānaṃ vinā tatra hi sarvadoṣāḥ| gatipravṛttyostu nimittamuktaṃ manaḥ sadoṣaṃ balavacca karma||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">rogāḥ kutaḥ saṃśamanaṃ kimeṣāṃ harṣasya śokasya ca kiṃ nimittam| śarīrasattvaprabhavā vikārāḥ kathaṃ na śāntāḥ punarāpateyuḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">prajñāparādho viṣamāstathā'rthā hetustṛtīyaḥ pariṇāmakālaḥ| sarvāmayānāṃ trividhā ca śāntirjñānārthakālāḥ samayogayuktāḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">dharmyāḥ kriyā harṣanimittamuktāstato'nyathā śokavaśaṃ nayanti| śarīrasattvaprabhavāstu rogāstayoravṛttyā na bhavanti bhūyaḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">rūpasya sattvasya ca santatiryā noktastadādirnahi so'sti kaścit| tayoravṛttiḥ kriyate parābhyāṃ dhṛtismṛtibhyāṃ parayā dhiyā ca||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">satyāśraye vā dvividhe yathokte pūrvaṃ gadebhyaḥ pratikarma nityam| jitendriyaṃ nānupatanti rogāstatkālayuktaṃ yadi nāsti daivam||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">daivaṃ purā yat kṛtamucyate tat tat <note place="foot" type="variant" n="28">‘tanmānuṣaṃ’ iti pā.</note> pauruṣaṃ yattviha karma dṛṣṭam| pravṛttiheturviṣamaḥ sa dṛṣṭo nivṛttiheturhi samaḥ sa eva||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">haimantikaṃ doṣacayaṃ vasante pravāhayan graiṣmikamabhrakāle| ghanātyaye vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujānna jātu <note place="foot" type="variant" n="31">‘jantuḥ’ iti pā.</note>||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">naro hitāhāravihārasevī samīkṣyakārī viṣayeṣvasaktaḥ| dātā samaḥ satyaparaḥ kṣamāvānāptopasevī ca bhavatyarogaḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">matirvacaḥ karma sukhānubandhaṃ sattvaṃ vidheyaṃ viśadā ca buddhiḥ| jñānaṃ tapastatparatā ca yoge yasyāsti taṃ nānupatanti <note place="foot" type="variant" n="32">‘nānutapanti’ iti pā.</note> rogāḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">tatra ślokaḥ| ihāgniveśasya mahārthayuktaṃ ṣaṭtriṃśakaṃ praśnagaṇaṃ maharṣiḥ| atulyagotre bhagavān yathāvannirṇītavān jñānavivardhanārtham||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne'tulyagotrīyaṃ śārīraṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ca.4.3">
          <head>khuḍḍikāgarbhāvakrāntiśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ khuḍḍikāṃ garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">puruṣasyānupahataretasaḥ striyāścāpraduṣṭayoniśoṇitagarbhāśayāyā yadā bhavati saṃsargaḥ ṛtukāle, yadā cānayostathāyukte <note place="foot" type="variant" n="1">‘tayostathaiva yukte saṃsarge’ iti, ‘cānayostathāvidhayostathaiva yukte saṃsarge’ iti ca pā.</note> saṃsarge śukraśoṇitasaṃsargamantargarbhāśayagataṃ jīvo'vakrāmati sattvasamprayogāttadā garbho'bhinirvatete, sa sātmyarasopayogādarogo'bhivardhate samyagupacāraiścopacaryamāṇaḥ, tataḥ prāptakālaḥ sarvendriyopapannaḥ paripūrṇaśarīro balavarṇasattvasaṃhananasampadupetaḥ sukhena jāyate samudayādeṣāṃ bhāvānāṃ- mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ pitṛjaścātmajaśca sātmyajaśca rasajaśca, asti ca khalu sattvamaupapādukamiti <note place="foot" type="variant" n="2">‘sattvamupapādukaṃ’ iti pā.</note> hovāca bhagavānātreyaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">neti bharadvājaḥ, kiṃ kāraṇaṃ- na hi mātā na pitā nātmā na sātmyaṃ na pānāśanabhakṣyalehyopayogā garbhaṃ janayanti, na ca paralokādetya garbhaṃ sattvamavakrāmati (1)|4|</ab>
          <ab type="mula">yadi hi mātāpitarau garbhaṃ janayetāṃ, bhūyasyaḥ striyaḥ pumāṃsaśca bhūyāṃsaḥ putrakāmāḥ, te sarve putrajanmābhisandhāya maithunadharmamāpadyamānāḥ putrāneva janayeyurduhitṝrvā duhitṛkāmāḥ, na tu kāścit striyaḥ kecidvā puruṣā nirapatyāḥ syurapatyakāmā <note place="foot" type="variant" n="4">‘syuḥ| na cāpatyakāmāḥ pavideveran’ iti pā.</note> vā parideveran (2)|4|</ab>
          <ab type="mula">na cātmā''tmānaṃ janayati| yadi hyātmā''tmānaṃ janayejjāto vā janayedātmānamajāto vā, taccobhayathā'pyayuktam| na hi jāto janayati sattvāt, na cājāto janayatyasattvāt, tasmādubhayathā'pyanupapattiḥ| tiṣṭhatu tāvadetat| yadyayamātmā''tmānaṃ śakto janayituṃ syāt, na tvenamiṣṭāsveva kathaṃ yoniṣu janayedvaśinamapratihatagatiṃ kāmarūpiṇaṃ tejobalajavavarṇasattvasaṃhananasamuditamajaramarujamamaram; evaṃvidhaṃ hyātmā''tmānamicchatyato vā bhūyaḥ (3)|4|</ab>
          <ab type="mula">asātmyajaścāyaṃ garbhaḥ| yadi hi sātmyajaḥsyāt, tarhi sātmyasevināmevaikāntena prajā syāt, asātmyasevinaśca nikhilenānapatyāḥ syuḥ, taccobhayamubhayatraiva dṛśyate (4)|4|</ab>
          <ab type="mula">arasajaścāyaṃ garbhaḥ| yadi hi rasajaḥ syāt, na kecit strīpuruṣeṣvanapatyāḥ syuḥ, na hi kaścidastyeṣāṃ yo rasānnopayuṅkte; śreṣṭharasopayogināṃ cedgarbhā jāyanta ityabhipretamiti, evaṃ satyājaurabhramārgamāyūragokṣīradadhighṛtamadhutailasaindhavekṣurasamudgaśālibhṛtānāmevaikāntena prajā syāt, śyāmākavarakoddālakakoradūṣakakandamūlabhakṣāśca nikhilenānapatyāḥ syuḥ, taccobhayamubhayatra dṛśyate (5)|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">na khalvapi paralokādetya sattvaṃ garbhamavakrāmati; yadi hyenamavakrāmet, nāsya kiñcit paurvadehikaṃ syādaviditamaśrutamadṛṣṭaṃ vā, sa ca tacca na kiñcidapi smarati (6)||4||</seg> <seg type="unit" n="4">tasmādetadbrūmahe- amātṛjaścāyaṃ garbho'pitṛjaścānātmajaścāsātmyajaścārasajaśca, na cāsti sattvamaupapādukamiti (hovāca bharadvājaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">yogīndranāthasenasyāsammato'yaṃ pāṭhaḥ| evamagre'pyasminnadhyāye koṣṭhasthaḥ pāṭho jñeyaḥ</note> )||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">neti bhagavānātreyaḥ, sarvebhya ebhyo bhāvebhyaḥ samuditebhyo garbho'bhinirvartate||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ| na hi māturvinā garbhotpattiḥ syāt, na ca janma jarāyujānām| yāni khalvasya garbhasya mātṛjāni, yāni cāsya mātṛtaḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- tvakca lohitaṃ ca māṃsaṃ ca medaśca nābhiśca hṛdayaṃ ca kloma ca yakṛcca plīhā ca vṛkkau ca bastiśca purīṣādhānaṃ cāmāśayaśca pakvāśayaścottaragudaṃ cādharagudaṃ ca kṣudrāntraṃ ca sthūlāntraṃ ca vāpā ca vapāvahanaṃ ceti (mātṛjāni)||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pitṛjaścāyaṃ garbhaḥ| nahi pituṛute garbhotpattiḥ syāt, na ca janma jarāyujānām| yāni khalvasya garbhasya pitṛjāni, yāni cāsya pitṛtaḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- keśaśmaśrunakhalomadantāsthisirāsnāyudhamanyaḥ śukraṃ ceti (pitṛjāni)||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ātmajaścāyaṃ garbhaḥ| garbhātmā hyantarātmā yaḥ, taṃ ‘jīva’ ityācakṣate śāśvatamarujamajaramamaramakṣayamabhedyamacchedyamaloḍyaṃ viśvarūpaṃ viśvakarmāṇamavyaktamanādimanidhanamakṣaramapi| sa garbhāśayamanupraviśya śukraśoṇitābhyāṃ saṃyogametya garbhatvena janayatyātmanā''tmānam, ātmasañjñā hi garbhe| tasya punarātmano janmānāditvānnopapadyate, tasmānna <note place="foot" type="variant" n="8">‘tasmādajāta evāyamajātaṃ garbhaṃ janayati, jāto'pyajātaṃ ca garbhaṃ janayati’ iti pā.</note> jāta evāyamajātaṃ garbhaṃ janayati, ajāto hyayamajātaṃ garbhaṃ janayati; sa caiva garbhaḥ kālāntareṇa bālayuvasthavirabhāvān prāpnoti, sa yasyāṃ yasyāmavasthāyāṃ vartate tasyāṃ tasyāṃ jāto bhavati, yā tvasya puraskṛtātasyāṃ janiṣyamāṇaśca, tasmāt sa eva jātaścājātaśca yugapadbhavati; yasmiṃścaitadubhayaṃ sambhavati jātatvaṃ janiṣyamāṇatvaṃ ca sa jāto janyate, sa caivānāgateṣvavasthāntareṣvajāto janyayatyātmanā''tmānam| sato hyavasthāntaragamanamātrameva hi janma cocyate tatra tatra vayasi tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ; yathā- satāmeva śukraśoṇitajīvānāṃ prāk saṃyogādgarbhatvaṃ na bhavati, tacca saṃyogādbhavati; yathā- satastasyaiva puruṣasya prāgapatyāt pitṛtvaṃ na bhavati, taccāpatyādbhavati; tathā satastasyaiva garbhasya tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ jātatvamajātatvaṃ cocyate||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">na khalu garbhasya na ca māturna piturna cātmanaḥ sarvabhāveṣu yatheṣṭakāritvamasti; te kiñcit svavaśāt kurvanti, kiñcit karmavaśāt, kvaciccaiṣāṃ karaṇaśaktirbhavati, kvacinna bhavati| yatra sattvādikaraṇasampattatra yathābalameva yatheṣṭakāritvam, ato'nyathā viparyayaḥ| na ca karaṇadoṣādakaraṇamātmāsambhavati garbhajanane, dṛṣṭaṃ ceṣṭā yoniraiśvaryaṃ mokṣaścātmavidbhirātmāyattam| nahyanyaḥ sukhaduḥkhayoḥ kartā| na cānyato garbho jāyate jāyamānaḥ, nāṅkurotpattirabījāt||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">yāni tu khalvasya garbhasyātmajāni, yāni cāsyātmataḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ tadyathā- tāsu tāsu yoniṣūtpattirāyurātmajñānaṃ mana indriyāṇi prāṇāpānau preraṇaṃ dhāraṇamākṛtisvaravarṇaviśeṣāḥ sukhaduḥkhe icchādveṣau cetanā dhṛtirbuddhiḥ smṛtirahaṅkāraḥ prayatnaśceti (ātmajāni)||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sātmyajaścāyaṃ garbhaḥ| nahyasātmyasevitvamantareṇa strīpuruṣayorvandhyatvamasti, garbheṣu vā'pyaniṣṭo bhāvaḥ| yāvat khalvasātmyasevināṃ strīpuruṣāṇāṃ trayo doṣāḥ prakupitāḥ śarīramupasarpanto na śukraśoṇitagarbhāśayopaghātāyopapadyante, tāvat samarthā garbhajananāya bhavanti| sātmyasevināṃ punaḥ strīpuruṣāṇāmanupahataśukraśoṇitagarbhāśayānāmṛtakāle sannipatitānāṃ jīvasyānavakramaṇādgarbhā na prādurbhavanti| nahi kevalaṃ sātmyaja evāyaṃ garbhaḥ, samudayo'tra kāraṇamucyate| yāni khalvasya garbhasya sātmyajāni, yāni cāsya sātmyataḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- ārogyamanālasyamalolupatvamindriyaprasādaḥ svaravarṇabījasampat praharṣabhūyastvaṃ ceti (sātmyajāni)||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">rasajaścāyaṃ garbhaḥ| na hi rasādṛte mātuḥ prāṇayātrā'pi syāt, kiṃ punargarbhajanma| na <note place="foot" type="variant" n="15">‘na caivāsyā asamyapayujyamānā’ iti pā.</note> caivāsamyagupayujyamānā rasā garbhamabhinirvartayanti, na ca kevalaṃ samyagupayogādeva rasānāṃ garbhābhinirvṛttirbhavati, samudāyo'pyatra <note place="foot" type="variant" n="16">‘samudāyo'tra’ iti pā.</note> kāraṇamucyate| yāni tu khalvasya garbhasya rasajāni, yāni cāsya rasataḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- śarīrasyābhinirvṛttirabhivṛddhiḥ prāṇānubandhastṛptiḥ puṣṭirutsāhaśceti (rasajāni)||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">asti khalu sattvamaupapādukaṃ; yajjīvaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘jīvaspṛkśarīreṇa’ iti pā.| “jīvaṃ spṛśatīti jīvaspak| jīvaspṛkśarīraṃ śukraśoṇitātmakagarbhaśarīram| tatraiva jīvātmanaḥ prathamasambandho bhavatīti tat ‘jīvaspṛk’ ityucyate” iti yogīndranāthasenaḥ</note> spṛkśarīreṇābhisambadhnāti, yasminnapagamanapuraskṛte śīlamasya vyāvartate, bhaktirviparyasyate, sarvendriyāṇyupatapyante, balaṃ hīyate, vyādhaya āpyāyyante, yasmāddhīnaḥ prāṇāñjahāti, yadindriyāṇāmabhigrāhakaṃ ca ‘mana’ ityabhidhīyate; tattrividhamākhyāyate- śuddhaṃ, rājasaṃ, tāmasamiti| yenāsya khalu mano bhūyiṣṭhaṃ, tena dvitīyāyāmājātau <note place="foot" type="variant" n="19">‘dvitīyāyāṃ jātau’ iti pā.</note> samprayogo bhavati; yadā tu tenaiva śuddhena saṃyujyate, tadā jāteratikrāntāyā api smarati| smārtaṃ hi jñānamātmanastasyaiva manaso'nubandhādanuvartate, yasyānuvṛttiṃ puraskṛtya puruṣo ‘jātismara’ ityucyate| yāni khalvasya garbhasya sattvajāni, yānyasya sattvataḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- bhaktiḥ śīlaṃ śaucaṃ dveṣaḥ smṛtirmohastyāgo mātsaryaṃ śauryaṃ bhayaṃ krodhastandrotsāhastaikṣṇyaṃ mārdavaṃ gāmbhīryamanavasthitatvamityevamādayaścānye, te sattvavikārā yānuttarakālaṃ sattvabhedamadhikṛtyopadekṣyāmaḥ| nānāvidhāni khalu sattvāni, tāni sarvāṇyekapuruṣe bhavanti, na ca bhavantyekakālam, ekaṃ tu prāyovṛttyā''ha <note place="foot" type="variant" n="20">‘prāyo'nuvṛttyā’ iti pā.</note>||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">evamayaṃ nānāvidhānāmeṣāṃ garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ samudāyādabhinirvartate garbhaḥ; yathā- kūṭāgāraṃ nānādravyasamudāyāt, yathā vā- ratho nānārathāṅgasamudāyāt; tasmādetadavocāma- mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ, pitṛjaśca, ātmajaśca, sātmyajaśca, rasajaśca, asti ca sattvamaupapādukamiti (hovāca bhagavānātreyaḥ)||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">bharadvāja uvāca- yadyayameṣāṃ nānāvidhānāṃ garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ samudāyādabhinirvartate garbhaḥ kathamayaṃ sandhīyate, yadi cāpi sandhīyate kasmāt samudāyaprabhavaḥ san garbho manuṣyavigraheṇa jāyate, manuṣyaśca manuṣyaprabhava ucyate; tatra cediṣṭametadyasmānmanuṣyo manuṣyaprabhavastasmādeva manuṣyavigraheṇa jāyate, yathā- gaurgoprabhavaḥ, yathā- cāśvo'śvaprabhava iti; evaṃ sati yaduktamagre samudayātmaka iti tadayuktam| yadi ca manuṣyo manuṣyaprabhavaḥ, kasmājjaḍāndhakubjamūkavāmanamimminavyaṅgonmattakuṣṭhikilāsibhyo jātāḥ pitṛsadṛśarūpā <note place="foot" type="variant" n="30">‘pitṛsadṛśāḥ’ iti pā.</note> na bhavanti| athātrāpi buddhirevaṃ syāt- svenaivāyamātmā cakṣuṣā rūpāṇi vetti, śrotreṇa śabdān, ghrāṇena gandhān, rasanena rasān, sparśanena sparśān, buddhyā boddhavyamityanena hetunā na jaḍādibhyo jātāḥ pitṛsadṛśā <note place="foot" type="variant" n="31">‘pitṛsadṛśarūpāḥ’ iti pā.</note> bhavanti| atrāpi pratijñāhānidoṣaḥ syāt, evamukte hyātmā satsvindriyeṣu jñaḥ syādasatsvajñaḥ; yatra caitadubhayaṃ sambhavati jñatvamajñatvaṃ ca, savikāraścātmā <note place="foot" type="variant" n="32">‘sa vikāraprakṛtikaścātmā’ iti pā.</note>| yadi ca darśanādibhirātmā viṣayān vetti, nirindriyo darśanādivirahādajñaḥ syāt, ajñatvādakāraṇam, akāraṇatvācca nātmeti vāgvastumātrametadvacanamanarthaṃ syāditi (hovāca bharadvājaḥ)||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">ātreya uvāca- purastādetat pratijñātaṃ- sattvaṃ jīvaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘jīvaspṛkśarīreṇa’ iti pā.</note> spṛkśarīreṇābhisambadhnātīti| yasmāttu samudāyaprabhavaḥ san sa garbho manuṣyavigraheṇa jāyate, manuṣyo manuṣyaprabhava ityucyate, tadvakṣyāmaḥ- bhūtānāṃ caturvidhā yonirbhavati- jarāyvaṇḍasvedodbhidaḥ| tāsāṃ khalu catasṛṇāmapi yonīnāmekaikā yoniraparisaṅkhyeyabhedā bhavati, bhūtānāmākṛtiviśeṣāparisaṅkhyeyatvāt| tatra jarāyujānāmaṇḍajānāṃ ca prāṇināmete garbhakarā bhāvā yāṃ yāṃ yonimāpadyante, tasyāṃ tasyāṃ yonau tathātathārūpā bhavanti; yathā- kanakarajatatāmratrapusīsakānyāsicyamānāni teṣu teṣu madhūcchiṣṭavigraheṣu, tāni yadā manuṣyabimbamāpadyante tadā manuṣyavigraheṇa jāyante, tasmāt samudāyaprabhāvaḥ san garbho manuṣyavigraheṇa jāyate; manuṣyaśca manuṣyaprabhava ucyate, tadyonitvāt||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">yaccoktaṃ- yadi ca manuṣyo manuṣyaprabhavaḥ, kasmānna jaḍādibhyo jātāḥ pitṛsadṛśarūpā bhavantīti; tatrocyate- yasya yasya hyaṅgāvayavasya bīje bīja bhāga upatapto bhavati, tasya tasyāṅgāvayavasya vikṛtirupajāyate, nopajāyate cānupatāpāt; tasmādubhayopapattirapyatra| sarvasya cātmajānīndriyāṇi, teṣāṃ bhāvābhāvaheturdaivaṃ; tasmānnaikāntato jaḍādibhyo jātāḥ pitṛsadṛśarūpā bhavanti||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">na cātmā satsvindriyeṣu jñaḥ, asatsu vā bhavatyajñaḥ; na hyasattvaḥ kadācidātmā, sattvaviśeṣāccopalabhyate jñānaviśeṣa iti||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">bhavanti cātra- na karturindriyābhāvāt kāryajñānaṃ pravartate| yā kriyā vartate bhāvaiḥ <note place="foot" type="variant" n="38">‘yaiḥ kriyā vartate yā tu’ iti pā.</note> sā vinā tairna vartate||19||</seg> jānannapi mṛdo'bhāvāt kumbhakṛnna pravartate|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">śrūyatāṃ cedamadhyātmamātmajñānabalaṃ <note place="foot" type="variant" n="40">yogīndranāthasenastu ‘vedaṃ’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca ‘vedaṃ vedamivātathajñānaṃ śrūyatām’ iti</note> mahat||20||</seg> <seg type="unit" n="21">indriyāṇi ca saṅkṣipya <note place="foot" type="variant" n="41">‘saṃyamya’ iti pā.</note> manaḥ saṅkṣipya cañcalam| praviśyādhyātmamātmajñaḥ sve jñāne paryavasthitaḥ||21||</seg> sarvatrāvahitajñānaḥ sarvabhāvān parīkṣate|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">gṛhṇīṣva ce(ve)damaparaṃ bharadvāja vinirṇayam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">nivṛttendriyavākceṣṭaḥ suptaḥ svapnagato <note place="foot" type="variant" n="42">‘svapnagatān’ iti pā.</note> yadā| viṣayān sukhaduḥkhe ca vetti nājño'pyataḥ smṛtaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">nātmajñānādṛte caikaṃ jñānaṃ kiñcit pravartate| na hyeko vartate bhāvo vartate nāpyahetukaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tasmājjñaḥ prakṛtiścātmā draṣṭā kāraṇameva ca| sarvametadbharadvāja nirṇītaṃ jahi saṃśayam||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tatra ślokau- heturgarbhasya nirvṛttau vṛddhau janmani caiva yaḥ| punarvasumatiryā ca bharadvājamatiśca yā||26||</seg> <seg type="unit" n="27">pratijñāpratiṣedhaśca viśadaścātmanirṇayaḥ| garbhāvakrāntimuddiśya khuḍḍīkāṃ tatprakāśitam||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne khuḍḍīkāgarbhāvakrāntiśārīraṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ca.4.4">
          <head>mahatīgarbhāvakrāntiśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto mahatīṃ garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yataśca garbhaḥ sambhavati, yasmiṃśca garbhasañjñā, yadvikāraśca garbhaḥ, yayā cānupūrvyā'bhinirvartate kukṣau, yaścāsya vṛddhihetuḥ, yataścāsyājanma bhavati, yataśca jāyamānaḥ kukṣau vināśaṃ prāpnoti, yataśca kārtsnyenāvinaśyan vikṛtimāpadyate, tadanuvyākhyāsyāmaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">mātṛtaḥ pitṛta ātmataḥ sātmyato rasataḥ sattvata ityetebhyo bhāvebhyaḥ samuditebhyo garbhaḥ sambhavati| tasya ye ye'vayavā yato yataḥ sambhavataḥ sambhavanti tān vibhajya mātṛjādīnavayavān pṛthak pṛthaguktamagre||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">śukraśoṇitajīvasaṃyoge tu khalu kukṣigate garbhasañjñā bhavati||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">garbhastu khalvantarikṣavāyvagnitoyabhūmivikāraścetanādhiṣṭhānabhūtaḥ| evamanayā yuktyā pañcamahābhūtavikārasamudāyātmako garbhaścetanādhiṣṭhānabhūtaḥ; sa hyasya ṣaṣṭho dhāturuktaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">yayā cānupūrvyā'bhinirvartate kukṣau tāṃ vyākhyāsyāmaḥ- gate purāṇe rajasi nave cāvasthite śuddhasnātāṃ striyamavyāpannayoniśoṇitagarbhāśayāmṛtumatīmācakṣmahe| tayā saha tathābhūtayā yadā pumānavyāpannabījo miśrībhāvaṃ gacchati, tadā tasya harṣodīritaḥ paraḥ śarīradhātvātmā śukrabhūto'ṅgādaṅgāt sambhavati| sa tathā harṣabhūtenātmanodīritaścādhiṣṭhitaśca <note place="foot" type="variant" n="4">‘adhiṣṭhitabījadhātuḥ’ iti pā.</note> bījarūpo dhātuḥ puruṣaśarīrādabhiniṣpattyocitena pathā garbhāśayamanupraviśyārtavenābhisaṃsargameti||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra pūrvaṃ cetanādhātuḥ sattvakaraṇo <note place="foot" type="variant" n="8">‘sattvopakaraṇaḥ’ iti pā.</note> guṇagrahaṇāya pravartate; sa hi hetuḥ kāraṇaṃ nimittamakṣaraṃ kartā mantā veditā <note place="foot" type="variant" n="9">‘bodhayitā’ iti pā.</note> boddhā draṣṭā dhātā brahmā viśvakarmā viśvarūpaḥ puruṣaḥ prabhavo'vyayo nityo guṇī grahaṇaṃ pradhānamavyaktaṃ jīvo jñaḥ pudgalaścetanāvān vibhurbhūtātmā cendriyātmā cāntarātmā ceti| sa guṇopādānakāle'ntarikṣaṃ pūrvataramanyebhyo guṇebhya upādatte, yathā- pralayātyaye sisṛkṣurbhūtānyakṣarabhūta ātmā sattvopādānaḥ pūrvataramākāśaṃ sṛjati, tataḥ krameṇa vyaktataraguṇān dhātūn vāyvādikāṃścaturaḥ; tathā dehagrahaṇe'pi pravartamānaḥ pūrvataramākāśamevopādatte, tataḥ krameṇa vyaktataraguṇān dhātūn vāyvādikāṃścaturaḥ| sarvamapi tu khalvetadguṇopādānamaṇunā kālena bhavati||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sa sarvaguṇavān garbhatvamāpannaḥ prathame māsi sammūrcchitaḥ sarvadhātukaluṣīkṛtaḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘sarvadhātukalanīkṛtaḥ’ iti, ‘sarvadhātukalalīkṛtaḥ’ iti ca pā.</note> kheṭabhūto bhavatyavyaktavigrahaḥ sadasadbhūtāṅgāvayavaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">dvitīye māsi ghanaḥ sampadyate piṇḍaḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘piṇḍaḥ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> peśyarbudaṃ vā| tatra ghanaḥ puruṣaḥ, peśī strī, arbudaṃ napuṃsakam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tṛtīye māsi sarvendriyāṇi sarvāṅgāvayavāśca yaugapadyenābhinirvartante||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tatrāsya kecidaṅgāvayavā mātṛjādīnavayavān vibhajya pūrvamuktā yathāvat| mahābhūtavikārapravibhāgena tvidānīmasya <note place="foot" type="variant" n="17">‘tvidānīmaparāṃścaivāṅgāvayavān paryāyāntareṇānuvyākhyāsyāmaḥ’ iti pā.</note> tāṃścaivāṅgāvayavān kāṃścit paryāyāntareṇāparāṃścānuvyākhyāsyāmaḥ| mātṛjādayo'pyasya mahābhūtavikārā eva| tatrāsyākāśātmakaṃ śabdaḥ śrotraṃ lāghavaṃ saukṣmyaṃ vivekaśca, vāyvātmakaṃ sparśaḥ sparśanaṃ raukṣyaṃ preraṇaṃ dhātuvyūhanaṃ ceṣṭāśca śārīryaḥ, agnyātmakaṃ rūpaṃ darśanaṃ prakāśaḥ paktirauṣṇyaṃ ca, abātmakaṃ raso rasanaṃ śaityaṃ mārdavaṃ snehaḥ kledaśca, pṛthivyātmakaṃ gandho ghrāṇaṃ gauravaṃ sthairyaṃ mūrtiśceti||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">evamayaṃ lokasammitaḥ puruṣaḥ| yāvanto hi loke mūrtimanto bhāvaviśeṣāstāvantaḥ puruṣe, yāvantaḥ puruṣe tāvanto loke iti; budhāstvevaṃ draṣṭumicchanti||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">evamasyendriyāṇyaṅgāvayavāśca yaugapadyenābhinirvartante'nyatra tebhyo bhāvebhyo ye'sya jātasyottarakālaṃ jāyante; tadyathā- dantā vyañjanāni vyaktībhāvastathāyuktāni <note place="foot" type="variant" n="18">‘śukrarajovyaktībhāvaḥ’ iti pā.</note> cāparāṇi| eṣā prakṛtiḥ, vikṛtiḥ punarato'nyathā| santi khalvasmin garbhe kecinnityā bhāvāḥ, santi cānityāḥ kecit| tasya ya evāṅgāvayavāḥ santiṣṭhante, ta eva strīliṅgaṃ puruṣaliṅgaṃ napuṃsakaliṅgaṃ vā bibhrati| tatra strīpuruṣayorye vaiśeṣikā bhāvāḥ pradhānasaṃśrayā guṇasaṃśrayāśca, teṣāṃ yato bhūyastvaṃ tato'nyatarabhāvaḥ| tadyathā- klaibyaṃ bhīrutvamavaiśāradyaṃ moho'navasthānamadhogurutvamasahanaṃ śaithilyaṃ mārdavaṃ garbhāśayabījabhāgastathāyuktāni cāparāṇi strīkarāṇi, ato viparītāni puruṣakarāṇi, ubhayabhāgāvayavā <note place="foot" type="variant" n="19">‘ubhayabhāgabhāvāni’ iti ‘ubhayabhāvā’ iti ca pā.</note> napuṃsakakarāṇi bhavanti||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tasya yatkālamevendriyāṇi santiṣṭhante, tatkālameva cetasi vedanā nirbandhaṃ prāpnoti; tasmāttadā prabhṛti garbhaḥ spandate, prārthayate ca janmāntarānubhūtaṃ yat kiñcit, taddvaihṛdayyamācakṣate vṛddhāḥ| mātṛjaṃ cāsya hṛdayaṃ mātṛhṛdayenābhisambaddhaṃ bhavati rasavāhinībhiḥ <note place="foot" type="variant" n="26">‘rasahāriṇībhiḥ’ iti pā.</note> saṃvāhinībhiḥ; tasmāttayostābhirbhaktiḥ saṃspandate <note place="foot" type="variant" n="27">‘sampadyate’ iti pā.</note>| taccaiva kāraṇamavekṣamāṇā na <note place="foot" type="variant" n="28">‘dvaihṛdayyāvimānitaṃ’ iti pā.</note> dvaihṛdayyasya vimānitaṃ garbhamicchanti kartum| vimānane hyasya dṛśyate vināśo vikṛtirvā| samānayogakṣemā hi tadā bhavati garbheṇa keṣucidartheṣu mātā| tasmāt priyahitābhyāṃ garbhiṇīṃ viśeṣeṇopacaranti kuśalāḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tasyā garbhāpatterdvaihṛdayyasya ca vijñānārthaṃ liṅgāni samāsenopadekṣyāmaḥ| upacārasādhanaṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘upacārasambodhanaṃ’ iti pā.</note> hyasya jñāne, jñānaṃ ca liṅgataḥ, tasmādiṣṭo liṅgopadeśaḥ| tadyathā- ārtavādarśanamāsyasaṃsravaṇamanannābhilāṣaśchardirarocako'mlakāmatā ca viśeṣeṇa śraddhāpraṇayanamuccāvaceṣu bhāveṣu gurugātratvaṃ cakṣuṣorglāniḥ stanayoḥ stanyamoṣṭhayoḥ stanamaṇḍalayośca kārṣṇyamatyarthaṃ śvayathuḥ pādayorīṣallomarājyudgamo yonyāścāṭālatvamiti garbhe paryāgate rūpāṇi bhavanti||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">sā yadyadicchettattadasyai dadyādanyatra garbhopaghātakarebhyo bhāvebhyaḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">garbhopaghātakarāstvime bhāvā bhavantiḥ; tadyathā- sarvamatigurūṣṇatīkṣṇaṃ dāruṇāśca ceṣṭāḥ; imāṃścānyānupadiśanti vṛddhāḥ- devatārakṣo'nucaraparirakṣaṇārthaṃ na raktāni vāsāṃsi bibhṛyānna madakarāṇi madyānyabhyavaharenna yānamadhirohenna māṃsamaśnīyāt sarvendriyapratikūlāṃśca bhāvān dūrataḥ parivarjayet, yaccānyadapi kiñcit striyo vidyuḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tīvrāyāṃ tu khalu prārthanāyāṃ kāmamahitamapyasyai hitenopahitaṃ dadyāt prārthanāvinayanārtham| prārthanāsandhāraṇāddhi vāyuḥ prakupito'ntaḥśarīramanucaran garbhasyāpadyamānasya vināśaṃ vairūpyaṃ vā kuryāt||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">caturthe māsi sthiratvamāpadyate garbhaḥ, tasmāttadā garbhiṇī gurugātratvamadhikamāpadyate viśeṣeṇa||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">pañcame māsi garbhasya māṃsaśoṇitopacayo bhavatyadhikamanyebhyo māsebhyaḥ, tasmāttadā garbhiṇī kārśyamāpadyate viśeṣeṇa||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">ṣaṣṭhe māsi garbhasya balavarṇopacayo bhavatyadhikamanyebhyo māsebhyaḥ, tasmāttadā garbhiṇī balavarṇahānimāpadyate viśeṣeṇa||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">saptame māsi garbhaḥ sarvairbhāvairāpyāyyate, tasmāttadā garbhiṇī sarvākāraiḥ klāntatamā bhavati||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">aṣṭame māsi garbhaśca mātṛto garbhataśca mātā rasahāriṇībhiḥ <note place="foot" type="variant" n="34">‘rasavāhinībhiḥ’ iti pā.</note> saṃvāhinībhirmuhurmuhurojaḥ parasparata ādadāte garbhasyāsampūrṇatvāt <note place="foot" type="variant" n="35">‘garbhasya sampūrṇatvāt’ iti pā.</note>| tasmāttadā garbhiṇīmuhurmahurmudā yuktā bhavati muhurmuhuśca mlānā, tathā garbhaḥ; tasmāttadā garbhasya janma vyāpattimadbhavatyojaso'navasthitatvāt <note place="foot" type="variant" n="36">‘bhavatyadhikaṃ’ iti pā.</note>| taṃ caivārthamabhisamīkṣyāṣṭamaṃ māsamagaṇyamityācakṣate kuśalāḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tasminnekadivasātikrānte'pi navamaṃ māsamupādāya prasavakālamityāhurādaśamānmāsāt| etāvān prasavakālaḥ, vaikārikamataḥ <note place="foot" type="variant" n="37">‘ata ūrdhvamavasthānaṃ’ iti pā.</note> paraṃ kukṣāvavasthānaṃ garbhasya||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">evamanayā''nupūrvyā'bhinirvartate kukṣau||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">mātrādīnāṃ khalu garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ sampadastathā vṛttasya sauṣṭhavānmātṛtaścaivopasnehopasvedābhyāṃ kālapariṇāmāt svabhāvasaṃsiddheśca kukṣau vṛddhiṃ prāpnoti||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">mātrādīnāmeva tu khalu garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ vyāpattinimittamasyājanma bhavati||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">ye hyasya kukṣau vṛddhihetusamākhyātā bhāvāsteṣāṃ viparyayādudare vināśamāpadyate, athavā'pyacirajātaḥ syāt||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">yatastu kārtsnyenāvinaśyan vikṛtimāpadyate, tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā striyā doṣaprakopaṇoktānyāsevamānāyā doṣāḥ prakupitāḥ śarīramupasarpantaḥ śoṇitagarbhāśayāvupapadyante <note place="foot" type="variant" n="40">‘śoṇitagarbhāśayopaghātāyopapadyante’ iti pā.</note>, na ca kārtsnyena śoṇitagarbhāśayau dūṣayanti, tadeyaṃ <note place="foot" type="variant" n="41">‘tadā yaṃ’ ita pā.</note> garbhaṃ labhate strī; tadā tasya garbhasya mātṛjānāmavayavānāmanyatamo'vayavo vikṛtimāpadyata eko'thavā'neke, yasya yasya hyavayavasya bīje bījabhāge vā doṣāḥ prakopamāpadyante, taṃ tamavayavaṃ vikṛtirāviśati| yadā hyasyāḥ śoṇite garbhāśayabījabhāgaḥ pradoṣamāpadyate, tadā vandhyāṃ janayati; yadā punarasyāḥ śoṇite garbhāśayabījabhāgāvayavaḥ pradoṣamāpadyate, tadā pūtiprajāṃ janayati; yadā tvasyāḥ śoṇite garbhāśayabījabhāgāvayavaḥ strīkarāṇāṃ ca śarīrabījabhāgānāmekadeśaḥ pradoṣamāpadyate, tadā stryākṛtibhūyiṣṭhāmastriyaṃ vārtāṃ <note place="foot" type="variant" n="42">‘rāntāṃ’ ita pā.</note> nāma janayati, tāṃ strīvyāpadamācakṣate||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">evameva <note place="foot" type="variant" n="47">‘evameva puruṣasya bījadoṣe pitṛjāvayavavikṛtiṃ vidyāt| yadā hyasya bīje bījabhāgāvayavaḥ’ ita pā.</note> puruṣasya yadā bīje bījabhāgaḥ pradoṣamāpadyate, tadā vandhyaṃ janayati; yadā punarasya bīje bījabhāgāvayavaḥ pradoṣamāpadyate, tadā pūtiprajaṃ janayati; yadā tvasya bīje bījabhāgāvayavaḥ puruṣakarāṇāṃ ca śarīrabījabhāgānāmekadeśaḥ pradoṣamāpadyate, tadā puruṣākṛtibhūyiṣṭhamapuruṣaṃ tṛṇaputrikaṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘tṛṇapūlikaṃ’ ita pā.</note> nāma janayati; tāṃ puruṣavyāpadamācakṣate||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">etena mātṛjānāṃ pitṛjānāṃ cāvayavānāṃ vikṛtivyākhyānena sātmyajānāṃ rasajānāṃ sattvajānāṃ cāvayavānāṃ vikṛtirvyākhyātā bhavati||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">nirvikāraḥ parastvātmā sarvabhūtānāṃ nirviśeṣaḥ; sattvaśarīrayostu viśeṣādviśeṣopalabdhiḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">tatra trayaḥ śarīradoṣā vātapittaśleṣmāṇaḥ, te śarīraṃ dūṣayanti; dvau punaḥ sattvadoṣau rajastamaśca, tau sattvaṃ dūṣayataḥ| tābhyāṃ ca sattvaśarīrābhyāṃ duṣṭābhyāṃ vikṛtirupajāyate, nopajāyate cāpraduṣṭābhyām||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">tatra śarīraṃ yoniviśeṣāccaturvidhamuktamagre||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">trividhaṃ khalu sattvaṃ- śuddhaṃ, rājasaṃ, tāmasamiti| tatra śuddhamadoṣamākhyātaṃ kalyāṇāṃśatvāt, rājasaṃ sadoṣamākhyātaṃ roṣāṃśatvāt, tāmasamapi sadoṣamākhyātaṃ mohāṃśatvāt| teṣāṃ tu trayāṇāmapi sattvānāmekaikasya bhedāgramaparisaṅkhyeyaṃ taratamayogāccharīrayoniviśeṣebhyaścānyonyānuvidhānatvācca| śarīraṃ hyapi sattvamanuvidhīyate, sattvaṃ ca śarīram| tasmāt katicitsattvabhedānanūkābhinirdeśena nidarśanārthamanuvyākhyāsyāmaḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">tadyathā- śuciṃ satyābhisandhaṃ jitātmānaṃ saṃvibhāginaṃ jñānavijñānavacanaprativacanasampannaṃ smṛtimantaṃ kāmakrodhalobhamānamoherṣyāharṣāmarṣāpetaṃ samaṃ sarvabhūteṣu brāhmaṃ vidyāt (1)| ijyādhyayanavratahomabrahmacaryaparamatithivratamupaśāntamadamānarāgadveṣamohalobharoṣaṃ pratibhāvacanavijñānopadhāraṇaśaktisampannamārṣaṃ vidyāt (2)| aiśvaryavantamādeyavākyaṃ yajvānaṃ śūramojasvinaṃ tejasopetamakliṣṭakarmāṇaṃ dīrghadarśinaṃ dharmārthakāmābhiratamaindraṃ vidyāt (3)| lekhāsthavṛttaṃ prāptakāriṇamasamprahāryamutthānavantaṃ smṛtimantamaiśvaryalambhinaṃ <note place="foot" type="variant" n="53">‘aiśvaryālambinaṃ’ ita pā.</note> vyapagatarāgerṣyādveṣamohaṃ yāmyaṃ vidyāt (4)| śūraṃ dhīraṃ śucimaśucidveṣiṇaṃ yajvānamambhovihāraratimakliṣṭakarmāṇaṃ sthānakopaprasādaṃ vāruṇaṃ vidyāt (5)| sthānamānopabhogaparivārasampannaṃ dharmārthakāmanityaṃ śuciṃ sukhavihāraṃ vyaktakopaprasādaṃ kauberaṃ vidyāt (6)| priyanṛtyagītavāditrollāpakaślokākhyāyiketihāsapurāṇeṣu kuśalaṃ gandhamālyānulepanavasanastrīvihārakāmanityamanasūyakaṃ gāndharvaṃ vidyāt (7)| ityevaṃ śuddhasya sattvasya saptavidhaṃ bhedāṃśaṃ vidyāt kalyāṇāṃśatvāt; tatsaṃyogāttu brāhmamatyantaśuddhaṃ vyavasyet||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">śūraṃ caṇḍamasūyakamaiśvaryavantamaupadhikaṃ <note place="foot" type="variant" n="56">‘audarikaṃ’ ita pā.</note> raudramananukrośamātmapūjakamāsuraṃ vidyāt (1)| amarṣiṇamanubandhakopaṃ chidraprahāriṇaṃ krūramāhārātimātrarucimāmiṣapriyatamaṃ svapnāyāsabahulamīrṣyuṃ rākṣasaṃ vidyāt (2)| mahāśanaṃ <note place="foot" type="variant" n="57">‘mahālasaṃ’ ita pā.</note> straiṇaṃ strīrahaskāmamaśuciṃ śucidveṣiṇaṃ bhīruṃ bhīṣayitāraṃ vikṛtavihārāhāraśīlaṃ paiśācaṃ vidyāt (3)| kruddhaśūramakruddhabhīruṃ tīkṣṇamāyāsabahulaṃ santrastagocaramāhāravihāraparaṃ <note place="foot" type="variant" n="58">‘mantrasugocaraṃ’ ita pā.</note> sārpaṃ vidyāt (4)| āhārakāmamatiduḥkhaśīlācāropacāramasūyakamasaṃvibhāginamatilolupamakarmaśīlaṃ praitaṃ vidyāt (5)| anuṣaktakāmamajasramāhāravihāraparamanavasthitamamarṣaṇamasañcayaṃ śākunaṃ vidyāt (6)| ityevaṃ khalu rājasasya sattvasya ṣaṅvidhaṃ bhedāṃśaṃ vidyāt, roṣāṃśatvāt||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">nirākariṣṇumamedhasaṃ <note place="foot" type="variant" n="59">‘niralaṅkariṣṇuṃ’ ita pā.</note> jugupsitācārāharaṃ maithunaparaṃ svapnaśīlaṃ pāśavaṃ vidyāt (1)| bhīrumabudhamāhāralubdhamanavasthitamanuṣaktakāmakrodhaṃ saraṇaśīlaṃ toyakāmaṃ mātsyaṃ vidyāt (2)| alasaṃ kevalamabhiniviṣṭamāhāre sarvabuddhyaṅgahīnaṃ vānaspatyaṃ vidyāt (3)| ityevaṃ tāmasasya sattvasya trividhaṃ bhedāṃśaṃ vidyānmohāṃśatvāt||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">ityaparisaṅkhyeyabhedānāṃ trayāṇāmapi sattvānāṃ bhedaikadeśo vyākhyātaḥ; śuddhasya sattvasya saptavidho brahmarṣiśakrayamavaruṇakuberagandharvasattvānukāreṇa, rājasasya ṣaḍvidho daityapiśācarākṣasasarpapretaśakunisattvānukāreṇa, tāmasasya trividhaḥ paśumatsyavanaspatisattvānukāreṇa, kathaṃ ca yathāsattvamupacāraḥ syāditi||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">kevalaścāyamuddeśo yathoddeśamabhinirdiṣṭo bhavati garbhāvakrāntisamprayuktaḥ <note place="foot" type="variant" n="61">‘garbhāvakrāntisamprayuktasyārthasya vijñāne’ ita pā.</note>; tasya cārthasya vijñāne sāmarthyaṃ garbhakarāṇāṃ ca bhāvānāmanusamādhiḥ, vidhātaśca vighātakarāṇāṃ bhāvānāmiti||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">tatra ślokāḥ- nimittamātmā prakṛtirvṛddhiḥ kukṣau krameṇa ca| vṛddhihetuśca garbhasya pañcārthāḥ śubhasañjñitāḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">ajanmani ca yo heturvināśe vikṛtāvapi| imāṃstrīnaśubhān bhāvānāhurgarbhavighātakān||43||</seg> <seg type="unit" n="44">śubhāśubhasamākhyātānaṣṭau bhāvānimān bhiṣak| sarvathā veda yaḥ sarvān sa rājñaḥ kartumarhati||44||</seg> <seg type="unit" n="45">avāptyupāyān garbhasya sa evaṃ jñātumarhati| ye ca garbhavighātoktā bhāvāstāṃścāpyudāradhīḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne mahatīgarbhāvakrāntiśārīraṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ca.4.5">
          <head>puruṣavicayaśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ puruṣavicayaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">‘puruṣo'yaṃ lokasammitaḥ’ ityuvāca bhagavān punarvasurātreyaḥ| yāvanto hi loke (mūrtimanto <note place="foot" type="variant" n="2">‘mūrtimantaḥ’ ita gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> ) bhāvaviśeṣāstāvantaḥ puruṣe, yāvantaḥ puruṣe tāvanto loke; ityevaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- naitāvatā vākyenoktaṃ vākyārthamavagāhāmahe, bhagavatā buddhyā bhūyastaramato'nuvyākhyāyamānaṃ śuśrūṣāmaha iti||3||</seg> <seg type="unit" n="4">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- aparisaṅkhyeyā lokāvayavaviśeṣāḥ, puruṣāvayavaviśeṣā apyaparisaṅkhyeyāḥ; teṣāṃ yathāsthūlaṃ katicidbhāvān sāmānyamabhipretyodāhariṣyāmaḥ, tānekamanā nibodha samyagupavarṇyamānānagniveśa!| ṣaḍdhātavaḥ samuditāḥ ‘puruṣa’ iti śabdaṃ labhante; tadyathā- pṛthivyāpastejo vāyurākāśaṃ brahma cāvyaktamiti, eta eva ca ṣaḍdhātavaḥ samuditāḥ ‘puruṣa’ iti śabdaṃ labhante||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tasya puruṣasya pṛthivī mūrtiḥ, āpaḥ kledaḥ, tejo'bhisantāpaḥ, vāyuḥ prāṇaḥ, viyat suṣirāṇi, brahma antarātmā| yathā khalu brāhmī vibhūtirloke tathā puruṣe'pyāntarātmikī vibhūtiḥ, brahmaṇo vibhūtirloke prajāpatirantarātmano vibhūtiḥ puruṣe sattvaṃ, yastvindro loke sa puruṣe'haṅkāraḥ, ādityastvādānaṃ, rudro roṣaḥ, somaḥ prasādaḥ, vasavaḥ sukham, aśvinau kāntiḥ, marudutsāhaḥ, viśvedevāḥ sarvendriyāṇi sarvendriyārthāśca, tamo mohaḥ, jyotirjñānaṃ, yathā lokasya sargādistathā puruṣasya garbhādhānaṃ, yathā kṛtayugamevaṃ bālyaṃ, yathā tretā tathā yauvanaṃ, yathā dvāparastathā sthāviryaṃ, yathā kalirevamāturyaṃ, yathā yugāntastathā maraṇamiti| evametenānumānenānuktānāmapi lokapuruṣayoravayavaviśeṣāṇāmagniveśa! sāmānyaṃ vidyāditi||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- evametat sarvamanapavādaṃ yathoktaṃ bhagavatā lokapuruṣayoḥ sāmānyam| kinnvasya sāmānyopadeśasya prayojanamiti||6||</seg> <seg type="unit" n="7">bhagavānuvāca- śṛṇvagniveśa! sarvalokamātmanyātmānaṃ ca sarvaloke samamanupaśyataḥ satyā <note place="foot" type="variant" n="3">‘tasyātmabuddhiḥ’ ita pā.</note> buddhiḥ samutpadyate| sarvalokaṃ hyātmani paśyato bhavatyātmaiva sukhaduḥkhayoḥ kartā nānya iti| karmātmakatvācca hetvādibhiryuktaḥ sarvaloko'hamiti viditvā jñānaṃ pūrvamutthāpyate'pavargāyeti| tatra saṃyogāpekṣīlokaśabdaḥ| ṣaḍdhātusamudāyo hi sāmānyataḥ sarvalokaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tasya hetuḥ, utpattiḥ, vṛddhiḥ, upaplavaḥ, viyogaśca| tatra heturutpattikāraṇaṃ, utpattirjanma, vṛddhirāpyāyanam, upaplavo duḥkhāgamaḥ, ṣaḍdhātuvibhāgo viyogaḥ sajīvāpagamaḥ sa prāṇanirodhaḥ sa bhaṅgaḥ sa lokasvabhāvaḥ| tasya mūlaṃ sarvopaplavānāṃ ca pravṛttiḥ, nivṛttiruparamaḥ| pravṛttirduḥkhaṃ, nivṛttiḥ sukhamiti yajjñānamutpadyate tat satyam| tasya hetuḥ sarvalokasāmānyajñānam| etatprayojanaṃ sāmānyopadeśasyeti||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">athāgniveśa uvāca- kimmūlā bhagavan! pravṛttiḥ, nivṛttau ca ka upāya iti||9||</seg> <seg type="unit" n="10">bhagavānuvāca- mohecchādveṣakarmamūlā pravṛttiḥ| tajjā hyahaṅkārasaṅgasaṃśayābhisamplavābhyavapātavipratyayāviśeṣānupāyāstaruṇamiva drumamativipulaśākhāstaravo'bhibhūya puruṣamavatatyaivottiṣṭhante; yairabhibhūto na sattāmativartate| tatraivañjātirūpavittavṛttabuddhiśīlavidyābhijanavayovīryaprabhāvasampanno'hamityahaṅkāraḥ, yanmanovākkāyakarma nāpavargāya sa saṅgaḥ, karmaphalamokṣapuruṣapretyabhāvādayaḥ santi vā neti saṃśayaḥ, sarvāvasthāsvananyo'hamahaṃ sraṣṭā svabhāvasaṃsiddho'hamahaṃ śarīrendriyabuddhismṛtiviśeṣarāśiriti grahaṇamabhisamplavaḥ, mama mātṛpitṛbhrātṛdārāpatyabandhumitrabhṛtyagaṇo gaṇasya cāhamityabhyavapātaḥ, kāryākāryahitāhitaśubhāśubheṣu viparītābhiniveśo vipratyayaḥ, jñājñayoḥ prakṛtivikārayoḥ pravṛttinivṛttyośca sāmānyadarśanamaviśeṣaḥ, prokṣaṇānaśanāgnihotratriṣavaṇābhyukṣaṇāvāhanayājanayajanayācanasalilahutāśanapraveśādayaḥ samārambhāḥ procyante hyanupāyāḥ| evamayamadhīdhṛtismṛtirahaṅkārābhiniviṣṭaḥ saktaḥ sasaṃśayo'bhisamplutabuddhirabhyavapatito'nyathādṛṣṭiraviśeṣagrāhī vimārgagatirnivāsavṛkṣaḥ sattvaśarīradoṣamūlānāṃ sarvaduḥkhānāṃ bhavati| evamahaṅkārādibhirdoṣairbhrāmyamāṇo nātivartate pravṛttiṃ, sā ca mūlamaghasya||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">nivṛttirapavargaḥ; tat paraṃ praśāntaṃ tattadakṣaraṃ tadbrahma sa mokṣaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">tatra mumukṣūṇāmudayanāni vyākhyāsyāmaḥ| tatra lokadoṣadarśino mumukṣorādita evācāryābhigamanaṃ, tasyopadeśānuṣṭhānam, agnerevopacaryā, dharmaśāstrānugamanaṃ, tadārthāvabodhaḥ, tenāvaṣṭambhaḥ, tatra yathoktāḥ kriyāḥ, satāmupāsanam, asatāṃ parivarjanam, asaṅgatirdurjanena, satyaṃ sarvabhūtahitamaparuṣamanatikāle parīkṣya vacanaṃ, sarvaprāṇiṣu cātmanīvāvekṣā, sarvāsāmasmaraṇamasaṅkalpanamaprārthanamanabhibhāṣaṇaṃ ca strīṇāṃ, sarvaparigrahatyāgaḥ, kaupīnaṃ pracchādanārthaṃ, dhāturāganivasanaṃ, kanthāsīvanahetoḥ sūcīpippalakaṃ, śaucādhānatorjalakuṇḍikā, daṇḍadhāraṇaṃ, bhaikṣacaryārthaṃ pātraṃ, prāṇadhāraṇārthamekakālamagrāmyo yathopapanno'bhyavahāraḥ, śramāpanayanārthaṃ śīrṇaśuṣkaparṇatṛṇāstaraṇopadhānaṃ, dhyānahetoḥ kāyanibandhanaṃ, vaneṣvaniketavāsaḥ, tandrānindrālasyādikarmavarjanaṃ, indriyārtheṣvanurāgopatāpanigrahaḥ, suptasthitagataprekṣitā hāravihārapratyaṅgaceṣṭādikeṣvārambheṣu smṛtipūrvikā pravṛttiḥ, satkārastutigarhāvamānakṣamatvaṃ, kṣutpipāsāyāsaśramaśītoṣṇavātavarṣāsukhaduḥkhasaṃsparśasahatvaṃ, śokadainyamānodvegamadalobharāgerṣyābhayakrodhādibhirasañcalanam, ahaṅkārādiṣūpasargasañjñā, lokapuruṣayoḥ sargādisāmānyāvekṣaṇaṃ, kāryakālātyayabhayaṃ, yogārambhe satatamanirvedaḥ, sattvotsāhaḥ, apavargāya dhīdhṛtismṛtibalādhānaṃ; niyamanamindriyāṇāṃ cetasi, cetasa ātmani, ātmanaśca; dhātubhedena śarīrāvayavasaṅkhyānamabhīkṣṇaṃ, sarvaṃ kāraṇavadduḥkhamasvamanityamityabhyupagamaḥ, sarvapravṛttiṣvaghasañjñā <note place="foot" type="variant" n="8">‘duḥkhasañjñā’ ita pā.</note>, sarvasannyāse sukhamityabhiniveśaḥ; eṣa mārgo'pavargāya, ato'nyathā badhyate; ityudayanāni vyākhyātāni||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">bhavanti cātra- etairavimalaṃ sattvaṃ śuddhyupāyairviśudhyati| mṛjyamāna ivādarśastailacelakacādibhiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">grahāmbudarajodhūmanīhārairasamāvṛtam| yathā'rkamaṇḍalaṃ bhāti bhāti sattvaṃ tathā'malam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">jvalatyātmani saṃruddhaṃ tat sattvaṃ saṃvṛtāyane| śuddhaḥ sthiraḥ prasannārcirdīpo dīpāśaye yathā||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śuddhasattvasya yā śuddhā satyā buddhiḥ pravartate| yayā bhinattyatibalaṃ mahāmohamayaṃ tamaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sarvabhāvasvabhāvajño yayā bhavati niḥspṛhaḥ| yogaṃ yayā sādhayate sāṅkhyaḥ sampadyate yayā||17||</seg> <seg type="unit" n="18">yayā nopaityahaṅkāraṃ nopāste kāraṇaṃ yayā| yayā nālambate kiñcit sarvaṃ sannyasyate yayā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">yāti brahma yayā nityamajaraṃ śāntamavyayam <note place="foot" type="variant" n="15">‘śāntamakṣaram’ ita pā.</note>| vidyā siddhirmatirmedhā prajñā jñānaṃ ca sā matā||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">loke vitatamātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyataḥ| parāvaradṛśaḥ śāntirjñānamūlā na naśyati||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">paśyataḥ sarvabhāvān hi sarvāvasthāsu sarvadā| brahmabhūtasya saṃyogo na śuddhasyopapadyate||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">nātmanaḥ karaṇābhāvālliṅgamapyupalabhyate| sa sarvakaraṇāyogānmukta ityabhidhīyate||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vipāpaṃ virajaḥ śāntaṃ paramakṣaramavyayam| amṛtaṃ brahma nirvāṇaṃ paryāyaiḥ śāntirucyate||23||</seg> <seg type="unit" n="24">etattat saumya! vijñānaṃ yajjñātvā muktasaṃśayāḥ| munayaḥ praśamaṃ jagmurvītamoharajaḥspṛhāḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tatra ślokau- saprayojanamuddiṣṭaṃ lokasya puruṣasya ca| sāmānyaṃ mūlamutpattau nivṛttau mārga eva ca||25||</seg> <seg type="unit" n="26">śuddhasattvasamādhānaṃ satyā buddhiśca naiṣṭhikī| vicaye puruṣasyoktā niṣṭhā ca paramarṣiṇā||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne puruṣavicayaśārīraṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ca.4.6">
          <head>śarīravicayaśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śarīravicayaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">śarīravicayaḥ śarīropakārārthamiṣyate| jñātvā hi śarīratattvaṃ śarīropakārakareṣu bhāveṣu jñānamutpadyate| tasmāccharīravicayaṃ praśaṃsanti kuśalāḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra śarīraṃ nāma cetanādhiṣṭhānabhūtaṃ pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakaṃ samayogavāhi <note place="foot" type="variant" n="2">‘samayogavāhino yadā hyasmin’ iti pā.</note>| yadā hyasmiñ śarīre dhātavo vaiṣamyamāpadyante tadā kleśaṃ vināśaṃ vā prāpnoti| vaiṣamyagamanaṃ hi punardhātūnāṃ vṛddhihrāsagamanamakārtsnyena prakṛtyā ca||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">yaugapadyena tu virodhināṃ dhātūnāṃ vṛddhihrāsau bhavataḥ| yaddhi yasya dhātorvṛddhikaraṃ tattato viparītaguṇasya dhātoḥ pratyavāyakaraṃ sampadyate||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tadeva tasmādbheṣajaṃ samyagavacāryamāṇaṃ yugapannyūnātiriktānāṃ dhātūnāṃ sāmyakaraṃ bhavati, adhikamapakarṣati nyūnamāpyāyayati||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">etāvadeva hi bhaiṣajyaprayoge phalamiṣṭaṃ svasthavṛttānuṣṭhāne ca yāvaddhātūnāṃ sāmyaṃ syāt| svasthā hyapi dhātūnāṃ sāmyānugrahārthameva kuśalā rasaguṇānāhāravikārāṃśca paryāyeṇecchantyupayoktuṃ sātmyasamājñātān; ekaprakārabhūyiṣṭhāṃścopayuñjānāstadviparītakarasamājñātayā <note place="foot" type="variant" n="5">‘viparītakaraṇalakṣaṇasamājñātayā’ iti pā.</note> ceṣṭayā samamicchanti kartum||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">deśakālātmaguṇaviparītānāṃ hi karmaṇāmāhāravikārāṇāṃ ca kriyopayogaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘krameṇopayogaḥ, samyak sarvābhiyogaḥ, anudīrṇānāṃ sandhāraṇaṃ’ iti pā.</note> samyak, sarvātiyogasandhāraṇam, asandhāraṇamudīrṇānāṃ ca gatimatāṃ, sāhasānāṃ ca varjanaṃ, svasthavṛttametāvaddhātūnāṃ sāmyānugrahārthamupadiśyate||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">dhātavaḥ punaḥ śārīrāḥ samānaguṇaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhairvā'pyāhāravikārairabhyasyamānairvṛddhiṃ prāpnuvanti, hrāsaṃ tu viparītaguṇairviparītaguṇabhūyiṣṭhairvā'pyāhārairabhyasyamānaiḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tatreme śarīradhātuguṇāḥ saṅkhyāsāmarthyakarāḥ; tadyathā- gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramṛdukaṭhinaviśadapicchilaślakṣṇakharasūkṣmasthūlasāndradravāḥ| teṣu ye guravaste gurubhirāhāravikāraguṇairabhyasyamānairāpyāyyante, laghavaśca hrasanti; laghavastu laghubhirāpyāyyante, guravaśca hrasanti| evameva sarvadhātuguṇānāṃ sāmānyayogādvṛddhiḥ, viparyayāddhrāsaḥ| tasmānmāṃsamāpyāyyate māṃsena bhūyastaramanyebhyaḥ śarīradhātubhyaḥ, tathā lohitaṃ lohitena, medo medasā, vasā vasayā, asthi taruṇāsthnā, majjā majjñā, śukraṃ śukreṇa, garbhastvāmagarbheṇa||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yatra tvevaṃlakṣaṇena sāmānyena sāmānyavatāmāhāravikārāṇāmasānnidhyaṃ syāt, sannihitānāṃ vā'pyayuktatvānnopayogo ghṛṇitvādanyasmādvā kāraṇāt, sa ca dhāturabhivardhayitavyaḥ syāt, tasya ye samānaguṇāḥ syurāhāravikārā asevyāśca, tatra samānaguṇabhūyiṣṭhānāmanyaprakṛtīnāmapyāhāravikārāṇāmupayogaḥ syāt| tadyathā- śukrakṣaye kṣīrasarpiṣorupayogo madhurasnigdhaśītasamākhyātānāṃ cāpareṣāṃ dravyāṇāṃ, mūtrakṣaye punarikṣurasavāruṇīmaṇḍadravamadhurāmlalavaṇopakledināṃ, purīṣakṣaye kulmāṣamāṣakuṣkuṇḍājamadhyayavaśākadhānyāmlānāṃ, vātakṣaye kaṭukatiktakaṣāyarūkṣalaghuśītānāṃ, pittakṣaye'mlalavaṇakaṭukakṣāroṣṇatīkṣṇānāṃ, śleṣmakṣaye snigdhagurumadhurasāndrapicchilānāṃ dravyāṇām| karmāpi yadyasya dhātorvṛddhikaraṃ tattadāsevyam| evamanyeṣāmapi śarīradhātūnāṃ sāmānyaviparyayābhyāṃ vṛddhihrāsau yathākālaṃ kāryau| iti sarvadhātūnāmekaikaśo'tideśataśca vṛddhihrāsakarāṇi vyākhyātāni bhavanti||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kārtsnyena śarīravṛddhikarāstvime <note place="foot" type="variant" n="14">‘śarīrapuṣṭikarāstvime’ iti pā.</note> bhāvā bhavanti; tadyathā- kālayogaḥ, svabhāvasaṃsiddhiḥ, āhārasauṣṭhavam, avighātaśceti||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">balavṛddhikarāstvime bhāvā bhavanti| tadyathā- balavatpuruṣe deśe janma balavatpuruṣe kāle ca, sukhaśca kālayogaḥ, bījakṣetraguṇasampacca, āhārasampacca, śarīrasampacca, sātmyasampacca, sattvasampacca, svabhāvasaṃsiddhiśca, yauvanaṃ ca, karma ca, saṃharṣaśceti||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">āhārapariṇāmakarāstvime bhāvā bhavanti| tadyathā- ūṣmā, vāyuḥ, kledaḥ, snehaḥ, kālaḥ, samayogaśceti <note place="foot" type="variant" n="15">‘saṃyogaśca’ iti pā.</note>||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tatra tu khalveṣāmūṣmādīnāmāhārapariṇāmakarāṇāṃ bhāvānāmime karmaviśeṣā bhavanti| tadyathā- ūṣmā pacati, vāyurapakarṣati, kledaḥ śaithilyamāpādayati, sneho mārdavaṃ janayati, kālaḥ paryāptimabhinirvartayati, samayogastveṣāṃ pariṇāmadhātusāmyakaraḥ sampadyate||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pariṇamatastvāhārasya <note place="foot" type="variant" n="19">‘pariṇāmataḥ’ iti pā.</note> guṇāḥ śarīraguṇabhāvamāpadyante yathāsvamaviruddhāḥ; viruddhāśca vihanyurvihatāśca virodhibhiḥ śarīram||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">śarīraguṇāḥ <note place="foot" type="variant" n="20">‘śarīradhātava’ iti pā.</note> punardvividhāḥ saṅgraheṇa- malabhūtāḥ, prasādabhūtāśca| tatra malabhūtāste ye śarīrasyābādhakarāḥ syuḥ| tadyathā- śarīracchidreṣūpadehāḥ pṛthagjanmāno bahirmukhāḥ, paripakvāśca dhātavaḥ, prakupitāśca vātapittaśleṣmāṇaḥ, ye cānye'pi keciccharīre tiṣṭhanto bhāvāḥ śarīrasyopaghātāyopapadyante, sarvāṃstānmale <note place="foot" type="variant" n="21">‘malākhyān’ iti pā.</note> sañcakṣmahe; itarāṃstu prasāde <note place="foot" type="variant" n="22">‘prasādākhyān’ iti pā.</note>, gurvādīṃśca dravāntān guṇabhedena, rasādīṃśca śukrāntān dravyabhedena||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">teṣāṃ sarveṣāmeva vātapittaśleṣmāṇo duṣṭā dūṣayitāro bhavanti, doṣasvabhāvāt| vātādīnāṃ punardhātvantare kālāntare praduṣṭānāṃ vividhāśitapītīye'dhyāye vijñānānyuktāni| etāvatyeva duṣṭadoṣagatiryāvat saṃsparśanāccharīradhātūnām| prakṛtibhūtānāṃ tu khalu vātādīnāṃ phalamārogyam| tasmādeṣāṃ prakṛtibhāve prayatitavyaṃ buddhimadbhiriti||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">bhavati cātra- śarīraṃ sarvathā sarvaṃ sarvadā veda yo bhiṣak| āyurvedaṃ sa kārtsnyena veda lokasukhapradam||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">evaṃvādinaṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘tamevamuktavantaṃ’ iti pā.</note> bhagavantamātreyamagniveśa uvāca śrutametadyaduktaṃ bhagavatā śarīrādhikāre vacaḥ| kinnu khalu garbhasyāṅgaṃ pūrvamabhinirvartate kukṣau, kuto mukhaḥ kathaṃ cāntargatastiṣṭhati, kimāhāraśca vartayati, kathambhūtaśca niṣkrāmati, kaiścāyamāhāropacārairjātaḥ sadyo hanyate, kairavyādhirabhivardhate, kiñcāsya devādiprakopanimittā vikārāḥ sambhavanti āhosvinna, kiñcāsya kālākālamṛtyvorbhāvābhāvayorbhagavānadhyavasyati, kiñcāsya paramāyuḥ, kāni cāsya paramāyuṣo nimittānīti||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tamevamuktavantamagniveśaṃ bhagavān punarvasurātreya uvāca- pūrvamuktametadgarbhāvakrāntau yathā'yamabhinirvartate kukṣau, yaccāsya yadā santiṣṭhate'ṅgajātam| viprativādāstvatra bahuvidhāḥ sūtrakṛtāmṛṣīṇāṃ santi sarveṣāṃ; tānapi nibodhocyamānān- śiraḥ pūrvamabhinirvartate kukṣāviti kumāraśirā bharadvājaḥ paśyati, sarvendriyāṇāṃ tadadhiṣṭhānamiti kṛtvā; hṛdayamiti kāṅkāyano bāhlīkabhiṣak, cetanādhiṣṭhānatvāt; nābhiriti bhadrakāpyaḥ, āhārāgama iti kṛtvā; pakvāśayagudamiti bhadraśaunakaḥ, mārutādhiṣṭhānatvāt; hastapādamiti baḍiśaḥ, tatkaraṇatvāt puruṣasya; indriyāṇīti janako vaidehaḥ, tānyasya buddhyadhiṣṭhānānīti kṛtvā; parokṣatvādacintyamiti mārīciḥ kaśyapaḥ; sarvāṅgābhinirvṛttiryugapaditi dhanvantariḥ; tadupapannaṃ, sarvāṅgānāṃ tulyakālābhinirvṛttatvāddhṛdayaprabhṛtīnām| sarvāṅgānāṃ hyasya hṛdayaṃ mūlamadhiṣṭhānaṃ ca keṣāñcidbhāvānām, naca tasmāt pūrvābhinirvṛttireṣāṃ; tasmāddhṛdayaprabhṛtīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="30">‘hṛdayapūrvāṇāṃ’ iti pā.</note> sarvāṅgānāṃ tulyakālābhinirvṛttiḥ, sarve bhāvā hyanyonyapratibaddhāḥ; tasmādyathābhūtadarśanaṃ sādhu||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">garbhastu khalu mātuḥ pṛṣṭhābhimukha ūrdhvaśirāḥ saṅkucyāṅgānyāste'ntaḥkukṣau <note place="foot" type="variant" n="36">‘saṅkucyāṅgānyāste jarāyuvṛtaḥ kukṣau’ iti pā.</note>||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vyapagatapipāsābubhukṣastu khalu garbhaḥ paratantravṛttirmātaramāśritya vartayatyupasnehopasvedābhyāṃ garbhāśaye sadasadbhūtāṅgāvayavaḥ, tadanantaraṃ hyasya kaścillomakūpāyanairupasnehaḥ kaścinnābhināḍyayanaiḥ| nābhyāṃ hyasya nāḍī prasaktā, nāḍyāṃ cāparā, aparā cāsya mātuḥ prasaktā hṛdaye, mātṛhṛdayaṃ hyasya tāmaparāmabhisamplavate sirābhiḥ syandamānābhiḥ <note place="foot" type="variant" n="37">‘saṃspandamānābhiḥ’ iti pā.</note>; sa tasya raso balavarṇakaraḥ sampadyate, sa ca sarvarasavānāhāraḥ| striyā hyāpannagarbhāyāstridhā rasaḥ pratipadyate- svaśarīrapuṣṭaye, stanyāya, garbhavṛddhaye ca| sa tenāhāreṇopaṣṭabdhaḥ (paratantravṛttirmātaramāśritya) vartayatyantargataḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">sa copasthitakāle janmani prasūtimārutayogāt parivṛttyāvākśirā <note place="foot" type="variant" n="38">‘parivṛtyārvākśirā’ iti pā.</note> niṣkrāmatyapatyapathena, eṣā prakṛtiḥ, vikṛtiḥ punarato'nyathā| paraṃ tvataḥ <note place="foot" type="variant" n="39">‘paraṃ tataḥ’ iti pā.</note> svatantravṛttirbhavati||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tasyāhāropacārau jātisūtrīyopadiṣṭāvavikārakarau cābhivṛddhikarau bhavataḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tābhyāmeva ca viṣamasevitābhyāṃ jātaḥ sadya upahanyate tarurivāciravyaparopito vātātapābhyāmapratiṣṭhitamūlaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">āptopadeśādadbhutarūpadarśanāt samutthānaliṅgacikitsitaviśeṣāccādoṣaprakopānurūpā devādiprakopanimittā vikārāḥ samupalabhyante||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">kālākālamṛtyvostu khalu bhāvābhāvayoridamadhyavasitaṃ naḥ- “yaḥ kaścin mriyate sa kāla eva mriyate, na hi kālacchidramasti” ityeke bhāṣante| taccāsamyak| na hyacchidratā sacchidratā vā kālasyopapadyate, kālasvalakṣaṇasvabhāvāt| tatrāhurapare- yo yadā mriyate sa tasya niyato mṛtyukālaḥ; sa sarvabhūtānāṃ satyaḥ, samakriyatvāditi| etadapi cānyathā'rthagrahaṇam| na hi kaścinna mriyata iti samakriyaḥ| kālo hyāyuṣaḥ pramāṇamadhikṛtyocyate| yasya ceṣṭaṃ yo yadā mriyate sa tasya mṛtyukāla iti, tasya sarve bhāvā yathāsvaṃ niyatakālā bhaviṣyanti; tacca nopapadyate, pratyakṣaṃ hyakālāhāravacanakarmaṇāṃ phalamaniṣṭaṃ, viparyaye ceṣṭaṃ; pratyakṣataścopalabhyate khalu kālākālavyaktistāsu tāsvavasthāsu taṃ tamarthamabhisamīkṣya, tadyathā- kālo'yamasya vyādherāhārasyauṣadhasya pratikarmaṇo visargasya, akālo veti| loke'pyetadbhavati- kāle devo varṣatyakāle devo varṣati, kāle śītamakāle śītaṃ, kāle tapatyakāle tapati, kāle puṣpaphalamakāle ca puṣpaphalamiti| tasmādubhayamasti- kāle mṛtyurakāle ca; naikāntikamatra| yadi hyakāle mṛtyurna syānniyatakālapramāṇamāyuḥ sarvaṃ syāt; evaṃ gate hitāhitajñānamakāraṇaṃ syāt, pratyakṣānumānopadeśāścāpramāṇāni syurye pramāṇabhūtāḥ sarvatantreṣu, yairāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi copalabhyante| vāgvastumātrametadvādamṛṣayo manyante- nākāle mṛtyurastīti||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">varṣaśataṃ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tasya nimittaṃ prakṛtiguṇātmasampat sātmyopasevanaṃ ceti||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">tatra ślokāḥ- śarīraṃ yadyathā tacca <note place="foot" type="variant" n="48">‘yathāvacca’ iti pā.</note> vartate kliṣṭamāmayaiḥ| yathā kleśaṃ vināśaṃ ca yāti ye cāsya dhātavaḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">vṛddhihrāsau yathā teṣāṃ kṣīṇānāmauṣadhaṃ ca yat| dehavṛddhikarā bhāvā balavṛddhikarāśca ye||32||</seg> <seg type="unit" n="33">pariṇāmakarā bhāvā yā ca teṣāṃ pṛthak kriyā| malākhyāḥ samprasādākhyā <note place="foot" type="variant" n="49">‘saprasādākhyāḥ’ iti pā.</note> dhātavaḥ praśna eva ca||33||</seg> <seg type="unit" n="34">navako <note place="foot" type="variant" n="50">‘daśakaḥ’ iti pā.</note> nirṇayaścāsya vidhivat samprakāśitaḥ| tathyaḥ śarīravicaye śārīre paramarṣiṇā||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne śarīravicayaśārīraṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ca.4.7">
          <head>śarīrasaṅkhyāśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śarīrasaṅkhyāśārīraṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘śarīrasaṅkhyāṃ nāma śārīraṃ’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">śarīrasaṅkhyāmavayavaśaḥ kṛtsnaṃ śarīraṃ pravibhajya sarvaśarīrasaṅkhyānapramāṇajñānahetorbhagavantamātreyamagniveśaḥ papraccha||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tamuvāca bhagavānātreyaḥ- śṛṇu matto'gniveśa! sarvaśarīramācakṣāṇasya <note place="foot" type="variant" n="3">‘sarvaśarīramabhisañcakṣāṇāt’ iti pā.</note> yathā praśnamekamanā yathāvat| śarīre ṣaṭ tvacaḥ; tadyathā- udakadharā tvagbāhyā, dvitīyā tvasṛgdharā, tṛtīyā sidhmakilāsasambhavādhiṣṭhānā, caturthī dadrūkuṣṭhasambhavādhiṣṭhānā, pañcamī tvalajīvidradhisambhavādhiṣṭhānā, ṣaṣṭhī tu yasyāṃ chinnāyāṃ tāmyatyandha iva ca tamaḥ praviśati yāṃ cāpyadhiṣṭhāyārūṃṣi jāyante parvasu kṛṣṇaraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni ca; iti ṣaṭ tvacaḥ| etāḥ ṣaḍaṅgaṃ śarīramavatatya tiṣṭhanti||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatrāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘atha’ iti pā.</note> śarīrasyāṅgavibhāgaḥ; tadyathā- dvau bāhū, dve sakthinī, śirogrīvam, antarādhiḥ, iti ṣaḍaṅgamaṅgam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">trīṇi saṣaṣṭīni śatānyasthnāṃ saha dantolūkhalanakhena <note place="foot" type="variant" n="8">‘dantolūkhalanakhaiḥ’ iti pā.</note>| tadyathā- dvātriṃśaddantāḥ, dvātriṃśaddantolūkhalāni, viṃśatirnakhāḥ, ṣaṣṭiḥ pāṇipādāṅgulyasthīni, viṃśatiḥ pāṇipādaśalākāḥ, catvāri <note place="foot" type="variant" n="9">‘catvāryadhiṣṭhānānyāsāṃ’ iti pā.</note> pāṇipādaśalākādhiṣṭhānāni, dve pārṣṇyorasthinī, catvāraḥ pādayorgulphāḥ, dvau maṇikau <note place="foot" type="variant" n="10">‘maṇibandhakau’ iti pā.</note> hastayoḥ, catvāryaratnyorasthīni, catvāri jaṅghayoḥ, dve jānunī, dve jānukapālike, dvāvūrunalakau, dvau bāhunalakau, dvāvaṃsau, dve aṃsaphalake, dvāvakṣakau, ekaṃ jatru, dve tāluke, dve śroṇiphalake, ekaṃ bhagāsthi, pañcacatvāriṃśat pṛṣṭhagatānyasthīni, pañcadaśa grīvāyāṃ, caturdaśorasi, dvayoḥ pārśvayoścaturviṃśatiḥ parśukāḥ, tāvanti sthālakāni, tāvanti caiva sthālakārbudāni, ekaṃ hanvasthi, dve hanumūlabandhane, ekāsthi nāsikāgaṇḍakūṭalalāṭaṃ, dvau śaṅkhau, catvāri śiraḥkapālānīti; evaṃ trīṇi saṣaṣṭīni śatānyasthnāṃ saha dantolūkhalanakheneti||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pañcendriyādhiṣṭhānāni; tadyathā- tvag, jihvā, nāsikā, akṣiṇī, karṇau ca| pañca buddhīndriyāṇi; tadyathā- sparśanaṃ, rasanaṃ, ghrāṇaṃ, darśanaṃ, śrotramiti| pañca karmendriyāṇi; tadyathā- hastau, pādau, pāyuḥ, upasthaḥ, jihvā ceti||7||</seg> <seg type="unit" n="8">hṛdayaṃ cetanādhiṣṭhānamekam||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">daśa prāṇāyatanāni; tadyathā- mūrdhā, kaṇṭhaḥ, hṛdayaṃ, nābhiḥ, gudaṃ, bastiḥ, ojaḥ, śukraṃ, śoṇitaṃ, māṃsamiti| teṣu ṣaṭ pūrvāṇi marmasaṅkhyātāni||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">pañcadaśa koṣṭhāṅgāni; tadyathā- nābhiśca, hṛdayaṃ ca, kloma ca, yakṛcca, plīhā ca, vṛkkau ca, bastiśca, purīṣādhāraśca, āmāśayaśca, pakvāśayaśca, uttaragudaṃ ca, adharagudaṃ ca, kṣudrāntraṃ ca, sthūlāntraṃ ca, vapāvahanaṃ ceti||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ṣaṭpañcāśat pratyaṅgāni ṣaṭsvaṅgeṣūpanibaddhāni, yānyaparisaṅkhyātāni pūrvamaṅgeṣu parisaṅkhyāyamāneṣu, tānyanyaiḥ paryāyairiha prakāśyāni <note place="foot" type="variant" n="16">‘prakāśya vyākhyātāni’ iti pā.</note> bhavanti| tadyathā- dve jaṅghāpiṇḍike, dve ūrupiṇḍike, dvau sphicau, dvau vṛṣaṇau, ekaṃ śephaḥ, dve ukhe, dvau vaṅkṣaṇau, dvau kukundarau, ekaṃ bastiśīrṣam, ekamudaraṃ, dvau stanau, dvau śleṣmabhuvau <note place="foot" type="variant" n="17">‘dvau bhujau’ iti pā.</note>, dve bāhupiṇḍike, cibukamekaṃ, dvāvoṣṭhau, dve sṛkkaṇyau, dvau dantaveṣṭakau, ekaṃ tālu, ekā galaśuṇḍikā, dve upajihvike, ekā gojihvikā, dvau gaṇḍau, dve karṇaśaṣkulike, dvau karṇaputrakau, dve akṣikūṭe, catvāryakṣivartmāni, dve akṣikanīnike, dve bhruvau, ekā'vaṭuḥ, catvāri pāṇipādahṛdayāni||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">nava mahanti chidrāṇi- sapta śirasi, dve cādhaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">etāvaddṛśyaṃ śakyamapi nirdeṣṭum||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">anirdeśyamataḥ paraṃ tarkyameva| tadyathā- nava snāyuśatāni, sapta sirāśatāni, dve dhamanīśate, catvāri <note place="foot" type="variant" n="22">‘pañca peśīśatāni’ iti pā.</note> peśīśatāni, saptottaraṃ marmaśataṃ, dve sandhiśate, ekonatriṃśatsahasrāṇi <note place="foot" type="variant" n="23">‘ekonatriṃśacchatasahasrāṇi’ iti pā.</note> nava ca śatāni ṣaṭpañcāśatkāni sirādhamanīnāmaṇuśaḥ pravibhajyamānānāṃ mukhāgraparimāṇaṃ, tāvanti caiva keśaśmaśrulomānīti| etadyathāvatsaṅkhyātaṃ tvakprabhṛti dṛśyaṃ, tarkyamataḥ param| etadubhayamapi <note place="foot" type="variant" n="24">‘eke tadubhayamapi na vikalpayante prakṛtibhāvāccharīrasya’ iti, ‘tvakprabhṛti dṛśyaṃ tarkyamevetyeke, tadubhayamapi na vikalpate prakṛtibhāvāccharīrasya’ iti ca pā.</note> na vikalpate, prakṛtibhāvāccharīrasya||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">yattvañjalisaṅkhyeyaṃ tadupadekṣyāmaḥ; tat paraṃ pramāṇamabhijñeyaṃ, tacca vṛddhihrāsayogi, tarkyameva| tadyathā- daśodakasyāñjalayaḥ śarīre svenāñjalipramāṇena, yattu pracyavamānaṃ purīṣamanubadhnātyatiyogena tathā mūtraṃ rudhiramanyāṃśca śarīradhātūn, yattu sarvaśarīracaraṃ bāhyā tvagbibharti, yattu tvagantare vraṇagataṃ lasīkāśabdaṃ labhate, yaccoṣmaṇā'nubaddhaṃ lomakūpebhyo niṣpatat svedaśabdamavāpnoti, tadudakaṃ daśāñjalipramāṇaṃ; navāñjalayaḥ pūrvasyāhārapariṇāmadhātoḥ, yaṃ ‘rasa’ ityācakṣate; aṣṭau śoṇitasya, sapta purīṣasya, ṣaṭ śleṣmaṇaḥ, pañca pittasya, catvāro mūtrasya, trayo vasāyāḥ, dvau medasaḥ, eko majjāyāḥ, mastiṣkasyārdhāñjaliḥ, śukrasya tāvadeva pramāṇaṃ, tāvadeva <note place="foot" type="variant" n="26">‘tāvadeva caujasaḥ, strīṇāmārtavasya catvāro'ñjalayaḥ’ iti pā.</note> ślaiṣmikasyaujasa iti| etaccharīratattvamuktam||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tatra yadviśeṣataḥ sthūlaṃ sthiraṃ mūrtimadgurukharakaṭhinamaṅgaṃ nakhāsthidantamāṃsacarmavarcaḥkeśaśmaśrulomakaṇḍarādi tat pārthivaṃ gandho ghrāṇaṃ ca; yaddravasaramandasnigdhamṛdupicchilaṃ rasarudhiravasākaphapittamūtrasvedādi tadāpyaṃ raso rasanaṃ ca; yat pittamūṣmā ca yo yā ca bhāḥ śarīre tat sarvamāgneyaṃ rūpaṃ darśanaṃ ca; yaducchvāsapraśvāsonmeṣanimeṣākuñcanaprasāraṇagamanapreraṇadhāraṇādi tadvāyavīyaṃ sparśaḥ sparśanaṃ ca; yadviviktaṃ yaducyate mahānti cāṇūni srotāṃsi tadāntarīkṣaṃ śabdaḥ śrotraṃ ca; yat prayoktṛ tat pradhānaṃ buddhirmanaśca| iti śarīrāvayavasaṅkhyā yathāsthūlabhedenāvayavānāṃ nirdiṣṭā||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">śarīrāvayavāstu paramāṇubhedenāparisaṅkhyeyā bhavanti, atibahutvādatisaukṣmyādatīndriyatvācca| teṣāṃ saṃyogavibhāge paramāṇūnāṃ kāraṇaṃ vāyuḥ karmasvabhāvaśca||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tadetaccharīraṃ saṅkhyātamanekāvayavaṃ dṛṣṭamekatvena saṅgaḥ, pṛthaktvenāpavargaḥ| tatra pradhānamasaktaṃ sarvasattānivṛttau <note place="foot" type="variant" n="27">‘sarvasantānanivṛttau’ iti pā.</note> nivartate iti||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tatra ślokau- śarīrasaṅkhyāṃ yo veda sarvāvayavaśo bhiṣak| tadajñānanimittena sa mohena na yujyate||19||</seg> <seg type="unit" n="20">amūḍho mohamūlaiśca na doṣairabhibhūyate| nirdoṣo niḥspṛhaḥ śāntaḥ praśāmyatyapunarbhavaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne śarīrasaṅkhyāśārīraṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ca.4.8">
          <head>jātisūtrīyaśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto jātisūtrīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">strīpuṃsayoravyāpannaśukraśoṇitagarbhāśayayoḥ śreyasīṃ prajāmicchatostadarthābhinirvṛttikaraṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘tannirvṛttikaraṃ’ iti pā.</note> karmopadekṣyāmaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">athāpyetau strīpuṃsau snehasvedābhyāmupapādya, vamanavirecanābhyāṃ saṃśodhya, krameṇa prakṛtimāpādayet| saṃśuddhau cāsthāpanānuvāsanābhyāmupācaret; upācarecca madhurauṣadhasaṃskṛtābhyāṃ ghṛtakṣīrābhyāṃ puruṣaṃ, striyaṃ tu tailamāṣābhyām||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tataḥ puṣpāt prabhṛti trirātramāsīta brahmacāriṇyadhaḥśāyinī, pāṇibhyāmannamajarjarapātrādbhuñjānā <note place="foot" type="variant" n="2">‘ajarjarapātre’ iti pā.</note>, na ca kāñcinmṛjāmāpadyeta| tataścaturthe'hanyenāmutsādya saśiraskaṃ snāpayitvā śuklāni vāsāṃsyācchādayet puruṣaṃ ca| tataḥ śuklavāsasau sragviṇau sumanasāvanyonyamabhikāmau saṃvaseyātāṃ snānāt prabhṛti yugmeṣvahaḥsu putrakāmau, ayugmeṣu duhitṛkāmau||5||</seg> <seg type="unit" n="6">na ca nyubjāṃ pārśvagatāṃ vā saṃseveta| nyubjāyā vāto balavān sa yoniṃ pīḍayati, pārśvagatāyā dakṣiṇe pārśve śleṣmā sa cyutaḥ pidadhāti garbhāśayaṃ, vāme pārśve pittaṃ tadasyāḥ pīḍitaṃ vidahati raktaṃ śukraṃ ca, tasmāduttānā bījaṃ gṛhṇīyāt; tathāhi yathāsthānamavatiṣṭhante doṣāḥ| paryāpte caināṃ śītodakena pariṣiñcet| tatrātyaśitā kṣudhitā pipāsitā bhītā vimanāḥ śokārtā kruddhā'nyaṃ ca pumāṃsamicchantī maithune cātikāmā vā na garbhaṃ dhatte, viguṇāṃ vā prajāṃ janayati| atibālāmativṛddhāṃ dīrgharogiṇīmanyena vā vikāreṇopasṛṣṭāṃ varjayet| puruṣe'pyeta eva doṣāḥ| ataḥ sarvadoṣavarjitau strīpuruṣau saṃsṛjyeyātām||6||</seg> <seg type="unit" n="7">sañjātaharṣau maithune cānukūlāviṣṭagandhaṃ svāstīrṇaṃ sukhaṃ śayanamupakalpya manojñaṃ hitamaśanamaśitvā nātyaśitau dakṣiṇapādena pumānārohet vāmapādena strī||7||</seg> <seg type="unit" n="8">tatra mantraṃ prayuñjīta- “ahirasi āyurasi sarvataḥ pratiṣṭhā'si dhātā tvā dadatu vidhātā tvā dadhātu brahmavarcasā bhava” iti| “brahmā bṛhaspatirviṣṇuḥsomaḥsūryastathā'śvinau| bhago'tha mitrāvaruṇau vīraṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘putraṃ vīraṃ dadhātu me’ iti pā.</note> dadatu me sutam” ityuktvā saṃvaseyātām||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sā cedevamāśāsīta- bṛhantamavadātaṃ haryakṣamojasvinaṃ śuciṃ sattvasampannaṃ putramiccheyamiti, śuddhasnānāt prabhṛtyasyai manthamavadātayavānāṃ madhusarpirbhyāṃ saṃsṛjya śvetāyā goḥ sarūpavatsāyāḥ payasā''loḍya rājate kāṃsye vā pātre kāle kāle saptāhaṃ satataṃ prayacchet pānāya| prātaśca śāliyavānnavikārān dadhimadhusarpirbhiḥ payobhirvā saṃsṛjya bhuñjīta, tathā sāyamavadātaśaraṇaśayanāsanapānavasanabhūṣaṇā ca syāt| sāyaṃ prātaśca śaśvacchvetaṃ mahāntaṃ vṛṣabhamājāneyaṃ vā haricandanāṅgadaṃ paśyet| saumyābhiścaināṃ kathābhirmanonukūlābhirupāsīta| saumyākṛtivacanopacāraceṣṭāṃśca strīpuruṣānitarānapi cendriyārthānavadātān paśyet| sahacaryaścaināṃ priyahitābhyāṃ satatamupacareyustathā bhartā| na ca miśrībhāvamāpadyeyātāmiti| anena vidhinā saptarātraṃ sthitvā'ṣṭame'hanyāplutyādbhiḥ saśiraskaṃ saha bhartrā ahatāni vastrāṇyācchādayedavadātāni, avadātāśca srajo bhūṣaṇāni ca bibhṛyāt||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tata ṛtvik prāguttarasyāṃ diśyagārasya prāgpravaṇamudakpravaṇaṃ vā pradeśamabhisamīkṣya, gomayodakābhyāṃ sthaṇḍilamupalipya, prokṣya codakena, vedīmasmin sthāpayet| tāṃ paścimenāhatavastrasañcaye śvetārṣabhe vā'pyajina upaviśed brāhmaṇaprayuktaḥ, rājanyaprayuktastu vaiyāghre carmaṇyānaḍuhe vā, vaiśyaprayuktastu raurave bāste vā| tatropaviṣṭaḥ pālāśībhiraiṅgudībhiraudumbarībhirmādhūkībhirvā samidbhiragnimupasamādhāya, kuśaiḥ paristīrya, paridhibhiśca paridhāya, lājaiḥ śuklābhiśca gandhavatībhiḥ sumanobhirupakiret| tatra praṇīyodapātraṃ pavitrapūtamupasaṃskṛtya sarpirājyārthaṃ yathoktavarṇānājāneyādīn samantataḥ sthāpayet||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tataḥ putrakāmā paścimato'gniṃ dakṣiṇato brāhmaṇamupaviśyānvālabheta saha bhartrā yatheṣṭaṃ putramāśāsānā| tatastasyā āśāsānāyā ṛtvik prajāpatimabhinirdiśya yonau tasyāḥ kāmaparipūraṇārthaṃ kāmyāmiṣṭiṃ nirvartayed ‘viṣṇuryoniṃ kalpayatu’ ityanayarcā| tataścaivājyena sthālīpākamabhighārya trirjuhuyādyathāmnāyam| mantropamantritamudapātraṃ tasyai dadyāt sarvodakārthān kuruṣveti| tataḥ samāpte karmaṇi pūrvaṃ dakṣiṇapādamabhiharantī pradakṣiṇamagnimanuparikrāmet saha bhartrā| tato <note place="foot" type="variant" n="7">‘tato'nuparikramya’ iti pā.</note> brāhmaṇān svasti vācayitvā''jyaśeṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘saha bhartrā''jyaśeṣaṃ’ iti pā.</note> prāśnīyāt pūrvaṃ pumān, paścāt strī; na cocchiṣṭamavaśeṣayet| tatastau saha saṃvaseyātāmaṣṭarātraṃ, tathāvidhaparicchadāveva ca syātāṃ <note place="foot" type="variant" n="9">syātāmiti hastalikhitapustake na paṭhyate</note>, tatheṣṭaputraṃ janayetām||11||</seg> <seg type="unit" n="12">yā tu strī śyāmaṃ lohitākṣaṃ vyūḍhoraskaṃ mahābāhuṃ ca putramāśāsīta, yā vā kṛṣṇaṃ kṛṣṇamṛdudīrghakeśaṃ śuklākṣaṃ śukladantaṃ tejasvinamātmavantam; eṣa evānayorapi homavidhiḥ| kintu paribarho varṇavarjaṃ syāt| putravarṇānurūpastu yathāśīreva tayoḥ paribarho'nyaḥ kāryaḥ syāt||12||</seg> <seg type="unit" n="13">śūdrā tu namaskārameva kuryāt (devāgnidvijagurutapasvisiddhebhyaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">yogīndranāthasenastvamuṃ pāṭhaṃ na paṭhati</note> )||13||</seg> <seg type="unit" n="14">yā yā ca yathāvidhaṃ putramāśāsīta tasyāstasyāstāṃ tāṃ putrāśiṣamanuniśamya tāṃstāñjanapadānmanasā'nuparikrāmayet| tato <note place="foot" type="variant" n="11">‘tānanuparikramya’ iti pā.</note> yā yā yeṣāṃ yeṣāṃ janapadānāṃ manuṣyāṇāmanurūpaṃ putramāśāsīta sā sā teṣāṃ teṣāṃ janapadānāṃ manuṣyāṇāmāhāravihāropacāraparicchadānanuvidhatsveti vācyā syāt| ityetat sarvaṃ putrāśiṣāṃ samṛddhikaraṃ karma vyākhyātaṃ bhavati||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">na khalu kevalametadeva karma varṇavaiśeṣyakaraṃ bhavati| api tu tejodhāturapyudakāntarikṣadhātuprāyo'vadātavarṇakaro bhavati, pṛthivīvāyudhātuprāyaḥ kṛṣṇavarṇakaraḥ, samasarvadhātuprāyaḥ śyāmavarṇakaraḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">sattvavaiśeṣyakarāṇi punasteṣāṃ teṣāṃ prāṇināṃ mātāpitṛsattvānyantarvatnyāḥ śrutayaścābhīkṣṇaṃ svocitaṃ ca karma sattvaviśeṣābhyāsaśceti||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">yathoktena vidhinopasaṃskṛtaśarīrayoḥ strīpuruṣayormiśrībhāvamāpannayoḥ śukraṃ śoṇitena saha saṃyogaṃ sametyāvyāpannamavyāpannena yonāvanupahatāyāmapraduṣṭe garbhāśaye garbhamabhinirvartayatyekāntena| yathā- nirmale vāsasi suparikalpite rañjanaṃ samuditaguṇamupanipātādeva rāgamabhinirvartayati, tadvat; yathā vā kṣīraṃ dadhnā'bhiṣutamabhiṣavaṇādvihāya svabhāvamāpadyate dadhibhāvaṃ, śukraṃ tadvat||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">evamabhinirvartamānasya garbhasya strīpuruṣatve hetuḥ pūrvamuktaḥ| yathā hi bījamanupataptamuptaṃ svāṃ svāṃ prakṛtimanuvidhīyate vrīhirvā vrīhitvaṃ yavo vā yavatvaṃ tathā strīpuruṣāvapi yathoktaṃ hetuvibhāgamanuvidhīyete||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tayoḥ karmaṇā vedoktena vivartanamupadiśyate <note place="foot" type="variant" n="15">‘vivartanam anyathātvena pravartanam’ iti gaṅgādharaḥ</note> prāgvyaktībhāvāt prayuktena samyak| karmaṇāṃ hi deśakālasampadupetānāṃ niyatamiṣṭaphalatvaṃ, tathetareṣāmitaratvam| tasmādāpannagarbhāṃ striyamabhisamīkṣya prāgvyaktībhāvādgarbhasya puṃsavanamasyai dadyāt| goṣṭhe jātasya nyagrodhasya prāguttarābhyāṃ śākhābhyāṃ śuṅge anupahate ādāya dvābhyāṃ dhānyamāṣābhyāṃ sampadupetābhyāṃ gaurasarṣapābhyāṃ vā saha dadhni prakṣipya puṣyeṇa pibet, tathaivāparāñjīvakarṣabhakāpāmārgasahacarakalkāṃśca yugapadekaikaśo yatheṣṭaṃ vā'pyupasaṃskṛtya payasā, kuḍyakīṭakaṃ matsyakaṃ vodakāñjalau prakṣipya puṣyeṇa pibet, tathā kanakamayān rājatānāyasāṃśca puruṣakānagnivarṇānaṇupramāṇān dadhni payasyudakāñjalau vā prakṣipya pibedanavaśeṣataḥ puṣyeṇa, puṣyeṇaiva ca śālipiṣṭasya pacyamānasyoṣmāṇamupāghrāya tasyaiva ca piṣṭasyodakasaṃsṛṣṭasya rasaṃ dehalyāmupanidhāya <note place="foot" type="variant" n="16">‘dehalīmupadhāya’ iti pā.</note> dakṣiṇe nāsāpuṭe svayamāsiñcet picunā| yaccānyadapi brāhmaṇā brūyurāptā vā striyaḥ puṃsavanamiṣṭaṃ taccānuṣṭheyam| iti puṃsavanāni||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ata ūrdhvaṃ garbhasthāpanāni vyākhyāsyāmaḥ- aindrī brāhmī śatavīryā sahasravīryā'moghā'vyathā śivā'riṣṭā vāṭyapuṣpī viṣvaksenakāntā cetyāsāmoṣadhīnāṃ śirasā dakṣiṇena vā pāṇinā dhāraṇaṃ, etābhiścaiva siddhasya payasaḥ sarpiṣo vā pānam, etābhiścaiva puṣye puṣye snānaṃ, sadā ca tāḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘sadā caitābhiḥ’ iti pā.</note> samālabheta| tathā sarvāsāṃ jīvanīyoktānāmoṣadhīnāṃ sadopayogastaistairupayogavidhibhiḥ| iti garbhasthāpanāni vyākhyātāni bhavanti||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">garbhopaghātakarāstvime bhāvā bhavanti; tadyathā- utkaṭaviṣamakaṭhināsanasevinyā <note place="foot" type="variant" n="21">‘utkaṭaviṣamasthānakaṭhināsanasevinyāḥ’ iti pā.</note> vātamūtrapurīṣavegānuparundhatyā dāruṇānucitavyāyāmasevinyāstīkṣṇoṣṇātimātrasevinyāḥ pramitāśanasevinyā garbho mriyate'ntaḥ kukṣeḥ, akāle vā sraṃsate, śoṣī vā bhavati; tathā'bhighātaprapīḍanaiḥ śvabhrakūpaprapātadeśāvalokanairvā'bhīkṣṇaṃ mātuḥ prapatatyakālegarbhaḥ, tathā'timātrasaṅkṣobhibhiryānairyānena, apriyātimātraśravaṇairvā| pratatottānaśāyinyāḥ punargarbhasya nābhyāśrayā nāḍī kaṇṭhamanuveṣṭayati, vivṛtaśāyinī naktañcāriṇī conmattaṃ janayati, apasmāriṇaṃ punaḥ kalikalahaśīlā, vyavāyaśīlā durvapuṣamahrīkaṃ straiṇaṃ vā, śokanityā bhītamapacitamalpāyuṣaṃ vā, abhidhyātrī <note place="foot" type="variant" n="22">‘abhidhyāyinī’ iti pā.</note> paropatāpinamīrṣyuṃ straiṇaṃ vā, stenā tvāyāsabahulamatidrohiṇamakarmaśīlaṃ vā, amarṣiṇī caṇḍamaupadhikamasūyakaṃ vā svapnanityā tandrālumabudhamalpāgniṃ vā, madyanityā pipāsālumalpasmṛtimanavasthitacittaṃ vā, godhāmāṃsaprāyā <note place="foot" type="variant" n="23">‘godhāmāṃsapriyā’ iti pā.</note> śārkariṇamaśmariṇaṃ śanairmehiṇaṃ vā, varāhamāṃsaprāyā raktākṣaṃ krathanamatiparuṣaromāṇaṃ vā, matsyamāṃsanityā ciranimeṣaṃ stabdhākṣaṃ vā, madhuranityā pramehiṇaṃ mūkamatisthūlaṃ vā, amlanityā raktapittinaṃ tvagakṣirogiṇaṃ vā, lavaṇanityā śīghravalīpalitaṃ khālityarogiṇaṃ vā, kaṭukanityā durbalamalpaśukramanapatyaṃ vā, tiktanityā śoṣiṇamabalamanupacitaṃ vā, kaṣāyanityā śyāvamānāhinamudāvartinaṃ vā, yadyacca yasya yasya vyādhernidānamuktaṃ tattadāsevamānā'ntarvatnī tannimittavikārabahulamapatyaṃ janayati| pitṛjāstu śukradoṣā mātṛjairapacārairvyākhyātāḥ| iti garbhopaghātakarā bhāvā bhavantyuktāḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘vyākhyātāḥ’ iti pā.</note>| tasmādahitānāhāravihārān prajāsampadamicchantī strī viśeṣeṇa varjayet| sādhvācārā cātmānamupacareddhitābhyāmāhāravihārābhyāmiti||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vyādhīṃścāsyā mṛdumadhuraśiśirasukhasukumāraprāyairauṣadhāhāropacārairupacaret, na cāsyā vamanavirecanaśirovirecanāni prayojayet, na raktamavasecayet, sarvakālaṃ ca nāsthāpanamanuvāsanaṃ vā kuryādanyatrātyayikādvyādheḥ| aṣṭamaṃ māsamupādāya vamanādisādhyeṣu punarvikāreṣvātyayikeṣu mṛdubhirvamanādibhistadarthakāribhirvopacāraḥ syāt| pūrṇamiva tailapātramasaṅkṣobhayatā'ntarvatnī <note place="foot" type="variant" n="27">‘asaṅkṣobhyāntarvatnī’ iti pā.</note> bhavatyupacaryā||22||</seg> <seg type="unit" n="23">sā cedapacārād dvayostriṣu vā māseṣu puṣpaṃ paśyennāsyā garbhaḥ sthāsyatīti vidyāt; ajātasāro hi tasmin kāle bhavati garbhaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">sā ceccatuṣprabhṛtiṣu māseṣu krodhaśokāsūyerṣyābhayatrāsavyavāyavyāyāmasaṅkṣobhasandhāraṇaviṣamāśanaśayanasthānakṣutpipāsātiyogāt kadāhārādvā puṣpaṃ paśyet, tasyā garbhasthāpanavidhimupadekṣyāmaḥ| puṣpadarśanādevaināṃ brūyāt- śayanaṃ tāvanmṛdusukhaśiśirāstaraṇasaṃstīrṇamīṣadavanataśiraskaṃ pratipadyasveti| tato yaṣṭīmadhukasarpirbhyāṃ paramaśiśiravāriṇī saṃsthitābhyāṃ picumāplāvyopasthasamīpe sthāpayettasyāḥ, tathā śatadhautasahasradhautābhyāṃ sarpirbhyāmadhonābheḥ sarvataḥ pradihyāt, sarvataśca gavyena caināṃ payasā suśītena madhukāmbunā vā nyagrodhādikaṣāyeṇa vā pariṣecayedadho nābheḥ, udakaṃ vā suśītamavagāhayet, kṣīriṇāṃ kaṣāyadrumāṇāṃ ca svarasaparipītāni celāni <note place="foot" type="variant" n="28">‘tailāni’ iti pā.</note> grāhayet, nyagrodhādiśuṅgāsiddhayorvākṣīrasarpiṣoḥ picuṃ grāhayet, ataścaivākṣamātraṃ prāśayet, prāśayedvā kevalaṃ kṣīrasarpiḥ, padmotpalakumudakiñjalkāṃścāsyai samadhuśarkarān lehārthaṃ dadyāt, śṛṅgāṭakapuṣkarabījakaśerukān bhakṣṇārthaṃ, gandhapriyaṅgvasitotpalaśālūkodumbaraśalāṭunyagrodhaśuṅgāni vā pāyayedenāmājena payasā, payasā caināṃ balātibalāśāliṣaṣṭikekṣumūlakākolīśṛtena samadhuśarkaraṃ raktaśālīnāmodanaṃ mṛdusurabhiśītalaṃ bhojayet, lāvakapiñjalakuraṅgaśambaraśaśahariṇaiṇakālapucchakarasena vā ghṛtasusaṃskṛtena sukhaśiśiropavātadeśasthāṃ bhojayet, krodhaśokāyāsavyavāyavyāyāmebhyaścābhirakṣet, saumyābhiścaināṃ kathābhirmanonukūlābhirupāsīta; tathā'syā garbhastiṣṭhati||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">yasyāḥ punarāmānvayāt puṣpadarśanaṃ syāt, prāyastasyāstadgarbhopaghātakaraṃ bhavati, viruddhopakramatvāttayoḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">yasyāḥ punaruṣṇatīkṣṇopayogādgarbhiṇyā mahati sañjātasāre garbhe puṣpadarśanaṃ syādanyo vā yonisrāvastasyā garbho vṛddhiṃ na prāpnoti niḥsrutatvāt; sa kālamavatiṣṭhate'timātraṃ, tamupaviṣṭakamityācakṣate kecit| upavāsavratakarmaparāyāḥ punaḥ kadāhārāyāḥ snehadveṣiṇyā vātaprakopaṇoktānyāsevamānāyā garbho vṛddhiṃ na prāpnoti pariśuṣkatvāt; sa cāpi kālamavatiṣṭhate'timātram <note place="foot" type="variant" n="29">‘kālāntaraṃ’ iti pā.</note>, aspandanaśca bhavati, taṃ tu nāgodaramityācakṣate||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">nāryostayorubhayorapi cikitsitaviśeṣamupadekṣyāmaḥ- bhautikajīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharasiddhānāṃ sarpiṣāṃ payasāmāmagarbhāṇāṃ copayogo garbhavṛddhikaraḥ; tathā sambhojanametaireva siddhaiśca ghṛtādibhiḥ subhikṣāyāḥ <note place="foot" type="variant" n="30">‘sububhukṣāyāṃ’ iti pā.</note>, abhīkṣṇaṃ yānavāhanāpamārjanāvajṛmbhaṇairupapādanamiti||27||</seg> <seg type="unit" n="28">yasyāḥ punargarbhaḥ prasupto na spandate tāṃ śyenamatsyagavayaśikhitāmracūḍatittirīṇāmanyatamasya sarpiṣmatā rasena māṣayūṣeṇa vā prabhūtasarpiṣā mūlakayūṣeṇa vā raktaśālīnāmodanaṃ mṛdumadhuraśītalaṃ bhojayet| tailābhyaṅgena cāsyā abhīkṣṇamudarabastivaṅkṣaṇorukaṭīpārśvapṛṣṭhapradeśānīṣaduṣṇenopacaret||28||</seg> <seg type="unit" n="29">yasyāḥ punarudāvartavibandhaḥ syādaṣṭame māse na cānuvāsanasādhyaṃ manyeta tatastasyāstadvikārapraśamanamupakalpayennirūham| udāvarto hyupekṣitaḥ sahasā sagarbhāṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘garbhaṃ sagarbhāṃ garbhiṇīṃ vā nipātayet’ iti pā.</note> garbhiṇīṃ garbhamathavā'tipātayet| tatra vīraṇaśāliṣaṣṭikakuśakāśekṣuvālikāvetasaparivyādhamūlānāṃ bhūtīkānantākāśmaryaparūṣakamadhukamṛdvīkānāṃ ca payasā'rdhodakenodgamayya rasaṃ priyālabibhītakamajjatilakalkasamprayuktamīṣallavaṇamanatyuṣṇaṃ ca nirūhaṃ dadyāt| vyapagatavibandhāṃ caināṃ sukhasalilapariṣiktāṅgīṃ sthairyakaramavidāhinamāhāraṃ bhuktavatīṃ sāyaṃ madhurakasiddhena tailenānuvāsayet| nyubjāṃ tvenāmāsthāpanānuvāsanābhyāmupacaret||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">yasyāḥ punaratimātradoṣopacayādvā tīkṣṇoṣṇātimātrasevanādvā vātamūtrapurīṣavegavidhāraṇairvā viṣamāśa(sa)naśayanasthānasampīḍanābhighātairvā krodhaśokerṣyābhayatrāsādibhirvā sāhasairvā'paraiḥ karmabhirantaḥkukṣergarbho <note place="foot" type="variant" n="32">‘antaḥkukṣau’ iti pā.</note> mriyate, tasyāḥ stimitaṃ stabdhamudaramātataṃ śītamaśmāntargatamiva bhavatyaspandano garbhaḥ, śūlamadhikamupajāyate, na cāvyaḥ prādurbhavanti, yonirna prasravati, akṣiṇī cāsyāḥ sraste bhavataḥ, tāmyati, vyathate, bhramate, śvasiti, aratibahulā ca bhavati, na cāsyā vegaprādurbhāvo yathāvadupalabhyate; ityevaṃlakṣaṇāṃ striyaṃ mṛtagarbheyamiti vidyāt||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">tasya garbhaśalyasya jarāyuprapātanaṃ karma saṃśamanamityāhureke, mantrādikamatharvavedavihitamityeke, paridṛṣṭakarmaṇā śalyahartrā haraṇamityeke| vyapagatagarbhaśalyāṃ tu striyamāmagarbhāṃ surāsīdhvariṣṭamadhumadirāsavānāmanyatamamagre sāmarthyataḥ pāyayedgarbhakoṣṭhaśuddhyarthamartivismaraṇārthaṃ praharṣaṇārthaṃ ca, ataḥ paraṃ samprīṇanairbalānurakṣibhirasnehasamprayuktairyavāgvādibhirvā <note place="foot" type="variant" n="33">‘bṛṃhaṇaiḥ’ iti pā.</note> tatkālayogibhirāhārairupacareddoṣadhātukledaviśoṣaṇamātraṃ kālam| ataḥ paraṃ snehapānairbastibhirāhāravidhibhiśca dīpanīyajīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharasamākhyātairupacaret| paripakvagarbhaśalyāyāḥ punarvimuktagarbhaśalyāyāstadahareva snehopacāraḥ syāt||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">paramato nirvikāramāpyāyyamānasya garbhasya māse māse karmopadekṣyāmaḥ| prathame māse śaṅkitā cedgarbhamāpannā kṣīramanupaskṛtaṃ mātrāvacchītaṃ kāle kāle pibet, sātmyameva ca bhojanaṃ sāyaṃ prātaśca bhuñjīta; dvitīye māse kṣīrameva ca madhurauṣadhasiddhaṃ; tṛtīye māse kṣīraṃ madhusarpirbhyāmupasaṃsṛjya; caturthe māse kṣīranavanītamakṣamātramaśnīyāt; pañcame māse kṣīrasarpiḥ; ṣaṣṭhe māse kṣīrasarpirmadhurauṣadhasiddhaṃ; tadeva saptame māse| tatra garbhasya keśā jāyamānā māturvidāhaṃ janayantīti striyo bhāṣante; tanneti bhagavānātreyaḥ, kintu garbhotpīḍanādvātapittaśleṣmāṇa uraḥ prāpya vidāhaṃ janayanti, tataḥ kaṇḍūrupajāyate, kaṇḍūmūlā ca kikkisāvāptirbhavati| tatra kolodakena navanītasya madhurauṣadhasiddhasya pāṇitalamātraṃ kāle kāle'syai pānārthaṃ dadyāt, candanamṛṇālakalkaiścāsyāḥ stanodaraṃ vimṛdgīyāt, śirīṣadhātakīsarṣapamadhukacūrṇairvā, kuṭajārjakabījamustaharidrākalkairvā, nimbakolasurasamañjiṣṭhākalkairvā, pṛṣatahariṇaśaśarudhirayutayā triphalayā vā; karavīrapatrasiddhena tailenābhyaṅgaḥ; pariṣekaḥ punarmālatīmadhukasiddhenāmbhasā; jātakaṇḍūśca kaṇḍūyanaṃ varjayettvagbhedavairūpyaparihārārtham, asahyāyāṃ tu kaṇḍvāmunmardanoddharṣaṇābhyāṃ parihāraḥ syāt; madhuramāhārajātaṃ vātaharamalpamasnehalavaṇamalpodakānupānaṃ ca bhuñjīta| aṣṭame tu māse kṣīrayavāgūṃ sarpiṣmatīṃ kāle kāle pibet; tanneti bhadrakāpyaḥ, paiṅgalyābādho hyasyā garbhamāgacchediti; astvatra paiṅgalyābādha ityāha bhagavān punarvasurātreyaḥ, na tvevaitanna kāryam; evaṃ kurvatī hyarogā''rogyabalavarṇasvarasaṃhananasampadupetaṃ jñātīnāmapi śreṣṭhamapatyaṃ janayati| navame tu khalvenāṃ māse madhurauṣadhasiddhena tailenānuvāsayet| ataścaivāsyāstailāt picuṃ yonau praṇayedgarbhasthānamārgasnehanārtham| yadidaṃ karma prathamaṃ māsaṃ samupādāyopadiṣṭamānavamānmāsāttena garbhiṇyā garbhasamaye garbhadhāriṇīkukṣikaṭīpārśvapṛṣṭhaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘garbhadhāraṇe’ iti pā.</note> mṛdūbhavati, vātaścānulomaḥ sampadyate, mūtrapurīṣe ca prakṛtibhūte sukhena mārgamanupadyete, carmanakhāni ca mārdavamupayānti, balavarṇau copacīyete; putraṃ ceṣṭaṃ sampadupetaṃ sukhinaṃ sukhenaiṣā kāle prajāyata iti||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">prāk caivāsyā navamānmāsāt sūtikāgāraṃ kārayedapahṛtāsthiśarkarākapāle deśe praśastarūparasagandhāyāṃ bhūmau prāgdvāramudagdvāraṃ vā bailvānāṃ kāṣṭhānāṃ taindukaiṅgudakānāṃ bhāllātakānāṃ vāra(ru)ṇānāṃ khādirāṇāṃ vā; yāni cānyānyapi brāhmaṇāḥ śaṃseyuratharvavedavidasteṣāṃ; vasanālepanācchādanāpidhānasampadupetaṃ vāstuvidyāhṛdayayogāgnisalilodūkhalavarcaḥsthānasnānabhūmimahānasamṛtusukhaṃ ca||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">tatra sarpistailamadhusaindhavasauvarcalakālaviḍlavaṇaviḍaṅgakuṣṭhakilimanāgara- pippalīpippalīmūlahastipippalīmaṇḍūkaparṇyelālāṅgalīvacācavyacitrakacirabilva- hiṅgusarṣapalaśunakatakakaṇakaṇikānīpātasībalvajabhūrjakulatthamaireyasurāsavāḥ sannihitāḥ syuḥ; tathā'śmānau dvau, dve ku(ca)ṇḍamusale, dve udūkhale, kharavṛṣabhaśca <note place="foot" type="variant" n="36">‘kharo vṛṣabhaśca’ iti pā.</note>, dvau ca tīkṣṇau sūcīpippalakau sauvarṇarājatau, śastrāṇi ca tīkṣṇāyasāni, dvau ca bilvamayau paryaṅkau, taindukaiṅgudāni ca kāṣṭhānyagnisandhukṣaṇāni, striyaśca bahvyo bahuśaḥ prajātāḥ sauhārdayuktāḥ satatamanuraktāḥ pradakṣiṇācārāḥ pratipattikuśalāḥ prakṛtivatsalāstyaktaviṣādāḥ kleśasahinyo'bhimatāḥ, brāhmaṇāścātharvavedavidaḥ; yaccānyadapi tatra samarthaṃ manyeta, yaccānyacca brāhmaṇā brūyuḥ striyaśca vṛddhāstat kāryam||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">tataḥ pravṛtte navame māse puṇye'hani praśastanakṣatrayogamupagate praśaste bhagavati śaśini kalyāṇe kalyāṇe ca karaṇe maitre muhūrte śāntiṃ hutvā gobrāhmaṇamagnimudakaṃ cādau praveśya gobhyastṛṇodakaṃ madhulājāṃśca pradāya brāhmaṇebhyo'kṣatān sumanaso nāndīmukhāni ca phalānīṣṭāni dattvodakapūrvamāsanasthebhyo'bhivādya punarācamya svasti vācayet| tataḥ puṇyāhaśabdena gobrāhmaṇaṃ samanuvartamānā <note place="foot" type="variant" n="38">‘anvāvartamānā praviśet’ iti pā.</note> pradakṣiṇaṃ praviśet sūtikāgāram| tatrasthā ca prasavakālaṃ pratīkṣeta||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">tasyāstu khalvimāni liṅgāni prajananakālamabhito bhavanti; tadyathā- klamo gātrāṇāṃ, glānirānanasya, akṣṇoḥ śaithilyaṃ, vimuktabandhanatvamiva <note place="foot" type="variant" n="41">‘akṣṇorvimuktabandhanatvamiva’ iti pā.</note> vakṣasaḥ, kukṣeravasraṃsanam, adhogurutvaṃ, vaṅkṣaṇabastikaṭīkukṣipārśvapṛṣṭhanistodaḥ, yoneḥ prasravaṇam, anannābhilāṣaśceti; tato'nantaramāvīnāṃ prādurbhāvaḥ, prasekaśca garbhodakasya||36||</seg> <seg type="unit" n="37">āvīprādurbhāve tu bhūmau śayanaṃ vidadhyānmṛdvāstaraṇopapannam| tadadhyāsīta <note place="foot" type="variant" n="42">‘tadadhyāsīnāṃ tāṃ tataḥ’ iti pā.</note> sā| tāṃ tataḥ samantataḥ parivārya yathoktaguṇāḥ striyaḥ paryupāsīrannāśvāsayantyo vāgbhirgrāhiṇīyābhiḥ <note place="foot" type="variant" n="43">‘grāhaṇīyābhirupadiṣṭavadarthābhidhāyinībhiḥ’ iti pā.</note> sāntvanīyābhiśca||37||</seg> <seg type="unit" n="38">sā cedāvībhiḥ saṅkliśyamānā na prajāyetāthaināṃ brūyāt- uttiṣṭha, musalamanyataraṃ gṛhīṣva, anenaitadulūkhalaṃ dhānyapūrṇaṃ muhurmuhurabhijahi muhurmuhuravajṛmbhasva caṅkramasva cāntarā'ntareti; evamupadiśantyeke| tannetyāha bhagavānātreyaḥ| dāruṇavyāyāmavarjanaṃ hi garbhiṇyāḥ satatamupadiśyate, viśeṣataśca prajananakāle pracalitasarvadhātudoṣāyāḥ sukumāryā nāryā musalavyāyāmasamīrito vāyurantaraṃ labdhvā prāṇān hiṃsyāt, duṣpratīkāratamā hi tasmin kāle viśeṣeṇa bhavati garbhiṇī; tasmānmusalagrahaṇaṃ parihāryamṛṣayo manyante, jṛmbhaṇaṃ caṅkramaṇaṃ ca punaranuṣṭheyamiti| athāsyai dadyāt kuṣṭhailālāṅgalikīvacācitrakacirabilvacavyacūrṇamupaghrātuṃ, sā tanmuhurmuhurupajighret, tathā bhūrjapatradhūmaṃ śiṃśapāsāradhūmaṃ vā| tasyāścāntarā'ntarā kaṭīpārśvapṛṣṭhasakthideśānīṣaduṣṇena tailenābhyajyānusukhamavamṛdnīyāt <note place="foot" type="variant" n="44">‘anumukhaṃ’ iti pā.</note>| anena karmaṇā garbho'vāk <note place="foot" type="variant" n="45">‘avāggarbhaḥ’ iti pā.</note> pratipadyate||38||</seg> <seg type="unit" n="39">sa yadā jānīyādvimucya hṛdayamudaramasyāstvāviśati, bastiśiro'vagṛhṇāti, tvarayantyenāmāvyaḥ, parivartate'dho <note place="foot" type="variant" n="46">‘avāggarbhaḥ’ iti pā.</note> garbha iti; asyāmavasthāyāṃ paryaṅkamenāmāropya pravāhayitumupakrameta| karṇe cāsyā mantramimamanukūlā strī japet- ‘kṣitirjalaṃ viyattejo vāyurviṣṇuḥ <note place="foot" type="variant" n="47">‘indraḥ’ iti pāṭhaḥ</note> prajāpatiḥ| sagarbhāṃ tvāṃ sadā pāntu vaiśalyaṃ ca diśantu te| prasūṣva tvamavikliṣṭamavikliṣṭā śubhānane!| kārtikeyadyutiṃ putraṃ kārtikeyābhirakṣitam’ iti||39||</seg> <seg type="unit" n="40">tāścaināṃ yathoktaguṇāḥ striyo'nuśiṣyuḥ- anāgatāvīrmā pravāhiṣṭhāḥ; yā hyanāgatāvīḥ <note place="foot" type="variant" n="48">‘yadyanāgatāvīḥ’ iti pā.</note> pravāhate vyarthamevāsyāstat karma bhavati, prajā cāsyā vikṛtā vikṛtimāpannā ca, śvāsakāsaśoṣaplīhaprasaktā vā bhavati| yathā hi kṣavathūdgāravātamūtrapurīṣavegān prayatamāno'pyaprāptakālānna labhate kṛcchreṇa vā'pyavāpnoti <note place="foot" type="variant" n="49">‘vā labhate’ iti pā.</note>, tathā'nāgatakālaṃ garbhamapi pravāhamāṇā; yathā caiṣāmeva kṣavathvādīnāṃ sandhāraṇamupaghātāyopapadyate, tathā prāptakālasya garbhasyāpravāhaṇamiti| sā yathānirdeśaṃ kuruṣveti vaktavyā syāt| tathā ca kurvatī śanaiḥ pūrvaṃ pravāheta, tato'nantaraṃ balavattaram| tasyāṃ ca pravāhamāṇāyāṃ striyaḥ śabdaṃ kuryuḥ- ‘prajātā prajātā dhanyaṃ dhanyaṃ putram’ iti| tathā'syā harṣeṇāpyāyyante prāṇāḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">yadā ca prajātā syāttadaivaināmavekṣeta- kācidasyā aparā prapannā na veti| tasyāścedaparā na prapannā syādathaināmanyatamā strī dakṣiṇena pāṇinā nābherupariṣṭādbalavannipīḍya savyena pāṇinā pṛṣṭhata upasaṅgṛhya tāṃ sunirdhūtaṃ nirdhunuyāt| athāsyāḥ pārṣṇyā śroṇīmākoṭayet| asyāḥ sphicāvupasaṅgṛhya supīḍitaṃ pīḍayet| athāsyā bālaveṇyā kaṇṭhatālu parimṛśet| bhūrjapatrakācamaṇisarpanirmokaiścāsyā yoniṃ dhūpayet| kuṣṭhatālīsakalkaṃ balvajayūṣe <note place="foot" type="variant" n="50">‘balvajakvāthe’ iti pā.</note> maireyasurāmaṇḍe tīkṣṇe kaulatthe va yūṣe maṇḍūkaparṇīpippalīsampāke vā samplāvya pāyayedenām| tathā sūkṣmailākilimakuṣṭhanāgara viḍaṅgapippalīkālāgurucavyacitrakopakuñcikākalkaṃ kharavṛṣabhasya vā jīvato <note place="foot" type="variant" n="51">‘kharasya vṛṣasya vā jarato dakṣiṇaṃ parṇamutkṛtya’ iti pā.</note> dakṣiṇaṃ karṇamutkṛtya dṛṣadi jarjarīkṛtya balvajakvāthādīnāmāplāvanānāmanyatame <note place="foot" type="variant" n="52">‘balvajayūṣādīnāmanyatame’ iti pā.</note> prakṣipyāplāvya muhūrtasthitamuddhṛtya tadāplāvanaṃ pāyayedenām| śatapuṣpākuṣṭhamadanahiṅgusiddhasya caināṃ tailasya picuṃ grāhayet| ataścaivānuvāsayet| etaireva cāplāvanaiḥ phalajīmūtekṣvākudhāmārgavakuṭajakṛtavedhanahastipippalyupahitairāsthāpayet| tadāsthāpanamasyāḥ saha vātamūtrapurīṣairnirharatyaparāmāsaktāṃ vāyorevāpratilomagatvāt <note place="foot" type="variant" n="53">‘vāyoranulomagamanāt’ iti pā.</note>| aparāṃ hi vātamūtrapurīṣāṇyanyāni cāntarbahirmārgāṇi <note place="foot" type="variant" n="54">‘cāntarbahirmukhāni’ iti pā.</note> sajjanti||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">tasyāstu khalvaparāyāḥ prapatanārthe karmaṇi kriyamāṇe jātamātrasyaiva kumārasya kāryāṇyetāni karmāṇi bhavanti; tadyathā- aśmanoḥ saṅghaṭṭanaṃ karṇayormūle, śītodakenoṣṇodakena vā mukhapariṣekaḥ <note place="foot" type="variant" n="55">‘sukhena pariṣekaḥ’ iti pā.</note>, tathā sa kleśavihatān prāṇān punarlabheta| kṛṣṇakapālikāśūrpeṇa cainamabhiniṣpuṇīyuryadyaceṣṭaḥ syād yāvat prāṇānāṃ pratyāgamanam (tattat <note place="foot" type="variant" n="56">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> sarvameva kāryam)| tataḥ pratyāgataprāṇaṃ prakṛtibhūtamabhisamīkṣya snānodakagrahaṇābhyāmupapādayet||42||</seg> <seg type="unit" n="43">athāsya tālvoṣṭhakaṇṭhajihvāpramārjanamārabhetāṅgulyā suparilikhitanakhayā suprakṣālitopadhānakārpāsasapicumatyā| prathamaṃ pramārjitāsyasya cāsya śirastālu kārpāsapicunā snehagarbheṇa pratisañchādayet| tato'syānantaraṃ saindhavopahitena sarpiṣā kāryaṃ pracchardanam||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">tataḥ kalpanaṃ nāḍyāḥ| atastasyāḥ kalpanavidhimupadekṣyāmaḥ- nābhibandhanāt prabhṛtyaṣṭāṅgulamabhijñānaṃ kṛtvā chedanāvakāśasya dvayorantarayoḥ śanairgṛhītvā tīkṣṇena raukmarājatāyasānāṃ chedanānāmanyatamenārdhadhāreṇa <note place="foot" type="variant" n="59">‘ūrdhvadhāreṇa iti pā.</note> chedayet| tāmagre sūtreṇopanibadhya kaṇṭhe'sya śithilamavasṛjet| tasya cennābhiḥ pacyeta, tāṃ lodhramadhukapriyaṅgusuradāruharidrākalkasiddhena tailenābhyajyāt, eṣāmeva tailauṣadhānāṃ cūrṇenāvacūrṇayet| iti nāḍīkalpanavidhiruktaḥ samyak||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">asamyakkalpane hi nāḍyā āyāmavyāyāmottuṇḍitā-piṇḍalikā-vināmikā-vijṛmbhikābādhebhyo bhayam| tatrāvidāhibhirvātapittapraśamanairabhyaṅgotsādanapariṣekaiḥ sarpirbhiścopakrameta gurulāghavamabhisamīkṣya||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">ato'nantaraṃ jātakarma kumārasya kāryam| tadyathā- madhusarpiṣī mantropamantrite yathāmnāyaṃ prathamaṃ prāśituṃ dadyāt| stanamata ūrdhvametenaiva vidhinā dakṣiṇaṃ pātuṃ purastāt prayacchet| athātaḥ <note place="foot" type="variant" n="61">‘athāsya’ iti pā.</note> śīrṣataḥ sthāpayedudakumbhaṃ mantropamantritam||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">athāsya rakṣāṃ vidadhyāt- ādānīkhadirakarkandhupīluparūṣakaśākhābhirasyā gṛhaṃ samantataḥ parivārayet| sarvataśca sūtikāgārasya sarṣapātasītaṇḍulakaṇakaṇikāḥ prakireyuḥ| tathā taṇḍulabalihomaḥ satatamubhayakālaṃ <note place="foot" type="variant" n="62">‘ubhayataḥkālaṃ’ iti pā.</note> kriyetānāmakarmaṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="63">‘prāṅnāmakarmaṇaḥ’ iti pā.</note>| dvāre ca musalaṃ dehalīmanu tiraścīnaṃ nyaset| vacākuṣṭhakṣaumakahiṅgusarṣapātasīlaśunakaṇakaṇikānāṃ rakṣoghnasamākhyātānāṃ cauṣadhīnāṃ poṭṭalikāṃ baddhvā sūtikāgārasyottaradehalyāmavasṛjet, tathā sūtikāyāḥ kaṇṭhe saputrāyāḥ, sthālyudakakumbhaparyaṅkeṣvapi, tathaiva ca dvayordvārapakṣayoḥ| kaṇakakaṇṭakendhanavānagnistindukakāṣṭhendhanaścāgniḥ sūtikāgārasyābhyantarato nityaṃ syāt| striyaścaināṃ yathoktaguṇāḥ suhṛdaścānuścānujāgṛyurdaśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā| anuparatapradānamaṅgalāśīḥstutigītavāditramannapānaviśadamanuraktaprahṛṣṭajanasampūrṇaṃ ca tadveśma kāryam| brāhmaṇaścātharvavedavit satatamubhayakālaṃ śāntiṃ juhuyāt svastyayanārthaṃ kumārasya tathā sūtikāyāḥ| ityetadrakṣāvidhānamuktam||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">sūtikāṃ tu khalu bubhukṣitāṃ viditvā snehaṃ pāyayeta paramayā śaktyā sarpistailaṃ vasāṃ majjānaṃ vā sātmyībhāvamabhisamīkṣya pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveracūrṇasahitam| snehaṃ pītavatyāśca sarpistailābhyāmabhyajya veṣṭayedudaraṃ mahatā'cchena vāsasā; tathā tasyā na vāyurudare vikṛtimutpādayatyanavakāśatvāt| jīrṇe tu snehe pippalyādibhireva siddhāṃ yavāgūṃ susnigdhāṃ dravāṃ mātraśaḥ <note place="foot" type="variant" n="65">‘mātrāṃ’ iti pā.</note> pāyayet| ubhayataḥkālaṃ coṣṇodakena ca pariṣecayet prāk snehayavāgūpānābhyām| evaṃ pañcarātraṃ saptarātraṃ vā'nupālya krameṇāpyāyayet| svasthavṛttametāvat sūtikāyāḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">tasyāstu khalu yo vyādhirutpadyate sa kṛcchrasādhyo bhavatyasādhyo vā, garbhavṛddhikṣayitaśithilasarvadhātutvāt, pravāhaṇavedanākledanaraktaniḥsrutiviśeṣaśūnyaśarīratvācca; tasmāttāṃ yathoktena vidhinopacaret; bhautikajīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharasiddhairabhyaṅgotsādanapariṣekāvagāhanānnapānavidhibhirviśeṣataścopacaret; viśeṣato hi śūnyaśarīrāḥ striyaḥ prajātā bhavanti||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">daśame tvahani <note place="foot" type="variant" n="70">‘daśamyāṃ niśyatītāyām’ iti pā.</note> saputrā strī sarvagandhauṣadhairgaurasarṣapalodhraiśca snātā laghvahataśucivastraṃ paridhāya <note place="foot" type="variant" n="71">‘laghvahatavastraparihitā’ iti pā.</note> pavitreṣṭalaghuvicitrabhūṣaṇavatī ca saṃspṛśya maṅgalānyucitāmarcayitvā ca devatāṃ śikhinaḥ śuklavāsaso'vyaṅgāṃśca brāhmaṇān svasti vācayitvā kumāramahatānāṃ <note place="foot" type="variant" n="72">‘kumāramahatena vāsasā''cchādayet prākśirasamudakśirasaṃ vā saṃveśya’ iti pā.</note> ca vāsasāṃ sañcaye prākśirasamudakśirasaṃ vā saṃveśya devatāpūrvaṃ dvijātibhyaḥ praṇamatītyuktvā kumārasya pitā dve nāmanī kārayennākṣatrikaṃ nāmābhiprāyikaṃ ca| tatrābhiprāyikaṃ ghoṣavadādyantasthāntamūṣmāntaṃ vā'vṛddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="73">‘vṛddhatripurupāntaraṃ’ iti pā.</note> tripuruṣānūkamanavapratiṣṭhitaṃ, nākṣātrikaṃ tu nakṣatradevatāsamānākhyaṃ <note place="foot" type="variant" n="74">‘nakṣatradevatāsaṃyuktaṃ kṛtaṃ’ iti pā.</note> dvyakṣaraṃ caturakṣaraṃ vā||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">vṛtte <note place="foot" type="variant" n="75">‘kṛte’ iti pā.</note> ca nāmakarmaṇi kumāraṃ parīkṣitumupakrametāyuṣaḥ pramāṇajñānahetoḥ| tatremānyāyuṣmatāṃ kumārāṇāṃ lakṣaṇāni bhavanti| tadyathā- ekaikajā mṛdavo'lpāḥ snigdhāḥ subaddhamūlāḥ kṛṣṇāḥ keśāḥ praśasyante, sthirā bahalā tvak, prakṛtyā'tisampannamīṣatpramāṇātivṛttamanurūpamātapatropamaṃ <note place="foot" type="variant" n="76">‘pramāṇātiriktaṃ’ iti pā.</note> śiraḥ, vyūḍhaṃ dṛḍhaṃ samaṃ suśliṣṭaśaṅkhasandhyūrdhvavyañjanasampannamupacitaṃ valibhamardhacandrākṛti lalāṭaṃ, bahalau vipulasamapīṭhau samau nīcairvṛddhau pṛṣṭhato'vanatau suśliṣṭakarṇaputrakau mahācchidrau karṇau, īṣatpralambinyāvasaṅgate same saṃhate mahatyau bhruvau, same samāhitadarśane vyaktabhāgavibhāge balavatī tejasopapanne svaṅgāpāṅge cakṣuṣī, ṛjvī mahocchvāsā vaṃśasampanneṣadavanatāgrā nāsikā, mahadṛjusuniviṣṭadantamāsyam, āyāmavistāropapannā ślakṣṇā tanvī prakṛtivarṇayuktā <note place="foot" type="variant" n="77">‘prakṛtiyuktā pāṭalavarṇā’ iti pā.</note> jihvā, ślakṣṇaṃ yuktopacayamūṣmopapannaṃ raktaṃ tālu, mahānadīnaḥ snigdho'nunādī gambhīrasamuttho dhīraḥ svaraḥ, nātisthūlau nātikṛśau vistāropapannāvāsyapracchādanau raktāvoṣṭhau, mahatyau hanū, vṛttā nātimahatī grīvā, vyūḍhamupacitamuraḥ, gūḍhaṃ jatru pṛṣṭhavaṃśaśca, viprakṛṣṭāntarau stanau, asampātinī sthire pārśve, vṛttaparipūrṇāyatau bāhū sakthinī aṅgulayaśca, mahadupacitaṃ pāṇipādaṃ, sthirā vṛttāḥ snigdhāstāmrāstuṅgāḥ kūrmākārāḥ karajāḥ, pradakṣiṇāvartā sotsaṅgā ca nābhiḥ, urastribhāgahīnā samā samupacitamāṃsā kaṭī, vṛttau sthiropacitamāṃsau nātyunnatau nātyavanatau sphicau, anupūrvaṃ vṛttāvupacayayuktāvūrū, nātyupacite nātyapacite eṇīpade pragūḍhasirāsthisandhī jaṅghe, nātyupacitau nātyapacitau gulphau, pūrvopadiṣṭaguṇau pādau kūrmākārau, prakṛtiyuktāni vātamūtrapurīṣaguhyāni tathā svaprajāgaraṇāyāsasmitaruditastanagrahaṇāni, yacca kiñcidanyadapyanuktamasti tadapi sarvaṃ prakṛtisampannamiṣṭaṃ, viparītaṃ punaraniṣṭam| iti dīrghāyurlakṣaṇāni||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">ato dhātrīparīkṣāmupadekṣyāmaḥ| atha brūyāt- dhātrīmānaya samānavarṇāṃ yauvanasthāṃ nibhṛtāmanāturāmavyaṅgāmavyasanāmavirūpāmajugupsitāṃ <note place="foot" type="variant" n="79">‘avijugupsāmajugupsitāṃ’ iti pā.</note> deśajātīyāmakṣudrāmakṣudrakarmiṇīṃ kule jātāṃ vatsalāmarogāṃ jīvadvatsāṃ puṃvatsāṃ dogdhrīmapramattāmanuccāraśāyinīmanantyāvasāyinīṃ kuśalopacārāṃ śucimaśucidveṣiṇīṃ stanastanyasampadupetāmiti||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">tatreyaṃ stanasampat- nātyūrdhvau nātilambāvanatikṛśāvanatipīnau yuktapippalakau sukhaprapānau ceti (stanasampat)||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">stanyasampattu prakṛtivarṇagandharasasparśam, udapātre ca duhyamānamudakaṃ vyeti prakṛtibhūtatvāt; tat puṣṭikaramārogyakaraṃ ceti (stanyasampat)||54||</seg> <seg type="unit" n="55">ato'nyathā vyāpannaṃ jñeyam| tasya viśeṣāḥ- śyāvāruṇavarṇaṃ kaṣāyānurasaṃ viśadamanālakṣyagandhaṃ rūkṣaṃ dravaṃ phenilaṃ laghvatṛptikaraṃ karśanaṃ vātavikārāṇāṃ kartṛ vātopasṛṣṭaṃ kṣīramabhijñeyaṃ <note place="foot" type="variant" n="81">‘kṣīramiti jñeyam’ iti pā.</note>; kṛṣṇanīlapītatāmrāvabhāsaṃ tiktāmlakaṭukānurasaṃ kuṇaparudhiragandhi bhṛśoṣṇaṃ pittavikārāṇāṃ kartṛ ca pittopasṛṣṭaṃ kṣīramabhijñeyam, atyarthaśuklamatimādhuryopapannaṃ lavaṇānurasaṃ ghṛtatailavasāmajjagandhi picchilaṃ tantumadukapātre'vasīdachleṣmavikārāṇāṃ kartṛ śleṣmopasṛṣṭaṃ kṣīramabhijñeyam||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">teṣāṃ tu trayāṇāmapi kṣīradoṣāṇāṃ prativiśeṣamabhisamīkṣya yathāsvaṃ yathādoṣaṃ ca vamanavirecanāsthāpanānuvāsanāni vibhajya kṛtāni praśamanāya bhavanti| pānāśanavidhistu duṣṭakṣīrāyā yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamudgahareṇukakulatthasurāsauvīrakamaireyamedakalaśunakarañjaprāyaḥ syāt| kṣīradoṣaviśeṣāṃścāvekṣyāvekṣya tattadvidhānaṃ kāryaṃ syāt| pāṭhāmahauṣadhasuradārumustamūrvāguḍūcīvatsakaphalakirātatiktakakaṭukarohiṇīsārivākaṣāyāṇāṃ ca pānaṃ praśasyate, tathā'nyeṣāṃ tiktakaṣāyakaṭukamadhurāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="82">‘tiktakaṣāyakaṭukaprāyāṇāṃ’ iti pā.</note> dravyāṇāṃ prayogaḥ kṣīravikāraviśeṣānabhisamīkṣya mātrāṃ kālaṃ ca| iti kṣīraviśodhanāni||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">kṣīrajananāni tu madyāni sīdhuvarjyāni, grāmyānūpaudakāni ca śākadhānyamāṃsāni, dravamadhurāmlalavaṇabhūyiṣṭhāścāhārāḥ, kṣīriṇyaścauṣadhayaḥ, kṣīrapānamanāyāsaśca, vīraṇaṣaṣṭikaśālīkṣuvālikādarbhakuśakāśagundretkaṭamūlakaṣāyāṇāṃ ca pānamiti (kṣīrajananāni)||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">dhātrī tu yadā svādubahulaśuddhadugdhā syāttadāsnātānuliptā śuklavastraṃ paridhāyaindrīṃ brāhmīṃ śatavīryāṃ sahasravīryāmamoghāmavyathāṃ śivāmariṣṭāṃ vāṭyapuṣpīṃ viṣvaksenakāntāṃ <note place="foot" type="variant" n="83">‘viṣvaksenakāntāmiti vibhratyoṣadhīḥ’ iti pā.</note> vā bibhratyoṣadhiṃ kumāraṃ prāṅmukhaṃ prathamaṃ dakṣiṇaṃ stanaṃ pāyayet| iti dhātrīkarma||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">ato'nantaraṃ kumārāgāravidhimanuvyākhyāsyāmaḥ- vāstuvidyākuśalaḥ praśastaṃ ramyamatamaskaṃ nivātaṃ pravātaikadeśaṃ dṛḍhamapagataśvāpadapaśudaṃṣṭrimūṣikapataṅgaṃ suvibhaktasalilolūkhalamūtravarcaḥsthānasnānabhūmimahānasamṛtusukhaṃ yathartuśayanāsanāstaraṇasampannaṃ kuryāt; tathā suvihitarakṣāvidhānabalimaṅgalahomaprāyaścittaṃ śucivṛddhavaidyānuraktajanasampūrṇam| iti kumārāgāravidhiḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">śayanāsanāstaraṇaprāvaraṇāni kumārasya mṛdulaghuśucisugandhīni syuḥ; svedamalajantumanti mūtrapurīṣopasṛṣṭāni ca varjyāni syuḥ; asati sambhave'nyeṣāṃ tānyeva ca suprakṣālitopadhānāni sudhūpitāni śuddhaśuṣkāṇyupayogaṃ gaccheyuḥ||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">dhūpanāni punarvāsasāṃ śayanāstaraṇaprāvaraṇānāṃ ca yavasarṣapātasīhiṅgugugguluvacācorakavayaḥsthāgolomījaṭilāpalaṅkaṣāśokarohiṇīsarpanirmokāṇi ghṛtayuktāni syuḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">maṇayaśca dhāraṇīyāḥ kumārasya khaḍgarurugavayavṛṣabhāṇāṃ jīvatāmeva dakṣiṇebhyo viṣāṇebhyo'grāṇi gṛhītāni syuḥ; aindryādyāścauṣadhayo jīvakarṣabhakau ca, yāni cānyānyapi brāhmaṇāḥ praśaṃseyuratharvavedavidaḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">krīḍanakāni khalu kumārasya vicitrāṇi ghoṣavantyabhirāmāṇi cāgurūṇi cātīkṣṇāgrāṇi cānāsya praveśīni cāprāṇaharāṇi cāvitrāsanāni syuḥ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">na hyasya vitrāsanaṃ sādhu| tasmāttasmin rudatyabhuñjāne vā'nyatra vidheyatāmagacchati rākṣasapiśācapūtanādyānāṃ nāmānyāhvayatā kumārasya vitrāsanārthaṃ nāmagrahaṇaṃ na kāryaṃ syāt||64||</seg> <seg type="unit" n="65">yadi tvāturyaṃ kiñcit kumāramāgacchet tat prakṛtinimittapūrvarūpaliṅgopaśayaviśeṣaistattvato'nubudhya sarvaviśeṣānāturauṣadhadeśakālāśrayānavekṣamāṇaścikitsitumārabhetainaṃ madhuramṛdulaghusurabhiśītaśaṅkaraṃ karma pravartayan| evaṃsātmyā hi kumārā bhavanti| tathā te śarma labhante cirāya| aroge tvarogavṛttamātiṣṭheddeśakālātmaguṇaviparyayeṇa vartamānaḥ, krameṇāsātmyāni parivartyopayuñjānaḥ sarvāṇyahitāni varjayet| tathā balavarṇaśarīrāyuṣāṃ sampadamavāpnotīti||65||</seg> <seg type="unit" n="66">evamenaṃ kumāramāyauvanaprāpterdharmārthakauśalāgamanāccānupālayet||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">iti putrāśiṣāṃ samṛddhikaraṃ karma vyākhyātam| tadācaran yathoktairvidhibhiḥ pūjāṃ yatheṣṭaṃ labhate'nasūyaka iti||67||</seg> <seg type="unit" n="68">tatra ślokau- putrāśiṣāṃ karma samṛddhikārakaṃ yaduktametanmahadarthasaṃhitam| tadācaran jño vidhibhiryathātathaṃ pūjāṃ yatheṣṭaṃ labhate'nasūyakaḥ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">śarīraṃ cintyate sarvaṃ daivamānuṣasampadā| sarvabhāvairyatastasmācchārīraṃ sthānamucyate||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne jātisūtrīyaṃ śārīraṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg> iti carakasaṃhitāyāṃ cathurthaṃ śārīrasthānaṃ sampūrṇam|</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="5" xml:id="ca.5">
        <head>indriyasthānam</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ca.5.1">
          <head>varṇasvarīyamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto varṇasvarīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iha khalu varṇaśca svaraśca gandhaśca rasaśca sparśaśca cakṣuśca śrotraṃ ca ghrāṇaṃ ca rasanaṃ ca sparśanaṃ ca sattvaṃ ca bhaktiśca śaucaṃ ca śīlaṃ cācāraśca smṛtiścākṛtiśca prakṛtiśca vikṛtiśca balaṃ ca glāniśca medhā ca harṣaśca raukṣyaṃ ca snehaśca tandrā cārambhaśca gauravaṃ ca lāghavaṃ ca guṇāścāhāraśca vihāraścāhārapariṇāmaścopāyaścāpāyaśca vyādhiśca vyādhipūrvarūpaṃ ca vedanāścopadravāśca cchāyā ca praticchāyā ca svapnadarśanaṃ ca dūtādhikāraśca pathi cautpātikaṃ cāturakule bhāvāvasthāntarāṇi ca bheṣajasaṃvṛttiśca <note place="foot" type="variant" n="2">‘bheṣajaṃ ca bheṣajapravṛttiśca bheṣajādhikāre yuktiśca’ iti pāṭhaḥ</note> bheṣajavikārayuktiśceti parīkṣyāṇi pratyakṣānumānopadeśairāyuṣaḥ pramāṇāvaśeṣaṃ jijñāsamānena bhiṣajā||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra tu khalveṣāṃ parīkṣyāṇāṃ kānicit puruṣamanāśritāni, kānicicca puruṣasaṃśrayāṇi| tatra yāni puruṣamanāśritāni tānyupadeśato yuktitaśca parīkṣeta, puruṣasaṃśrayāṇi punaḥ prakṛtito vikṛtitaśca||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra prakṛtirjātiprasaktā ca, kulaprasaktā ca, deśānupātinī <note place="foot" type="variant" n="12">‘daśānupātinī’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> ca, kālānupātinī ca vayo'nupātinī ca, pratyātmaniyatā ceti| jātikuladeśakālavayaḥpratyātmaniyatā hi teṣāṃ teṣāṃ puruṣāṇāṃ te te bhāvaviśeṣā bhavanti||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">vikṛtiḥ punarlakṣaṇanimittā ca, lakṣyanimittā ca, nimittānurūpā ca||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatra lakṣaṇanimittā nāma sā yasyāḥ śarīre lakṣaṇānyeva hetubhūtāni bhavanti daivāt; lakṣaṇāni hi kāniciccharīropanibaddhāni bhavanti, yāni hi tasmiṃstasmin kāle tatrādhiṣṭhānamāsādya tāṃ tāṃ vikṛtimutpādayanti|7|</ab>
          <ab type="mula">lakṣyanimittā tu sā yasyā upalabhyate nimittaṃ yathoktaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘yathokteṣu’ iti pāṭhaḥ</note> nidāneṣu|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">nimittānurūpā tu nimittārthānukāriṇī yā, tāmanimittāṃ nimittamāyuṣaḥ pramāṇajñānasyecchanti bhiṣajo bhūyaścāyuṣaḥ kṣayanimittāṃ preteliṅgānurūpāṃ, yāmāyuṣo'ntargatasya <note place="foot" type="variant" n="17">‘antargatasya lakṣaṇalakṣyābhyāmavijñeyasya’ iti gaṅgādharaḥ| ‘antagatasya’ iti pāṭhaḥ</note> jñānārthamupadiśanti dhīrāḥ| yāṃ cādhikṛtya puruṣasaṃśrayāṇi mumūrṣatāṃ lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ| ityuddeśaḥ| taṃ vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatrādita eva varṇādhikāraḥ| tadyathā- kṛṣṇaḥ, śyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘kṛṣṇaśyāmaḥ’ iti pāṭhaḥ</note>, śyāmāvadātaḥ, avadātaśceti prakṛtivarṇāḥ śarīrasya bhavanti; yāṃścāparānupekṣamāṇo <note place="foot" type="variant" n="22">‘avekṣyamāṇānapi’ iti pāṭhaḥ</note> vidyādanūkato'nyathā vā'pi nirdiśyamānāṃstajjñaiḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">nīlaśyāvatāmraharitaśuklāśca varṇāḥ śarīrasya vaikārikā bhavanti; yāṃścāparānupekṣamāṇo <note place="foot" type="variant" n="24">‘avekṣyamāṇānapi’ iti pāṭhaḥ</note> vidyāt prāgvikṛtānabhūtvotpannān <note place="foot" type="variant" n="25">‘prāgvikṛtāt’ iti pāṭhaḥ</note>| iti prakṛtivikṛtivarṇā bhavantyuktāḥ śarīrasya| tatra prakṛtivarṇamardhaśarīre vikṛtivarṇamardhaśarīre, dvāvapi varṇau maryādāvibhaktau dṛṣṭvā; yadyevaṃ savyadakṣiṇavibhāgena, yadyevaṃ pūrvapaścimavibhāgena, yadyuttarādharavibhāgena, yadyantarbahirvibhāgena, āturasyāriṣṭamiti vidyāt; evameva varṇabhedo mukhe'pyanyatra <note place="foot" type="variant" n="26">‘mukhasyāntargataḥ’ iti pāṭhaḥ</note> vartamāno maraṇāya bhavati||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">varṇabhedena glāniharṣaraukṣyasnehā vyākhyātāḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tathā pipluvyaṅgatilakālakapiḍakānāmanyatamasyānane janmāturasyaivamevāpraśastaṃ vidyāt||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">nakhanayanavadanamūtrapurīṣahastapādauṣṭhādiṣvapi ca vaikārikoktānāṃ varṇānāmanyatamasya prādurbhāvo hīnabalavarṇendriyeṣu lakṣaṇamāyuṣaḥ kṣayasya bhavati||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">yaccānyadapi kiñcidvarṇavaikṛtamabhūtapūrvaṃ sahasotpadyetānimittameva hīyamānasyāturasya śaśvat, tadariṣṭamiti vidyāt| iti varṇādhikāraḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">svarādhikārastu- haṃsakrauñcanemidundubhikalaviṅkakākakapotajarjarānukārāḥ prakṛtisvarā bhavanti; yāṃścāparānupekṣamāṇo'pi <note place="foot" type="variant" n="29">‘avekṣyamāṇān’ iti pāṭhaḥ</note> vidyādanūkato'nyathā vā'pi nirdiśyamānāṃstajjñaiḥ| eḍakakalagrastāvyaktagadgadakṣāmadīnānukīrṇāstvāturāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="30">‘śukakalagrahagrastāvyakta…’ iti pāṭhaḥ</note> svarā vaikārikā bhavanti; yāṃścāparānupekṣamāṇo'pi <note place="foot" type="variant" n="31">‘avekṣyamāṇānapi’ iti pāṭhaḥ</note> vidyāt prāgvikṛtānabhūtvotpannān <note place="foot" type="variant" n="32">‘prāgvikṛtāt’ iti pāṭhaḥ</note>| iti prakṛtivikṛtisvarā vyākhyātā bhavanti||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tatra prakṛtivaikārikāṇāṃ svarāṇāmāśvabhinirvṛttiḥ svarānekatvamekasya <note place="foot" type="variant" n="33">‘svarāṇāmekatvaṃ’ iti pāṭhaḥ</note> cānekatvamapraśastam| iti svarādhikāraḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">iti varṇasvarādhikārau yathāvaduktau mumūrṣatāṃ lakṣaṇajñānārthamiti||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">bhavanti cātra- yasya vaikāriko varṇaḥ śarīra upapadyate| ardhe vā yadi vā kṛtsne nimittaṃ na ca nāsti saḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">nīlaṃ vā yadi vā śyāvaṃ tāmraṃ vā yadi vā'ruṇam| mukhārdhamanyathā varṇo mukhārdhe'riṣṭamucyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sneho mukhārdhe suvyakto raukṣyamardhamukhe <note place="foot" type="variant" n="34">‘raukṣyamardhe tathā bhṛśam’ iti pāṭhaḥ</note> bhṛśam| glānirardhe tathā harṣo mukhārdhe pretalakṣaṇam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tilakāḥ piplavo vyaṅgā rājayaśca pṛthagvidhāḥ| āturasyāśu jāyante mukhe prāṇān mumukṣataḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">puṣpāṇi nakhadanteṣu paṅko vā dantasaṃśritaḥ| cūrṇako vā'pi danteṣu lakṣaṇaṃ maraṇasya <note place="foot" type="variant" n="35">‘tadgatāyuṣaḥ’ iti pāṭhaḥ</note> tat||21||</seg> <seg type="unit" n="22">oṣṭhayoḥ pādayoḥ pāṇyorakṣṇormūtrapurīṣayoḥ| nakheṣvapi ca vaivarṇyametat kṣīṇabale'ntakṛt||22||</seg> <seg type="unit" n="23">yasya nīlāvubhāvoṣṭhau pakvajāmbavasannibhau| mumūrṣuriti taṃ vidyānnaro dhīro gatāyuṣam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">eko vā yadi vā'neko yasya vaikārikaḥ svaraḥ| sahasotpadyate jantorhīyamānasya nāsti saḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">yaccānyadapi kiñcit syādvaikṛtaṃ svaravarṇayoḥ| balamāṃsavihīnasya tat sarvaṃ maraṇodayam <note place="foot" type="variant" n="36">‘maraṇāya hi’ iti pāṭhaḥ</note>||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tatra ślokaḥ- iti varṇasvarāvuktau lakṣaṇārthaṃ mumūrṣatām| yastau <note place="foot" type="variant" n="37">‘yastu’ iti pāṭhaḥ</note> samyagvijānāti nāyurjñāne sa muhyati||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne varṇasvarīyamindriyaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ca.5.2">
          <head>puṣpitakamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ puṣpitakamindriyaṃ vyākhyāsyāmaha||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">puṣpaṃ yathā pūrvarūpaṃ phalasyeha bhaviṣyataḥ| tathā liṅgamariṣṭākhyaṃ pūrvarūpaṃ mariṣyataḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">apyevaṃ tu bhavet puṣpaṃ phalenānanubandhi yat| phalaṃ cāpi bhavet kiñcidyasya puṣpaṃ na pūrvajam <note place="foot" type="variant" n="3">‘jāyate’ iti pāṭhaḥ</note>||4||</seg> <seg type="unit" n="5">na tvariṣṭasya jātasya nāśo'sti maraṇādṛte| maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">mithyādṛṣṭamariṣṭābhamanariṣṭamajānatā| ariṣṭaṃ vā'pyasambuddhametat prajñāparādhajam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">jñānasambodhanārthaṃ tu liṅgairmaraṇapūrvajaiḥ| puṣpitānupadekṣyāmo narān bahuvidhairbahūn <note place="foot" type="variant" n="7">‘bahuvidhān bahūn’ iti pāṭhaḥ</note>||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">nānāpuṣpopamo gandho yasya bhāti <note place="foot" type="variant" n="8">‘vāti’ iti pāṭhaḥ</note> divāniśam| puṣpitasya vanasyeva nānādrumalatāvataḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tamāhuḥ puṣpitaṃ dhīrā naraṃ maraṇalakṣaṇaiḥ| sa nā <note place="foot" type="variant" n="9">‘sa vai’ iti pāṭhaḥ</note> saṃvatsarāddehaṃ jahātīti viniścayaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">evamekaikaśaḥ puṣpairyasya gandhaḥ samo bhavet| iṣṭairvā yadi vā'niṣṭaiḥ sa ca puṣpita ucyate||10||</seg> <seg type="unit" n="11">samāsenāśubhān gandhānekatvenāthavā punaḥ| ājighredyasya gātreṣu taṃ vidyāt puṣpitaṃ bhiṣak||11||</seg> <seg type="unit" n="12">āplutānāplute kāye yasya gandhāḥ śubhāśubhāḥ| vyatyāsenānimittāḥ syuḥ sa ca puṣpita ucyate||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tadyathā- candanaṃ kuṣṭhaṃ tagarāguruṇī madhu| mālyaṃ mūtrapurīṣe ca mṛtāni <note place="foot" type="variant" n="10">‘dhṛtāni’ iti pāṭhaḥ</note> kuṇapāni ca||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ye cānye vividhātmāno gandhā vividhayonayaḥ| te'pyanenānumānena vijñeyā vikṛtiṃ gatāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">idaṃ cāpyatideśārthaṃ lakṣaṇaṃ gandhasaṃśrayam| vakṣyāmo yadabhijñāya bhiṣaṅmaraṇamādiśet||15||</seg> <seg type="unit" n="16">viyonirviduro <note place="foot" type="variant" n="11">‘vitvaro yasya gandho gātreṣu’ iti pāṭhaḥ</note> gandho yasya gātreṣu jāyate| iṣṭo vā yadi vā'niṣṭo na sa jīvati tāṃ samām||16||</seg> etāvadgandhavijñānaṃ,...|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">...rasajñānamataḥ param| āturāṇāṃ śarīreṣu vakṣyate vidhipūrvakam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">yo rasaḥ prakṛtisthānāṃ narāṇāṃ dehasambhavaḥ| sa eṣāṃ carame kāle vikāraṃ bhajate dvayam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kaścidevāsyavairasyamatyarthamupapadyate| svādutvamaparaścāpi vipulaṃ bhajate rasaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tamanenānumānena vidyādvikṛtimāgatam| manuṣyo hi manuṣyasya kathaṃ rasamavāpnuyāt||20||</seg> <seg type="unit" n="21">makṣikāścaiva yūkāśca daṃśāśca maśakaiḥ saha| virasādapasarpanti jantoḥ kāyānmumūrṣataḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">atyartharasikaṃ kāyaṃ kālapakvasya makṣikāḥ| api snātānuliptasya bhṛśamāyānti sarvaśaḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tatra ślokaḥ- sāmānyena mayoktāni liṅgāni rasagandhayoḥ| puṣpitasya narasyaitatphalaṃ maraṇamādiśet||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne puṣpitakamindriyaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ca.5.3">
          <head>parimarśanīyamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ parimarśanīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">varṇe svare ca gandhe ca rase coktaṃ pṛthak pṛthak| liṅgaṃ mumūrṣatāṃ samyak sparśeṣvapi nibodhata||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sparśaprādhānyenaivāturasyāyuṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘sparśaprāmāṇyena’ iti pāṭhaḥ</note> pramāṇāvaśeṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘pramāṇaviśeṣaṃ’ iti pāṭhaḥ</note> jijñāsuḥ prakṛtisthena pāṇinā śarīramasya kevalaṃ spṛśet, parimarśayedvā'nyena| parimṛśatā tu khalvāturaśarīramime bhāvāstatra tatrāvaboddhavyā bhavanti| tadyathā- satataṃ spandamānānāṃ śarīradeśānāmaspandanaṃ, nityoṣmaṇāṃ śītībhāvaḥ, mṛdūnāṃ dāruṇatvaṃ, ślakṣṇānāṃ kharatvaṃ, satāmasadbhāvaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘sthūlānāṃ vṛṣaṇādīnāṃ satāmasadbhāvaḥ’ iti pāṭhaḥ</note>, sandhīnāṃ sraṃsabhraṃśacyavanāni; māṃsaśoṇitayorvītībhāvaḥ, dāruṇatvaṃ, svedānubandhaḥ, stambho vā; yaccānyadapi kiñcidīdṛśaṃ sparśānāṃ lakṣaṇaṃ bhṛśavikṛtamanimittaṃ syāt| iti lakṣaṇaṃ spṛśyānāṃ bhāvānāmuktaṃ samāsena||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tadvyāsato'nuvyākhyāsyāmaḥ- tasya cet parimṛśyamānaṃ pṛthaktvena pādajaṅghorusphigudarapārśvapṛṣṭheṣikāpāṇigrīvātālvoṣṭhalalāṭaṃ svinnaṃ śītaṃ stabdhaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘prasuptaṃ’ iti pāṭhaḥ</note> dāruṇaṃ vītamāṃsaśoṇitaṃ vā syāt, parāsurayaṃ puruṣo na cirāt kālaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘kālaṃ kariṣyati’ iti pāṭhaḥ</note> mariṣyatīti vidyāt| tasya cet parimṛśyamānāni pṛthaktvena gulphajānuvaṅkṣaṇagudavṛṣaṇameḍhranābhyaṃsastanamaṇikaparśukāhanunāsikākarṇākṣibhrūśaṅkhādīni srastāni vyastāni cyutāni sthānebhyaḥ skannāni <note place="foot" type="variant" n="6">‘skannāni’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> vā syuḥ, parāsurayaṃ puruṣo'cirāt kālaṃ mariṣyatīti <note place="foot" type="variant" n="7">‘kariṣyati’ iti pāṭhaḥ</note> vidyāt||5||</seg> <seg type="unit" n="6">tathā'syocchvāsamanyādantapakṣmacakṣuḥkeśalomodaranakhāṅgulīrālakṣayet| tasya ceducchvāso'tidīrgho'tihrasvo vā syāt, parāsuriti vidyāt| tasya cenmanye parimṛśyamāne na spandeyātāṃ, parāsuriti vidyāt| tasya ceddantāḥ parikīrṇāḥ śvetā jātaśarkarāḥ syuḥ, parāsuriti vidyāt| tasya cet pakṣmāṇi jaṭābaddhāni syuḥ, parāsuriti vidyāt| tasya ceccakṣuṣī prakṛtihīne, vikṛtiyukte- atyutpiṇḍite, atipraviṣṭe, atijihme, ativiṣame, atimuktabandhane, atiprasrute, satatonmiṣite, satatanimiṣite, nimiṣonmeṣātipravṛtte, vibhrāntadṛṣṭike, viparītadṛṣṭike, hīnadṛṣṭike, vyastadṛṣṭike <note place="foot" type="variant" n="8">‘vyastadṛṣṭike’ ityanantaraṃ ‘vistṛtadṛṣṭimaṇḍale’ ityadhikaḥ pāṭhaḥ kvacidupalabhyate</note>, nakulāndhe, kapotāndhe, alātavarṇe, kṛṣṇapītanīlaśyāvatāmraharitahāridraśuklavaikārikāṇāṃ varṇānāmanyatamenātiplute vā syātāṃ, tadā parāsuriti vidyāt| athāsya keśalomānyāyacchet, tasya cet keśalomānyāyamyamānāni pralucyeran na cedvedayeyustaṃ parāsuriti vidyāt| tasya cedudare sirāḥ prakāśerañ śyāvatāmranīlahāridraśuklā vā syuḥ, parāsuriti vidyāt| tasya cennakhā vītamāṃsaśoṇitāḥ pakvajāmbavavarṇāḥ syuḥ, parāsuriti vidyāt| athāsyāṅgulīrāyacchet; tasya cedaṅgulaya āyamyamānā na sphuṭeyuḥ, parāsuriti vidyāt||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra ślokaḥ- etān spṛśyān bahūn bhāvān yaḥ spṛśannavabudhyate| āture na sa sammohamāyurjñānasya gacchati||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne parimarśanīyamindriyaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ca.5.4">
          <head>indriyānīkamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta indriyānīkamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">indriyāṇi yathā jantoḥ parīkṣeta viśeṣavit| jñātumicchan bhiṣaṅmānamāyuṣastannibodhata <note place="foot" type="variant" n="1">‘āyuḥpramāṇaṃ jijñāsurbhiṣak tanno nibodhata’ iti pāṭhaḥ</note>||3||</seg> <seg type="unit" n="4">anumānāt parīkṣeta darśanādīni tattvataḥ| addhā hi viditaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘vitathaṃ’ iti pāṭhaḥ</note> jñānamindriyāṇāmatīndriyam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">svasthebhyo vikṛtaṃ yasya jñānamindriyasaṃśrayam <note place="foot" type="variant" n="4">‘jñānamindriyasambhavam’ iti pā.</note>| ālakṣyetānimittena lakṣaṇaṃ maraṇasya tat||5||</seg> <seg type="unit" n="6">ityuktaṃ lakṣaṇaṃ samyagindriyeṣvaśubhodayam| tadeva tu punarbhūyo vistareṇa nibodhata||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ghanībhūtamivākāśamākāśamiva medinīm| vigītamubhayaṃ hyetat paśyan maraṇamṛcchati||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">yasya darśanamāyāti māruto'mbaragocaraḥ| agnirnāyāti cādīptastasyāyuḥkṣayamādiśet||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">jale suvimale jālamajālāvatate naraḥ| sthite gacchati vā dṛṣṭvā jīvitāt parimucyate||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">jāgrat paśyati yaḥ pretān rakṣāṃsi vividhāni ca| anyadvā'pyadbhutaṃ kiñcinna <note place="foot" type="variant" n="5">‘kiñcijjīvitāt sa vimucyate’ iti pāṭhaḥ</note> sa jīvitumarhati||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yo'gniṃ prakṛtivarṇasthaṃ nīlaṃ paśyati niṣprabham| kṛṣṇaṃ vā yadi vā śuklaṃ niśāṃ vrajati saptamīm||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">marīcīnasato meghānmeghān vā'pyasato'mbare| vidyuto vā vinā meghaiḥ paśyan <note place="foot" type="variant" n="6">‘yaḥ paśyati sa naśyati’ iti pāṭhaḥ</note> maraṇamṛcchati||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">mṛnmayīmiva yaḥ pātrīṃ kṛṣṇāmbarasamāvṛtām| ādityamīkṣate śuddhaṃ candraṃ vā na sa jīvati||13||</seg> <seg type="unit" n="14">aparvaṇi yadā paśyet sūryācandramasorgraham| avyādhito vyādhito vā tadantaṃ tasya jīvitam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">naktaṃ sūryamahaścandramanagnau dhūmamutthitam| agniṃ vā niṣprabhaṃ rātrau dṛṣṭvā maraṇamṛcchati||15||</seg> <seg type="unit" n="16">prabhāvataḥ prabhāhīnānniṣprabhāṃśca prabhāvataḥ| narā viliṅgān paśyanti bhāvān bhāvāñjihāsavaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘prāṇān’ iti pāṭhaḥ</note>||16||</seg> <seg type="unit" n="17">vyākṛtīni vivarṇāni visaṅkhyopagatāni ca| vinimittāni paśyanti rūpāṇyāyuḥkṣaye narāḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">yaśca paśyatyadṛśyān vai dṛśyān yaśca na paśyati| tāvubhau <note place="foot" type="variant" n="8">‘dvāvapyetau yathā pretau tathā jñeyau vijānatā’ iti pāṭhaḥ</note> paśyataḥ kṣipraṃ yamakṣayamasaṃśayam||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">aśabdasya ca yaḥ śrotā śabdān yaśca na budhyate| dvāvapyetau yathā pretau tathā jñeyau vijānatā <note place="foot" type="variant" n="9">‘tāvubhau paśyataḥ kṣipraṃ yamakṣayamasaṃśayam’ iti pāṭhaḥ</note>||19||</seg> <seg type="unit" n="20">saṃvṛtyāṅgulibhiḥ karṇau jvālāśabdaṃ ya āturaḥ| na śṛṇoti gatāsuṃ taṃ buddhimān parivarjayet||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">viparyayeṇa yo vidyādgandhānāṃ sādhvasādhutām| na vā tān <note place="foot" type="variant" n="10">‘na caitān’ iti pāṭhaḥ</note> sarvaśo vidyāttaṃ vidyādvigatāyuṣam||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">yo rasānna vijānāti na vā jānāti tattvataḥ| mukhapākādṛte pakvaṃ tamāhuḥ kuśalā naram||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">uṣṇāñchītān kharāñchlakṣṇānmṛdūnapi ca dāruṇān| spṛśyān spṛṣṭvā tato'nyatvaṃ mumūrṣusteṣu manyate||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">antareṇa tapastīvraṃ yogaṃ vā vidhipūrvakam| indriyairadhikaṃ paśyan pañcatvamadhigacchati||24||</seg> <seg type="unit" n="25">indriyāṇāmṛte <note place="foot" type="variant" n="11">‘indriyāṇāmṛte dṛṣṭerindriyārthānna paśyati| viparyayeṇa yo vidyāttaṃ vidyādvigatāyuṣam’ iti pāṭhaḥ</note> dṛṣṭerindriyārthānadoṣajān| naraḥ paśyati yaḥ kaścidindriyairna sa jīvati||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">svasthāḥ prajñāviparyāsairindriyārtheṣu vaikṛtam| paśyanti ye'sadbahuśasteṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘ye subahuśasteṣāṃ’ iti pāṭhaḥ</note> maraṇamādiśet||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tatra ślokaḥ- etadindriyavijñānaṃ yaḥ paśyati yathātatham| maraṇaṃ jīvitaṃ caiva sa bhiṣak jñātumarhati||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne indriyānīkamindriyaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ca.5.5">
          <head>pūrvarūpīyamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pūrvarūpīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pūrvarūpāṇyasādhyānāṃ vikārāṇāṃ pṛthak pṛthak| bhinnābhinnāni vakṣyāmo bhiṣajāṃ jñānavṛddhaye||3||</seg> <seg type="unit" n="4">pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā| yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">anyasyāpi ca rogasya pūrvarūpāṇi yaṃ naram| viśantyanena kalpena tasyāpi maraṇaṃ dhruvam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pūrvarūpaikadeśāṃstu vakṣyāmo'nyān sudāruṇān| ye rogānanubadhnanti mṛtyuryairanubadhyate <note place="foot" type="variant" n="1">‘mṛtyuryairavabudhyate’ iti pāṭhaḥ</note>||6||</seg> <seg type="unit" n="7">balaṃ ca hīyate yasya pratiśyāyaśca vardhate| tasya nārīprasaktasya śoṣo'ntāyopajāyate||7||</seg> <seg type="unit" n="8">śvabhiruṣṭraiḥ kharairvā'pi yāti yo dakṣiṇāṃ diśam| svapne yakṣmāṇamāsādya jīvitaṃ sa vimuñcati||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pretaiḥ saha pibenmadyaṃ svapne yaḥ kṛṣyate śunā| sughoraṃ jvaramāsādya jīvitaṃ sa vimuñcati||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">lākṣāraktāmbarābhaṃ yaḥ paśyatyambaramantikāt| sa raktapittamāsādya tenaivāntāya nīyate||10||</seg> <seg type="unit" n="11">raktasragraktasarvāṅgo raktavāsā muhurhasan| yaḥ svapne hriyate <note place="foot" type="variant" n="2">‘nīyate’ iti pāṭhaḥ</note> nāryā sa raktaṃ prāpya sīdati||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">śūlāṭopāntrakūjāśca daurbalyaṃ cātimātrayā| nakhādiṣu ca vaivarṇyaṃ gulmenāntakaro grahaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">latā kaṇṭakinī yasya dāruṇā hṛdi jāyate| svapne gulmastamantāya krūro viśati mānavam||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kāye'lpamapi saṃspṛṣṭaṃ subhṛśaṃ yasya dīryate| kṣatāni ca na rohanti kuṣṭhairmṛtyurhinasti tam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">nagnasyājyāvasiktasya juhvato'gnimanarciṣam| padmānyurasi jāyante svapne kuṣṭhairmariṣyataḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">snātānuliptagātre'pi yasmin gṛdhnanti makṣikāḥ| sa prameheṇa saṃsparśaṃ prāpya tenaiva hanyate||16||</seg> <seg type="unit" n="17">snehaṃ bahuvidhaṃ svapne caṇḍālaiḥ saha yaḥ pibet| badhyate sa prameheṇa spṛśyate'ntāya mānavaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">dhyānāyāsau tathodvegau mohaścāsthānasambhavaḥ| aratirbalahāniśca mṛtyurunmādapūrvakaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">āhāradveṣiṇaṃ paśyan luptacittamudarditam| vidyāddhīro mumūrṣuṃ tamunmādenātipātinā||19||</seg> <seg type="unit" n="20">krodhanaṃ trāsabahulaṃ sakṛtprahasitānanam| mūrcchāpipāsābahulaṃ hantyunmādaḥ śarīriṇam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">nṛtyan rakṣogaṇaiḥ sākaṃ yaḥ svapne'mbhasi sīdati <note place="foot" type="variant" n="3">‘majjati’ iti pāṭhaḥ</note>| sa prāpya bhṛśamunmādaṃ yāti lokamataḥ param||21||</seg> <seg type="unit" n="22">asattamaḥ paśyati yaḥ śṛṇotyapyasataḥ svanān| bahūn bahuvidhān jāgrat so'pasmāreṇa badhyate||22||</seg> <seg type="unit" n="23">mattaṃ nṛtyantamāvidhya preto harati yaṃ naram| svapne harati taṃ mṛtyurapasmārapuraḥsaraḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">stabhyete pratibuddhasya hanū manye tathā'kṣiṇī| yasya taṃ bahirāyāmo gṛhītvā hantyasaṃśayam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">śaṣkulīrvā'pyapūpān vā svapne khādati yo naraḥ| sa cettādṛk <note place="foot" type="variant" n="4">‘sa cet pracchardayettādṛk’ iti pāṭhaḥ</note> chardayati pratibuddho na jīvati||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">etāni pūrvarūpāṇi yaḥ samyagavabudhyate| sa eṣāmanubandhaṃ ca phalaṃ ca jñātumarhati||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">imāṃścāpyaparān svapnān dāruṇānupalakṣayet| vyādhitānāṃ vināśāya kleśāya mahate'pi vā||27||</seg> <seg type="unit" n="28">yasyottamāṅge jāyante vaṃśagulmalatādayaḥ| vayāṃsi ca vilīyante svapne mauṇḍyamiyācca yaḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">gṛdhrolūkaśvakākādyaiḥ svapne yaḥ parivāryate| rakṣaḥpretapiśācastrīcaṇḍāladraviḍāndhrakaiḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘…dravitāndhakaiḥ’ iti pāṭhaḥ</note>||29||</seg> <seg type="unit" n="30">vaṃśavetralatāpāśatṛṇakaṇṭakasaṅkaṭe| saṃsajjati <note place="foot" type="variant" n="6">‘pramuhyati’ iti pāṭhaḥ</note> hi yaḥ svapne yo gacchan <note place="foot" type="variant" n="7">‘lagati’ iti pāṭhaḥ</note> prapatatyapi||30||</seg> <seg type="unit" n="31">bhūmau pāṃśūpadhānāyāṃ valmīke vā'tha bhasmani| śmaśānāyatane śvabhre svapne yaḥ prapatatyapi <note place="foot" type="variant" n="8">‘praviśatyapi’ iti pāṭhaḥ</note>||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kaluṣe'mbhasi paṅke vā kūpe vā tamasā''vṛte| svapne majjati śīghreṇa srotasā hriyate <note place="foot" type="variant" n="9">‘nīyate’ iti pāṭhaḥ</note> ca yaḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">snehapānaṃ tathā'bhyaṅgaḥ pracchardanavirecane| hiraṇyalābhaḥ kalahaḥ svapne bandhaparājayau||33||</seg> <seg type="unit" n="34">upānadyuganāśaśca prapātaḥ pādacarmaṇoḥ| harṣaḥ svapne prakupitaiḥ pitṛbhiścāvabhartsanam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">dantacandrārkanakṣatradevatādīpacakṣuṣām <note place="foot" type="variant" n="10">‘candratārārkanakṣatra…’ iti pāṭhaḥ</note>| patanaṃ vā vināśo vā svapne bhedo nagasya vā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">raktapuṣpaṃ vanaṃ bhūmiṃ pāpakarmālayaṃ citām| guhāndhakārasambādhaṃ svapne yaḥ praviśatyapi||36||</seg> <seg type="unit" n="37">raktamālī hasannuccairdigvāsā dakṣiṇāṃ diśam| dāruṇāmaṭavīṃ svapne kapiyuktena yāti vā||37||</seg> <seg type="unit" n="38">kāṣāyiṇāmasaumyānāṃ nagnānāṃ daṇḍadhāriṇām| kṛṣṇānāṃ raktanetrāṇāṃ svapne necchanti darśanam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">kṛṣṇā pāpā <note place="foot" type="variant" n="11">‘pāpānanācārā’ iti pāṭhaḥ</note> nirācārā dīrghakeśanakhastanī| virāgamālyavasanā svapne kālaniśā matā||39||</seg> <seg type="unit" n="40">ityete dāruṇāḥ svapnā rogī yairyāti pañcatām| arogaḥ saṃśayaṃ gatvā kaścideva pramucyate||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">manovahānāṃ pūrṇatvāddoṣairatibalaistribhiḥ| srotasāṃ dāruṇān svapnān kāle paśyati dāruṇe||41||</seg> <seg type="unit" n="42">nātiprasuptaḥ puruṣaḥ saphalānaphalāṃstathā| indriyeśena manasā svapnān paśyatyanekadhā||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">dṛṣṭaṃ śrutānubhūtaṃ ca prārthitaṃ kalpitaṃ tathā| bhāvikaṃ doṣajaṃ caiva svapnaṃ saptavidhaṃ viduḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">tatra pañcavidhaṃ pūrvamaphalaṃ bhiṣagādiśet| divāsvapnamatihrasvamatidīrghaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="13">‘tathaiva ca’ iti pāṭhaḥ</note> buddhimān||44||</seg> <seg type="unit" n="45">dṛṣṭaḥ prathamarātre yaḥ svapnaḥ so'lpaphalo <note place="foot" type="variant" n="14">‘alpabalaḥ’ iti pāṭhaḥ</note> bhavet| na svapedyaṃ punardṛṣṭvā sa sadyaḥ syānmahāphalaḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">akalyāṇamapi svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ| paśyet saumyaṃ śubhākāraṃ tasya vidyācchubhaṃ phalam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tatra ślokaḥ- pūrvarūpāṇyatha svapnān ya imān vetti dāruṇān| na sa mohādasādhyeṣu karmāṇyārabhate bhiṣak||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne pūrvarūpīyamindriyaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ca.5.6">
          <head>katamāniśarīrīyamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ katamāniśarīrīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">katamāni śarīrāṇi vyādhimanti mahāmune!| yāni vaidyaḥ pariharedyeṣu karma na siddhyati||3||</seg> <seg type="unit" n="4">ityātreyo'gniveśena <note place="foot" type="variant" n="1">‘ityagniveśena guruḥ praśnaṃ pṛṣṭaḥ punarvasuḥ’ iti pāṭhaḥ</note> praśnaṃ pṛṣṭaḥ sudurvacam| ācacakṣe yathā tasmai bhagavāṃstannibodhata||4||</seg> <seg type="unit" n="5">yasya vai bhāṣamāṇasya rujatyūrdhvamuro bhṛśam| annaṃ ca cyavate bhuktaṃ sthitaṃ cāpi na jīryati||5||</seg> <seg type="unit" n="6">balaṃ ca hīyate śīghraṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘yasya’ iti pāṭhaḥ</note> tṛṣṇā cātipravardhate| jāyate hṛdi śūlaṃ ca taṃ bhiṣak parivarjayet||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">hikkā gambhīrajā yasya śoṇitaṃ cātisāryate| na tasmai bheṣajaṃ dadyāt smarannātreyaśāsanam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">ānāhaścātisāraśca yametau durbalaṃ naram| vyādhitaṃ viśato rogau durlabhaṃ tasya jīvitam||8||</seg> <seg type="unit" n="9">ānāhaścātitṛṣṇā ca yametau durbalaṃ naram| viśato vijahatyenaṃ prāṇā nāticirānnaram||9||</seg> <seg type="unit" n="10">jvaraḥ paurvāhṇiko yasya śuṣkakāsaśca dāruṇaḥ| balamāṃsavihīnasya yathā pretastathaiva saḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yasya mūtraṃ purīṣaṃ ca grathitaṃ sampravartate| nirūṣmaṇo jaṭhariṇaḥ śvasano na sa jīvati||11||</seg> <seg type="unit" n="12">śvayathuryasya kukṣistho hastapādaṃ visarpati| jñātisaṅghaṃ sa saṅkleśya tena rogeṇa hanyate||12||</seg> <seg type="unit" n="13">śvayathuryasya pādasthastathā sraste ca piṇḍike| sīdataścāpyubhe jaṅghe <note place="foot" type="variant" n="4">‘śaṅkhe’ iti pāṭhaḥ</note> taṃ bhiṣak parivarjayet||13||</seg> <seg type="unit" n="14">śūnahastaṃ śūnapādaṃ śūnaguhyodaraṃ naram| hīnavarṇabalāhāramauṣadhairnopapādayet||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">uroyukto <note place="foot" type="variant" n="5">‘uromuktaḥ’ iti pāṭhaḥ</note> bahuśleṣmā nīlaḥ pītaḥ salohitaḥ| satataṃ cyavate yasya dūrāttaṃ parivarjayet||15||</seg> <seg type="unit" n="16">hṛṣṭaromā sāndramūtraḥ śūnaḥ kāsajvarārditaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘śuṣkakāsajvarārditaḥ’ iti pāṭhaḥ</note>| kṣīṇamāṃso naro dūrādvarjyo vaidyena jānatā||16||</seg> <seg type="unit" n="17">trayaḥ prakupitā yasya doṣāḥ kaṣṭābhilakṣitāḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘koṣṭhe'bhilakṣitāḥ’ iti, ‘kaṇṭhābhilakṣitāḥ’ iti ca pāṭhaḥ</note>| kṛśasya balahīnasya nāsti tasya cikitsitam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">jvarātisārau śophānte śvayathurvā tayoḥ kṣaye| durbalasya viśeṣeṇa narasyāntāya jāyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">pāṇḍuraśca kṛśo'tyarthaṃ tṛṣṇayā'bhipariplutaḥ| ḍambarī kupitocchvāsaḥ pratyākhyeyo vijānatā||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">hanumanyāgrahastṛṣṇā balahrāso'timātrayā| prāṇāścorasi vartante yasya taṃ parivarjayet||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tāmyatyāyacchate <note place="foot" type="variant" n="9">‘vyāyacchate tāmyati ca śarma kiñcinna vindati’ iti pāṭhaḥ</note> śarma na kiñcidapi vindati| kṣīṇamāṃsabalāhāro mumūrṣuracirānnaraḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">viruddhayonayo yasya viruddhopakramā bhṛśam| vardhante <note place="foot" type="variant" n="10">‘vikārā yasya vardhante’ iti pāṭhaḥ</note> dāruṇā rogāḥ śīghraṃ śīghraṃ sa hanyate||22||</seg> <seg type="unit" n="23">balaṃ vijñānamārogyaṃ grahaṇī māṃsaśoṇitam <note place="foot" type="variant" n="11">‘māṃsasāriṇī’ iti pāṭhaḥ</note>| etāni yasya kṣīyante <note place="foot" type="variant" n="12">‘hīyante’ iti pāṭhaḥ</note> kṣipraṃ kṣipraṃ sa hanyate||23||</seg> <seg type="unit" n="24">ārogyaṃ hīyate yasya <note place="foot" type="variant" n="13">‘vikārā yasya vardhante’ iti pāṭhaḥ</note> prakṛtiḥ parihīyate| sahasā sahasā tasya mṛtyurharati jīvitam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tatra ślokaḥ- ityetāni śarīrāṇi vyādhimanti vivarjayet| na hyeṣu dhīrāḥ paśyanti siddhiṃ kāñcidupakramāt||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne katamāniśarīrīyamindriyaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ca.5.7">
          <head>pannarūpīyamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pannarūpīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dṛṣṭyāṃ yasya vijānīyāt pannarūpāṃ kumārikām| praticchāyāmayīmakṣṇornainamiccheccikitsitum||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">jyotsnāyāmātape dīpe salilādarśayorapi| aṅgeṣu vikṛtā yasya cchāyā pretastathaiva <note place="foot" type="variant" n="1">‘pretastathāvidhaḥ’ iti pāṭhaḥ</note> saḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">chinnā bhinnā''kulā cchāyā hīnā vā'pyadhikā'pi vā| naṣṭā tanvī dvidhā cchinnā vikṛtā viśirā ca yā||5||</seg> <seg type="unit" n="6">etāścānyāśca yāḥ kāścit praticchāyā vigarhitāḥ| sarvā mumūrṣatāṃ jñeyā na cellakṣyanimittajāḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">saṃsthānena pramāṇena varṇena prabhayā tathā| chāyā vivartate yasya svastho'pi preta eva saḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">saṃsthānamākṛtirjñeyā suṣamā viṣamā ca sā| madhyamalpaṃ mahaccoktaṃ pramāṇaṃ trividhaṃ nṛṇām||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pratipramāṇasaṃsthānā jalādarśātapādiṣu| chāyā yā sā praticchāyā cchāyā varṇaprabhāśrayā||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">khādīnāṃ pañca pañcānāṃ chāyā vividhalakṣaṇāḥ| nābhasī nirmalā nīlā sasnehā saprabheva ca||10||</seg> <seg type="unit" n="11">rūkṣā śyāvāruṇā yā tu vāyavī sā hataprabhā| viśuddharaktā tvāgneyī dīptābhā darśanapriyā||11||</seg> <seg type="unit" n="12">śuddhavaidūryavimalā susnigdhā cāmbhasī matā| sthirā snigdhā <note place="foot" type="variant" n="3">‘snigdhā''yatā’ iti pāṭhaḥ</note> ghanā ślakṣṇā śyāmā śvetā ca pārthivī||12||</seg> <seg type="unit" n="13">vāyavī garhitā tvāsāṃ catasraḥ syuḥ sukhodayāḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘śubhodayāḥ’ iti pāṭhaḥ</note>| vāyavī tu vināśāya kleśāya mahate'pi vā||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">syāttaijasī prabhā sarvā sā tu saptavidhā smṛtā| raktā pītā sitā śyāvā haritā pāṇḍurā'sitā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">tāsāṃ yāḥ syurvikāsinyaḥ snigdhāśca vipulāśca yāḥ| tāḥ śubhā rūkṣamalināḥ saṅkṣiptāścāśubhodayāḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘saṅkliṣṭāḥ’ iti pāṭhaḥ</note>||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">varṇamākrāmati cchāyā bhāstu <note place="foot" type="variant" n="7">‘prabhā’ iti pāṭhaḥ</note> varṇaprakāśinī| āsannā lakṣyate cchāyā bhāḥ prakṛṣṭā <note place="foot" type="variant" n="8">‘vikṛṣṭā bhāḥ’ iti pāṭhaḥ</note> prakāśate||16||</seg> <seg type="unit" n="17">nācchāyo nāprabhaḥ kaścidviśeṣāścihnayanti tu| nṛṇāṃ śubhāśubhotpattiṃ kāle chāyāprabhāśrayāḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kāmalā'kṣṇormukhaṃ pūrṇaṃ śaṅkhayormuktamāṃsatā| santrāsaścoṣṇagātratvaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘santrāsaścoṣṇatā cāṅge’ iti pāṭhaḥ</note> yasya taṃ parivarjayet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">utthāpyamānaḥ śayanāt pramohaṃ yāti yo naraḥ| muhurmuhurna saptāhaṃ sa jīvati vikatthanaḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘kathañcana’ iti pāṭhaḥ</note>||19||</seg> <seg type="unit" n="20">saṃsṛṣṭā vyādhayo yasya pratilomānulomagāḥ| vyāpannā grahaṇī prāyaḥ so'rdhamāsaṃ na jīvati||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">uparuddhasya rogeṇa karśitasyālpamaśnataḥ| bahu mūtrapurīṣaṃ syādyasya taṃ parivarjayet||21||</seg> <seg type="unit" n="22">durbalo bahu bhuṅkte yaḥ prāgbhuktādannamāturaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘prāgabhuktvā'nnamāturaḥ’ iti pāṭhaḥ</note>| alpamūtrapurīṣaśca yathā pretastathaiva saḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">iṣṭaṃ ca guṇasampannamannamaśnāti <note place="foot" type="variant" n="13">‘vardhiṣṇuguṇasampannaṃ’ iti pāṭhaḥ</note> yo naraḥ| śaśvacca balavarṇābhyāṃ hīyate na sa jīvati||23||</seg> <seg type="unit" n="24">prakūjati praśvasiti śithilaṃ cātisāryate| balahīnaḥ pipāsārtaḥ śuṣkāsyo na sa jīvati||24||</seg> <seg type="unit" n="25">hrasvaṃ ca yaḥ praśvasiti vyāviddhaṃ spandate ca yaḥ| mṛtameva tamātreyo vyācacakṣe punarvasuḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">ūrdhvaṃ ca yaḥ praśvasiti śleṣmaṇā cābhibhūyate| hīnavarṇabalāhāro yo naro na sa jīvati||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">ūrdhvāgre nayane yasya manye <note place="foot" type="variant" n="14">‘yasyānāratakampane’ iti pāṭhaḥ</note> cāratakampane| balahīnaḥ pipāsārtaḥ śuṣkāsyo na sa jīvati||27||</seg> <seg type="unit" n="28">yasya gaṇḍāvupacitau jvarakāsau ca dāruṇau| śūlī pradveṣṭi cāpyannaṃ tasmin karma na sidhyati||28||</seg> <seg type="unit" n="29">vyāvṛttamūrdhajihvāsyo <note place="foot" type="variant" n="15">‘vyāvṛttamukhajihvasya’ iti pāṭhaḥ</note> bhruvau yasya ca vicyute| kaṇṭakaiścācitā jihvā yathā pretastathaiva saḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">śephaścātyarthamutsiktaṃ niḥsṛtau vṛṣaṇau bhṛśam| ataścaiva viparyāso vikṛtyā pretalakṣaṇam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">nicitaṃ yasya māṃsaṃ syāttvagasthiṣveva <note place="foot" type="variant" n="16">‘tu tvagasthi caiva’ iti pāṭhaḥ</note> dṛśyate| kṣīṇasyānaśnatastasya māsamāyuḥ paraṃ bhavet||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tatra ślokaḥ- idaṃ liṅgamariṣṭākhyamanekamabhijajñivān| āyurvedavidityākhyāṃ labhate kuśalo janaḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne pannarūpīyamindriyaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ca.5.8">
          <head>avākśirasīyamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'vākśirasīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">avākśirā vā jihmā vā yasya vā viśirā bhavet| janto rūpapraticchāyā nainamiccheccikitsitum||3||</seg> <seg type="unit" n="4">jaṭībhūtāni pakṣmāṇi dṛṣṭiścāpi nigṛhyate <note place="foot" type="variant" n="1">‘na gṛhyate’ iti pāṭhaḥ</note>| yasya jantorna taṃ dhīro bheṣajenopapādayet||4||</seg> <seg type="unit" n="5">yasya śūnāni vartmāni na samāyānti śuṣyataḥ| cakṣuṣī copadihyete <note place="foot" type="variant" n="2">‘codadahyete’ iti pāṭhaḥ</note> yathā pretastathaiva saḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">bhruvorvā yadi vā mūrdhni sīmantāvartakān bahūn| apūrvānakṛtān vyaktān dṛṣṭvā maraṇamādiśet||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tryahametena jīvanti lakṣaṇenāturā narāḥ| arogāṇāṃ punastvetat ṣaḍrātraṃ paramucyate <note place="foot" type="variant" n="3">‘nātivartate’ iti pāṭhaḥ</note>||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">āyamyotpāṭitān keśān yo naro nāvabudhyate| anāturo vā rogī vā ṣaḍrātraṃ nātivartate||8||</seg> <seg type="unit" n="9">yasya keśā nirabhyaṅgā dṛśyante'bhyaktasannibhāḥ| uparuddhāyuṣaṃ jñātvā taṃ dhīraḥ parivarjayet||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">glāyate <note place="foot" type="variant" n="4">‘mlāyato nāsikāvaṃśaḥ’ iti pāṭhaḥ</note> nāsikāvaṃśaḥ pṛthutvaṃ yasya gacchati| aśūnaḥ śūnasaṅkāśaḥ pratyākhyeyaḥ sa jānatā||10||</seg> <seg type="unit" n="11">atyarthavivṛtā yasya yasya cātyarthasaṃvṛtā| jihmā vā pariśuṣkā vā nāsikā na sa jīvati||11||</seg> <seg type="unit" n="12">mukhaṃ śabdaśravāvoṣṭhau <note place="foot" type="variant" n="5">‘mukhaśabdasravāvoṣṭhau’ iti pāṭhaḥ</note> śuklaśyāvātilohitau| vikṛtyā yasya vā nīlau na sa rogādvimucyate||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">asthiśvetā dvijā yasya puṣpitāḥ paṅkasaṃvṛtāḥ| vikṛtyā na sa rogaṃ taṃ vihāyārogyamaśnute||13||</seg> <seg type="unit" n="14">stabdhā niścetanā gurvī kaṇṭakopacitā bhṛśam| śyāvā śuṣkā'thavā śūnā pretajihvā visarpiṇī||14||</seg> <seg type="unit" n="15">dīrghamucchvasya yo hrasvaṃ naro niḥśvasya tāmyati| uparuddhāyuṣaṃ jñātvā taṃ dhīraḥ parivarjayet||15||</seg> <seg type="unit" n="16">hastau pādau ca manye ca tālu caivātiśītalam| bhavatyāyuḥkṣaye krūramathavā'pi bhavenmṛdu||16||</seg> <seg type="unit" n="17">ghaṭṭayañjānunā jānu pādāvudyamya pātayan| yo'pāsyati muhurvakramāturo na sa jīvati||17||</seg> <seg type="unit" n="18">dantaiśchindannakhāgrāṇi nakhaicchindañchiroruhān| kāṣṭhena bhūmiṃ vilikhanna rogāt parimucyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">dantān khādati yo jāgradasāmnā virudan hasan| vijānāti na cedduḥkhaṃ na sa rogādvimucyate||19||</seg> <seg type="unit" n="20">muhurhasan muhuḥ kṣveḍan śayyāṃ pādena hanti yaḥ| uccaiśchidrāṇi <note place="foot" type="variant" n="6">‘muhuśchidrāṇi’ iti pāṭhaḥ</note> vimṛśannāturo na sa jīvati||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">yairvindati purā bhāvaiḥ sametaiḥ paramāṃ ratim| tairevāramamāṇasya glāsnormaraṇamādiśet||21||</seg> <seg type="unit" n="22">na bibharti śiro grīvā na pṛṣṭhaṃ bhāramātmanaḥ| na hanū piṇḍamāsyasthamāturasya mumūrṣataḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">sahasā jvarasantāpastṛṣṇā mūrcchā balakṣayaḥ| viśleṣaṇaṃ ca sandhīnāṃ mumūrṣorupajāyate||23||</seg> <seg type="unit" n="24">gosarge vadanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam| lepajvaropataptasya durlabhaṃ tasya jīvitam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">nopaiti kaṇṭhamāhāro jihvā kaṇṭhamupaiti ca| āyuṣyantaṃ gate jantorbalaṃ ca parihīyate||25||</seg> <seg type="unit" n="26">śiro vikṣipate kṛcchrānmuñcayitvā prapāṇikau| lalāṭasrupratasvedo mumūrṣuścyutabandhanaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘mumūrṣuḥ ślathabandhanaḥ’ iti pāṭhaḥ</note>||26||</seg> <seg type="unit" n="27">tatra ślokaḥ- imāni liṅgāni nareṣu buddhimān vibhāvayetāvahito mumūrṣuṣu| kṣaṇena bhūtvā hyupayānti kānicinnacāphalaṃ liṅgamihāsti kiñcana||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne'vākśirasīyamindriyaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="ca.5.9">
          <head>yasyaśyāvanimittīyamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto yasyaśyāvanimittīyamindriyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘yasyaśyāvīyaṃ’ iti pāṭhaḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yasya śyāve paridhvaste harite cāpi darśane| āpanno vyādhirantāya jñeyastasya vijānatā||3||</seg> <seg type="unit" n="4">niḥsañjñaḥ pariśuṣkāsyaḥ samṛddho <note place="foot" type="variant" n="2">‘saṃviddhaḥ’ iti pāṭhaḥ</note> vyādhibhiśca yaḥ| uparuddhāyuṣaṃ jñātvā taṃ dhīraḥ parivarjayet||4||</seg> <seg type="unit" n="5">haritāśca <note place="foot" type="variant" n="3">‘haritābhāḥ’ iti pāṭhaḥ</note> sirā yasya lomakūpāśca saṃvṛtāḥ| so'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittānmaraṇamaśnute||5||</seg> <seg type="unit" n="6">śarīrāntāśca śobhante śarīraṃ copaśuṣyati| balaṃ ca hīyate yasya rājayakṣmā hinasti tam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">aṃsābhitāpo hikkā ca chardanaṃ śoṇitasya ca| ānāhaḥ pārśvaśūlaṃ ca bhavatyantāya śoṣiṇaḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī śophī <note place="foot" type="variant" n="4">‘raktī’ iti pāṭhaḥ</note> tathodarī| gulmī ca madhumehī ca rājayakṣmī ca yo naraḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">acikitsyā bhavantyete balamāṃsakṣaye sati| anyeṣvapi vikāreṣu tān bhiṣak parivarjayet||9||</seg> <seg type="unit" n="10">virecanahṛtānāho yastṛṣṇānugato naraḥ| viriktaḥ punarādhmāti yathā pretastathaiva saḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">peyaṃ pātuṃ na śaknoti kaṇṭhasya ca mukhasya ca| urasaśca viśuṣkatvādyo naro na sa jīvati <note place="foot" type="variant" n="5">‘peyaṃ pātuṃ na śaknoti śuṣkatvādāsyakaṇṭhayoḥ| urasaśca vivaddhatvādyo naro na sa jīvati’ iti pāṭhaḥ</note>||11||</seg> <seg type="unit" n="12">svarasya durbalībhāvaṃ hāniṃ ca balavarṇayoḥ| rogavṛddhimayuktyā ca dṛṣṭvā maraṇamādiśet||12||</seg> <seg type="unit" n="13">ūrdhvaśvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ śūlopahatavaṅkṣaṇam| śarma cānadhigacchantaṃ buddhimān parivarjayet||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">apasvaraṃ bhāṣamāṇaṃ prāptaṃ maraṇamātmanaḥ| śrotāraṃ cāpyaśabdasya dūrataḥ parivarjayet||14||</seg> <seg type="unit" n="15">yaṃ naraṃ sahasā rogo durbalaṃ parimuñcati| saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate||15||</seg> <seg type="unit" n="16">atha cejjñātayastasya yāceran praṇipātataḥ| rasenādyāditi brūyānnāsmai dadyādviśodhanam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">māsena cenna dṛśyeta viśeṣastasya śobhanaḥ| rasaiścānyairbahuvidhairdurlabhaṃ tasya jīvitam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">niṣṭhyūtaṃ ca purīṣaṃ ca retaścāmbhasi majjati| yasya tasyāyuṣaḥ prāptamantamāhurmanīṣiṇaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">niṣṭhyūte yasya dṛśyante varṇā bahuvidhāḥ pṛthak| tacca sīdatyapaḥ prāpya na sa jīvitumarhati <note place="foot" type="variant" n="6">‘tacca sīdet payaḥ prāpya durlabhaṃ tasya jīvitam’ iti pāṭhaḥ</note>||19||</seg> <seg type="unit" n="20">pittamūṣmānugaṃ yasya śaṅkhau prāpya vimūrcchati <note place="foot" type="variant" n="7">‘viśuṣyate’ iti pāṭhaḥ</note>| sa rogaḥ śaṅkhako nāmnā trirātrāddhanti jīvitam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">saphenaṃ rudhiraṃ yasya muhurāsyāt prasicyate| śūlaiśca tudyate kukṣiḥ pratyākhyeyastathāvidhaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">balamāṃsakṣayastīvro rogavṛddhirarocakaḥ| yasyāturasya lakṣyante trīn pakṣānna sa jīvati||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tatra ślokau- vijñānāni manuṣyāṇāṃ maraṇe pratyupasthite| bhavantyetāni sampaśyedanyānyevaṃvidhāni ca||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tāni sarvāṇi lakṣyante na tu sarvāṇi mānavam| viśanti vinaśiṣyantaṃ tasmādbodhyāni sarvataḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne yasyaśyāvanimittīyamindriyaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ||9||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="ca.5.10">
          <head>sadyomaraṇīyamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ sadyomaraṇīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">sadyastitikṣataḥ prāṇām~llakṣaṇāni pṛthak pṛthak| agniveśa! pravakṣyāmi saṃspṛṣṭo yairna jīvati||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vātāṣṭhīlā susaṃvṛddhā tiṣṭhantī dāruṇā hṛdi| tṛṣṇayā'bhiparītasya sadyo muṣṇāti jīvitam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">piṇḍike śithilīkṛtya jihmīkṛtya ca nāsikām| vāyuḥ śarīre vicaran sadyo muṣṇāti jīvitam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">bhruvau yasya cyute sthānādantardāhaśca dāruṇaḥ| tasya hikkākaro rogaḥ sadyo muṣṇāti jīvitam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kṣīṇaśoṇitamāṃsasya vāyurūrdhvagatiścaran| ubhe manye same yasya sadyo muṣṇāti jīvitam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">antareṇa <note place="foot" type="variant" n="1">‘gudaṃ nābhiṃ cāntareṇa gṛhṇāti’ iti pāṭhaḥ</note> gudaṃ gacchan nābhiṃ ca sahasā'nilaḥ| kṛśasya vaṅkṣaṇau gṛhṇan sadyo muṣṇāti jīvitam||8||</seg> <seg type="unit" n="9">vitatya parśukāgrāṇi gṛhītvoraśca mārutaḥ| stimitasyāyatākṣasya sadyo muṣṇāti jīvitam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">hṛdayaṃ ca gudaṃ cobhe gṛhītvā <note place="foot" type="variant" n="2">‘gṛhṇāti’ iti pāṭhaḥ</note> māruto balī| durbalasya viśeṣeṇa sadyo muṣṇāti jīvitam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">vaṅkṣaṇaṃ ca gudaṃ cobhe gṛhītvā māruto balī| śvāsaṃ sañjanayañjantoḥ sadyo muṣṇāti jīvitam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">nābhiṃ mūtraṃ bastiśīrṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘nābhiṃ bastiśiro mūtraṃ’ iti pāṭhaḥ</note> purīṣaṃ cāpi mārutaḥ| pracchinnaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘vibadhya’ iti pāṭhaḥ</note> janayañchūlaṃ sadyo muṣṇāti jīvitam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">bhidyete vaṅkṣaṇau yasya vātaśūlaiḥ samantataḥ| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyaḥ prāṇāñjahāti saḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">āplutaṃ māruteneha śarīraṃ yasya kevalam| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyo jahyāt sa jīvitam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śarīraṃ śophitaṃ yasya vātāśophena dehinaḥ| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyo jahyāt sa jīvitam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">āmāśayasamutthānā yasya syāt parikartikā| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyaḥ prāṇāñjahāti saḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">pakvāśayasamutthānā yasya syāt parikartikā| tṛṣṇā gudagrahaścograḥ sadyo jahyāt sa jīvitam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">pakvāśayamadhiṣṭhāya <note place="foot" type="variant" n="5">‘āmāśayamadhiṣṭhāya’ iti pāṭhaḥ</note> hatvā sañjñāṃ ca mārutaḥ| kaṇṭhe ghurghurakaṃ kṛtvā sadyo harati jīvitam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">dantāḥ kardamadigdhābhā mukhaṃ cūrṇakasannibham| siprāyante ca gātrāṇi liṅgaṃ sadyo mariṣyataḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tṛṣṇāśvāsaśirorogamohadaurbalyakūjanaiḥ| spṛṣṭaḥ prāṇāñjahātyāśu śakṛdbhedena cāturaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tatra ślokaḥ- etāni khalu liṅgāni yaḥ samyagavabudhyate| sa jīvitaṃ ca martyānāṃ maraṇaṃ cāvabudhyate||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne sadyomaraṇīyamindriyaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="ca.5.11">
          <head>aṇujyotīyamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'ṇujyotīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">aṇujyotiranekāgro duśchāyo durmanāḥ sadā| ratiṃ na labhate yāti <note place="foot" type="variant" n="1">‘gantā’ iti pāṭhaḥ</note> paralokaṃ samāntaram||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">baliṃ balibhṛto yasya praṇītaṃ nopabhuñjate| lokāntaragataḥ piṇḍaṃ bhuṅkte saṃvatsareṇa saḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">saptarṣīṇāṃ samīpasthāṃ yo na paśyatyarundhatīm| saṃvatsarānte jantuḥ sa sampaśyati mahattamaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">vikṛtyā vinimittaṃ yaḥ śobhāmupacayaṃ dhanam| prāpnotyato vā vibhraṃśaṃ samāntaṃ tasya jīvitam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">bhaktiḥ śīlaṃ smṛtistyāgo buddhirbalamahetukam| ṣaḍetāni nivartante ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">dhamanīnāmapūrvāṇāṃ jālamatyarthaśobhanam| lalāṭe dṛśyate yasya ṣaṇmāsānna sa jīvati||8||</seg> <seg type="unit" n="9">lekhābhiścandravakrābhirlalāṭamupacīyate| yasya tasyāyuṣaḥ ṣaḍbhirmāsairantaṃ samādiśet||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">śarīrakampaḥ sammoho gatirvacanameva ca| mattasyevopalabhyante yasya māsaṃ na jīvati||10||</seg> <seg type="unit" n="11">retomūtrapurīṣāṇi yasya majjanti cāmbhasi| sa māsāt svajanadveṣṭā mṛtyuvāriṇi majjati||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">hastapādaṃ mukhaṃ cobhe viśeṣādyasya śuṣyataḥ| śūyete vā vinā dehāt sa ca māsaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘māsādvinaśyati’ iti pāṭhaḥ</note> na jīvati||12||</seg> <seg type="unit" n="13">lalāṭe mūrdhni bastau vā nīlā yasya prakāśate| rājī bālendukuṭilā na sa jīvitumarhati||13||</seg> <seg type="unit" n="14">pravālaguṭikābhāsā yasya gātre masūrikāḥ| utpadyāśu vinaśyanti <note place="foot" type="variant" n="4">‘vilīyante’ iti pāṭhaḥ</note> na cirāt sa vinaśyati||14||</seg> <seg type="unit" n="15">grīvāvamardo balavāñjihvāśvayathureva ca| bradhnāsyagalapākaśca yasya pakvaṃ tamādiśet||15||</seg> <seg type="unit" n="16">sambhramo'tipralāpo'tibhedo'sthnāmatidāruṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘parvabhedaśca dāruṇaḥ’ iti pāṭhaḥ</note>| kālapāśaparītasya trayametat pravartate||16||</seg> <seg type="unit" n="17">pramuhya luñcayet keśān parigṛhṇātyatīva <note place="foot" type="variant" n="6">‘parān gṛhṇātyatīva ca’ iti pāṭhaḥ</note> ca| naraḥ svasthavadāhāramabalaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘svasthavadāhāravacanaḥ’ iti pāṭhaḥ</note> kālacoditaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">samīpe cakṣuṣoḥ kṛtvā mṛgayetāṅgulīkaram| smayate'pi ca kālāndha ūrdhvagānimiṣekṣaṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘ūrdhvākṣo'nimiṣekṣaṇaḥ’ iti pāṭhaḥ</note>||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śayanādāsanādaṅgāt kāṣṭhāt kuḍyādathāpi vā| asanmṛgayate kiñcit sa muhyan kālacoditaḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ahāsyahāsī sammuhyan praleḍhi <note place="foot" type="variant" n="9">‘yo leḍhi’ iti pāṭhaḥ</note> daśanacchadau| śītapādakarocchvāso yo naro na sa jīvati||20||</seg> <seg type="unit" n="21">āhvayaṃstaṃ samīpasthaṃ svajanaṃ janameva vā| mahāmohāvṛtamanāḥ paśyannapi na paśyati||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">ayogamatiyogaṃ vā śarīre matimān bhiṣak| khādīnāṃ yugapaddṛṣṭvā bheṣajaṃ nāvacārayet||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">atipravṛddhyā rogāṇāṃ manasaśca balakṣayāt| vāsamutsṛjati kṣipraṃ śarīrī dehasañjñakam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">varṇasvarāvagnibalaṃ vāgindriyamanobalam| hīyate'sukṣaye nidrā nityā bhavati vā na vā||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">bhiṣagbheṣajapānānnagurumitradviṣaśca ye| vaśagāḥ sarva evaite boddhavyāḥ samavartinaḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">eteṣu rogaḥ kramate bheṣajaṃ pratihanyate| naiṣāmannāni bhuñjīta na codakamapi spṛśet||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">pādāḥ sametāścatvāraḥ sampannāḥ sādhakairguṇaiḥ| vyarthā gatāyuṣo dravyaṃ vinā nāsti guṇodayaḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">parīkṣyamāyurbhiṣajā nīrujasyāturasya ca| āyurjñānaphalaṃ kṛtsnamāyurjñe hyanuvartate||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tatra ślokaḥ- kriyāpathamatikrāntāḥ kevalaṃ dehamāplutāḥ| cihnaṃ kurvanti yaddoṣāstadariṣṭaṃ nirucyate||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne'ṇujyotīyamindriyaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="ca.5.12">
          <head>gomayacūrṇīyamindriyam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto gomayacūrṇīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yasya gomayacūrṇābhaṃ cūrṇaṃ mūrdhani jāyate| sasnehaṃ bhraśyate caiva māsāntaṃ tasya jīvitam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">nikaṣanniva <note place="foot" type="variant" n="1">‘nirgharṣanniva’ iti pāṭhaḥ</note> yaḥ pādau cyutāṃsaḥ paridhāvati| vikṛtyā na sa loke'smiṃściraṃ vasati mānavaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">yasya snātānuliptasya pūrvaṃ śuṣyatyuro bhṛśam| ārdreṣu sarvagātreṣu so'rdhamāsaṃ na jīvati||5||</seg> <seg type="unit" n="6">yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ saṃvartayitumauṣadham <note place="foot" type="variant" n="2">‘sampādayitumauṣadham’ iti pāṭhaḥ</note>| yatamāno na śaknoti durlabhaṃ tasya jīvitam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">vijñātaṃ bahuśaḥ siddhaṃ vidhivaccāvacāritam| na sidhyatyauṣadhaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">āhāramupayuñjāno <note place="foot" type="variant" n="3">‘āhāramapi bhuñjānaḥ’ iti pāṭhaḥ</note> bhiṣajā sūpakalpitam| yaḥ phalaṃ tasya nāpnoti durlabhaṃ tasya jīvitam||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">dūtādhikāre vakṣyāmo lakṣaṇāni mumūrṣatām| yāni dṛṣṭvā bhiṣak prājñaḥ pratyākhyāyādasaṃyamam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">muktakeśe'thavā nagne rudatyaprayate'thavā| bhiṣagabhyāgataṃ dṛṣṭvā dūtaṃ maraṇamādiśet||10||</seg> <seg type="unit" n="11">supte bhiṣaji ye dūtāśchindatyapi ca bhindati| āgacchanti bhiṣak teṣāṃ na bhartāramanuvrajet||11||</seg> <seg type="unit" n="12">juhvatyagniṃ tathā piṇḍān pitṛbhyo nirvapatyapi| vaidye dūtā ya āyānti te ghnanti prajighāṃsavaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kathayatyapraśastāni cintayatyathavā punaḥ| vaidye dūtā manuṣyāṇāmāgacchanti mumūrṣatām||13||</seg> <seg type="unit" n="14">mṛtadagdhavinaṣṭāni bhajati vyāharatyapi| apraśastāni cānyāni vaidye dūtā mumūrṣatām||14||</seg> <seg type="unit" n="15">vikārasāmānyaguṇe deśe kāle'thavā bhiṣak| dūtamabhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tamupācaret||15||</seg> <seg type="unit" n="16">dīnabhītadrutatrastamalināmasatīṃ striyam| trīn vyākṛtīṃśca ṣaṇḍāṃśca dūtān vidyānmumūrṣatām||16||</seg> <seg type="unit" n="17">aṅgavyasaninaṃ dūtaṃ liṅginaṃ vyādhitaṃ tathā| samprekṣya cograkarmāṇaṃ na vaidyo gantumarhati||17||</seg> <seg type="unit" n="18">āturārthamanuprāptaṃ kharoṣṭrarathavāhanam| dūtaṃ dṛṣṭvā bhiṣagvidyādāturasya parābhavam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">palālabusamāṃsāsthikeśalomanakhadvijān| mārjanīṃ musalaṃ śūrpamupānaccarma vicyutam <note place="foot" type="variant" n="4">‘mārjanīsūrpamusalānyupānadbhagnavicyute’ iti pāṭhaḥ</note>||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tṛṇakāṣṭhatuṣāṅgāraṃ spṛśanto loṣṭamaśma ca| tatpūrvadarśane dūtā vyāharanti mumūrṣatām||20||</seg> <seg type="unit" n="21">yasmiṃśca dūte bruvati vākyamāturasaṃśrayam| paśyennimittamaśubhaṃ taṃ ca nānuvrajedbhiṣak||21||</seg> <seg type="unit" n="22">tathā vyasaninaṃ pretaṃ pretālaṅkārameva vā| bhinnaṃ dagdhaṃ vinaṣṭaṃ vā tadvādīni vacāṃsi vā||22||</seg> <seg type="unit" n="23">raso vā kaṭukastīvro gandho vā kauṇapo mahān| sparśo vā vipulaḥ krūro yadvā'nyadaśubhaṃ bhavet||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tatpūrvamabhito vākyaṃ vākyakāle'thavā punaḥ| dūtānāṃ vyāhṛtaṃ śrutvā dhīro maraṇamādiśet||24||</seg> iti dūtādhikāro'yamuktaḥ kṛtsno mumūrṣatām|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pathyāturakulānāṃ ca vakṣyāmyautpātikaṃ punaḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">avakṣutamathotkruṣṭaṃ skhalanaṃ patanaṃ tathā| ākrośaḥ samprahāro vā pratiṣedho vigarhaṇam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vastroṣṇīṣottarāsaṅgaśchatropānadyugāśrayam| vyasanaṃ darśanaṃ cāpi mṛtavyasanināṃ tathā||27||</seg> <seg type="unit" n="28">caityadhvajapatākānāṃ pūrṇānāṃ patanāni ca| hatāniṣṭapravādāśca dūṣaṇaṃ bhasmapāṃśubhiḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pathacchedo biḍālena śunā sarpeṇa vā punaḥ| mṛgadvijānāṃ krūrāṇāṃ giro dīptāṃ diśaṃ prati||29||</seg> <seg type="unit" n="30">śayanāsanayānānāmuttānānāṃ ca darśanam| ityetānyapraśastāni sarvāṇyāhurmanīṣiṇaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">etāni pathi vaidyena paśyatā''turaveśmani| śṛṇvatā ca na gantavyaṃ tadāgāraṃ vipaścitā||31||</seg> ityautpātikamākhyātaṃ pathi vaidyavigarhitam|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">imāmapi ca budhyeta gṛhāvasthāṃ mumūrṣatām||32||</seg> <seg type="unit" n="33">praveśe pūrṇakumbhāgnimṛdbījaphalasarpiṣām| vṛṣabrāhmaṇaratnānnadevatānāṃ ca nirgatim||33||</seg> <seg type="unit" n="34">agnipūrṇāni pātrāṇi bhinnāni viśikhāni ca| bhiṣaṅ mumūrṣatāṃ veśma praviśanneva paśyati||34||</seg> <seg type="unit" n="35">chinnabhinnāni dagdhāni bhagnāni mṛditāni ca| durbalāni ca sevante mumūrṣorvaiśmikā janāḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">śayanaṃ vasanaṃ yānaṃ gamanaṃ bhojanaṃ rutam| śrūyate'maṅgalaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">śayanaṃ vasanaṃ yānamanyaṃ vā'pi paricchadam| pretavadyasya kurvanti suhṛdaḥ preta eva saḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">annaṃ vyāpadyate'tyarthaṃ jyotiścaivopaśāmyati| nivāte sendhanaṃ yasya tasya nāsti cikitsitam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">āturasya gṛhe yasya bhidyante vā patanti vā| atimātramamatrāṇi durlabhaṃ tasya jīvitam||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">bhavanti cātra- yaddvādaśabhiradhyāyairvyāsataḥ parikīrtitam| mumūrṣatāṃ manuṣyāṇāṃ lakṣaṇaṃ jīvitāntakṛt||40||</seg> <seg type="unit" n="41">tat samāsena vakṣyāmaḥ paryāyāntaramāśritam| paryāyavacanaṃ hyarthavijñānāyopapadyate||41||</seg> <seg type="unit" n="42">atyarthaṃ punareveyaṃ vivakṣā no vidhīyate| tasminnevādhikaraṇe yat pūrvamabhiśabditam||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">vasatāṃ caramaṃ kālaṃ śarīreṣu śarīriṇām| abhyugrāṇāṃ vināśāya dehebhyaḥ pravivatsatām||43||</seg> <seg type="unit" n="44">iṣṭāṃstitikṣatāṃ prāṇān kāntaṃ vāsaṃ jihāsatām| tantrayantreṣu bhinneṣu tamo'ntyaṃ pravivikṣatām||44||</seg> <seg type="unit" n="45">vināśāyeha rūpāṇi yānyavasthāntarāṇi ca| bhavanti tāni vakṣyāmi yathoddeśaṃ yathāgamam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">prāṇāḥ samupatapyante <note place="foot" type="variant" n="6">‘samuparudhyante’ iti pāṭhaḥ</note> vijñānamuparudhyate| vamanti balamaṅgāni ceṣṭā vyuparamanti ca||46||</seg> <seg type="unit" n="47">indriyāṇi vinaśyanti khilībhavati cetanā <note place="foot" type="variant" n="7">‘vedanā’ iti pāṭhaḥ</note>| autsukyaṃ bhajate sattvaṃ ceto bhīrāviśatyapi||47||</seg> <seg type="unit" n="48">smṛtistyajati medhā ca hrīśriyau cāpasarpataḥ| upaplavante pāpmāna ojastejaśca <note place="foot" type="variant" n="8">‘krodhaḥ’ iti pāṭhaḥ</note> naśyati||48||</seg> <seg type="unit" n="49">śīlaṃ vyāvartate'tyarthaṃ bhaktiśca parivartate| vikriyante praticchāyāśchāyāśca vikṛtiṃ prati||49||</seg> <seg type="unit" n="50">śukraṃ pracyavate sthānādunmārgaṃ bhajate'nilaḥ| kṣayaṃ māṃsāni gacchanti gacchatyasṛgapi kṣayam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">ūṣmāṇaḥ pralayaṃ yānti viśleṣaṃ yānti sandhayaḥ| gandhā vikṛtimāyānti bhedaṃ varṇasvarau tathā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">vaivarṇyaṃ bhajate kāyaḥ kāyacchidraṃ viśuṣyati| dhūmaḥ sañjāyate mūrdhni dāruṇākhyaśca cūrṇakaḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">satataspandanā deśāḥ śarīre ye'bhilakṣitāḥ| te stambhānugatāḥ sarve na calanti kathañcana||53||</seg> <seg type="unit" n="54">guṇāḥ śarīradeśānāṃ śītoṣṇamṛdudāruṇāḥ| viparyāsena vartante sthāneṣvanyeṣu tadvidhāḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">nakheṣu jāyate puṣpaṃ paṅko danteṣu jāyate| jaṭāḥ pakṣmasu jāyante sīmantāścāpi mūrdhani||55||</seg> <seg type="unit" n="56">bheṣajāni na saṃvṛttiṃ prāpnuvanti yathāruci| yāni cāpyupapadyante teṣāṃ vīryaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘karma’ iti pāṭhaḥ</note> na sidhyati||56||</seg> <seg type="unit" n="57">nānāprakṛtayaḥ krūrā vikārā vividhauṣadhāḥ| kṣipraṃ samabhivartante pratihatya balaujasī||57||</seg> <seg type="unit" n="58">śabdaḥ sparśo raso rūpaṃ gandhaśceṣṭā vicintitam <note place="foot" type="variant" n="10">‘viceṣṭitam’ iti pāṭhaḥ</note>| utpadyante'śubhānyeva pratikarmapravṛttiṣu||58||</seg> <seg type="unit" n="59">dṛśyante dāruṇāḥ svapnā daurātmyamupajāyate| preṣyāḥ pratīpatāṃ yānti pretākṛtirudīryate||59||</seg> <seg type="unit" n="60">prakṛtirhīyate'tyarthaṃ vikṛtiścābhivardhate| kṛtsnamautpātikaṃ ghoramari(ni)ṣṭamupalakṣyate||60||</seg> <seg type="unit" n="61">ityetāni manuṣyāṇāṃ bhavanti vinaśiṣyatām| lakṣaṇāni yathoddeśaṃ yānyuktāni yathāgamam||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">maraṇāyeha rūpāṇi paśyatā'pi bhiṣagvidā| apṛṣṭena na vaktavyaṃ maraṇaṃ pratyupasthitam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">pṛṣṭenāpi na vaktavyaṃ tatra yatropaghātakam| āturasya bhavedduḥkhamathavā'nyasya kasyacit||63||</seg> <seg type="unit" n="64">abruvanmaraṇaṃ tasya nainamiccheccikitsitum| yasya paśyedvināśāya liṅgāni kuśalo bhiṣak||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">liṅgebhyo maraṇākhyebhyo viparītāni paśyatā| liṅgānyārogyamāgantu vaktavyaṃ bhiṣajā dhruvam||65||</seg> <seg type="unit" n="66">dūtairautpātikairbhāvaiḥ pathyāturakulāśrayaiḥ| āturācāraśīleṣṭadravyasampattilakṣaṇaiḥ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">svācāraṃ hṛṣṭamavyaṅgaṃ yaśasyaṃ śuklavāsasam| amuṇḍamajaṭaṃ dūtaṃ jātiveśakriyāsamam||67||</seg> <seg type="unit" n="68">anuṣṭrakharayānasthamasandhyāsvagraheṣu ca| adāruṇeṣu nakṣatreṣvanugreṣu dhruveṣu <note place="foot" type="variant" n="12">“trīṇyuttarāṇi tebhyo rohiṇyaśca dhruvāṇi” iti (bṛ.saṃ.a.98)| uttarāṇi uttaraphālgunī, uttarāṣāḍhā, uttarabhādrapadā ca</note> ca||68||</seg> <seg type="unit" n="69">vinā caturthīṃ navamīṃ vinā riktāṃ caturdaśīm| madhyāhnamardharātraṃ ca bhūkampaṃ rāhudarśanam||69||</seg> <seg type="unit" n="70">vinā deśamaśastaṃ cāśastautpātikalakṣaṇam| dūtaṃ praśastamavyagraṃ nirdiśedāgataṃ bhiṣak||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">dadhyakṣatadvijātīnāṃ vṛṣabhāṇāṃ nṛpasya ca||71||</seg> <seg type="unit" n="72">ratnānāṃ pūrṇakumbhānāṃ sitasya turagasya ca| suradhvajapatākānāṃ phalānāṃ yāvakasya <note place="foot" type="variant" n="13">‘pāvakasya’ iti pāṭhaḥ</note> ca||72||</seg> <seg type="unit" n="73">kanyāpuṃvardhamānānāṃ baddhasyaikapaśostasthā| pṛthivyā uddhṛtāyāśca vahneḥ prajvalitasya ca||73||</seg> <seg type="unit" n="74">modakānāṃ sumanasāṃ śuklānāṃ candanasya ca| manojñasyānnapānasya pūrṇasya śakaṭasya ca||74||</seg> <seg type="unit" n="75">nṛbhirdhenvāḥ savatsāyā vaḍavāyāḥ striyāstathā| jīvañjīvakasiddhārthasārasapriyavādinām||75||</seg> <seg type="unit" n="76">haṃsānāṃ śatapatrāṇāṃ cāṣāṇāṃ śikhināṃ tathā| matsyājadvijaśaṅkhānāṃ priyaṅgūnāṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘māṃsasya ca’ iti pāṭhaḥ</note> ghṛtasya ca||76||</seg> <seg type="unit" n="77">rucakādarśasiddhārtharocanānāṃ ca darśanam| gandhaḥ surabhirvarṇaśca suśuklo madhuro rasaḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">mṛgapakṣimanuṣyāṇāṃ praśastāśca giraḥ śubhāḥ| chatradhvajapatākānāmutkṣepaṇamabhiṣṭutiḥ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ śabdāḥ puṇyāhanisvanāḥ| vedādhyayanaśabdāśca sukho vāyuḥ pradakṣiṇaḥ||79||</seg> pathi veśmapraveśe tu vidyādārogyalakṣaṇam|80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">maṅgalācārasampannaḥ sāturo vaiśmiko janaḥ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">śraddadhāno'nukūlaśca prabhūtadravyasaṅgrahaḥ| dhanaiśvaryasukhāvāptiriṣṭalābhaḥ sukhena ca||81||</seg> <seg type="unit" n="82">dravyāṇāṃ tatra yogyānāṃ yojanā siddhireva ca| gṛhaprāsādaśailānāṃ nāgānāmṛṣabhasya ca||82||</seg> <seg type="unit" n="83">hayānāṃ puruṣāṇāṃ ca svapne samadhirohaṇam| somārkāgnidvijātīnāṃ gavāṃ nṝṇāṃ payasvinām||83||</seg> <seg type="unit" n="84">arṇavānāṃ prataraṇaṃ vṛddhiḥ sambādhaniḥsṛtiḥ| svapne devaiḥ sapitṛbhiḥ prasannaiścābhibhāṣaṇam||84||</seg> <seg type="unit" n="85">darśanaṃ śuklavastrāṇāṃ hradasya vimalasya ca| māṃsamatsyaviṣāmedhyacchatrādarśaparigrahaḥ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">svapne sumanasāṃ caiva śuklānāṃ darśanaṃ śubham| aśvagorathayānaṃ ca yānaṃ pūrvottareṇa ca| rodanaṃ patitotthānaṃ dviṣatāṃ cāvamardanam||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">sattvalakṣaṇasaṃyogo bhaktirvaidyadvijātiṣu| sādhyatvaṃ na ca nirvedastadārogyasya lakṣaṇam||87||</seg> <seg type="unit" n="88">ārogyādbalamāyuśca sukhaṃ ca labhate mahat| iṣṭāṃścāpyaparān bhāvān puruṣaḥ śubhalakṣaṇaḥ||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">tatra ślokau- uktaṃ gomayacūrṇīye maraṇārogyalakṣaṇam| dūtasvapnāturotpātayuktisiddhivyapāśrayam||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">itīdamuktaṃ prakṛtaṃ yathātathaṃ tadanvavekṣyaṃ satataṃ bhiṣagvidā| tathā hi siddhiṃ ca yaśaśca śāśvataṃ sa siddhakarmā labhate dhanāni ca||90||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne gomayacūrṇīyamindriyaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||</seg> iti carakasaṃhitāyāṃ pañcamam indriyasthānaṃ sampūrṇam|</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="6" xml:id="ca.6">
        <head>cikitsāsthānam</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ca.6.1">
          <head>rasāyanādhyāyaḥ</head>
          <div type="pada" n="1" xml:id="ca.6.1.1">
            <head>abhayāmalakīyarasāyanapādaḥ</head>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'bhayāmalakīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">cikitsitaṃ vyādhiharaṃ pathyaṃ sādhanamauṣadham| prāyaścittaṃ praśamanaṃ prakṛtisthāpanaṃ hitam||3||</seg> vidyādbheṣajanāmāni, ...|4|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">... bheṣajaṃ dvividhaṃ ca tat| svasthasyorjaskaraṃ kiñcit kiñcidārtasya roganut||4||</seg></ab>
            <ab type="mula">abheṣajaṃ ca dvividhaṃ bādhanaṃ sānubādhanam|5|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">svasthasyorjaskaraṃ yattu tadvṛṣyaṃ tadrasāyanam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">prāyaḥ, prāyeṇa rogāṇāṃ dvitīyaṃ praśame matam| prāyaḥśabdo viśeṣārtho hyubhayaṃ hyubhayārthakṛt||6||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">dīrghamāyuḥ smṛtiṃ medhāmārogyaṃ taruṇaṃ vayaḥ| prabhāvarṇasvaraudāryaṃ dehendriyabalaṃ param||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vāksiddhiṃ praṇatiṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘vṛṣatāṃ’ iti pā.</note> kāntiṃ labhate nā rasāyanāt| lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam||8||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">apatyasantānakaraṃ yat sadyaḥ sampraharṣaṇam| vājīvātibalo yena yātyapratihataḥ striyaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">bhavatyatipriyaḥ strīṇāṃ yena yenopacīyate| jīryato'pyakṣayaṃ śukraṃ phalavadyena dṛśyate||10||</seg> <seg type="unit" n="11">prabhūtaśākhaḥ śākhīva yena caityo yathā mahān| bhavatyarcyo <note place="foot" type="variant" n="4">‘bhavatyarghyo bahumataḥ’ iti, ‘bhavatyasau bahumataḥ’ iti ca pā.</note> bahumataḥ prajānāṃ subahuprajaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">santānamūlaṃ yeneha pretya cānantyamaśnute| yaśaḥ śriyaṃ balaṃ puṣṭiṃ vājīkaraṇameva tat||12||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">svasthasyorjaskaraṃ tvetaddvividhaṃ proktamauṣadham| yadvyādhinirghātakaraṃ vakṣyate taccikitsite||13||</seg> <seg type="unit" n="14">cikitsitārtha etāvān vikārāṇāṃ yadauṣadham| rasāyanavidhiścāgre vājīkaraṇameva ca||14||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">abheṣajamiti jñeyaṃ viparītaṃ yadauṣadhāt| tadasevyaṃ niṣevyaṃ tu pravakṣyāmi yadauṣadham||15||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">rasāyanānāṃ dvividhaṃ prayogamṛṣayo viduḥ| kuṭīprāveśikaṃ caiva vātātapikameva ca||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kuṭīprāveśikasyādau vidhiḥ samupadekṣyate| nṛpavaidyadvijātīnāṃ sādhūnāṃ puṇyakarmaṇām||17||</seg> <seg type="unit" n="18">nivāse nirbhaye śaste prāpyopakaraṇe pure| diśi pūrvottarasyāṃ ca subhūmau kārayet kuṭīm||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vistārotsedhasampannāṃ trigarbhāṃ sūkṣmalocanām| ghanabhittimṛtusukhāṃ suspaṣṭāṃ manasaḥ priyām||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śabdādīnāmaśastānāmagamyaṃ strīvivarjitām| iṣṭopakaraṇopetāṃ sajjavaidyauṣadhadvijām <note place="foot" type="variant" n="8">‘sakta...’ iti pā.</note>||20||</seg> <seg type="unit" n="21">athodagayane śukle tithinakṣatrapūjite| muhūrtakaraṇopete praśaste kṛtavāpanaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">dhṛtismṛtibalaṃ kṛtvā śraddadhānaḥ samāhitaḥ| vidhūya mānasān doṣān maitrīṃ bhūteṣu cintayan||22||</seg> <seg type="unit" n="23">devatāḥ pūjayitvā'gre dvijātīṃśca pradakṣiṇam| devagobrāhmaṇān kṛtvā tatastāṃ praviśet kuṭīm||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tasyāṃ saṃśodhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jātabalaḥ punaḥ| rasāyanaṃ prayuñjīta tatpravakṣyāmi <note place="foot" type="variant" n="9">‘tato vakṣyāmi’ iti pā.</note> śodhanam||24||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">harītakīnāṃ cūrṇāni saindhavāmalake guḍam| vacāṃ viḍaṅgaṃ rajanīṃ pippalīṃ viśvabheṣajam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">pibeduṣṇāmbunā jantuḥ snehasvedopapāditaḥ| tena śuddhaśarīrāya kṛtasaṃsarjanāya ca||26||</seg> <seg type="unit" n="27">trirātraṃ yāvakaṃ dadyāt pañcāhaṃ vā'pi sarpiṣā| saptāhaṃ vā purāṇasya yāvacchuddhestu varcasaḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śuddhakoṣṭhaṃ tu taṃ jñātvā rasāyanamupācaret| vayaḥprakṛtisātmyajño yaugikaṃ yasya yadbhavet||28||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">harītakīṃ pañcarasāmuṣṇāmalavaṇāṃ śivām| doṣānulomanīṃ laghvīṃ vidyāddīpanapācanīm||29||</seg> <seg type="unit" n="30">āyuṣyāṃ pauṣṭikīṃ dhanyāṃ vayasaḥ sthāpanīṃ parām| sarvarogapraśamanīṃ buddhīndriyabalapradām||30||</seg> <seg type="unit" n="31">kuṣṭhaṃ gulmamudāvartaṃ śoṣaṃ pāṇḍvāmayaṃ madam| arśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ purāṇaṃ viṣamajvaram||31||</seg> <seg type="unit" n="32">hṛdrogaṃ saśirorogamatīsāramarocakam| kāsaṃ pramehamānāhaṃ plīhānamudaraṃ navam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">kaphaprasekaṃ vaisvaryaṃ vaivarṇyaṃ kāmalāṃ krimīn| śvayathuṃ tamakaṃ chardiṃ klaibyamaṅgāvasādanam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">srotovibandhān vividhān pralepaṃ hṛdayorasoḥ| smṛtibuddhipramohaṃ ca jayecchīghraṃ harītakī||34||</seg> <seg type="unit" n="35">(ajīrṇino <note place="foot" type="variant" n="10">yogīndranāthasenasammato'yaṃ pāṭhaḥ</note> rūkṣabhujaḥ strīmadyaviṣakarśitāḥ| severannābhayāmete kṣuttṛṣṇoṣṇārditāśca ye)||35||</seg> <seg type="unit" n="36">tān guṇāṃstāni karmāṇi vidyādāmalakīṣvapi| yānyuktāni harītakyā vīryasya tu viparyayaḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">ataścāmṛtakalpāni vidyāt karmabhirīdṛśaiḥ| harītakīnāṃ śasyāni bhiṣagāmalakasya ca||37||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">oṣadhīnāṃ parā bhūmirhimavāñ śailasattamaḥ| tasmātphalāni tajjāni grāhayetkālajāni tu||38||</seg> <seg type="unit" n="39">āpūrṇarasavīryāṇi kāle kāle yathāvidhi| ādityapavanacchāyāsalilaprīṇitāni ca||39||</seg> <seg type="unit" n="40">yānyajagdhānyapūtīni <note place="foot" type="variant" n="12">‘yānyadagdhāni’ iti pā.</note> nirvraṇānyagadāni ca| teṣāṃ prayogaṃ vakṣyāmi phalānāṃ karma cottamam||40||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">pañcānāṃ pañcamūlānāṃ bhāgān daśapalonmitān| harītakīsahasraṃ ca triguṇāmalakaṃ navam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">vidārigandhāṃ bṛhatīṃ pṛśniparṇīṃ nidigdhikām| vidyādvidārigandhādyaṃ śvadaṃṣṭrāpañcamaṃ gaṇam||42||</seg> <seg type="unit" n="43">bilvāgnimanthaśyonākaṃ kāśmaryamatha pāṭalām| punarnavāṃ śūrpaparṇyau balāmeraṇḍameva ca||43||</seg> <seg type="unit" n="44">jīvakarṣabhakau medāṃ jīvantīṃ saśatāvarīm| śarekṣudarbhakāśānāṃ śālīnāṃ mūlameva ca||44||</seg> <seg type="unit" n="45">ityeṣāṃ pañcamūlānāṃ pañcānāmupakalpayet| bhāgān yathoktāṃstatsarvaṃ sādhyaṃ daśaguṇe'mbhasi||45||</seg> <seg type="unit" n="46">daśabhāgāvaśeṣaṃ tu pūtaṃ taṃ grāhayedrasam| harītakīśca tāḥ sarvāḥ sarvāṇyāmalakāni ca||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tāni sarvāṇyanasthīni phalānyāpothya kūrcanaiḥ| vinīya tasminniryūhe cūrṇānīmāni dāpayet||47||</seg> <seg type="unit" n="48">maṇḍūkaparṇyāḥ pippalyāḥ śaṅkhapuṣpyāḥ plavasya ca| mustānāṃ saviḍaṅgānāṃ candanāguruṇostathā||48||</seg> <seg type="unit" n="49">madhukasya haridrāyā vacāyāḥ kanakasya ca| bhāgāṃścatuṣpalān kṛtvā sūkṣmailāyāstvacastathā||49||</seg> <seg type="unit" n="50">sitopalāsahasraṃ ca cūrṇitaṃ tulayā'dhikam| tailasya dvyāḍhakaṃ tatra dadyāttrīṇi ca sarpiṣaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">sādhyamaudumbare pātre tat sarvaṃ mṛdunā'gninā| jñātvā lehyamadagdhaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘lehamadagdhaṃ’ iti pā.</note> ca śītaṃ kṣaudreṇa saṃsṛjet||51||</seg> <seg type="unit" n="52">kṣaudrapramāṇaṃ snehārdhaṃ tat sarvaṃ ghṛtabhājane| tiṣṭhetsammūrcchitaṃ tasya mātrāṃ kāle prayojayet||52||</seg> <seg type="unit" n="53">yā noparundhyādāhāramekaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘...dāhāramevaṃ’ iti pā.</note> mātrā jarāṃ prati| ṣaṣṭikaḥ payasā cātra jīrṇe bhojanamiṣyate||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vaikhānasā vālakhilyāstathā cānye tapodhanāḥ| rasāyanamidaṃ prāśya <note place="foot" type="variant" n="15">‘prāpya’ iti pā.</note> babhūvuramitāyuṣaḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">muktvā jīrṇaṃ vapuścāgryamavāpustaruṇaṃ vayaḥ| vītatandrāklamaśvāsā nirātaṅkāḥ samāhitāḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">medhāsmṛtibalopetāścirarātraṃ tapodhanāḥ| brāhmaṃ tapo brahmacaryaṃ ceruścātyantaniṣṭhayā||56||</seg> <seg type="unit" n="57">rasāyanamidaṃ brāhmamāyuṣkāmaḥ prayojayet| dīrghamāyurvayaścāgryaṃ kāmāṃśceṣṭān samaśnute||57||</seg> (iti brāhmarasāyanam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">yathoktaguṇānāmāmalakānāṃ sahasraṃ piṣṭasvedanavidhinā payasa ūṣmaṇā susvinnamanātapaśuṣkamanasthi cūrṇayet| tadāmalakasahasrasvarasaparipītaṃ sthirāpunarnavājīvantīnāgabalābrahmasuvarcalāmaṇḍūkaparṇīśatāvarīśaṅkhapuṣpīpippalīvacāviḍaṅgasvayaṅguptāmṛtā- candanāgurumadhukamadhūkapuṣpotpalapadmamālatīyuvatīyūthikācūrṇāṣṭabhāgasaṃyuktaṃ punarnāgabalāsahasrapalasvarasaparipītamanātapaśuṣkaṃ dviguṇitasarpiṣā kṣaudrasarpiṣā vā kṣudraguḍākṛtiṃ kṛtvā śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe bhasmarāśeradhaḥ sthāpayedantarbhūmeḥ pakṣaṃ kṛtarakṣāvidhānamatharvavedavidā, pakṣātyaye coddhṛtya kanakarajatatāmrapravālakālāyasacūrṇāṣṭabhāgasaṃyuktamardhakarṣavṛddhyā yathoktena vidhinā prātaḥ prātaḥ prayuñjāno'gnibalamabhisamīkṣya, jīrṇe ca ṣaṣṭikaṃ payasā sasarpiṣkamupasevamāno yathoktān guṇān samaśnuta iti||58||</seg> <seg type="unit" n="59">bhavanti cātra- idaṃ rasāyanaṃ brāhmaṃ maharṣigaṇasevitam| bhavatyarogo dīrghāyuḥ prayuñjāno mahābalaḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">kāntaḥ prajānāṃ siddhārthaścandrādityasamadyutiḥ| śrutaṃ dhārayate sattvamārṣaṃ cāsya pravartate||60||</seg> <seg type="unit" n="61">dharaṇīdharasāraśca vāyunā samavikramaḥ| sa bhavatyaviṣaṃ cāsya gātre sampadyate viṣam||61||</seg> (iti dvitīyaṃ brāhmarasāyanam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">bilvo'gnimanthaḥ śyonākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalirbalā| parṇyaścatasraḥ pippalyaḥ śvadaṃṣṭrā bṛhatīdvayam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">śṛṅgī tāmalakī drākṣā jīvantī puṣkarāguru| abhayā cāmṛtā ṛddhirjīvakarṣabhakau śaṭī||63||</seg> <seg type="unit" n="64">mustaṃ punarnavā medā sailā candanamutpalam| vidārī vṛṣamūlāni kākolī kākanāsikā||64||</seg> <seg type="unit" n="65">eṣāṃ palonmitān bhāgāñchatānyāmalakasya ca| pañca dadyāttadaikadhyaṃ jaladroṇe vipācayet||65||</seg> <seg type="unit" n="66">jñātvā gatarasānyetānyauṣadhānyatha taṃ rasam| taccāmalakamuddhṛtya niṣkulaṃ tailasarpiṣoḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">paladvādaśake bhṛṣṭvā dattvā cārdhatulāṃ bhiṣak| matsyaṇḍikāyāḥ pūtāyā lehavatsādhu sādhayet||67||</seg> <seg type="unit" n="68">ṣaṭpalaṃ madhunaścātra siddhaśīte pradāpayet| catuṣpalaṃ tugākṣīryāḥ pippalīdvipalaṃ tathā||68||</seg> <seg type="unit" n="69">palamekaṃ nidadhyācca tvagelāpatrakeśarāt| ityayaṃ cyavanaprāśaḥ paramukto rasāyanaḥ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">kāsaśvāsaharaścaiva viśeṣeṇopadiśyate| kṣīṇakṣatānāṃ vṛddhānāṃ bālānāṃ cāṅgavardhanaḥ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">svarakṣayamurorogaṃ hṛdrogaṃ vātaśoṇitam| pipāsāṃ mūtraśukrasthān doṣāṃścāpyapakarṣati||71||</seg> <seg type="unit" n="72">asya mātrāṃ prayuñjīta yoparundhyānna bhojanam| asya prayogāccyavanaḥ suvṛddho'bhūt punaryuvā||72||</seg> <seg type="unit" n="73">medhāṃ smṛtiṃ kāntimanāmayatvamāyuḥprakarṣaṃ balamindriyāṇām| strīṣu praharṣaṃ paramagnivṛddhiṃ varṇaprasādaṃ pavanānulomyam||73||</seg> <seg type="unit" n="74">rasāyanasyāsya naraḥ prayogāllabheta jīrṇo'pi kuṭīpraveśāt| jarākṛtaṃ rūpamapāsya sarvaṃ bibharti rūpaṃ navayauvanasya||74||</seg> (iti cyavanaprāśaḥ)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">athāmalakaharītakīnāmāmalakabibhītakānāṃ harītakībibhītakānāmāmalakaharītakībibhītakānāṃ vā palāśatvagavanaddhānāṃ mṛdā'valiptānāṃ kukūlasvinnānāmakulakānāṃ palasahasramulūkhale sampothya dadhighṛtamadhupalalatailaśarkarāsaṃyuktaṃ bhakṣayedanannabhugyathoktena vidhinā; tasyānte yavāgvādibhiḥ pratyavasthāpanam <note place="foot" type="variant" n="18">‘prakṛtyavasthāpanaṃ’ iti pā.</note>, abhyaṅgotsādanaṃ sarpiṣā yavacūrṇaiśca, ayaṃ ca rasāyanaprayogaprakarṣo dvistāvadagnibalamabhisamīkṣya <note place="foot" type="variant" n="19">‘dvistāvat prayogakālād dviguṇakālaṃ pratibhojanaṃ yavāgūḥ yūṣeṇa payasā vā sasarpiṣkaḥ ṣaṣṭikaḥ ṣaṣṭikānnaṃ’ iti yogīndranāthasenaḥ</note>, pratibhojanaṃ yūṣeṇa payasā vā ṣaṣṭikaḥ sasarpiṣkaḥ, ataḥ paraṃ yathāsukhavihāraḥ kāmabhakṣyaḥ syāt| anena prayogeṇarṣayaḥ punaryuvatvamavāpurbabhūvuścānekavarṣaśatajīvino nirvikārāḥ paraṃ śarīrabuddhīndriyabalasamuditāśceruścātyantaniṣṭhayā tapaḥ||75||</seg> (iti caturthāmalakarasāyanam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">harītakyāmalakabibhītakapañcapañcamūlaniryūhe pippalīmadhukamadhūkakākolīkṣīrakākolyātmaguptājīvakarṣabhakakṣīraśuklākalkasamprayuktena vidārīsvarasena kṣīrāṣṭaguṇasamprayuktena ca sarpiṣaḥ kumbhaṃ sādhayitvā prayuñjāno'gnibalasamāṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘prayuñjītāgnibalaṃ samavekṣya, jīrṇe ca’ iti pā.</note> mātrāṃ jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ śāliṣaṣṭikamuṣṇodakānupānamaśnañjarāvyādhipāpābhicāravyapagatabhayaḥ śarīrendriyabuddhibalamatulamupalabhyāpratihatasarvārambhaḥ paramāyuranavāpnuyāt||76||</seg> (iti pañcamo harītakīyogaḥ)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">harītakyāmalakabibhītakaharidrāsthirābalāviḍaṅgāmṛtavallīviśvabheṣajamadhukapippalīsomavalkasiddhena <note place="foot" type="variant" n="23">‘...vacā...’ iti pā.</note> kṣīrasarpiṣā madhuśarkarābhyāmapi ca sannīyāmalakasvarasaśataparipītamāmalakacūrṇamayaścūrṇacaturbhāgasamprayuktaṃ pāṇitalamātraṃ prātaḥ prātaḥ prāśya yathoktena vidhinā sāyaṃ mudgayūṣeṇa payasā vā sasarpiṣkaṃ śāliṣaṣṭikānnamaśnīyāt, trivarṣaprayogādasya varṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhati, śrutamavatiṣṭhate, sarvāmayāḥ praśāmyanti, viṣamaviṣaṃ bhavati gātre, gātramaśmavat sthirībhavati, adhṛṣyo bhūtānāṃ bhavati||77||</seg> <seg type="unit" n="78">bhavanti cātra- yathā'marāṇāmamṛtaṃ yathā bhogavatāṃ sudhā| tathā'bhavanmaharṣīṇāṃ rasāyanavidhiḥ purā||78||</seg> <seg type="unit" n="79">na jarāṃ na ca daurbalyaṃ nāturyaṃ nidhanaṃ na ca| jagmurvarṣasahasrāṇi rasāyanaparāḥ purā||79||</seg> <seg type="unit" n="80">na kevalaṃ dīrghamihāyuraśnute rasāyanaṃ yo vidhivanniṣevate| gatiṃ sa devarṣiniṣevitāṃ śubhāṃ prapadyate brahma tatheti cākṣayam <note place="foot" type="variant" n="24">‘cākṣaram’ iti pā.</note>||80||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">tatra ślokaḥ- abhayāmalakīye'smin ṣaḍyogāḥ parikīrtitāḥ| rasāyanānāṃ siddhānāmāyuryairanuvartate||81||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye'bhayāmalakīyo nāma rasāyanapādaḥ prathamaḥ||1||</seg></ab>
          </div>
          <div type="pada" n="2" xml:id="ca.6.1.2">
            <head>prāṇakāmīyo rasāyanapādaḥ</head>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ prāṇakāmīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">prāṇakāmāḥ śuśrūṣadhvamidamucyamānamamṛtamivāparamaditisutahitakaramacintyādbhutaprabhāvamāyuṣyamārogyakaraṃ vayasaḥ sthāpanaṃ nidrātandrāśramaklamālasyadaurbalyāpaharamanilakaphapittasāmyakaraṃ sthairyakaramabaddhamāṃsaharamantaragnisandhukṣaṇaṃ prabhāvarṇasvarottamakaraṃ rasāyanavidhānam| anena cyavanādayo maharṣayaḥ punaryuvatvamāpurnārīṇāṃ ceṣṭatamā babhūvuḥ, sthirasamasuvibhaktamāṃsāḥ, susaṃhatasthiraśarīrāḥ, suprasannabalavarṇendriyāḥ, sarvatrāpratihataparākramāḥ, kleśasahāśca| sarve śarīradoṣā bhavanti grāmyāhārādamlalavaṇakaṭukakṣāraśuṣkaśākamāṃsatilapalalapiṣṭānnabhojināṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘... māṣa...’ iti pā.</note> virūḍhanavaśūkaśamīdhānyaviruddhāsātmyarūkṣakṣārābhiṣyandibhojināṃ klinnagurupūtiparyuṣitabhojināṃ viṣamādhyaśanaprāyāṇāṃ divāsvapnastrīmadyanityānāṃ viṣamātimātravyāyāmasaṅkṣobhitaśarīrāṇāṃ bhayakrodhaśokalobhamohāyāsabahulānām; atonimittaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘ato nimittāddhi’ iti pā.</note> hi śithilībhavanti māṃsāni, vimucyante sandhayaḥ, vidahyate raktaṃ, viṣyandate cānalpaṃ medaḥ, na sandhīyate'sthiṣu majjā, śukraṃ na pravartate, kṣayamupaityojaḥ; sa evambhūto glāyati, sīdati, nidrātandrālasyasamanvito nirutsāhaḥ śvasiti, asamarthaśceṣṭānāṃ śārīramānasīnāṃ, naṣṭasmṛtibuddhicchāyo rogāṇāmadhiṣṭhānabhūto na sarvamāyuravāpnoti| tasmādetān doṣānavekṣamāṇaḥ sarvān yathoktānahitānapāsyāhāravihārān rasāyanāni prayoktumarhatītyuktvā bhagavān punarvasurātreya uvāca-||3||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">āmalakānāṃ subhūmijānāṃ kālajānāmanupahatagandhavarṇarasānāmāpūrṇarasapramāṇavīryāṇāṃ svarasena punarnavākalkapādasamprayuktena sarpiṣaḥ sādhayedāḍhakam, ataḥ paraṃ vidārīsvarasena jīvantīkalkasamprayuktena, ataḥ paraṃ caturguṇena payasā balātibalākaṣāyeṇa śatāvarīkalkasaṃyuktena; anena krameṇaikaikaṃ śatapākaṃ sahasrapākaṃ vā śarkarākṣaudracaturbhāgasamprayuktaṃ sauvarṇe rājate mārtike vā śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe sthāpayet; tadyathoktena vidhinā yathāgni prātaḥ prātaḥ prayojayet, jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ śāliṣaṣṭikamaśnīyāt| asya prayogādvarṣaśataṃ vayo'jaraṃ tiṣṭhati, śrutamavatiṣṭhate, sarvāmayāḥ praśāmyanti, apratihatagatiḥ strīṣu, apatyavān bhavatīti||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bhavataścātra- bṛhaccharīraṃ girisārasāraṃ sthirendriyaṃ cātibalendriyaṃ ca| adhṛṣyamanyairatikāntarūpaṃ praśastipūjāsukhacittabhāk ca||5||</seg> <seg type="unit" n="6">balaṃ mahadvarṇaviśuddhiragryā svaro ghanaughastanitānukārī| bhavatyapatyaṃ vipulaṃ sthiraṃ ca samaśnato yogamimaṃ narasya||6||</seg> (ityāmalakaghṛtam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">āmalakasahasraṃ pippalīsahasrasamprayuktaṃ palāśataruṇakṣārodakottaraṃ tiṣṭhet, tadanugatakṣārodakamanātapaśuṣkamanasthi cūrṇīkṛtaṃ caturguṇābhyāṃ madhusarpirbhyāṃ sannīya śarkarācūrṇacaturbhāgasamprayuktaṃ ghṛtabhājanasthaṃ ṣaṇmāsān sthāpayedantarbhūmeḥ| tasyottarakālamagnibalasamāṃ mātrāṃ khādet, paurvāhṇikaḥ prayogo nāparāhṇikaḥ, sātmyāpekṣaścāhāravidhiḥ| asya prayogādvarṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||7||</seg> (ityāmalakāvalehaḥ)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">āmalakacūrṇāḍhakamekaviṃśatirātramāmalakasvarasaparipītaṃ madhughṛtāḍhakābhyāṃ dvābhyāmekīkṛtamaṣṭabhāgapippalīkaṃ śarkarācūrṇacaturbhāgasamprayuktaṃ ghṛtabhājanasthaṃ prāvṛṣi bhasmarāśau nidadhyāt; tadvarṣānte sātmyapathyāśī prayojayet; asya prayogādvarṣaśatamajaramāyustiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||8||</seg> (ityāmalakacūrṇam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">viḍaṅgataṇḍulacūrṇānāmāḍhakamāḍhakaṃ pippalītaṇḍulānāmadhyardhāḍhakaṃ sitopalāyāḥ sarpistailamadhvāḍhakaiḥ ṣaḍbhirekīkṛtaṃ ghṛtabhājanasthaṃ prāvṛṣi bhasmarāśāviti sarvaṃ samānaṃ pūrveṇa yāvadāśīḥ||9||</seg> (iti viḍaṅgāvalehaḥ)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">yathoktaguṇānāmāmalakānāṃ sahasramārdrapalāśadroṇyāṃ sapidhānāyāṃ bāṣpamanudvamantyāmāraṇyagomayāgnibhirupasvedayet, tāni susvinnaśītānyuddhṛtakulakānyāpothyāḍhakena pippalīcūrṇānāmāḍhakena ca viḍaṅgataṇḍulacūrṇānāmadhyardhena cāḍhakena śarkarāyā dvābhyāṃ dvābhyāmāḍhakābhyāṃ tailasya madhunaḥ sarpiṣaśca saṃyojya śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe sthāpayedekaviṃśatirātram, ata ūrdhvaṃ prayogaḥ; asya prayogādvarṣaśatamajaramāyustiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||10||</seg> (ityāmalakāvaleho'paraḥ)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">dhanvani kuśāstīrṇe snigdhakṛṣṇamadhuramṛttike suvarṇavarṇamṛttike vā vyapagataviṣaśvāpadapavanasalilāgnidoṣe karṣaṇavalmīkaśmaśānacaityoṣarāvasathavarjite deśe yathartusukhapavanasalilādityasevite jātānyanupahatānyanadhyārūḍhānyabālānyajīrṇānyadhigatavīryāṇi śīrṇapurāṇaparṇānyasañjātānyaparṇāni <note place="foot" type="variant" n="5">‘asañjātaphalāni’ iti pā.</note> tapasi tapasye vā māse śuciḥ prayataḥ kṛtadevārcanaḥ svasti vācayitvā dvijātīn cale <note place="foot" type="variant" n="6">gaṅgādharastu ‘bale muhūrte’ iti paṭhitvā ‘balavati sumuhūrte’ iti vyākhyānayati</note> sumuhūrte nāgabalāmūlānyuddharet, teṣāṃ suprakṣālitānāṃ tvakpiṇḍamāmramātramakṣamātraṃ vā ślakṣṇapiṣṭamāloḍya payasā prātaḥ prayojayet, cūrṇīkṛtāni vā pibet payasā, madhusarpirbhyāṃ vā saṃyojya bhakṣayet, jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘payasā sasarpiṣkaṃ’ iti pā.</note> śāliṣaṣṭikamaśnīyāt| saṃvatsaraprayogādasya varṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||11||</seg> (iti nāgabalārasāyanam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">balātibalācandanāgurudhavatiniśakhadiraśiṃśapāsanasvarasāḥ punarnavāntāścauṣadhayo daśa <note place="foot" type="variant" n="8">‘daśa yā vayaḥsthāpanā vyākhyātāstāsāṃ svarasā nāgabalāvat’ iti pā.</note> nāgabalayā vyākhyātāḥ| svarasānāmalābhe tvayaṃ svarasavidhiḥ- cūrṇānāmāḍhakamāḍhakamudakasyāhorātrasthitaṃ mṛditapūtaṃ svarasavat prayojyam||12||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">bhallātakānyanupahatānyanāmayānyāpūrṇarasapramāṇavīryāṇi pakvajāmbavaprakāśāni śucau śukre vā māse saṅgṛhya yavapalle māṣapalle vā nidhāpayet, tāni caturmāsasthitāni sahasi sahasye vā māse prayoktumārabheta śītasnigdhamadhuropaskṛtaśarīraḥ| pūrvaṃ daśabhallātakānyāpothyāṣṭaguṇenāmbhasā sādhu sādhayet, teṣāṃ rasamaṣṭabhāgāvaśeṣaṃ pūtaṃ sapayaskaṃ pibet sarpiṣā'ntarmukhamabhyajya| tānyekaikabhallātakotkarṣāpakarṣeṇa daśabhallātakānyātriṃśataḥ prayojyāni, nātaḥ paramutkarṣaḥ| prayogavidhānena sahasrapara eva bhallātakaprayogaḥ| jīrṇe ca sasarpiṣā payasā śāliṣaṣṭikāśanamupacāraḥ, prayogānte ca dvistāvat payasaivopacāraḥ| tatprayogādvarṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||13||</seg> (iti bhallātakakṣīram)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">bhallātakānāṃ jarjarīkṛtānāṃ piṣṭasvedanaṃ pūrayitvā bhūmāvākaṇṭhaṃ nikhātasya snehabhāvitasya dṛḍhasyopari kumbhasyāropyoḍupenāpidhāya kṛṣṇamṛttikāvaliptaṃ gomayāgnibhirupasvedayet; teṣāṃ yaḥ svarasaḥ kumbhaṃ prapadyeta, tamaṣṭabhāgamadhusamprayuktaṃ dviguṇaghṛtamadyāt; tatprayogādvarṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||14||</seg> (iti bhallātakakṣaudram)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">bhallātakatailapātraṃ sapayaskaṃ madhukena kalkenākṣamātreṇa śatapākaṃ kuryāditi samānaṃ pūrveṇa||15||</seg> (iti bhallātakatailam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">bhallātakasarpiḥ <note place="foot" type="variant" n="11">yogīndranāthasenastu ‘evaṃ guḍabhallātakaṃ, bhallātakayūṣo, bhallātakasarpiḥ, bhallātakapalalaṃ’ ityādipāṭhaṃ paṭhati</note>, bhallātakakṣīraṃ, bhallātakakṣaudraṃ, guḍabhallātakaṃ, bhallātakayūṣaḥ, bhallātakatailaṃ, bhallātakapalalaṃ, bhallātakasaktavaḥ, bhallātakalavaṇaṃ, bhallātakatarpaṇam, iti bhallātakavidhānamuktaṃ bhavati||16||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">bhavanti cātra- bhallātakāni tīkṣṇāni pākīnyagnisamāni ca| bhavantyamṛtakalpāni prayuktāni yathāvidhi||17||</seg> <seg type="unit" n="18">ete daśavidhāstveṣāṃ prayogāḥ parikīrtitāḥ| rogaprakṛtisātmyajñastān prayogān prakalpayet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kaphajo na sa rogo'sti na vibandho'sti kaścana| yaṃ na bhallātakaṃ hanyācchīghraṃ medhāgnivardhanam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">(iti bhallātakavidhiḥ)| prāṇakāmāḥ purā jīrṇāścyavanādyā maharṣayaḥ| rasāyanaiḥ śivairetairbabhūvuramitāyuṣaḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">brāhmaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘jñānaṃ’ iti pā.</note> tapo brahmacaryamadhyātmadhyānameva ca| dīrghāyuṣo yathākāmaṃ sambhṛtya tridivaṃ gatāḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">tasmādāyuḥprakarṣārthaṃ prāṇakāmaiḥ sukhārthibhiḥ| rasāyanavidhiḥ sevyo vidhivatsusamāhitaiḥ||22||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tatra ślokaḥ- rasāyanānāṃ saṃyogāḥ siddhā bhūtahitaiṣiṇā| nirdiṣṭāḥ prāṇakāmīye saptatriṃśanmaharṣiṇā <note place="foot" type="variant" n="13">‘sapta caivaṃ daśarṣiṇā’ iti pā.</note>||23||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye prāṇakāmīyo nāma rasāyanapādo dvitīyaḥ||2||</seg></ab>
          </div>
          <div type="pada" n="3" xml:id="ca.6.1.3">
            <head>karapracitīyo rasāyanapādaḥ</head>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ karapracitīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">karapracitānāṃ yathoktaguṇānāmāmalakānāmuddhṛtāsthnāṃ śuṣkacūrṇitānāṃ punarmāghe phālgune vā māse triḥsaptakṛtvaḥ svarasaparipītānāṃ punaḥ śuṣkacūrṇīkṛtānāmāḍhakamekaṃ grāhayet, atha jīvanīyānāṃ bṛṃhaṇīyānāṃ stanyajananānāṃ śukrajananānāṃ vayaḥsthāpanānāṃ ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktānāmauṣadhagaṇānāṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘ṣaḍvirecanaśatīyoktānāṃ’ iti pā.</note> candanāgurudhavatiniśakhadiraśiṃśapāsanasārāṇāṃ cāṇuśaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘khaṇḍaśaḥ kṛttānāṃ’ iti pā.</note> kṛttānāmabhayābibhītakapippalīvacācavyacitrakaviḍaṅgānāṃ ca samastānāmāḍhakamekaṃ daśaguṇenāmbhasā sādhayet, tasminnāḍhakāvaśeṣe rase supūte tānyāmalakacūrṇāni dattvā gomayāgnibhirvaṃśavidalaśaratejanāgnibhirvā sādhayedyāvadapanayādrasasya, tamanupadagdhamupahṛtyāyasīṣu pātrīṣvāstīrya śoṣayet, suśuṣkaṃ tat kṛṣṇājinasyopari dṛṣadi ślakṣṇapiṣṭamayaḥsthālyāṃ nidhāpayet samyak, taccūrṇamayaścūrṇāṣṭabhāgasamprayuktaṃ madhusarpirbhyāmagnibalamabhisamīkṣya prayojayediti||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bhavanti cātra- etadrasāyanaṃ pūrvaṃ vasiṣṭhaḥ kaśyapo'ṅgirāḥ| jamadagnirbharadvājo bhṛguranye ca tadvidhāḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">prayujya prayatā muktāḥ śramavyādhijarābhayāt| yāvadaicchaṃstapastepustatprabhāvānmahābalāḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">idaṃ rasāyanaṃ cakre brahmā vārṣasahasrikam| jarāvyādhipraśamanaṃ buddhīndriyabalapradam||6||</seg> (ityāmalakāyasaṃ brāhmarasāyanam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tapasā brahmacaryeṇa dhyānena praśamena ca| rasāyanavidhānena kālayuktena cāyuṣā||7||</seg> <seg type="unit" n="8">sthitā maharṣayaḥ pūrvaṃ, nahi kiñcidrasāyanam| grāmyānāmanyakāryāṇāṃ sidhyatyaprayatātmanām||8||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">saṃvatsaraṃ payovṛttirgavāṃ madhye vaset sadā| sāvitrīṃ manasā dhyāyan brahmacārī yatendriyaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">saṃvatsarānte pauṣīṃ vā māghīṃ vā phālgunīṃ tithim| tryahopavāsī śuklasya praviśyāmalakīvanam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">bṛhatphalāḍhyamāruhya drumaṃ śākhāgataṃ phalam| gṛhītvā pāṇinā tiṣṭhejjapan brahmāmṛtāgamāt||11||</seg> <seg type="unit" n="12">tadā hyavaśyamamṛtaṃ vasatyāmalake kṣaṇam| śarkarāmadhukalpāni snehavanti mṛdūni ca||12||</seg> <seg type="unit" n="13">bhavantyamṛtasaṃyogāttāni yāvanti bhakṣayet| jīvedvarṣasahasrāṇi tāvantyāgatayauvanaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">sauhityameṣāṃ gatvā tu bhavatyamarasannibhaḥ| svayaṃ cāsyopatiṣṭhante śrīrvedā vāk ca rūpiṇī||14||</seg> (iti kevalāmalakarasāyanam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">triphalāyā rase mūtre gavāṃ kṣāre ca lavaṇe| krameṇa ceṅgudīkṣāre kiṃśukakṣāra eva ca||15||</seg> <seg type="unit" n="16">tīkṣṇāyasasya patrāṇi vahnivarṇāni sādhayet <note place="foot" type="variant" n="3">‘vāpayet’ iti pā.</note>| caturaṅguladīrghāṇi tilotsedhatanūni <note place="foot" type="variant" n="4">‘tilotsedhasamāni’ iti pā.</note> ca||16||</seg> <seg type="unit" n="17">jñātvā tānyañjanābhāni sūkṣmacūrṇāni kārayet| tāni cūrṇāni madhunā rasenāmalakasya ca||17||</seg> <seg type="unit" n="18">yuktāni lehavat kumbhe sthitāni ghṛtabhāvite| saṃvatsaraṃ nidheyāni yavapalle tathaiva ca||18||</seg> <seg type="unit" n="19">dadyādāloḍanaṃ māse sarvatrāloḍayan budhaḥ| saṃvatsarātyaye tasya prayogo madhusarpiṣā||19||</seg> <seg type="unit" n="20">prātaḥ prātarbalāpekṣī sātmyaṃ jīrṇe ca bhojanam| eṣa eva ca lauhānāṃ prayogaḥ samprakīrtitaḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">nābhighātairna cātaṅkairjarayā na ca mṛtyunā| sa dhṛṣyaḥ syādgajaprāṇaḥ sadā cātibalendriyaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">dhīmān yaśasvī vāksiddhaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘vāgmī ca’ iti pā.</note> śrutadhārī mahādhanaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘mahābalaḥ’ iti pā.</note>| bhavet samāṃ prayuñjāno naro lauharasāyanam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">anenaiva vidhānena hemnaśca rajatasya ca| āyuḥprakarṣakṛtsiddhaḥ prayogaḥ sarvaroganut||23||</seg> (iti lauhādirasāyanam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">aindrī matsyākhyako brāhmī vacā brahmasuvarcalā| pippalyo lavaṇaṃ hema śaṅkhapuṣpī viṣaṃ ghṛtam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">eṣāṃ triyavakān bhāgān hemasarpirviṣairvinā| dvau yavau tatra hemnastu tilaṃ dadyādviṣasya ca||25||</seg> <seg type="unit" n="26">sarpiṣaśca palaṃ dadyāttadaikadhyaṃ prayojayet| ghṛtaprabhūtaṃ sakṣaudraṃ jīrṇe cānnaṃ praśasyate||26||</seg> <seg type="unit" n="27">jarāvyādhipraśamanaṃ smṛtimedhākaraṃ param| āyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ dhanyaṃ svaravarṇaprasādanam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">paramojaskaraṃ caitat siddhamaindraṃ rasāyanam| nainat prasahate kṛtyā nālakṣmīrna viṣaṃ na ruk||28||</seg> <seg type="unit" n="29">śvitraṃ sakuṣṭhaṃ jaṭharāṇi gulmāḥ plīhā purāṇo viṣamajvaraśca| medhāsmṛtijñānaharāśca rogāḥ śāmyantyanenātibalāśca vātāḥ||29||</seg> (ityaindraṃ rasāyanam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaḥ prayojyaḥ kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam| raso guḍūcyāstu samūlapuṣpyāḥ kalkaḥ prayojyaḥ khalu śaṅkhapuṣpyāḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">āyuḥpradānyāmayanāśanāni balāgnivarṇasvaravardhanāni| medhyāni caitāni rasāyanāni medhyā viśeṣeṇa ca śaṅkhapuṣpī||31||</seg> (iti medhyarasāyanāni)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">pañcāṣṭau sapta daśa vā pippalīrmadhusarpiṣā| rasāyanaguṇānveṣī samāmekāṃ prayojayet||32||</seg> <seg type="unit" n="33">tisrastisrastu pūrvāhṇe bhuktvā'gre bhojanasya ca| pippalyaḥ kiṃśukakṣārabhāvitā ghṛtabharjitāḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">prayojyā madhusammiśrā rasāyanaguṇaiṣiṇā| jetuṃ kāsaṃ kṣayaṃ śoṣaṃ śvāsaṃ hikkāṃ galāmayān||34||</seg> <seg type="unit" n="35">arśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ pāṇḍutāṃ viṣamajvaram| vaisvaryaṃ pīnasaṃ śophaṃ gulmaṃ vātabalāsakam||35||</seg> (iti pippalīrasāyanam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">kramavṛddhyā daśāhāni daśapaippalikaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘daśapippalīkaṃ’ iti pā.</note> dinam| vardhayet payasā sārdhaṃ tathaivāpanayet punaḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">jīrṇe jīrṇe ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā| pippalīnāṃ sahasrasya prayogo'yaṃ rasāyanam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">piṣṭāstā balibhiḥ sevyāḥ, śṛtā madhyabalairnaraiḥ| cūrṇīkṛtā <note place="foot" type="variant" n="10">‘śītīkṛtāḥ’ iti pā.</note> hrasvabalairyojyā doṣāmayān prati||38||</seg> <seg type="unit" n="39">daśapaippalikaḥ śreṣṭho madhyamaḥ ṣaṭ <note place="foot" type="variant" n="11">‘ṣaṭ ṣaṭpaipalikaḥ yogaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ| ‘ṣaṭ prakīrtitā yatra sa ṣaṭprakīrtitaḥ’ iti gaṅgādharaḥ</note> prakīrtitaḥ| prayogo yastriparyantaḥ sa kanīyān sa cābalaiḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">bṛhaṇaṃ svaryamāyuṣyaṃ plīhodaravināśanam| vayasaḥ sthāpanaṃ medhyaṃ pippalīnāṃ rasāyanam||40||</seg> (iti pippalīvardhamānaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘vardhamānapippalīrasāyanam’ iti pā.</note> rasāyanam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">jaraṇānte'bhayāmekāṃ prāgbhuktād dve bibhītake| bhuktvā tu madhusarpirbhyāṃ catvāryāmalakāni ca||41||</seg> <seg type="unit" n="42">prayojayan samāmekāṃ triphalāyā rasāyanam| jīvedvarṣaśataṃ pūrṇamajaro'vyādhireva ca||42||</seg> <seg type="unit" n="43">(iti triphalārasāyanam)| traiphalenāyasīṃ pātrīṃ kalkenālepayennavām| tamahorātrikaṃ lepaṃ pibet kṣaudrodakāplutam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">prabhūtasnehamaśanaṃ jīrṇe tatra praśasyate| ajaro'ruk samābhyāsājjīveccaiva samāḥ śatam||44||</seg> <seg type="unit" n="45">(iti triphalārasāyanamaparam)| madhukena tugākṣīryā pippalyā kṣaudrasarpiṣā| triphalā sitayā cāpi yuktā siddhaṃ rasāyanam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">(iti triphalārasāyanamaparam)| sarvalauhaiḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘sarvairlohaiḥ pañcabhirlohaiḥ trapusīsatāmrarūpyakṛṣṇalohaiḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> suvarṇena vacayā madhusarpiṣā| viḍaṅgapippalībhyāṃ ca triphalā lavaṇena ca||46||</seg> <seg type="unit" n="47">saṃvatsaraprayogeṇa medhāsmṛtibalapradā| bhavatyāyuḥpradā dhanyā jarāroganibarhaṇī||47||</seg> (iti triphalārasāyanamaparam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">anamlaṃ ca kaṣāyaṃ ca kaṭu pāke śilājatu| nātyuṣṇaśītaṃ dhātubhyaścaturbhyastasya sambhavaḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">hemnaśca rajatāttāmrādvarāt <note place="foot" type="variant" n="14">‘varaṃ’ iti pā.</note> kṛṣṇāyasādapi| rasāyanaṃ tadvidhibhistadvṛṣyaṃ tacca roganut||49||</seg> <seg type="unit" n="50">vātapittakaphaghnaiśca niryūhaistat subhāvitam| vīryotkarṣaṃ paraṃ yāti sarvairekaikaśo'pi vā||50||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">prakṣiptoddhṛtamapyenat <note place="foot" type="variant" n="15">‘śilājatu koṣṇe vātaharādikvāthe prakṣipya athainaṃ raudre śoṣayet| pītatatkvāthamuddhṛtaṃ punarapi tad rase kvāthe prakṣipet| anena vidhinā saptāhaṃ (saptavārān) tasya bhāvanā’ iti gaṅgādharaḥ</note> punastat prakṣipedrase| koṣṇe saptāhametena vidhinā tasya bhāvanā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">pūrvoktena vidhānena lohaiścūrṇīkṛtaiḥ saha| tat pītaṃ payasā dadyāddīrghamāyuḥ sukhānvitam||52||</seg> <seg type="unit" n="53">jarāvyādhipraśamanaṃ dehadārḍhyakaraṃ param| medhāsmṛtikaraṃ dhanyaṃ kṣīrāśī tat prayojayet||53||</seg> <seg type="unit" n="54">prayogaḥ saptasaptāhāstrayaścaikaśca saptakaḥ| nirdiṣṭastrividhastasya paro madhyo'varastathā||54||</seg> palamardhapalaṃ karṣo mātrā tasya tridhā matā|55|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">jāterviśeṣaṃ savidhiṃ tasya vakṣyāmyataḥ param||55||</seg> <seg type="unit" n="56">hemādyāḥ sūryasantaptāḥ sravanti giridhātavaḥ| jatvābhaṃ mṛdu mṛtsnācchaṃ yanmalaṃ tacchilājatu||56||</seg> <seg type="unit" n="57">madhuraśca satiktaśca japāpuṣpanibhaśca yaḥ| kaṭurvipāke śītaśca sa suvarṇasya nisravaḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">rūpyasya kaṭukaḥ śvetaḥ śītaḥ svādu vipacyate| tāmrasya barhikaṇṭhābhastiktoṣṇaḥ pacyate kaṭu||58||</seg> <seg type="unit" n="59">yastu guggulukābhāsastiktako lavaṇānvitaḥ| kaṭurvipāke śītaśca sarvaśreṣṭhaḥ sa cāyasaḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">gomūtragandhayaḥ sarve sarvakarmasu yaugikāḥ| rasāyanaprayogeṣu paścimastu viśiṣyate||60||</seg> <seg type="unit" n="61">yathākramaṃ vātapitte śleṣmapitte kaphe triṣu| viśeṣataḥ praśasyante malā hemādidhātujāḥ||61||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">śilājatuprayogeṣu vidāhīni gurūṇi ca| varjayet sarvakālaṃ tu kulatthān <note place="foot" type="variant" n="18">‘kunakhān’ iti pā.</note> parivarjayet||62||</seg> <seg type="unit" n="63">te hyatyantaviruddhatvādaśmano bhedanāḥ param| loke dṛṣṭāstatasteṣāṃ prayogaḥ pratiṣidhyate||63||</seg> <seg type="unit" n="64">payāṃsi takrāṇi <note place="foot" type="variant" n="19">‘śuktāni’ iti pā.</note> rasāḥ sayūṣāstoyaṃ samūtrā vividhāḥ kaṣāyāḥ| āloḍanārthaṃ girijasya śastāste te prayojyāḥ prasamīkṣya kāryam||64||</seg> <seg type="unit" n="65">na so'sti rogo bhuvi sādhyarūpaḥ śilāhvayaṃ yaṃ na jayet prasahya| tat kālayogairvidhibhiḥ prayuktaṃ svasthasya corjāṃ vipulāṃ dadāti||65||</seg> <seg type="unit" n="66">(iti śilājaturasāyanam)| tatra ślokaḥ- karapracitike pāde daśa ṣaṭ ca maharṣiṇā| rasāyanānāṃ siddhānāṃ saṃyogāḥ samudāhṛtāḥ||66||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye karapracitīyo nāma rasāyanapādastṛtīyaḥ||3||</seg></ab>
          </div>
          <div type="pada" n="4" xml:id="ca.6.1.4">
            <head>āyurvedasamutthānīyo rasāyanapādaḥ</head>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta āyurvedasamutthānīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ṛṣayaḥ khalu kadācicchālīnā yāyāvarāśca <note place="foot" type="variant" n="1">‘śālāpraveśamarhantīti śālīnāḥ| gṛhaṃ nirmāya ekatra kṛtāvasthānāḥ| yāyāvarāḥ punaḥ punargamanaśīlāḥ| arthādisampattyā sampannā eva sāmpannikāḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> grāmyauṣadhyāhārāḥ santaḥ sāmpannikā mandaceṣṭā nātikalyāśca prāyeṇa babhūvuḥ| te sarvāsāmitikartavyatānāmasamarthāḥ santo grāmyavāsakṛtamātmadoṣaṃ matvā pūrvanivāsamapagatagrāmyadoṣaṃ śivaṃ puṇyamudāraṃ medhyamagamyamasukṛtibhirgaṅgāprabhavamamaragandharvakinnarānucaritamanekaratnanicayamacintyādbhutaprabhāvaṃ brahmarṣiśiddhacāraṇānucaritaṃ divyatīrthauṣadhiprabhavamatiśaraṇyaṃ himavantamamarādhipatiguptaṃ jagmurbhṛgvaṅgiro'trivasiṣṭhakaśyapāgastyapulastyavāmadevāsitagautamaprabhṛtayo maharṣayaḥ||3||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tānindraḥ sahasradṛgamaragururabravīt- svāgataṃ brahmavidāṃ jñānatapodhanānāṃ brahmarṣīṇām| asti nanu vo glāniraprabhāvatvaṃ vaisvaryaṃ vaivarṇyaṃ ca grāmyavāsakṛtamasukhamasukhānubandhaṃ ca; grāmyo hi vāso mūlamaśastānāṃ, tat kṛtaḥ puṇyakṛdbhiranugrahaḥ prajānāṃ, svaśarīramavekṣituṃ kālaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘svaśarīramarakṣibhiḥ, kālaścāyaṃ’ iti pā.</note> kālaścāyamāyurvedopadeśasya brahmarṣīṇām; ātmanaḥ prajānāṃ cānugrahārthamāyurvedamaśvinau mahyaṃ prāyacchatāṃ, prajāpatiraśvibhyāṃ, prajāpataye brahmā, prajānāmalpamāyurjarāvyādhibahulamasukhamasukhānubandhamalpatvādalpatapodamaniyamadānādhyayanasañcayaṃ matvā puṇyatamamāyuḥprakarṣakaraṃ jarāvyādhipraśamanamūrjaskaramamṛtaṃ śivaṃ śaraṇyamudāraṃ bhavanto mattaḥ śrotumarhatāthopadhārayituṃ prakāśayituṃ ca prajānugrahārthamārṣaṃ brahma ca prati maitrīṃ kāruṇyamātmanaścānuttamaṃ puṇyamudāraṃ brāhmamakṣayaṃ karmeti||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tacchrutvā vibudhapativacanamṛṣayaḥ sarva evāmaravaramṛgbhistuṣṭuvuḥ, prahṛṣṭāśca tadvacanamabhinananduśceti||5||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">athendrastadāyurvedāmṛtamṛṣibhyaḥ saṅkramyovāca- etat sarvamanuṣṭheyam, ayaṃ ca śivaḥ kālo rasāyanānāṃ, divyāścauṣadhayo himavatprabhavāḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘himavataḥ prabhāvāt’ iti pā.</note> prāptavīryāḥ; tadyathā- aindrī, brāhmī, payasyā, kṣīrapuṣpī, śrāvaṇī, mahāśrāvaṇī, śatāvarī, vidārī, jīvantī, punarnavā, nāgabalā, sthirā, vacā, chatrā, aticchatrā, medā, mahāmedā, jīvanīyāścānyāḥ payasā prayuktāḥ ṣaṇmāsāt paramāyurvayaśca taruṇamanāmayatvaṃ svaravarṇasampadamupacayaṃ medhāṃ smṛtimuttamabalamiṣṭāṃścāparān bhāvānāvahanti siddhāḥ||6||</seg> (itīndroktaṃ rasāyanam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">brahmasuvarcalā nāmauṣadhiryā hiraṇyakṣīrā puṣkarasadṛśapatrā, ādityaparṇī nāmauṣadhiryā ‘sūryakāntā’ iti vijñāyate suvarṇakṣīrā sūryamaṇḍalākārapuṣpā ca, nārīnāmauṣadhiḥ ‘aśvabalā’ iti vijñāyate yā balvajasadṛśapatrā <note place="foot" type="variant" n="5">‘punarajasadṛśapatrā’ iti pā.</note>, kāṣṭhagodhā nāmauṣadhirgodhākārā, sarpānāmauṣadhiḥ sarpākārā, somo nāmauṣadhirājaḥ pañcadaśaparvā <note place="foot" type="variant" n="6">‘pañcadaśaparṇaḥ’ iti pā.</note> sa soma iva hīyate vardhate ca, padmā nāmauṣadhiḥ padmākārā padmaraktā padmagandhā ca, ajā nāmauṣadhiḥ ‘ajaśṛṅgī’ iti vijñāyate, nīlā nāmauṣadhistu nīlakṣīrā nīlapuṣpā latāpratānabahuleti; āsāmoṣadhīnāṃ yāṃ yāmevopalabheta tasyāstasyāḥ svarasasya sauhityaṃ gatvā snehabhāvitāyāmārdrapalāśadroṇyāṃ sapidhānāyāṃ digvāsāḥ śayīta, tatra pralīyate, ṣaṇmāsena punaḥ sambhavati, tasyājaṃ payaḥ pratyavasthāpanaṃ; ṣaṇmāsena devatānukārī bhavati vayovarṇasvarākṛtibalaprabhābhiḥ, svayaṃ cāsya sarvavācogatāni prādurbhavanti, divyaṃ cāsya cakṣuḥ śrotraṃ ca bhavati, gatiryojanasahasraṃ daśavarṣasahasrāṇyāyuranupadravaṃ ceti||7||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">bhavanti cātra- divyānāmoṣadhīnāṃ yaḥ prabhāvaḥ sa bhavadvidhaiḥ| śakyaḥ soḍhumaśakyastu syāt soḍhumakṛtātmabhiḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">oṣadhīnāṃ prabhāveṇa tiṣṭhatāṃ sve ca karmaṇi| bhavatāṃ nikhilaṃ śreyaḥ sarvamevopapatsyate||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vānaprasthairgṛhasthaiśca prayatairniyatātmabhiḥ| śakyā oṣadhayo hyetāḥ sevituṃ viṣayābhijāḥ||10||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yāstu <note place="foot" type="variant" n="7">‘tāstu’ iti pā.</note> kṣetraguṇaisteṣāṃ madhyamena ca karmaṇā| mṛduvīryatarāstāsāṃ vidhirjñeyaḥ sa eva tu||11||</seg> <seg type="unit" n="12">paryeṣṭuṃ tāḥ prayoktuṃ vā ye'samarthāḥ sukhārthinaḥ| rasāyanavidhisteṣāmayamanyaḥ praśasyate||12||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">balyānāṃ jīvanīyānāṃ bṛṃhaṇīyāśca yā daśa| vayasaḥ sthāpanānāṃ ca khadirasyāsanasya ca||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kharjūrāṇāṃ madhūkānāṃ mustānāmutpalasya ca| mṛdvīkānāṃ viḍaṅgānāṃ vacāyāścitrakasya ca||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śatāvaryāḥ payasyāyāḥ pippalyā joṅgakasya ca| ṛdhdyā nāgabalāyāśca dvāradāyā dhavasya ca||15||</seg> <seg type="unit" n="16">triphalākaṇṭakāryośca vidāryāścandanasya ca| ikṣūṇāṃ śaramūlānāṃ śrīparṇyāstiniśasya ca||16||</seg> <seg type="unit" n="17">rasāḥ pṛthak pṛthaggrāhyāḥ palāśakṣāra eva ca| eṣāṃ palonmitān bhāgān payo gavyaṃ caturguṇam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">dve pātre tilatailasya dve ca gavyasya sarpiṣaḥ| tat sādhyaṃ sarvamekatra susiddhaṃ snehamuddharet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tatrāmalakacūrṇānāmāḍhakaṃ śatabhāvitam| svarasenaiva dātavyaṃ kṣaudrasyābhinavasya ca||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śarkarācūrṇapātraṃ ca prasthamekaṃ pradāpayet| tugākṣīryāḥ sapippalyāḥ sthāpyaṃ sammūrcchitaṃ ca tat||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sucaukṣe mārtike kumbhe māsārdhaṃ ghṛtabhāvite| mātrāmagnisamāṃ tasya tata ūrdhvaṃ prayojayet||21||</seg> <seg type="unit" n="22">hematāmrapravālānāmayasaḥ sphaṭikasya ca| muktāvaidūryaśaṅkhānāṃ cūrṇānāṃ rajatasya ca||22||</seg> <seg type="unit" n="23">prakṣipya ṣoḍaśīṃ mātrāṃ vihāyāyāsamaithunam| jīrṇe jīrṇe ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā||23||</seg> <seg type="unit" n="24">sarvarogapraśamanaṃ vṛṣyamāyuṣyamuttamam| sattvasmṛtiśarīrāgnibuddhīndriyabalapradam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">paramūrjaskaraṃ caiva varṇasvarakaraṃ tathā| viṣālakṣmīpraśamanaṃ sarvavācogatapradam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">siddhārthatāṃ cābhinavaṃ vayaśca prajāpriyatvaṃ ca yaśaśca loke| prayojyamicchadbhiridaṃ yathāvadrasāyanaṃ brāhmamudāravīryam||26||</seg> (itīndroktarasāyanamaparam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">samarthānāmarogāṇāṃ dhīmatāṃ niyatātmanām| kuṭīpraveśaḥ kṣaṇināṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘kṣamiṇāṃ iti pā.</note> paricchadavatāṃ hitaḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">ato'nyathā tu ye teṣāṃ sauryamārutiko vidhiḥ| tayoḥ śreṣṭhataraḥ pūrvo vidhiḥ sa tu suduṣkaraḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">rasāyanavidhibhraṃśājjāyeran vyādhayo yadi| yathāsvamauṣadhaṃ teṣāṃ kāryaṃ muktvā rasāyanam||29||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">satyavādinamakrodhaṃ nivṛttaṃ madyamaithunāt| ahiṃsakamanāyāsaṃ praśāntaṃ priyavādinam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">japaśaucaparaṃ dhīraṃ dānanityaṃ tapasvinam| devagobrāhmaṇācāryaguruvṛddhārcane ratam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">ānṛśaṃsyaparaṃ nityaṃ nityaṃ karuṇavedinam <note place="foot" type="variant" n="9">‘kāruṇyavedinam’ iti pā.</note>| samajāgaraṇasvapnaṃ nityaṃ kṣīraghṛtāśinam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">deśakālapramāṇajñaṃ yuktijñamanahaṅkṛtam| śastācāramasaṅkīrṇamadhyātmapravaṇendriyam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">upāsitāraṃ vṛddhānāmāstikānāṃ jitātmanām| dharmaśāstraparaṃ vidyānnaraṃ nityarasāyanam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">guṇairetaiḥ samuditaiḥ prayuṅkte yo rasāyanam| rasāyanaguṇān sarvān yathoktān sa samaśnute||35||</seg> (ityācārarasāyanam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">yathāsthūlamanirvāhya doṣāñchārīramānasān| rasāyanaguṇairjanturyujyate na kadācana||36||</seg> <seg type="unit" n="37">yogā hyāyuḥprakarṣārthā jarāroganibarhaṇāḥ| manaḥśarīraśuddhānāṃ sidhyanti prayatātmanām||37||</seg> <seg type="unit" n="38">tadetanna bhavedvācyaṃ sarvameva hatātmasu| arujebhyo'dvijātibhyaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘arajobhyaḥ’ iti, ‘ajarebhyaḥ’ iti ca pā.</note> śuśrūṣā yeṣu nāsti ca||38||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">ye rasāyanasaṃyogā vṛṣyayogāśca ye matāḥ| yaccauṣadhaṃ vikārāṇāṃ sarvaṃ tadvaidyasaṃśrayam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">prāṇācāryaṃ budhastasmāddhīmantaṃ vedapāragam| aśvināviva devendraḥ pūjayedatiśaktitaḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">aśvinau devabhiṣajau yajñavāhāviti smṛtau| yajñasya hi śiraśchinnaṃ punastābhyāṃ samāhitam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">praśīrṇā daśanāḥ pūṣṇo netre naṣṭe bhagasya ca| vajriṇaśca bhujastambhastābhyāmeva cikitsitaḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">cikitsitaśca śītāṃśurgṛhīto rājayakṣmaṇā| somābhipatitaścandraḥ kṛtastābhyāṃ punaḥ sukhī||43||</seg> <seg type="unit" n="44">bhārgavaścyavanaḥ kāmī vṛddhaḥ san vikṛtiṃ gataḥ| vītavarṇasvaropetaḥ kṛtastābhyāṃ punaryuvā||44||</seg> <seg type="unit" n="45">etaiścānyaiśca bahubhiḥ karmabhirbhiṣaguttamau| babhūvaturbhṛśaṃ pūjyāvindrādīnāṃ mahātmanām||45||</seg> <seg type="unit" n="46">grahāḥ stotrāṇi mantrāṇi tathā <note place="foot" type="variant" n="13">‘tathā'nyāni havīṃṣi ca’ iti pā.</note> nānāhavīṃṣi ca| dhūmrāśca <note place="foot" type="variant" n="14">‘dhūmāśca’ iti pā.</note> paśavastābhyāṃ prakalpyante dvijātibhiḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">prātaśca savane somaṃ śakro'śvibhyāṃ sahāśnute| sautrāmaṇyāṃ ca bhagavānaśvibhyāṃ saha modate||47||</seg> <seg type="unit" n="48">indrāgnī cāśvinau caiva stūyante prāyaśo dvijaiḥ| stūyante vedavākyeṣu na tathā'nyā hi devatāḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">ajarairamaraistāvadvibudhaiḥ sādhipairdhruvaiḥ| pūjyete prayatairevamaśvinau bhiṣajāviti||49||</seg> <seg type="unit" n="50">mṛtyuvyādhijarāvaśyairduḥkhaprāyaiḥ sukhārthibhiḥ| kiṃ punarbhiṣajo martyaiḥ pūjyāḥ syurnātiśaktitaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">śīlavānmatimān yukto dvijātiḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘trijātiḥ’ iti pā.</note> śāstrapāragaḥ| prāṇibhirguruvat pūjyaḥ prāṇācāryaḥ sa hi smṛtaḥ||51||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">vidyāsamāptau bhiṣajo <note place="foot" type="variant" n="16">‘bhiṣajastṛtīyā’ iti pā.</note> dvitīyā jātirucyate| aśnute vaidyaśabdaṃ hi na vaidyaḥ pūrvajanmanā||52||</seg> <seg type="unit" n="53">vidyāsamāptau brāhmaṃ vā sattvamārṣamathāpi vā| dhruvamāviśati jñānāttasmādvaidyo <note place="foot" type="variant" n="17">‘vaidyastrijaḥ’ iti pā.| ‘prathamā jātiḥ mātṛgarbhato janma, dvitīyā jātirupanayanāt, tṛtīyā tu vaidyavidyāsamāptau| ataḥ śāstrapārago vaidyaḥ vidyāsamāptilakṣaṇatṛtīyajanmanā trija ucyate’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> dvijaḥ smṛtaḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">nābhidhyāyenna cākrośedahitaṃ na samācaret| prāṇācāryaṃ budhaḥ kaścidicchannāyuranitvaram||54||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">cikitsitastu saṃśrutya <note place="foot" type="variant" n="19">‘yo mānavo vaidyena cikitsito rogamuktaḥ san vaidyaṃ saṃśrutya pratiśrutya pratijñāya asaṃśrutya vā nopākaroti dhanādikaṃ na dadāti iha loke paratrāpi ca tasya niṣkṛtiḥ nistāro nāsti’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> yo vā'saṃśrutya mānavaḥ| nopākaroti vaidyāya nāsti tasyeha niṣkṛtiḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">bhiṣagapyāturān sarvān svasutāniva yatnavān| ābādhebhyo hi saṃrakṣedicchan dharmamanuttamam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">dharmārthaṃ cārthakāmārthamāyurvedo <note place="foot" type="variant" n="20">‘nārthakāmārthaṃ’ iti pā.</note> maharṣibhiḥ| prakāśito dharmaparairicchadbhiḥ sthānamakṣaram||57||</seg> <seg type="unit" n="58">nārthārthaṃ nāpi kāmārthamatha bhūtadayāṃ prati| vartate yaścikitsāyāṃ sa sarvamativartate||58||</seg> <seg type="unit" n="59">kurvate ye tu vṛttyarthaṃ cikitsāpaṇyavikrayam| te hitvā kāñcanaṃ rāśiṃ pāṃśurāśimupāsate||59||</seg> <seg type="unit" n="60">dāruṇaiḥ kṛṣyamāṇānāṃ gadairvaivasvatakṣayam| chittvā vaivasvatān pāśān jīvitaṃ yaḥ prayacchati||60||</seg> <seg type="unit" n="61">dharmārthadātā sadṛśastasya nehopalabhyate| na hi jīvitadānāddhi dānamanyadviśiṣyate||61||</seg> <seg type="unit" n="62">paro bhūtadayā dharma iti matvā cikitsayā| vartate yaḥ sa siddhārthaḥ sukhamatyantamaśnute||62||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">tatra ślokau- āyurvedasamutthānaṃ divyauṣadhividhiṃ śubham| amṛtālpāntaraguṇaṃ siddhaṃ ratnarasāyanam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">siddhebhyo brahmacāribhyo yaduvācāmareśvaraḥ| āyurvedasamutthāne tat sarvaṃ samprakāśitam||64||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne rasāyanādhyāye āyurvedasamutthānīyo nāma rasāyanapādaścaturthaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="1">samāptaścāyaṃ rasāyanādhyāyaḥ||1||</seg></ab>
          </div>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ca.6.2">
          <head>vājīkaraṇā'dhyāyaḥ</head>
          <div type="pada" n="1" xml:id="ca.6.2.1">
            <head>saṃyogaśaramūlīyo vājīkaraṇapādaḥ</head>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ saṃyogaśaramūlīyaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vājīkaraṇamanvicchet puruṣo nityamātmavān| tadāyattau hi dharmārthau prītiśca yaśa eva ca||3||</seg> putrasyāyatanaṃ hyetadguṇāścaite sutāśrayāḥ|4|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vājīkaraṇamagryaṃ ca kṣetraṃ strī yā praharṣiṇī||4||</seg> <seg type="unit" n="5">iṣṭā hyokaikaśo'pyarthā paraṃ prītikarā smṛtāḥ| kiṃ punaḥ strīśarīre ye saṅghātena pratiṣṭhitāḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">(saṅghāto hīndriyārthānāṃ strīṣu nānyatra vidyate)| stryāśrayo hīndriyārtho yaḥ sa prītijanano'dhikam| strīṣu prītirviśeṣeṇa strīṣvapatyaṃ pratiṣṭhitam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">dharmārthau strīṣu lakṣmīśca strīṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ| surūpā yauvanasthā yā lakṣaṇairyā vibhūṣitā||7||</seg> yā vaśyā śikṣitā yā ca sā strī vṛṣyatamā matā|8|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">nānābhaktyā tu lokasya daivayogācca yoṣitām||8||</seg> <seg type="unit" n="9">taṃ taṃ prāpya vivardhante naraṃ rūpādayo guṇāḥ| vayorūpavacohāvairyā yasya paramāṅganā||9||</seg> <seg type="unit" n="10">praviśatyāśu hṛdayaṃ daivādvā karmaṇo'pi vā| hṛdayotsavarūpā yā yā samānamanaḥśayā||10||</seg> <seg type="unit" n="11">samānasattvā yā vaśyā yā yasya prīyate priyaiḥ| yā pāśabhūtā sarveṣāmindriyāṇāṃ parairguṇaiḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">yayā viyukto nistrīkamaratirmanyate jagat| yasyā ṛte śarīraṃ nā dhatte śūnyamivendriyaiḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">śokodvegāratibhayairyāṃ dṛṣṭvā nābhibhūyate| yāti yāṃ prāpya visrambhaṃ dṛṣṭvā hṛṣyatyatīva yām||13||</seg> <seg type="unit" n="14">apūrvāmiva yāṃ yāti nityaṃ harṣātivegataḥ| gatvā gatvā'pi bahuśo yāṃ tṛptiṃ naiva gacchati||14||</seg> <seg type="unit" n="15">sā strī vṛṣyatamā tasya nānābhāvā hi mānavāḥ| atulyagotrāṃ vṛṣyāṃ ca prahṛṣṭāṃ nirupadravām||15||</seg> śuddhasnātāṃ vrajennārīmapatyārthī nirāmayaḥ|16|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">acchāyaścaikaśākhaśca niṣphalaśca yathā drumaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">aniṣṭagandhaścaikaśca nirapatyastathā naraḥ| citradīpaḥ saraḥ śuṣkamadhāturdhātusannibhaḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">niṣprajastṛṇapūlīti mantavyaḥ puruṣākṛtiḥ| apratiṣṭhaśca nagnaśca śūnyaścaikendriyaśca nā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">mantavyo niṣkriyaścaiva yasyāpatyaṃ na vidyate| bahumūrtirbahumukho bahuvyūho bahukriyaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">bahucakṣurbahujñāno bahvātmā ca bahuprajaḥ| maṅgalye'yaṃ praśasyo'yaṃ dhanyo'yaṃ vīryavānayam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">bahuśākho'yamiti ca stūyate nā bahuprajaḥ| prītirbalaṃ sukhaṃ vṛttirvistāro vipulaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘vibhavaḥ’ iti pā.</note> kulam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">yaśo lokāḥ sukhodarkāstuṣṭiścāpatyasaṃśritāḥ| tasmādapatyamanvicchan guṇāṃścāpatyasaṃśritān||22||</seg> <seg type="unit" n="23">vājīkaraṇanityaḥ syādicchan kāmasukhāni ca| upabhogasukhān siddhān vīryāpatyavivardhanān||23||</seg> vājīkaraṇasaṃyogān pravakṣyāmyata uttaram|24|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">śaramūlekṣumūlāni kāṇḍekṣuḥ sekṣuvālikā||24||</seg> <seg type="unit" n="25">śatāvarī payasyā ca vidārī kaṇṭakārikā| jīvantī jīvako medā vīrā carṣabhako balā||25||</seg> <seg type="unit" n="26">ṛddhirgokṣurakaṃ rāsnā sātmaguptā punarnavā| eṣāṃ tripalikān bhāgān <note place="foot" type="variant" n="3">‘pṛthak tripalikān kṛtvā’ iti pā.</note> māṣāṇāmāḍhakaṃ navam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vipācayejjaladroṇe caturbhāgaṃ ca śeṣayet| tatra peṣyāṇi madhukaṃ drākṣā phalgūni pippalī||27||</seg> <seg type="unit" n="28">ātmaguptā madhukāni kharjūrāṇi śatāvarī| vidāryāmalakekṣūṇāṃ rasasya ca pṛthak pṛthak||28||</seg> <seg type="unit" n="29">sarpiṣaścāḍhakaṃ dadyāt kṣīradroṇaṃ ca tadbhiṣak| sādhayedghṛtaśeṣaṃ ca supūtaṃ yojayet punaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">śarkarāyāstugākṣīryāścūrṇaiḥ prasthonmitaiḥ pṛthak| palaiścaturbhirmāgadhyāḥ palena maricasya ca||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tvagelākeśarāṇāṃ ca cūrṇairardhapalonmitaiḥ| madhunaḥ kuḍavābhyāṃ ca dvābhyāṃ tatkārayedbhiṣak||31||</seg> <seg type="unit" n="32">palikā gulikāstyānāstā <note place="foot" type="variant" n="4">‘kṛtvā’ iti pā.</note> yathāgni prayojayet| eṣa vṛṣyaḥ paraṃ yogo bṛṃhaṇo balavardhanaḥ||32||</seg> anenāśva ivodīrṇo balī liṅgaṃ samarpayet|33| (iti bṛṃhaṇīguṭikā)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">māṣāṇāmātmaguptāyā bījānāmāḍhakaṃ navam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">jīvakarṣabhakau vīrāṃ medāmṛddhiṃ śatāvarīm| madhukaṃ cāśvagandhāṃ ca sādhyet kuḍavonmitām||34||</seg> <seg type="unit" n="35">rase tasmin ghṛtaprasthaṃ gavyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ| vidārīṇāṃ rasaprasthaṃ prasthamikṣurasasya ca||35||</seg> <seg type="unit" n="36">dattvā mṛdvagninā sādhyaṃ siddhaṃ sarpirnidhāpayet| śarkarāyāstugākṣīryāḥ kṣaudrasya ca pṛthak pṛthak||36||</seg> <seg type="unit" n="37">bhāgāṃścatuṣpalāṃstatra pippalyāścāvapet palam| palaṃ pūrvamato līḍhvā tato'nnamupayojayet||37||</seg> ya icchedakṣayaṃ śukraṃ śephasaścottamaṃ balam|38| (iti vājīkaraṇaṃ ghṛtam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">śarkarā māṣavidalāstugākṣīrī payo ghṛtam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">godhūmacūrṇaṣaṣṭhāni sarpiṣyutkārikāṃ pacet| tāṃ nātipakvāṃ mṛditāṃ kaukkuṭe madhure rase||39||</seg> <seg type="unit" n="40">sugandhe prakṣipeduṣṇe yathā sāndrībhavedrasaḥ| eṣa piṇḍaraso vṛṣyaḥ pauṣṭiko balavardhanaḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">anenāśva ivodīrṇo balī <note place="foot" type="variant" n="6">‘ivodīrṇabalaḥ’ iti pā.</note> liṅgaṃ samarpayet| śikhitittirihaṃsānāmevaṃ piṇḍaraso mataḥ| balavarṇasvarakaraḥ pumāṃstena vṛṣāyate||41||</seg> (iti vājīkaraṇapiṇḍarasāḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘vājīkarī lapsikā’ iti pā.</note> )|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">ghṛtaṃ māṣān sabastāṇḍān sādhayenmāhiṣe rase| bharjayettaṃ rasaṃ pūtaṃ phalāmlaṃ navasarpiṣi||42||</seg> <seg type="unit" n="43">īṣatsalavaṇaṃ yuktaṃ dhānyajīrakanāgaraiḥ| eṣa vṛṣyaśca balyaśca bṛṃhaṇaśca rasottamaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">(iti vṛṣyamāhiṣarasaḥ)| caṭakāṃstittirirase tittirīn kaukkuṭe rase| kukkuṭān bārhiṇarase hāṃse bārhiṇameva ca||44||</seg> <seg type="unit" n="45">navasarpiṣi santaptān phalāmlān kārayedrasān| madhurān vā yathāsātmyaṃ gandhāḍhyān balavardhanān||45||</seg> <seg type="unit" n="46">(ityanye vṛṣyarasāḥ)| tṛptiṃ caṭakamāṃsānāṃ gatvā yo'nupibet payaḥ| na tasya liṅgaśaithilyaṃ syānna śukrakṣayo niśi||46||</seg> <seg type="unit" n="47">(iti vṛṣyamāṃsam)| māṣayūṣeṇa yo bhuktvā ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam| payaḥ pibati rātriṃ sa kṛtsnāṃ jāgarti vegavān||47||</seg> <seg type="unit" n="48">(iti vṛṣyamāṣayogaḥ)| na nā svapiti rātriṣu nityastabdhena <note place="foot" type="variant" n="8">‘nistabdhena ca’ iti pā.</note> śephasā| tṛptaḥ kukkuṭamāṃsānā bhṛṣṭānāṃ nakraretasi||48||</seg> <seg type="unit" n="49">(iti vṛṣyaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘vṛṣyaśukrarasaḥ’ iti pā.</note> kukkuṭamāṃsaprayogaḥ)| niḥsrāvya matsyāṇḍarasaṃ bhṛṣṭaṃ sarpiṣi bhakṣayet| haṃsabarhiṇadakṣāṇāmevamaṇḍāni bhakṣayet||49||</seg> (iti vṛṣyo'ṇḍarasaḥ)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">bhavataścātra- srotaḥsu śuddheṣvamale śarīre vṛṣyaṃ yadā nā <note place="foot" type="variant" n="10">‘yadādyaṃ’ iti pā.</note> mitamatti kāle| vṛṣāyate tena paraṃ manuṣyastadbṛṃhaṇaṃ caiva balapradaṃ ca||50||</seg> <seg type="unit" n="51">tasmāt purā śodhanameva kāryaṃ balānurūpaṃ na hi vṛṣyayogāḥ| sidhyanti dehe maline prayuktāḥ kliṣṭe <note place="foot" type="variant" n="11">‘mliṣṭe’ iti pā.</note> yathā vāsasi rāgayogāḥ||51||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">tatra ślokau- vājīkaraṇasāmarthyaṃ kṣetraṃ strī yasya caiva yā| ye doṣā nirapatyānāṃ guṇāḥ putravatāṃ ca ye||52||</seg> <seg type="unit" n="53">daśa pañca ca saṃyogā vīryāpatyavivardhanāḥ| uktāste śaramūlīye pāde puṣṭibalapradāḥ||53||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye saṃyogaśaramūlīyo nāma vājīkaraṇapādaḥ prathamaḥ||1||</seg></ab>
          </div>
          <div type="pada" n="2" xml:id="ca.6.2.2">
            <head>āsiktakṣīrīyo vājīkaraṇapādaḥ</head>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta āsiktakṣīrikaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">āsiktakṣīramāpūrṇamaśuṣkaṃ śuddhaṣaṣṭikam| udūkhale <note place="foot" type="variant" n="1">‘kṣuṇṇaṃ’ vimarditaṃ kṣīre pīḍayet susamāhitaḥ’ iti pā.</note> samāpothya pīḍayet kṣīramarditam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">gṛhītvā taṃ rasaṃ pūtaṃ gavyena payasā saha| bījānāmātmaguptāyā dhānyamāṣarasena ca||4||</seg> <seg type="unit" n="5">balāyāḥ śūrpaparṇyośca jīvantyā jīvakasya ca <note place="foot" type="variant" n="2">‘ṛṣabhasya ca kākolīmadhukānāṃ rasena ca’ iti pā.</note>| ṛddhyarṣabhakakākolīśvadaṃṣṭrāmadhukasya ca||5||</seg> <seg type="unit" n="6">śatāvaryā vidāryāśca drākṣākharjūrayorapi| saṃyuktaṃ mātrayā vaidyaḥ sādhayettatra cāvapet||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tugākṣīryāḥ samāṣāṇāṃ śālīnāṃ ṣaṣṭikasya ca| godhūmānāṃ ca cūrṇāni yaiḥ sa sāndrībhavedrasaḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">sāndrībhūtaṃ ca kuryāt prabhūtamadhuśarkaram| guli(ṭi)kā badaraistulyāstāśca sarpiṣi bharjayet||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tā yathāgni prayuñjānaḥ kṣīramāṃsarasāśanaḥ| paśyatyapatyaṃ vipulaṃ vṛddho'pyātmajamakṣayam||9||</seg> (ityapatyakarī ṣaṣṭikādiguṭikā)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">caṭakānāṃ sahaṃsānāṃ dakṣāṇāṃ śikhināṃ tathā| śiśumārasya nakrasya bhiṣak śukrāṇi saṃharet||10||</seg> <seg type="unit" n="11">gavyaṃ sarpirvarāhasya kuliṅgasya vasāmapi| ṣaṣṭikānāṃ ca cūrṇāni cūrṇaṃ godhūmakasya <note place="foot" type="variant" n="3">‘gaudhūmikaṃ tathā’ iti pā.</note> ca||11||</seg> <seg type="unit" n="12">ebhiḥ pūpalikāḥ kāryāḥ śaṣkulyo vartikāstathā| pūpā dhānāśca vividhā bhakṣyāścānye pṛthagvidhāḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">eṣāṃ prayogādbhakṣyāṇāṃ stabdhenāpūrṇaretasā| śephasā vājivadyāti yāvadicchaṃ striyo naraḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">(iti vṛṣyapūpalikādiyogāḥ)| ātmaguptāphalaṃ māṣān kharjūrāṇi śatāvarīm| śṛṅgāṭakāni mṛdvīkāṃ sādhayet prasṛtonmitam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">kṣīraprasthaṃ jalaprasthametat prasthāvaśeṣitam| śuddhena vāsasā pūtaṃ yojayet prasṛtaistribhiḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">śarkarāyāstugākṣīryāḥ sarpiṣo'bhinavasya ca| tat pāyayeta sakṣaudraṃ ṣaṣṭikānnaṃ ca bhojayet||16||</seg> <seg type="unit" n="17">jarāparīto'pyabalo yogenānena vindati| naro'patyaṃ suvipulaṃ yuveva ca sa hṛṣyati||17||</seg> (ityapatyakaraḥ svarasaḥ)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kharjūrīmastakaṃ māṣān payasyāṃ ca śatāvarīm| kharjūrāṇi madhūkāni mṛdvīkāmajaḍāphalam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">palonmitāni matimān <note place="foot" type="variant" n="4">‘sarvāṇi’ iti pā.</note> sādhayet salilāḍhake| tena pādāvaśeṣeṇa kṣīraprasthaṃ vipācayet||19||</seg> <seg type="unit" n="20">kṣīraśeṣeṇa tenādyād ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam| saśarkareṇa saṃyoga eṣa vṛṣyaḥ paraṃ smṛtaḥ||20||</seg> (iti vṛṣyakṣīram)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">jīvakarṣabhakau medāṃ jīvantīṃ śrāvaṇīdvayam| kharjūraṃ madhukaṃ drākṣāṃ pippalīṃ viśvabheṣajam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">śṛṅgāṭakaṃ vidārīṃ ca navaṃ sarpiḥ payo jalam| siddhaṃ ghṛtāvaśeṣaṃ taccharkarākṣaudrapādikam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">ṣaṣṭikānnena saṃyuktamupayojyaṃ yathābalam| vṛṣyaṃ balyaṃ ca varṇyaṃ ca kaṇṭhyaṃ bṛṃhaṇamuttamam||23||</seg> (iti vṛṣyaghṛtam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">dadhnaḥ saraṃ śaraccandrasannibhaṃ doṣavarjitam| śarkarākṣaudramaricaistugākṣīryā ca buddhimān||24||</seg> <seg type="unit" n="25">yuktyā yuktaṃ sasūkṣmailaṃ nave kumbhe <note place="foot" type="variant" n="5">‘kuṇḍe’ iti pā.</note> śucau paṭe| mārjitaṃ prakṣipecchīte ghṛtāḍhye ṣaṣṭikaudane||25||</seg> <seg type="unit" n="26">pibenmātrāṃ rasālāyāstaṃ bhuktvā ṣaṣṭikaudanam <note place="foot" type="variant" n="6">‘tamadyādupariṣṭācca rasālāṃ mātrayā pibet’ iti pā.</note>| varṇasvarabalopetaḥ pumāṃstena vṛṣāyate||26||</seg> (vṛṣyo dadhisaraprayogaḥ)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">candrāṃśukalpaṃ payasā ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam| śarkarāmadhusaṃyuktaṃ prayuñjāno vṛṣāyate||27||</seg> <seg type="unit" n="28">(iti vṛṣyaḥ ṣaṣṭikaudanaprayogaḥ)| tapte sarpiṣi nakrāṇḍaṃ tāmracūḍāṇḍamiśritam| yuktaṃ ṣaṣṭikacūrṇena sarpiṣā'bhinavena ca||28||</seg> <seg type="unit" n="29">paktvā pūpalikāḥ khādedvāruṇīmaṇḍapo naraḥ| ya icchedaśvavadgantuṃ prasektuṃ gajavacca yaḥ||29||</seg> (iti vṛṣyapūpalikāḥ)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">bhavataścātra- etaiḥ prayogairvidhivadvapuṣmān vīryopapanno <note place="foot" type="variant" n="7">‘snehopapannaḥ’ iti pā.</note> balavarṇayuktaḥ| harṣānvito vājivadaṣṭavarṣo bhavet samarthaśca varāṅganāsu||30||</seg> <seg type="unit" n="31">yadyacca kiñcinmanasaḥ priyaṃ syādramyā vanāntāḥ pulināni śailāḥ| iṣṭāḥ striyo bhūṣaṇagandhamālyaṃ priyā vayasyāśca tadatra yogyam <note place="foot" type="variant" n="8">‘yojyam’ iti pā.</note>||31||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">tatra ślokaḥ- āsiktakṣīrike pāde ye yogāḥ parikīrtitāḥ| aṣṭāvapatyakāmaiste prayojyāḥ pauruṣārthibhiḥ||32||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye āsiktakṣīriko nāma vājīkaraṇapādo dvitīyaḥ||2||</seg></ab>
          </div>
          <div type="pada" n="3" xml:id="ca.6.2.3">
            <head>māṣaparṇabhṛtīyo vājīkaraṇapādaḥ</head>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto māṣaparṇabhṛtīyaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyakhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">māṣaparṇabhṛtāṃ dhenuṃ gṛṣṭiṃ puṣṭāṃ catuḥstanīm| samānavarṇavatsāṃ ca jīvadvatsāṃ ca buddhimān||3||</seg> <seg type="unit" n="4">rohiṇīmathavā kṛṣṇāmūrdhvaśṛṅgīmadāruṇām| ikṣvādāmarjunādāṃ vā sāndrakṣīrāṃ ca dhārayet||4||</seg> <seg type="unit" n="5">kevalaṃ tu payastasyāḥ śṛtaṃ vā'śṛtameva vā| śarkarākṣaudrasarpirbhiryuktaṃ tadvṛṣyamuttamam||5||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">śukralairjīvanīyaiśca bṛṃhaṇairbalavardhanaiḥ| kṣīrasañjananaiścaiva payaḥ siddhaṃ pṛthak pṛthak||6||</seg> <seg type="unit" n="7">yuktaṃ godhūmacūrṇena saghṛtakṣaudraśarkaram| paryāyeṇa prayoktavyamicchatā śukramakṣayam||7||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">medāṃ payasyāṃ jīvantīṃ vidārīṃ kaṇṭakārikām| śvadaṃṣṭrāṃ kṣīrikāṃ māṣān godhūmāñchāliṣaṣṭikān||8||</seg> <seg type="unit" n="9">payasyardhodake paktvā <note place="foot" type="variant" n="1">‘siddhān’ iti pā.</note> kārṣikānāḍhakonmite| vivarjayet payaḥśeṣaṃ tat pūtaṃ kṣaudrasarpiṣā||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yuktaṃ saśarkaraṃ pītvā vṛddhaḥ saptatiko'pi vā| vipulaṃ labhate'patyaṃ yuveva ca sa hṛṣyati||10||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">maṇḍalairjātarūpasya tasyā eva payaḥ śṛtam| apatyajananaṃ siddhaṃ saghṛtakṣaudraśarkaram||11||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">triṃśat supiṣṭāḥ pippalyaḥ prakuñce tailasarpiṣoḥ| bhṛṣṭāḥ saśarkarākṣaudrāḥ kṣīradhārāvadohitāḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">pītvā yathābalaṃ cordhvaṃ ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā| bhuktvā na rātrimastabdhaṃ liṅgaṃ paśyati nā kṣarat||13||</seg> <seg type="unit" n="14">(iti vṛṣyaḥ pippalīyogaḥ)| śvadaṃṣṭrāyā vidāryāśca rase kṣīracaturguṇe| ghṛtāḍhyaḥ sādhito vṛṣyo māṣaṣaṣṭikapāyasaḥ||14||</seg> (iti vṛṣyapāyasayogaḥ)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">phalānāṃ jīvanīyānāṃ snigdhānāṃ rucikāriṇām| kuḍavaścūrṇitānāṃ syāt svayaṅguptāphalasya ca||15||</seg> <seg type="unit" n="16">kuḍavaścaiva māṣāṇāṃ dvau dvau ca tilamudgayoḥ| godhūmaśālicūrṇānāṃ kuḍavaḥ kuḍavo bhavet||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sarpiṣaḥ kuḍavaścaikastat sarvaṃ kṣīramarditam <note place="foot" type="variant" n="2">‘sarpiṣaḥ kuḍavaścaiva kṣīreṇa mṛditaṃ ca tat’ iti pā.</note>| paktvā pūpalikāḥ khādedbahvyaḥ syuryasya yoṣitaḥ||17||</seg> (iti vṛṣyapūpalikāḥ)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ghṛtaṃ śatāvarīgarbhaṃ kṣīre daśaguṇe pacet| śarkarāpippalīkṣaudrayuktaṃ tadvṛṣyamuttamam||18||</seg> (iti vṛṣyaṃ śatāvarīghṛtam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">karṣaṃ madhukacūrṇasya ghṛtakṣaudrasamāṃśikam <note place="foot" type="variant" n="4">‘ghṛtakṣaudrasamanvitam’ iti pā.</note>| prayuṅkte yaḥ payaścānu <note place="foot" type="variant" n="5">‘payo'nupānaṃ yo lihyāt’ iti pā.</note> nityavegaḥ sa nā bhavet||19||</seg> (iti vṛṣyamadhukayogaḥ)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ghṛtakṣīrāśano nirbhīrnirvyādhirnityago yuvā| saṅkalpapravaṇo nityaṃ naraḥ strīṣu vṛṣāyate||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kṛtaikakṛtyāḥ siddhārthā ye cānyo'nyānuvartinaḥ| kalāsu kuśalāstulyāḥ sattvena vayasā ca ye||21||</seg> <seg type="unit" n="22">kulamāhātmyadākṣiṇyaśīlaśaucasamanvitāḥ| ye kāmanityā ye hṛṣṭā ye viśokā gatavyathāḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">ye tulyaśīlā ye bhaktā ye priyā ye priyaṃvadāḥ| tairnaraḥ saha visrabdhaḥ suvayasyairvṛṣāyate||23||</seg> <seg type="unit" n="24">abhyaṅgotsādanasnānagandhamālyavibhūṣaṇaiḥ| gṛhaśayyāsanasukhairvāsobhirahataiḥ priyaiḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">vihaṅgānāṃ rutairiṣṭaiḥ strīṇāṃ cābharaṇasvanaiḥ| saṃvāhanairvarastrīṇāmiṣṭānāṃ ca vṛṣāyate||25||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">mattadvirephācaritāḥ sapadmāḥ salilāśayāḥ| jātyutpalasugandhīni śītagarbhagṛhaṇi ca||26||</seg> <seg type="unit" n="27">nadyaḥ phenottarīyāśca girayo nīlasānavaḥ| unnatirnīlameghānāṃ, ramyacandrodayā niśāḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">vāyavaḥ sukhasaṃsparśāḥ kumudākaragandhinaḥ| ratibhogakṣamā rātryaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘nāryaḥ’ iti pā.</note> saṅkocāguruvallabhāḥ||28||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">sukhāḥ sahāyāḥ parapuṣṭaghuṣṭāḥ phullā vanāntā viśadānnapānāḥ| gāndharvaśabdāśca sugandhayogāḥ sattvaṃ viśālaṃ nirupadravaṃ ca||29||</seg> <seg type="unit" n="30">siddhārthatā cābhinavaśca kāmaḥ strī cāyudhaṃ sarvamihātmajasya| vayo navaṃ jātamadaśca kālo harṣasya yoniḥ paramā narāṇām||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tatra ślokaḥ- praharṣayonayo yogā vyākhyātā daśa pañca ca| māṣaparṇabhṛtīye'smin pāde śukrabalapradāḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘puṣṭibalapradāḥ’ iti pā.</note>||31||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye māṣaparṇabhṛtīyo nāma vājīkaraṇapādastṛtīyaḥ||3||</seg></ab>
          </div>
          <div type="pada" n="4" xml:id="ca.6.2.4">
            <head>pumāñjātabalādiko vājīkaraṇapādaḥ</head>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pumāñjātabalādikaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pumān yathā jātabalo yāvadicchaṃ striyo vrajet| yathā cāpatyavān sadyo bhavettadupadekṣyate||3||</seg> <seg type="unit" n="4">na hi jātabalāḥ sarve narāścāpatyabhāginaḥ| bṛhaccharīrā balinaḥ santi nārīṣu durbalāḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">santi cālpāśrayāḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘cālpabalāḥ’ iti pā.</note> strīṣu balavanto bahuprajāḥ| prakṛtyā cābalāḥ santi santi cāmayadurbalāḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">narāścaṭakavat kecid vrajanti bahuśaḥ striyam| gajavacca prasiñcanti kecinna bahugāminaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kālayogabalāḥ kecit kecidabhyasanadhruvāḥ| kecit prayatnairvyajyante <note place="foot" type="variant" n="2">‘prayatnairvāhyante’ iti pā.</note> vṛṣāḥ kecit svabhāvataḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">tasmāt prayogān vakṣyāmo durbalānāṃ balapradān| sukhopabhogān balināṃ bhūyaśca balavardhanān||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pūrvaṃ śuddhaśarīrāṇāṃ nirūhaiḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘nirūhān sānuvāsanān’ iti pā.</note> sānuvāsanaiḥ| balāpekṣī prayuñjīta śukrāpatyavivardhanān||9||</seg> <seg type="unit" n="10">ghṛtatailarasakṣīraśarkarāmadhusaṃyutāḥ| bastayaḥ saṃvidhātavyāḥ kṣīramāṃsarasāśinām||10||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">piṣṭvā varāhamāṃsāni dattvā maricasaindhave| kolavadgulikāḥ kṛtvā tapte sarpiṣi vartayet <note place="foot" type="variant" n="6">‘bharjayet’ iti pā.</note>||11||</seg> <seg type="unit" n="12">vartanastambhitāstāśca <note place="foot" type="variant" n="7">‘bharjanastambhitāḥ’ iti pā.</note> prakṣepyāḥ kaukkuṭe rase| ghṛtāḍhye gandhapiśune dadhidāḍimasārike||12||</seg> <seg type="unit" n="13">yathā na bhindyādguli(ṭi)kāstathā taṃ sādhayedrasam| taṃ piban bhakṣayaṃstāśca labhate śukramakṣayam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">māṃsānāmevamanyeṣāṃ medyānāṃ kārayedbhiṣak| guṭikāḥ sarasāstāsaṃ prayogaḥ śukravardhanaḥ||14||</seg> (iti vṛṣyā māṃsaguṭikāḥ)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">māṣānaṅkuritāñchuddhān vituṣān sājaḍāphalān| ghṛtāḍhye māhiṣarase dadhidāḍimasārike||15||</seg> <seg type="unit" n="16">prakṣipenmātrayā yukto dhānyajīrakanāgaraiḥ| bhuktaḥ pītaśca sa rasaḥ kurute śukramakṣayam||16||</seg> (iti vṛṣyo māhiṣarasaḥ)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ārdrāṇi matsyamāṃsāni śapharīrvā subhārjitāḥ| tapte sarpiṣi yaḥ khādet sa gacchet strīṣu na kṣayam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">ghṛtabhṛṣṭān rase cchāge rohitān phalasārike| anupītarasān snigdhānapatyārthī prayojayet||18||</seg> (iti vṛṣyaghṛtabhṛṣṭamatsyamāṃsāni)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kuṭṭakaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘kuṭṭitam’ iti pā.</note> matsyamāṃsānāṃ hiṅgusaindhavadhānyakaiḥ| yuktaṃ godhūmacūrṇena ghṛte pūpalikāḥ pacet||19||</seg> <seg type="unit" n="20">māhiṣe ca rase matsyān snigdhāmlalavaṇān pacet| rase cānugate māṃsaṃ pothayettatra cāvapet||20||</seg> <seg type="unit" n="21">maricaṃ jīrakaṃ dhānyamalpaṃ hiṅgu navaṃ ghṛtam| māṣapūpalikānāṃ tadgarbhārthamupakalpayet||21||</seg> <seg type="unit" n="22">etau pūpalikāyogau bṛṃhaṇau balavardhanau| harṣasaubhāgyadau putryau paraṃ śukrābhivardhanau||22||</seg> (iti vṛṣyau pūpalikāyogau)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">māṣātmaguptāgodhūmaśāliṣaṣṭikapaiṣṭikam| śarkarāyā vidāryāśca cūrṇamikṣurakasya ca||23||</seg> <seg type="unit" n="24">saṃyojya masṛṇe kṣīre ghṛte pūpalikāḥ pacet| payo'nupānāstāḥ śīghraṃ kurvanti vṛṣatāṃ parām||24||</seg> <seg type="unit" n="25">(iti vṛṣyā māṣādipūpalikāḥ)| śarkarāyāstulaikā syādekā gavyasya sarpiṣaḥ| prastho vidāryāścūrṇasya pippalyāḥ prastha eva ca||25||</seg> <seg type="unit" n="26">ardhāḍhakaṃ tugākṣīryāḥ kṣaudrasyābhinavasya ca| tatsarvaṃ mūrcchitaṃ tiṣṭhenmārtike ghṛtabhājane||26||</seg> <seg type="unit" n="27">mātrāmagnisamāṃ tasya prātaḥ prātaḥ prayojayet| eṣa vṛṣyaḥ paraṃ yogo balyo bṛṃhaṇa eva ca||27||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">śatāvaryā vidāryāśca tathā māṣātmaguptayoḥ| śvadaṃṣṭrāyāśca niṣkvāthāñjaleṣu <note place="foot" type="variant" n="9">‘niṣkvāthanalvaṇeṣu pṛthak pṛthak’ iti pā.</note> ca pṛthak pṛthak||28||</seg> <seg type="unit" n="29">sādhayitvā ghṛtaprasthaṃ payasyaṣṭaguṇe punaḥ| śarkarāmadhuyuktaṃ tadapatyārthī prayojayet||29||</seg> (ityapatyakaraṃ ghṛtam)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">ghṛtapātraṃ śataguṇe vidārīsvarase pacet| siddhaṃ punaḥ śataguṇe gavye payasi sādhayet||30||</seg> <seg type="unit" n="31">śarkarāyāstugākṣīryāṃ kṣaudrasyekṣurakasya ca| pippalyāḥ sājaḍāyāśca bhāgaiḥ pādāṃśikairyutam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">guli(ṭi)kāḥ kārayedvaidyo yathā sthulamudumbaram| tāsāṃ prayogāt puruṣaḥ kuliṅga iva hṛṣyati||32||</seg> (iti vṛṣyaguṭikāḥ)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">sitopalāpalaśataṃ tadardhaṃ navasarpiṣaḥ| kṣaudrapādena saṃyuktaṃ sādhayejjalapādikam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">sāndraṃ godhūmacūrṇānāṃ pādaṃ stīrṇe śilātale| śucau ślakṣṇe samutkīrya mardanenopapādayet||34||</seg> <seg type="unit" n="35">śuddhā utkārikāḥ kāryaścandramaṇḍalasannibhāḥ| tāsāṃ prayogādgajavannārīḥ santarpayennaraḥ||35||</seg> (iti vṛṣyotkārikā)|</ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">yat kiñcinmadhuraṃ snigdhaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ guru| harṣaṇaṃ manasaścaiva sarvaṃ tadvṛṣyamucyate||36||</seg> <seg type="unit" n="37">dravyairevaṃvidhaistasmādbhāvitaḥ pramadāṃ vrajet| ātmavegena codīrṇaḥ strīguṇaiśca praharṣitaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">gatvā snātvā payaḥ pītvā rasaṃ vā'nu śayīta nā| tathā'syāpyāyate bhūyaḥ śukraṃ ca balameva ca||38||</seg> <seg type="unit" n="39">yathā mukulapuṣpasya su(kha) gandho nopalabhyate| labhyate tadvikāśāttu tathā śukraṃ hi dehinām||39||</seg> <seg type="unit" n="40">narte vai ṣoḍaśādvarṣāt saptatyāḥ parato na ca| āyuṣkāmo naraḥ strībhiḥ saṃyogaṃ kartumarhati||40||</seg> <seg type="unit" n="41">atibālo hyasampūrṇasarvadhātuḥ striyaṃ vrajan| upaśuṣyeta sahasā taḍāgamiva kājalam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">śuṣkaṃ rūkṣaṃ yathā kāṣṭhaṃ jantudagdhaṃ vijarjaram| spṛṣṭamāśu viśīryeta tathā vṛddhaḥ striyo vrajan||42||</seg> <seg type="unit" n="43">jarayā cintayā śukraṃ vyādhibhiḥ karmakarṣaṇāt| kṣayaṃ gacchatyanaśanāt strīṇāṃ cātiniṣevaṇāt||43||</seg> <seg type="unit" n="44">kṣayādbhayādaviśrambhācchokāt strīdoṣadarśanāt| nārīṇāmarasajñatvādavicārādasevanāt||44||</seg> <seg type="unit" n="45">tṛptasyāpi striyo gantuṃ na śaktirupajāyate| dehasattvabalāpekṣī harṣaḥ śaktiśca harṣajā||45||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">rasa ikṣau yathā dadhni sarpistailaṃ tile yathā| sarvatrānugataṃ dehe śukraṃ saṃsparśane tathā||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tat strīpuruṣasaṃyoge ceṣṭāsaṅkalpapīḍanāt| śukraṃ pracyavate sthānājjalamārdrāt paṭādiva||47||</seg> <seg type="unit" n="48">harṣāttarṣāt saratvācca paicchilyādgauravādapi| aṇupravaṇabhāvācca drutatvānmārutasya ca||48||</seg> <seg type="unit" n="49">aṣṭābhya ebhyo hetubhyaḥ śukraṃ dehāt prasicyate| carato viśvarūpasya rūpadravyaṃ yaducyate||49||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">bahalaṃ madhuraṃ snigdhamavisraṃ guru picchilam| śuklaṃ bahu ca yacchukraṃ phalavattadasaṃśayam||50||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">yena nārīṣu sāmarthyaṃ vājīvallabhate <note place="foot" type="variant" n="10">‘vājīva labhate’ iti pā.</note> naraḥ| vrajeccābhyadhikaṃ yena vājīkaraṇameva tat||51||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">tatra ślokau- heturyogopadeśasya yogā dvādaśa cottamāḥ| yat pūrvaṃ maithunāt sevyaṃ sevyaṃ yanmaithunādanu||52||</seg> <seg type="unit" n="53">yadā na sevyāḥ pramadāḥ kṛtsnaḥ śukraviniścayaḥ| niruktaṃ ceha nirdiṣṭaṃ pumāñjātabalādike||53||</seg></ab>
            <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye pumāñjātabalādiko nāma vājīkaraṇapādaścaturthaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="2">samāptaścāyaṃ dvitīyo vājīkaraṇādhyāyaḥ||2||</seg></ab>
          </div>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ca.6.3">
          <head>jvaracikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto jvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vijvaraṃ jvarasandehaṃ paryapṛcchat punarvasum| vivikte śāntamāsīnamagniveśaḥ kṛtāñjaliḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">dehendriyamanastāpī sarvarogāgrajo balī| jvaraḥ pradhāno rogāṇāmukto bhagavatā purā||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tasya prāṇisapatnasya dhruvasya pralayodaye| prakṛtiṃ ca pravṛttiṃ ca prabhāvaṃ kāraṇāni ca||5||</seg> <seg type="unit" n="6">pūrvarūpamadhiṣṭhānaṃ balakālātmalakṣaṇam| vyāsato vidhibhedācca <note place="foot" type="variant" n="2">‘vidhibhedaṃ ca’ iti pā.</note> pṛthagbhinnasya cākṛtim||6||</seg> <seg type="unit" n="7">liṅgamāmasya jīrṇasya sauṣadhaṃ ca kriyākramam| vimuñcataḥ praśāntasya cihnaṃ yacca pṛthak pṛthak||7||</seg> <seg type="unit" n="8">jvarāvasṛṣṭo rakṣyaśca yāvatkālaṃ yato yataḥ| praśāntaḥ kāraṇairyaiśca punarāvartate jvaraḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">yāścāpi punarāvṛttaṃ kriyāḥ praśamayanti tam| jagaddhitārthaṃ tat sarvaṃ bhagavan! vaktumarhasi||9||</seg> <seg type="unit" n="10">tadagniveśasya vaco niśamya gururabravīt| jvarādhikāre yadvācyaṃ tat saumya! nikhilaṃ śṛṇu||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">jvaro vikāro rogaśca vyādhirātaṅka eva ca| eko'rtho <note place="foot" type="variant" n="3">‘ekārthanāmaparyāyaiḥ’ iti pā.</note> nāmaparyāyairvividhairabhidhīyate||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tasya prakṛtiruddiṣṭā doṣāḥ śārīramānasāḥ| dehinaṃ na hi nirdoṣaṃ jvaraḥ samupasevate||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kṣayastamo jvaraḥ pāpmā mṛtyuścoktā <note place="foot" type="variant" n="4">‘mṛtyuścokto'yamātmajaḥ’ iti pā.</note> yamātmakāḥ| pañcatvapratyayānnṝṇāṃ kliśyatāṃ svena karmaṇā||13||</seg> ityasya prakṛtiḥ proktā, ...|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">... pravṛttistu parigrahāt| nidāne pūrvamuddiṣṭā rudrakopācca dāruṇāt||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">dvitīye hi yuge śarvamakrodhavratamāsthitam| divyaṃ sahasraṃ varṣāṇāmasurā abhidudruvuḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">tapovighnāśanāḥ kartuṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘tato vighnaṃ śamīkartuṃ’ iti pā.</note> tapovighnaṃ mahātmanaḥ| paśyan samarthaścopekṣāṃ cakre dakṣaḥ prajāpatiḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">punarmāheśvaraṃ bhāgaṃ dhruvaṃ dakṣaḥ prajāpatiḥ| yajñe na kalpayāmāsa procyamānaḥ surairapi||17||</seg> <seg type="unit" n="18">ṛcaḥ paśupateryāśca śaivya āhatayaśca yāḥ| yajñasiddhipradāstābhirhīnaṃ caiva sa iṣṭavān||18||</seg> <seg type="unit" n="19">athottīrṇavrato devo buddhvā dakṣavyatikramam| rudro raudraṃ puraskṛtya bhāvamātmavidātmanaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sṛṣṭvā <note place="foot" type="variant" n="7">‘spṛṣṭvā’ iti pā.</note> lalāṭe cakṣurvai dagdhvā tānasurān prabhuḥ| bālaṃ krodhāgnisantaptamasṛjat satranāśanam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">tato yajñaḥ sa vidhvasto vyathitāśca divaukasaḥ| dāhavyathāparītāśca bhrāntā bhūtagaṇā diśaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">atheśvaraṃ devagaṇaḥ saha saptarṣibhirvibhum| tamṛgbhirastuvan yāvacchaive bhāve śivaḥ sthitaḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">śivaṃ śivāya bhūtānāṃ sthitaṃ jñātvā kṛtāñjaliḥ| bhiyā bhasmapraharaṇastriśirā navalocanaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">jvālāmālākulo raudro hrasvajaṅghodaraḥ kramāt| krodhāgniruktavān devamahaṃ kiṃ karavāṇi te||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tamuvāceśvaraḥ krodhaṃ jvaro loke bhaviṣyasi| janmādau nidhane ca tvamapacārāntareṣu ca||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">santāpaḥ sārucistṛṣṇā sāṅgamardo hṛdi vyathā| jvaraprabhāvo, janmādau nidhane ca mahattamaḥ||26||</seg> prakṛtiśca pravṛttiśca prabhāvaśca pradarśitaḥ|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">nidāne kāraṇānyaṣṭau pūrvoktāni <note place="foot" type="variant" n="9">‘pūrvamuktāni bhāgaśaḥ’ iti pā.</note> vibhāgaśaḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">ālasyaṃ nayane sāsre jṛmbhaṇaṃ gauravaṃ kramaḥ| jvalanātapavāyvambubhaktidveṣāvaniścitau||28||</seg> <seg type="unit" n="29">avipākāsyavairasye hāniśca balavarṇayoḥ| śīlavaikṛtamalpaṃ ca jvaralakṣaṇamagrajam||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">kevalaṃ samanaskaṃ ca jvarādhiṣṭhānamucyate| śarīraṃ, balakālastu nidāne sampradarśitaḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">jvarapratyātmikaṃ liṅgaṃ santāpo dehamānasaḥ| jvareṇāviśatā bhūtaṃ na hi kiñcinna tapyate||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">dvividho vidhibhedena jvaraḥ śārīramānasaḥ| punaśca dvividho dṛṣṭaḥ saumyaścāgneya eva vā||32||</seg> <seg type="unit" n="33">antarvego bahirvego dvividhaḥ punarucyate| prākṛto vaikṛtaścaiva sādhyaścāsādhya eva ca||33||</seg> <seg type="unit" n="34">punaḥ pañcavidho dṛṣṭo doṣakālabalābalāt| santataḥ satato'nyedyustṛtīyakacaturthakau||34||</seg> <seg type="unit" n="35">punarāśrayabhedena dhātūnāṃ saptadhā mataḥ| bhinnaḥ kāraṇabhedena punaraṣṭavidho jvaraḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">śārīro jāyate pūrvaṃ dehe, manasi mānasaḥ| vaicittyamaratirglānirmanasastāpalakṣaṇam||36||</seg> indriyāṇāṃ ca vaikṛtyaṃ jñeyaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘dehasantāpalakṣaṇam’ iti pā.</note> santāpalakṣaṇam|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">vātapittātmakaḥ śītamuṣṇaṃ vātakaphātmakaḥ||37||</seg> icchatyubhayametattu jvaro vyāmiśralakṣaṇaḥ|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">yogavāhaḥ paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛt||38||</seg> dāhakṛttejasā yuktaḥ, śītakṛt somasaṃśrayāt|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">antardāho'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">sandhyasthiśūlamasvedo doṣavarcovinigrahaḥ| antarvegasya liṅgāni jvarasyaitāni lakṣayet||40||</seg> <seg type="unit" n="41">santāpo'bhyadhiko bāhyastṛṣṇādīnāṃ ca mārdavam| bahirvegasya liṅgāni sukhasādhyatvameva ca||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">prākṛtaḥ sukhasādhyastu vasantaśaradudbhavaḥ| uṣṇamuṣṇena saṃvṛddhaṃ pittaṃ śaradi kupyati||42||</seg> <seg type="unit" n="43">citaḥ śīte kaphaścaivaṃ vasante samudīryate| varṣāsvamlavipākābhiradbhiroṣadhibhistathā||43||</seg> <seg type="unit" n="44">sañcitaṃ pittamudriktaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘pittamutkliṣṭaṃ’ iti pā.</note> śaradyādityatejasā| jvaraṃ sañjanayatyāśu tasya cānubalaḥ kaphaḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">prakṛtyaiva <note place="foot" type="variant" n="15">‘tatprakṛtyā visargācca’ iti pā.</note> visargasya tatra nānaśanādbhayam| adbhiroṣadhibhiścaiva madhurābhiścitaḥ kaphaḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">hemante, sūryasantaptaḥ sa vasante prakupyati| vasante śleṣmaṇā tasmājjvaraḥ samupajāyate||46||</seg> ādānamadhye tasyāpi vātapittaṃ bhavedanu|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">ādāvante ca madhye ca buddhvā doṣabalābalam||47||</seg> śaradvasantayorvidvāñjvarasya pratikārayet|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">kālaprakṛtimuddiśya nirdiṣṭaḥ prākṛto jvaraḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">prāyeṇānilajo duḥkhaḥ kāleṣvanyeṣu vaikṛtaḥ| hetavo vividhāstasya nidāne sampradarśitāḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula">balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadravaḥ|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">hetubhirbahubhirjāto balibhirbahulakṣaṇaḥ||50||</seg> jvaraḥ prāṇāntakṛdyaśca śīghramindriyanāśanaḥ|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">saptāhādvā daśāhādvā dvādaśāhāttathaiva ca||51||</seg> sapralāpabhramaśvāsastīkṣṇo hanyājjvaro naram|52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">jvaraḥ kṣīṇasya śūnasya gambhīro dairgharātrikaḥ||52||</seg> asādhyo balavān yaśca keśasīmantakṛjjvaraḥ|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">srotobhirvisṛtā doṣā guravo rasavāhibhiḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">sarvadehānugāḥ stabdhā jvaraṃ kurvanti santatam| daśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā saptāhaṃ vā suduḥsahaḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">sa śīghraṃ śīghrakāritvāt praśamaṃ yāti hanti vā| kāladūṣyaprakṛtibhirdoṣastulyo hi santatam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">niṣpratyanīkaḥ kurute tasmājjñeyaḥ suduḥsahaḥ| yathā dhātūṃstathā <note place="foot" type="variant" n="29">‘dhātuṃ’ iti pā.</note> mūtraṃ purīṣaṃ cānilādayaḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">yugapaccānupadyante niyamāt <note place="foot" type="variant" n="30">‘anubadhnanti yugapadavaśyaṃ’ iti pā.</note> santate jvare| sa śuddhyā vā'pyaśuddhyā vā rasādīnāmaśeṣataḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">saptāhādiṣu kāleṣu praśamaṃ yāti hanti vā| yadā tu nātiśudhyanti na vā śudhyanti sarvaśaḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">dvādaśaite samuddiṣṭāḥ santatasyāśrayāstadā| visargaṃ dvādaśe kṛtvā divase'vyaktalakṣaṇam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">durlabhopaśamaḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate| iti buddhvā jvaraṃ vaidya upakrāmettu santatam <note place="foot" type="variant" n="31">‘santataṃ samupācaret’ iti pā.</note>||60||</seg> kriyākramavidhau yuktaḥ prāyaḥ prāgapatarpaṇaiḥ|61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">raktadhātvāśrayaḥ prāyo doṣaḥ satatakaṃ jvaram||61||</seg> <seg type="unit" n="62">sapratyanīkaḥ kurute kālavṛddhikṣayātmakam| ahorātre satatako dvau kālāvanuvartate||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">kālaprakṛtidūṣyāṇāṃ prāpyaivānyatamādbalam| anyedyuṣkaṃ jvaraṃ doṣo ruddhvā medovahāḥ sirāḥ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">sapratyanīko janayatyekakālamaharniśi| doṣo'sthimajjagaḥ kuryāttṛtīyakacaturthakau||64||</seg> <seg type="unit" n="65">gatirdvyekāntarā'nyedyurdoṣasyoktā'nyathā <note place="foot" type="variant" n="42">‘anyedyuḥ anyedyuṣke jvare| etadupalakṣaṇaṃ, tṛtīyacaturthakayorapi’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> paraiḥ| anyedyuṣkaṃ jvaraṃ kuryādapi saṃśritya śoṇitam||65||</seg> <seg type="unit" n="66">māṃsasrotāṃsyanugato janayettu tṛtīyakam| saṃśrito medaso mārgaṃ doṣaścāpi caturthakam <note place="foot" type="variant" n="43">‘gatirdvyekāntarā’ ityādikaṃ ‘doṣaścāpi caturthakam’ ityantaṃ pāṭhaṃ gaṅgādharo na paṭhati</note>||66||</seg> <seg type="unit" n="67">anyedyuṣkaḥ pratidinaṃ dinaṃ hitvā tṛtīyakaḥ| dinadvayaṃ yo viśramya pratyeti sa caturthakaḥ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">adhiśete yathā bhūmiṃ bījaṃ kāle ca rohati| adhiśete tathā dhātuṃ doṣaḥ kāle ca kupyati||68||</seg> <seg type="unit" n="69">sa vṛddhiṃ balakālaṃ ca prāpya doṣastṛtīyakam| caturthakaṃ ca kurute pratyanīkabalakṣayāt||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">kṛtvā vegaṃ gatabalāḥ sve sve sthāne vyavasthitāḥ| punarvivṛddhāḥ sve kāle jvarayanti naraṃ malāḥ||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">kaphapittāttrikagrāhī pṛṣṭhādvātakaphātmakaḥ| vātapittācchirogrāhī trividhaḥ syāttṛtīyakaḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">caturthako darśayati prabhāvaṃ dvividhaṃ jvaraḥ| jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ śirasto'nilasambhavaḥ||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">viṣamajvara evānyaścaturthakaviparyayaḥ| trividho dhāturekaiko dvidhātusthaḥ karoti yam||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">prāyaśaḥ sannipātena dṛṣṭaḥ pañcavidho jvaraḥ| sannipāte tu yo bhūyān sa doṣaḥ parikīrtitaḥ||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">ṛtvahorātradoṣāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="54">“eṣāṃ ca jvarāṇāmṛtvādi hetvantaralābhādanyathābhāvo'pi dṛśyate| tadyathā-santataḥ svarūpaṃ tyaktvā satatakādīnāmanyatamatvaṃ pratipadyate, tathā caturthakastṛtīyakādirūpatvam| yadāha carakaḥ-“ṛtvahorātradoṣāṇāṃ manasaśca balābalāt| kālamarthavaśāccaiva jvarastaṃ taṃ prapadyate” iti| asyārthaḥ-balābalāditi ṛtvādimanontena sambadhyate| balaṃ cābalaṃ ca balābalam, arthaśabdo'tra prāktanakarmavācī, taṃ taṃ kālaṃ satatakādyuktaṃ, jvaraḥ prapadyate iti yojanā| udāharaṇaṃ ca-ṛtvahorātrabalābalādyathā-yadā nidāghotpanno vātapradhānaścaturthako varṣāsamayamāpnoti tadā tenartunā''pyāyitabalastṛtīyakādīnāmanyatamatvaṃ prāpnotyutkarṣāt| evaṃ varṣāsamutpannaḥ santataḥ śaradaṃ prāpyāpakṛṣṭabalaḥ satatakādīnāmanyatvametyapakarṣāt| evaṃ pittakaphayorapyupakarṣāpakarṣau ṛtukṛtau vyākhyeyau| ahorātraśabdena katipayānyahorātrāṇi gṛhyante, na hyekasminnahorātre santatādīnāmutkarṣāpakarṣābhyāmanyathābhāva upapadyate, kintu katipayaireva| yadā varṣāśaradvasantaprārambhe vātādayo jvaraṃ caturthakamārabhante, tadā madhyāni katipayadinānyavāpya sa eva tṛtīyapūrvakatvena vipariṇamata utkarṣāt, apakarṣāttu yadā'ntyāni dinānyāpnoti, tadā santato vātārabdhaḥ prāvṛṣaḥ pittārabdhaḥ śarado vasantasya ca śleṣmārabdhaḥ pratanukatvāddoṣasya satatakādīnāmanyatamatvena vipariṇamata iti| doṣabalābalādyathā-yadā satatakādīnāmanyatamakārī doṣaḥ śleṣmā madhura snigdhādīn divāsvapnādīṃśca hetūnāpnoti tadā santataṃ karoti| evaṃ vātapittayorapyudāhāryam| manobalābalādyathā-yadā santatajvarī sattvaguṇodrekāt praharṣāvaṣṭambhabahulo bhavati, tadā satatakādīnāmanyatamatvaṃ prāpnoti| yadā caturthakajvarī tamoguṇabhūyiṣṭhatvādviṣādādibhirabhibhūyate tadā tṛtīyakādīnāmanyatamo bhavati, “viṣādo rogavardhanānām” (ca. sū. a. 25) ityāgamāt| anye tu, manaḥśabdena buddhiṃ vyākhyānayanti, kāraṇe kāryopacārāt| tasyāśca balābalaṃ yathā-yadā caturthakajvarī prajñāparādhāddevatādīnabhibhūyāhitānyācarati tadā tṛtīyakapūrveṣāmanyatamatvamāpnoti, yadā tu śuddhasattvotkarṣādvivekinyā buddhyā yuktaḥ syāttadā śubhāni devatārādhaneṣṭibalyupahārādīnyācarati, tadā santatajvarī satatakādīnāmanyatamatvaṃ prāpnoti| arthavaśādyathā-santatajvariṇo'pi yadi caturthakavedanīyaṃ karma syāttadā santato'pi caturthakatvena vipariṇamate, api caturthakādijvarāviṣṭasya yadi tatkālaparipāki karma balīyo bhavati, tadā santatatvena pariṇamate| etacca karmavaśatvamṛtvahorātradoṣabalābaleṣvapi boddhavyaṃ, tadanantaraṃ tannirdeśāt” iti mādhavanidānaṭīkāyāṃ vijayarakṣitaḥ</note> manasaśca balābalāt| kālamarthavaśāccaiva jvarastaṃ taṃ prapadyate||75||</seg> <seg type="unit" n="76">gurutvaṃ dainyamudvegaḥ sadanaṃ chardyarocakau| rasasthite bahistāpaḥ sāṅgamardo vijṛmbhaṇam||76||</seg> <seg type="unit" n="77">raktoṣṇāḥ piḍakāstṛṣṇā saraktaṃ ṣṭhīvanaṃ muhuḥ| dāharāgabhramamadapralāpā raktasaṃsthite||77||</seg> <seg type="unit" n="78">antardāhaḥ satṛṇmohaḥ saglāniḥ sṛṣṭaviṭkatā| daurgandhyaṃ gātravikṣepo jvare māṃsasthite bhavet||78||</seg> <seg type="unit" n="79">svedastīvrā pipāsā ca pralāpo vamyabhīkṣṇaśaḥ| svagandhasyāsahatvaṃ ca medaḥsthe glānyarocakau||79||</seg> <seg type="unit" n="80">virekavamane cobhe sāsthibhedaṃ prakūjanam| vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāṃ śvāsaścāsthigate jvare||80||</seg> <seg type="unit" n="81">hikkā śvāsastathā kāsastamasaścātidarśanam| marmacchedo bahiḥ śaityaṃ dāho'ntaścaiva majjage||81||</seg> <seg type="unit" n="82">śukrasthānagataḥ śukramokṣaṃ kṛtvā vināśya ca| prāṇaṃ vāyvagnisomaiśca sārdhaṃ gacchatyasau vibhuḥ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">rasaraktāśritaḥ sādhyo medomāṃsagataśca yaḥ| asthimajjagataḥ kṛcchraḥ śukrastho naiva siddhyati||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">hetubhirlakṣaṇaiścoktaḥ pūrvamaṣṭavidho jvaraḥ| samāsenopadiṣṭasya vyāsataḥ śṛṇu lakṣaṇam||84||</seg> <seg type="unit" n="85">śiroruk <note place="foot" type="variant" n="55">‘romaharṣaśca dāhaśca parvabhedaḥ śirorujā’ iti pā.</note> parvaṇāṃ bhedo dāho romṇāṃ praharṣaṇam| kaṇṭhāsyaśoṣo vamathustṛṣṇā mūrcchā bhramo'ruciḥ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">svapnanāśo'tivāgjṛmbhā vātapittajvarākṛtiḥ| śītako gauravaṃ tandrā staimityaṃ parvaṇāṃ ca ruk||86||</seg> <seg type="unit" n="87">śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedāpravartanam| santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">muhurdāho muhuḥ śītaṃ svedastambho <note place="foot" type="variant" n="56">‘svedaḥ stambhaḥ’ iti pā.</note> muhurmuhuḥ| mohaḥ kāso'rucistṛṣṇā śleṣmapittapravartanam||88||</seg> liptatiktāsyatā tandrā śleṣmapittajvarākṛtiḥ| ityete dvandvajāḥ proktāḥ ...|89|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">... sannipātaja ucyate||89||</seg> <seg type="unit" n="90">sannipātajvarasyordhvaṃ trayodaśavidhasya hi| prāksūtritasya vakṣyāmi lakṣaṇaṃ vai pṛthak pṛthak||90||</seg> <seg type="unit" n="91">bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṃ śiraso'tiruk| vātapittolbaṇe vidyālliṅgaṃ mandakaphe jvare||91||</seg> <seg type="unit" n="92">śaityaṃ kāso'rucistandrāpipāsādāharugvyathāḥ| vātaśleṣmolbaṇe vyādhau liṅgaṃ pittāvare viduḥ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">chardiḥ śaityaṃ muhurdāhastṛṣṇā moho'sthivedanā| mandavāte vyavasyanti liṅgaṃ pittakapholbaṇe||93||</seg> <seg type="unit" n="94">sandhyasthiśirasaḥ śūlaṃ pralāpo gauravaṃ bhramaḥ| vātolbaṇe syād dvyanuge tṛṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā||94||</seg> <seg type="unit" n="95">raktaviṇmūtratā dāhaḥ svedastṛḍ balasaṅkṣayaḥ| mūrcchā ceti tridoṣe syālliṅgaṃ pitte garīyasi||95||</seg> <seg type="unit" n="96">ālasyārucihṛllāsadāhavamyaratibhramaiḥ| kapholbaṇaṃ sannipātaṃ tandrākāsena cādiśet||96||</seg> <seg type="unit" n="97">pratiśyā chardirālasyaṃ tandrā'rucyagnimārdavam| hīnavāte pittamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike matam||97||</seg> <seg type="unit" n="98">hāridramūtranetratvaṃ dāhastṛṣṇā bhramo'ruciḥ| hīnavāte madhyakaphe liṅgaṃ pittādhike matam||98||</seg> <seg type="unit" n="99">śirorugvepathuḥ śvāsaḥ pralāpaśchardyarocakau| hīnapitte madhyakaphe liṅgaṃ syānmārutādhike||99||</seg> <seg type="unit" n="100">śītako gauravaṃ tandrā pralāpo'sthiśiro'tiruk| hīnapitte vātamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike viduḥ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyo mukhaśoṣo'tipārśvaruk| kaphahīne pittamadhye liṅgaṃ vātādhike matam||101||</seg> <seg type="unit" n="102">varcobhedo'gnidaurbalyaṃ <note place="foot" type="variant" n="57">‘parvabhedaḥ’ iti pā.</note> tṛṣṇā dāho'rucirbhramaḥ| kaphahīne vātamadhye liṅgaṃ pittādhike viduḥ||102||</seg> <seg type="unit" n="103">sannipātajvarasyordhvamato vakṣyāmi lakṣaṇam| kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītamasthisandhiśirorujā||103||</seg> <seg type="unit" n="104">sāsrāve kaluṣe rakte nirbhugne cāpi darśane <note place="foot" type="variant" n="58">‘locane’ iti pā.</note>| sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ||104||</seg> <seg type="unit" n="105">tandrā mohaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāso'rucirbhramaḥ| paridagdhā kharasparśā jihvā srastāṅgatā param||105||</seg> <seg type="unit" n="106">ṣṭhīvanaṃ raktapittasya kaphenonmiśritasya ca| śiraso loṭhanaṃ tṛṣṇā nidrānāśo hṛdi vyathā||106||</seg> <seg type="unit" n="107">svedamūtrapurīṣāṇāṃ cirāddarśanamalpaśaḥ| kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ pratataṃ kaṇṭhakūjanam||107||</seg> <seg type="unit" n="108">koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam| mūkatvaṃ srotasāṃ pāko gurutvamudarasya ca||108||</seg> cirāt pākaśca doṣāṇāṃ sannipātajvarākṛtiḥ|109|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">doṣe vibaddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ||109||</seg> sannipātajvaro'sādhyaḥ kṛcchrasādhyastvato'nyathā|110|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">nidāne trividhā proktā yā pṛthagjajvarākṛtiḥ||110||</seg> saṃsargasannipātānāṃ tayā <note place="foot" type="variant" n="60">‘tathā’ iti pā.</note> coktaṃ svalakṣaṇam|111|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">āganturaṣṭamo yastu sa nirdiṣṭaścaturvidhaḥ||111||</seg> <seg type="unit" n="112">abhighātābhiṣaṅgābhyāmabhicārābhiśāpataḥ| śastraloṣṭakaśākāṣṭhamuṣṭyaratnitaladvijaiḥ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">tadvidhaiśca hate gātre jvaraḥ syādabhighātajaḥ| tatrābhighātaje vāyuḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan||113||</seg> savyathāśophavaivarṇyaṃ karoti sarujaṃ jvaram|114|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">kāmaśokabhayakrodhairabhiṣaktasya yo jvaraḥ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">so'bhiṣaṅgājvaro jñeyo yaśca bhūtābhiṣaṅgajaḥ| kāmaśokabhayādvāyuḥ, krodhāt pittaṃ, trayo malāḥ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">bhūtābhiṣaṅgāt kupyanti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ| bhūtādhikāre vyākhyātaṃ tadaṣṭavidhalakṣaṇam||116||</seg> <seg type="unit" n="117">viṣavṛkṣānilasparśāttathā'nyairviṣasambhavaiḥ| abhiṣaktasya cāpyāhurjvarameke'bhiṣaṅgajam||117||</seg> <seg type="unit" n="118">cikitsayā viṣaghnyaiva sa śamaṃ labhate naraḥ| abhicārābhiśāpābhyāṃ siddhānāṃ yaḥ pravartate||118||</seg> <seg type="unit" n="119">sannipātajvaro ghoraḥ sa vijñeyaḥ suduḥsahaḥ| sannipātajvarasyoktaṃ liṅgaṃ yattasya tat smṛtam||119||</seg> <seg type="unit" n="120">cittondriyaśarīrāṇāmartayo'nyāśca naikaśaḥ| prayogaṃ tvabhicārasya dṛṣṭvā śāpasya caiva hi||120||</seg> <seg type="unit" n="121">svayaṃ śrutvā'numānena lakṣyate <note place="foot" type="variant" n="63">‘lakṣayet’ iti pā.</note> praśamena vā| vaividhyādabhicārasya śāpasya ca tadātmake||121||</seg> <seg type="unit" n="122">yathākarmaprayogeṇa lakṣaṇaṃ syāt pṛthagvidham| dhyānaniḥśvāsabahulaṃ liṅgaṃ kāmajvare smṛtam||122||</seg> <seg type="unit" n="123">śokaje bāṣpabahulaṃ trāsaprāyaṃ bhayajvare| krodhaje bahusaṃrambhaṃ bhūtāveśe tvamānuṣam||123||</seg> <seg type="unit" n="124">mūrcchāmohamadaglānibhūyiṣṭhaṃ viṣasambhave| keṣāñcideṣāṃ liṅgānāṃ santāpo jāyate puraḥ||124||</seg> <seg type="unit" n="125">paścāttulyaṃ tu keṣāñcideṣu kāmajvarādiṣu| kāmādijānāmuddiṣṭaṃ jvarāṇāṃ yadviśeṣaṇam||125||</seg> <seg type="unit" n="126">kāmādijānāṃ rogāṇāmanyeṣāmapi tat smṛtam| manasyabhihate pūrvaṃ kāmādyairna tathā balam||126||</seg> <seg type="unit" n="127">jvaraḥ prāpnoti vātādyairdeho yāvanna dūṣyati| dehe cābhiha(dru)te pūrvaṃ vātādyairna tathā balam||127||</seg> jvaraḥ prāpnoti kāmādyairmano yāvanna dūṣyati|128|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">te pūrvaṃ kevalāḥ paścānnijairvyāmiśralakṣaṇāḥ||128||</seg> hetvauṣadhaviśiṣṭāśca bhavantyāgantavo jvarāḥ|129|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">saṃsṛṣṭāḥ sannipatitāḥ pṛthagvā kupitā malāḥ||129||</seg> <seg type="unit" n="130">rasākhyaṃ dhātumanvetya paktiṃ <note place="foot" type="variant" n="64">‘paktisthānāt’ iti pā.</note> sthānānnirasya ca| svena tenoṣmaṇa caiva kṛtvā dehoṣmaṇo balam||130||</seg> <seg type="unit" n="131">srotāṃsi ruddhvā samprāptāḥ kevalaṃ dehamulbaṇāḥ| santāpamadhikaṃ dehe janayanti narastadā||131||</seg> bhavatyatyuṣṇasarvāṅgo jvaritastena cocyate|132|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">srotasāṃ sanniruddhatvāt svedaṃ nā nādhigacchati||132||</seg> svasthānāt pracyute cāgnau prāyaśastaruṇejvare|133|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">aruciścāvipākaśca gurutvamudarasya ca||133||</seg> <seg type="unit" n="134">hṛdayasyāviśuddhiśca tandrā cālasyameva ca| jvaro'visargī balavān doṣāṇāmapravartanam||134||</seg> <seg type="unit" n="135">lālāpraseko hṛllāsaḥ kṣunnāśo virasaṃ <note place="foot" type="variant" n="67">‘'viśadaṃ’ iti pā.</note> mukham| stabdhasuptaguruvaṃ ca gātrāṇāṃ bahumūtratā||135||</seg> <seg type="unit" n="136">na viḍ jīrṇā na ca glānirjvarasyāmasya lakṣaṇam| jvaravego'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ||136||</seg> malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam|137|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">kṣut kṣāmatā laghutvaṃ ca gātrāṇāṃ jvaramārdavam||137||</seg> doṣapravṛttiraṣṭāho nirāmajvaralakṣaṇam|138|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">navajvare divāsvapnasnānābhyaṅgānnamaithunam||138||</seg> krodhapravātavyāyāmān kaṣāyāṃśca vivarjayet|139|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="139">jvare laṅghanamevādāvupadiṣṭamṛte jvarāt||139||</seg> kṣayānilabhayakrodhakāmaśokaśramodbhavāt <note place="foot" type="variant" n="70">“āmāśayasamutthānāṃ pūrvaṃ laṅghanamauṣadham” ityuktaṃ, jvaro'pyāmāśayasamutthaḥ, atastatra laṅghanamupadiśati-jvare laṅghanamityādi| yadyapi laṅghanabṛṃhaṇīye “catuṣprakārā saṃśuddhiḥ” ityādinā daśavidhameva laṅghanamuktaṃ| tathā'pi vyāyāmapravātayorvarjanīyatvenaivoktatvāt, saṃśodhanādīnāṃ cāvasthāviśeṣaniyatatvāt, pāriśeṣyādatropavāsa eva laṅghanaśabdenocyate| ata eva laṅghanamevetyevakāreṇa saṃśodhanādirūpaṃ laṅghanaṃ niṣidhyate| tena jvarasya pūrvarūpe yallaghvaśanādividhānaṃ, tasya na niṣedhaḥ| vāgbhaṭenāpi “snānābhyaṅgapradehāṃśca pariśeṣaṃ ca laṅghanam” (vā. ci. a. 1) ityanena navajvare anaśanarūpalaṅghanāpekṣayā pariśeṣalaṅghanapratiṣedhaṃ kurvatā saṃśodhanādirūpaṃ laṅghanaṃ niṣidhyate| kiṃvā carakeṇa nidānasthāne “hitaṃ laghvaśanamapatarpaṇaṃ vā” (ni. a. 1) iti yaduktaṃ tat pūrvarūpāvasthāyāṃ, vyaktāyāṃ tu laṅghanamevetyevakāreṇa laghvaśanamapi niṣidhyate iti jñeyam| nanu laṅghanabṛṃhaṇīye kaphapittajvaracchardyādiṣu madhye jvaraṃ paṭhitvoktaṃ-“pācanaistān bhiṣak prājñaḥ prāyeṇādāvupācaret” (ca.sū.a.22) iti, iha tu laṅghanamevādāvityato virodhaḥ| naivaṃ, tatra bheṣajaprayogasyādau pācanaṃ, natu jvarasyādāvityavagamyate| kiṃvā ādāveva laṅghanaṃ kāryamiti yojyaṃ, tena jīrṇajvare na laṅghanaṃ kāryamiti bodhayati| uktaṃ hi vāgbhaṭe-“śuddhavātakṣayāgantujīrṇajvariṣu laṅghanam| neṣyate teṣvabhihitaṃ śamanaṃ yanna karśanam” ( vā. ci. a. 1) iti| hārītena tu “pittaśleṣmaviśuddhyarthaṃ kuryādvamanamāditaḥ” iti yaduktaṃ, tat “kaphapradhānān” ityādivakṣyamāṇāvasthāyāṃ jñeyam” iti śivadāsasenaḥ</note>|140|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">laṅghanena kṣayaṃ nīte doṣe sandhukṣite'nale||140||</seg> <seg type="unit" n="141">vijvaratvaṃ laghutvaṃ ca kṣuccaivāsyopajāyate <note place="foot" type="variant" n="73">‘lāghavaṃ ca śarīrasya kṣuccaivāsyopajāyate’ iti pā.</note>| prāṇāvirodhinā cainaṃ laṅghanenopapādayet||141||</seg> balādhiṣṭhānamārogyaṃ yadartho'yaṃ kriyākramaḥ|142|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ||142||</seg> pācanānyavipakvānāṃ doṣāṇāṃ taruṇe jvare|143|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="143">tṛṣyate salilaṃ coṣṇaṃ dadyādvātakaphajvare <note place="foot" type="variant" n="75">‘vātakaphātmake’ iti pā.</note>||143||</seg> <seg type="unit" n="144">madyotthe paittike cātha śītalaṃ tiktakaiḥ śṛtam| dīpanaṃ pācanaṃ caiva jvaraghnamubhayaṃ hi tat||144||</seg> srotasāṃ śodhanaṃ balyaṃ rucisvedakaraṃ śivam|145|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">mustaparpaṭakośīracandanodīcyanāgaraiḥ||145||</seg> śṛtaśītaṃ jalaṃ dadyāt pipāsājvaraśāntaye|146|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">kaphapradhānānutkliṣṭān doṣānāmāśayasthitān||146||</seg> buddhvā jvarakarān kāle vamyānāṃ vamanairharet|147|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">anupasthitadoṣāṇāṃ vamanaṃ taruṇejvare||147||</seg> <seg type="unit" n="148">hṛdrogaṃ śvāsamānāhaṃ mohaṃ <note place="foot" type="variant" n="79">‘kāsaṃ ca kurute bhṛśam’ iti pā.</note> ca janayedbhṛśam| sarvadehānugāḥ sāmā dhātusthā asunirharāḥ <note place="foot" type="variant" n="80">‘duḥkhanirharāḥ’ iti pā.</note>||148||</seg> doṣāḥ phalānāmāmānāṃ <note place="foot" type="variant" n="81">‘phalebhya āmebhyaḥ’ iti pā.</note> svarasā iva sātyayāḥ|149|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">vamitaṃ laṅghitaṃ kāle yavāgūbhirupācaret||149||</seg> <seg type="unit" n="150">yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ| yāvajjvaramṛdūbhāvāt ṣaḍahaṃ vā vicakṣaṇaḥ||150||</seg> <seg type="unit" n="151">tasyāgnirdīpyate tābhiḥ samidbhiriva pāvakaḥ| tāśca bheṣajasaṃyogāllaghutvāccāgnidīpanāḥ||151||</seg> <seg type="unit" n="152">vātamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="84">‘vibandhasyānulomikāḥ’ iti pā.</note> cānulomanāḥ| svedanāya dravoṣṇatvāddravatvāttṛṭpraśāntaye||152||</seg> <seg type="unit" n="153">āhārabhāvāt prāṇāya saratvāllāghavāya ca| jvaraghnyo jvarasātmyatvāttasmāt <note place="foot" type="variant" n="85">‘tasmāt pūrvaṃ samācaret’ iti pā.</note> peyābhirāditaḥ||153||</seg> <seg type="unit" n="154">jvarānupacareddhīmānṛte <note place="foot" type="variant" n="86">‘yavāgūbhirjvarān vidvānṛte’ iti pā.</note> madyasamutthitāt| madātyaye madyanitye grīṣme pittakaphādhike||154||</seg> ūrdhvage raktapitte ca yavāgūrna hitā jvare|155|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">tatra tarpaṇamevāgre prayojyaṃ <note place="foot" type="variant" n="91">‘pradeyaṃ’ iti pā.</note> lājasaktubhiḥ||155||</seg> jvarāpahaiḥ phalarasairyuktaṃ samadhuśarkaram|156|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="156">tataḥ sātmyabalāpekṣī bhojayejjīrṇatarpaṇam||156||</seg> <seg type="unit" n="157">tanunā mudgayūṣeṇa jāṅgalānāṃ rasena vā| annakāleṣu cāpyasmai vidheyaṃ dantadhāvanam||157||</seg> <seg type="unit" n="158">yo'sya vaktrarasastasmādviparītaṃ priyaṃ ca yat| tadasya mukhavaiśadyaṃ prakāṅkṣāṃ cānnapānayoḥ||158||</seg> <seg type="unit" n="159">dhatte rasaviśeṣāṇāmabhijñatvaṃ karoti yat| viśodhya drumaśākhāgrairāsyaṃ prakṣālya cāsakṛt||159||</seg> mastvikṣurasamadyādyairyathāhāramavāpnuyāt|160|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="160">pācanaṃ śamanīyaṃ vā kaṣāyaṃ pāyayedbhiṣak||160||</seg> jvaritaṃ ṣaḍahe'tīte laghvannapratibhojitam|161|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">stabhyante na <note place="foot" type="variant" n="101">‘na cyavante ca’ iti pā.</note> vipacyante kurvanti viṣamajvaram||161||</seg> <seg type="unit" n="162">doṣā baddhāḥ kaṣāyeṇa stambhitvāttaruṇe jvare| na tu kalpanamuddiśya kaṣāyaḥ pratiṣidhyate||162||</seg> yaḥ kaṣāyakaṣāyaḥ <note place="foot" type="variant" n="102">‘kaṣāyaḥ kaṣāyaḥ’ iti pā.</note> syāt sa varjyastaruṇajvare|163|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">yūṣairamlairanamlairvā jāṅgalairvā rasairhitaiḥ||163||</seg> daśāhaṃ yāvadaśnīyāllaghvannaṃ jvaraśāntaye|164|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="164">ata ūrdhvaṃ kaphe mande vātapittottare jvare||164||</seg> paripakveṣu doṣeṣu sarpiṣpānaṃ yathā'mṛtam|165|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="165">nirdaśāhamapi jñātvā kaphottaramalaṅghitam||165||</seg> <seg type="unit" n="166">na sarpiḥ pāyayedvaidyaḥ kaṣāyaistamupācaret <note place="foot" type="variant" n="109">‘śamanaistamupācaret’ iti pā.</note>| yāvallaghutvādaśanaṃ dadyānmāṃsarasena ca||166||</seg> balaṃ hyalaṃ nigrahāya doṣāṇāṃ, balakṛcca tat <note place="foot" type="variant" n="110">‘balaṃ hyalaṃ doṣaharaṃ, paraṃ tacca balapradam’ iti pā.</note>|167|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="167">dāhatṛṣṇāparītasya vātapittottaraṃ jvaram||167||</seg> baddhapracyutadoṣaṃ vā nirāmaṃ payasā jayet|168|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="168">kriyābhirābhiḥ praśamaṃ na prayāti yadā jvaraḥ||168||</seg> akṣīṇabalamāṃsāgneḥ <note place="foot" type="variant" n="112">‘akṣīṇabalamāṃsasya’ iti pā.</note> śamayettaṃ virecanaiḥ|169|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="169">jvarakṣīṇasya na hitaṃ vamanaṃ na virecanam||169||</seg> <seg type="unit" n="170">kāmaṃ tu payasā tasya nirūhairvā harenmalān| nirūho balamagniṃ ca vijvaratvaṃ mudaṃ rucim||170||</seg> paripakveṣu doṣeṣu prayuktaḥ śīghramāvahet|171|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="171">pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret||171||</seg> sraṃsanaṃ trīnmalān bastirharet pakvāśayasthitān|172|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="172">jvare purāṇe saṅkṣīṇe kaphapitte dṛḍhāgnaye||172||</seg> rūkṣabaddhapurīṣāya pradadyādanuvāsanam|173|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="173">gaurave śirasaḥ śūle vibaddheṣvindriyeṣu ca||173||</seg> jīrṇajvare rucikaraṃ kuryānmūrdhavirecanam|174|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="174">abhyaṅgāṃśca pradehāṃśca pariṣekāvagāhane||174||</seg> <seg type="unit" n="175">vibhajya śītoṣṇakṛtaṃ <note place="foot" type="variant" n="113">‘śītoṣṇatayā’ iti pā.</note> kuryājjīrṇe jvare bhiṣak| tairāśu praśamaṃ yāti bahirmārgagato jvaraḥ||175||</seg> labhante sukhamaṅgāni balaṃ varṇaśca vardhate|176|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="176">dhūpanāñjanayogaiśca yānti jīrṇajvarāḥ śamam||176||</seg> tvaṅmātraśeṣā yeṣāṃ ca bhavatyāganturanvayaḥ|177|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="177">iti kriyākramaḥ siddho jvaraghnaḥ samprakāśitaḥ||177||</seg> <seg type="unit" n="178">yeṣāṃ tveṣa kramastāni dravyāṇyūrdhvamataḥ śṛṇu| raktaśālyādayaḥ śastāḥ purāṇāḥ ṣaṣṭikaiḥ saha||178||</seg> yavāgvodanalājārthe jvaritānāṃ jvarāpahāḥ|179|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="179">lājapeyāṃ sukhajarāṃ pippalīnāgaraiḥ śṛtām||179||</seg> <seg type="unit" n="180">pibejjvarī jvaraharāṃ kṣudvānalpāgnirāditaḥ| amlābhilāṣī tāmeva dāḍimāmlāṃ sanāgarām||180||</seg> <seg type="unit" n="181">sṛṣṭaviṭ paittiko vā'tha śītāṃ madhuyutāṃ pibet| peyāṃ vā raktaśālīnāṃ pārśvabastiśiroruji||181||</seg> <seg type="unit" n="182">śvadaṃṣṭrākaṇṭakāribhyāṃ siddhāṃ jvaraharāṃ pibet| jvarātisārī peyāṃ vā pibet sāmlāṃ śṛtāṃ naraḥ||182||</seg> <seg type="unit" n="183">pṛśniparṇībalābilvanāgarotpaladhānyakaiḥ| śṛtāṃ vidārīgandhādyairdīpanīṃ svedanīṃ naraḥ||183||</seg> <seg type="unit" n="184">kāsī śvāsī ca hikkī ca yavāgūṃ jvaritaḥ pibet| vibaddhavarcāḥ sayavāṃ pippalyāmalakaiḥ śṛtām||184||</seg> <seg type="unit" n="185">sarpiṣmatīṃ pibet peyāṃ jvarī doṣānulomanīm| koṣṭhe vibaddhe saruji pibet peyāṃ śṛtāṃ jvarī||185||</seg> <seg type="unit" n="186">mṛdvīkāpippalīmūlacavyāmalakanāgaraiḥ| pibet sabilvāṃ peyāṃ vā jvare saparikartike||186||</seg> <seg type="unit" n="187">balāvṛkṣāmlakolāmlakalaśīdhāvanīśṛtām| asvedanidrastṛṣṇārtaḥ pibet peyāṃ saśarkarām||187||</seg> nāgarāmalakaiḥ siddhāṃ ghṛtabhṛṣṭāṃ jvarāpahām|188|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="188">mudgānmasūrāṃścaṇakān kulatthān samakuṣṭakān||188||</seg> yūṣārthe yūṣasātmyānāṃ <note place="foot" type="variant" n="122">‘yūṣasātmyāya jvaritāya’ iti pā.</note> jvaritānāṃ pradāpayet|189|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="189">paṭolapatraṃ saphalaṃ kulakaṃ pāpacelikam||189||</seg> karkoṭakaṃ kaṭhillaṃ ca vidyācchākaṃ jvare hitam|190|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="190">lāvān kapiñjalāneṇāṃścakorānupacakrakān||190||</seg> <seg type="unit" n="191">kuraṅgān kālapucchāṃśca hariṇān pṛṣatāñchaśān| pradadyānmāṃsasātmyāya jvaritāya jvarāpahān||191||</seg> <seg type="unit" n="192">īṣadamlānanamlān vā rasān kāle vicakṣaṇaḥ| kukkuṭāṃśca mayūrāṃśca tittirikrauñcavartakān||192||</seg> <seg type="unit" n="193">gurūṣṇatvānna śaṃsanti jvare keciccikitsakāḥ| laṅghanenānilabalaṃ jvare yadyadhikaṃ bhavet||193||</seg> bhiṣaṅmātrāvikalpajño <note place="foot" type="variant" n="123">‘mātrāvikalpajña iti vikalpo viśiṣṭakalpanā saṃskāra ityarthaḥ| tena tāvatī mātrā kartavyā, tādṛśaśca saṃskāraḥ kāryaḥ, yathā laghutvānuṣṇatve bhavata ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ</note> dadyāttānapi kālavit|194|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="194">gharmāmbu cānupānārthaṃ tṛṣitāya pradāpayet||194||</seg> madyaṃ vā madyasātmyāya yathādoṣaṃ yathābalam|195|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="195">gurūṣṇasnigdhamadhurān kaṣāyāṃśca navajvare||195||</seg> <seg type="unit" n="196">āhārān doṣapaktyarthaṃ prāyaśaḥ parivarjayet| annapānakramaḥ siddho jvaraghnaḥ samprakāśitaḥ||196||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="197">ata ūrdhvaṃ pravakṣyante kaṣāyā jvaranāśanāḥ| pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā mustaparpaṭakaṃ pibet||197||</seg> <seg type="unit" n="198">sanāgaraṃ parpaṭakaṃ pibedvā sadurālabham| kirātatiktakaṃ mustaṃ guḍūcīṃ viśvabheṣajam||198||</seg> <seg type="unit" n="199">pāṭhāmuśīraṃ sodīcyaṃ pibedvā jvaraśāntaye| jvaraghnā dīpanāścaite kaṣāyā doṣapācanāḥ||199||</seg> tṛṣṇārucipraśamanā mukhavairasyanāśanāḥ|200|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="200">kaliṅgakāḥ paṭolasya patraṃ kaṭukarohiṇī||200||</seg> <seg type="unit" n="101">paṭolaḥ sārivā mustaṃ pāṭhā kaṭukarohiṇī| nimbaḥ paṭolastriphalā mṛdvīkā mustavatsakau||101||</seg> <seg type="unit" n="202">kirātatiktamamṛtā candanaṃ viśvabheṣajam| guḍūcyāmalakaṃ mustamardhaślokasamāpanāḥ||202||</seg> <seg type="unit" n="203">kaṣāyāḥ śamayantyāśu pañca pañcavidhāñjvarān| santataṃ satatānyedyustṛtīyakacaturthakān||203||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="204">vatsakāragvadhau pāṭhāṃ ṣaḍgranthāṃ kaṭurohiṇīm| mūrvāṃ sātiviṣāṃ nimbaṃ paṭolaṃ dhanvayāsakam||204||</seg> <seg type="unit" n="205">vacāṃ mustamuśīraṃ ca madhukaṃ triphalāṃ balām| pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā pibejjvaraharaṃ naraḥ||205||</seg> <seg type="unit" n="206">madhūkamustamṛdvīkākāśmaryāṇi parūṣakam| trāyamāṇāmuśīraṃ ca triphalāṃ kaṭurohiṇīm||206||</seg> pītvā niśisthitaṃ janturjvarācchīghraṃ vimucyate|207|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="207">jātyāmalakamustāni tadvaddhanvayavāsakam||207||</seg> <seg type="unit" n="208">vibaddhadoṣo jvaritaḥ kaṣāyaṃ saguḍaṃ pibet| triphalāṃ trāyamāṇāṃ ca mṛdvīkāṃ kaṭurohiṇīm||208||</seg> <seg type="unit" n="209">pittaśleṣmaharastveṣa kaṣāyo hyānulomikaḥ| trivṛtāśarkarāyuktaḥ pittaśleṣmajvarāpahaḥ||209||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="210">bṛhatyau vatsakaṃ mustaṃ devadāru mahauṣadham| kolavallī ca yogo'yaṃ sannipātajvarāpahaḥ||210||</seg> <seg type="unit" n="211">śaṭī puṣkaramūlaṃ ca vyāghrī śṛṅgī durālabhā| guḍūcī nāgaraṃ pāṭhā kirātaṃ kaṭurohiṇī||211||</seg> <seg type="unit" n="212">eṣa śaṭyādiko vargaḥ sannipātajvarāpahaḥ| kāsahṛdgrahapārśvārtiśvāsatandrāsu śasyate||212||</seg> <seg type="unit" n="213">bṛhatyau pauṣkaraṃ bhārgī śaṭī śṛṅgī durālabhā| vatsakasya ca bījāni paṭolaṃ kaṭurohiṇī||213||</seg> <seg type="unit" n="214">bṛhatyādirgaṇaḥ proktaḥ sannipātajvarāpahaḥ| kāsādiṣu ca sarveṣu dadyāt sopadraveṣu ca||214||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="215">kaṣāyāśca yavāgvaśca pipāsājvaranāśanāḥ| nirdiṣṭā bheṣajādhyāye bhiṣaktānapi yojayet||215||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="216">jvarāḥ kaṣāyairvamanairlaṅghanairlaghubhojanaiḥ| rūkṣasya ye na śāmyanti sarpisteṣāṃ bhiṣagjitam||216||</seg> <seg type="unit" n="217">rūkṣaṃ tejo jvarakaraṃ tejasā rūkṣitasya ca| yaḥ syādanubalo dhātuḥ snehavadhyaḥ <note place="foot" type="variant" n="133">‘snehasādhyaḥ’ iti pā.</note> sa cānilaḥ||217||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="218">kaṣāyāḥ sarva evaite sarpiṣā saha yojitāḥ| prayojyā jvaraśāntyarthamagnisandhukṣaṇāḥ śivāḥ||218||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="219">pippalyaścandanaṃ mustamuśīraṃ kaṭurohiṇī| kaliṅgakāstāmalakī sārivā'tiviṣā sthirā||219||</seg> <seg type="unit" n="220">drākṣāmalakabilvāni trāyamāṇā nidigdhikā| siddhamitairghṛtaṃ sadyo jīrṇajvaramapohati||220||</seg> <seg type="unit" n="221">kṣayaṃ kāsaṃ śiraḥśūlaṃ pārśvaśūlaṃ halīmakam| aṃsābhitāpamāgniṃ ca viṣamaṃ sanniyacchati||221||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="222">vāsāṃ guḍūcīṃ triphalāṃ trāyamāṇāṃ yavāsakam| paktvā tena kaṣāyeṇa payasā dviguṇena ca||222||</seg> <seg type="unit" n="223">pippalīmustamṛdvīkācandanotpalanāgaraiḥ| kalkīkṛtaiśca vipaceddhṛtaṃ jīrṇajvarāpaham||223||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="224">balāṃ śvadaṃṣṭrāṃ bṛhatīṃ kalasīṃ dhāvanīṃ sthirām| nimbaṃ parpaṭakaṃ mustaṃ trāyamāṇāṃ durālabhām||224||</seg> <seg type="unit" n="225">kṛtvā kaṣāyaṃ peṣyārthe dadyāttāmalakīṃ śaṭīm| drākṣāṃ puṣkaramūlaṃ ca medāmāmalakāni ca||225||</seg> <seg type="unit" n="226">ghṛtaṃ payaśca tat siddhaṃ sarpirjvaraharaṃ param| kṣayakāsaśiraḥśūlapārśvaśūlāṃsatāpanut <note place="foot" type="variant" n="139">‘tṛṣṇākāsa...’ iti pā.</note>||226||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="227">jvaribhyo bahudoṣebhya ūrdhvaṃ cādhaśca buddhimān| dadyāt saṃśodhanaṃ kāle kalpe yadupadekṣyate||227||</seg> <seg type="unit" n="228">madanaṃ pippalībhirvā kaliṅgairmadhukena vā| yuktamuṣṇāmbunā peyaṃ vamanaṃ jvaraśāntaye||228||</seg> <seg type="unit" n="229">kṣaudrāmbunā rasenekṣorathavā lavaṇāmbunā| jvare pracchardanaṃ śastaṃ madyairvā tarpaṇena vā||229||</seg> <seg type="unit" n="230">mṛdvīkāmalakānāṃ vā rasaṃ praskandanaṃ pibet| rasamāmalakānāṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ jvarāpaham||230||</seg> <seg type="unit" n="231">lihyādvā traivṛtaṃ cūrṇaṃ saṃyuktaṃ madhusarpiṣā| pibedvā kṣaudramāvāpya saghṛtaṃ triphalārasam||231||</seg> <seg type="unit" n="232">āragvadhaṃ vā payasā mṛdvīkānāṃ rasena vā| trivṛtāṃ trāyamāṇāṃ vā payasā jvaritaḥ pibet||232||</seg> <seg type="unit" n="233">jvarādvimucyate pītvā mṛdvīkābhiḥ sahābhayām| payo'nupānamuṣṇaṃ vā pītvā drākṣārasaṃ naraḥ||233||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="234">kāsācchvāsācchiraḥśūlātpārśvaśūlāccirajvarāt| mucyate jvaritaḥ pītvā pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ||234||</seg> <seg type="unit" n="235">eraṇḍamūlotkvathitaṃ jvarāt saparikartikāt| payo vimucyate pītvā tadvadbilvaśalāṭubhiḥ||235||</seg> <seg type="unit" n="236">trikaṇṭakabalāvyāghrīguḍanāgarasādhitam| varcomūtravibandhaghnaṃ śophajvaraharaṃ payaḥ||236||</seg> <seg type="unit" n="237">sanāgaraṃ samṛdvīkaṃ saghṛtakṣaudraśarkaram| śṛtaṃ payaḥ sakharjūraṃ pipāsājvaranāśanam||237||</seg> <seg type="unit" n="238">caturguṇenāmbhasā vā śṛtaṃ jvaraharaṃ payaḥ| dhāroṣṇaṃ vā payaḥ sadyo vātapittajvaraṃ jayet||238||</seg> <seg type="unit" n="239">jīrṇajvarāṇāṃ sarveṣāṃ payaḥ praśamanaṃ param| peyaṃ taduṣṇaṃ śītaṃ vā yathāsvaṃ bheṣajaiḥ śṛtam||239||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="240">prayojayejjvaraharānnirūhān sānuvāsanān| pakvāśayagate doṣe vakṣyante ye ca siddhiṣu||240||</seg> <seg type="unit" n="241">paṭolāriṣṭapatrāṇi sośīraścaturaṅgulaḥ| hrīberaṃ rohiṇī tiktā śvadaṃṣṭrā madanāni ca||241||</seg> <seg type="unit" n="242">sthirā balā ca tat sarvaṃ payasyardhodake śṛtam| kṣīrāvaśeṣaṃ niryūhaṃ saṃyuktaṃ madhusarpiṣā||242||</seg> <seg type="unit" n="243">kalkairmadanamustānāṃ pippalyā madhukasya ca| vatsakasya ca saṃyuktaṃ bastiṃ dadyājjvarāpaham||243||</seg> <seg type="unit" n="244">śuddhe mārge hṛte doṣe viprasanneṣu dhātuṣu| gatāṅgaśūlo laghvaṅgaḥ sadyo bhavati vijvaraḥ||244||</seg> <seg type="unit" n="245">āragvadhamuśīraṃ ca madanasya phalaṃ tathā| catasraḥ parṇinīścaiva <note place="foot" type="variant" n="141">‘parṇīścatasro madhukaṃ’ iti pā.</note> niryūhamupakalpayet||245||</seg> <seg type="unit" n="246">priyaṅgurmadanaṃ mustaṃ śatāhvā madhuyaṣṭikā| kalkaḥ sarpirguḍaḥ kṣaudraṃ jvaraghno bastiruttamaḥ||246||</seg> <seg type="unit" n="247">guḍūcīṃ trāyamāṇāṃ ca candanaṃ madhukaṃ vṛṣam| sthirāṃ balāṃ pṛśniparṇīṃ madanaṃ ceti sādhayet||247||</seg> <seg type="unit" n="248">rasaṃ jāṅgalamāṃsasya rasena sahitaṃ bhiṣak| pippalīphalamustānāṃ kalkena madhukasya ca||248||</seg> <seg type="unit" n="249">īṣatsalavaṇaṃ yuktyā nirūhaṃ madhusarpiṣā| jvarapraśamanaṃ dadyādbalasvedarucipradam||249||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="250">jīvantīṃ madhukaṃ medāṃ pippalīṃ madanaṃ vacām| ṛddhiṃ rāsnāṃ balāṃ viśvaṃ <note place="foot" type="variant" n="142">‘bilvaṃ’ iti pā.</note> śatapuṣpāṃ śatāvarīm||250||</seg> <seg type="unit" n="251">piṣṭvā kṣīraṃ jalaṃ sarpistailaṃ ca vipacedbhiṣak| ānuvāsanikaṃ snehametaṃ vidyājjvarāpaham||251||</seg> <seg type="unit" n="252">paṭolapicumardābhyāṃ guḍūcyā madhukena ca| madanaiśca śṛtaḥ sneho jvaraghnamanuvāsanam||252||</seg> <seg type="unit" n="253">candanāgurukāśmaryapaṭolamadhukotpalaiḥ| siddhaḥ sneho jvaraharaḥ snehabastiḥ praśasyate||253||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="254">yaduktaṃ bheṣajādhyāye vimāne rogabheṣaje| śirovirecanaṃ kuryādyuktijñastajjvarāpaham||254||</seg> <seg type="unit" n="255">yacca nāvanikaṃ tailaṃ yāśca tailaṃ yāśca prāgdhūmavartayaḥ| mātrāśitīye nirdiṣṭāḥ prayojyāstā jvareṣvapi||255||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="256">abhyaṅgāṃśca pradehāṃśca pariṣekāṃśca kārayet| yathābhilāṣaṃ śītoṣṇaṃ vibhajya dvividhaṃ jvaram||256||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="257">sahasradhautaṃ sarpirvā tailaṃ vā candanādikam| dāhajvarapraśamanaṃ dadyādabhyañjanaṃ bhiṣak||257||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="258">atha candanādyaṃ tailamupadekṣyāmaḥ- candanabhadraśrīkālānusāryakālīyakapadmāpadmakośīrasārivāmadhukaprapauṇḍarīkanāgapuṣpodīcyavanyapadmotpalanalinakumuda- saugandhikapuṇḍarīkaśatapatrabisamṛṇālaśālūkaśaivālakaśerukānantākuśakāśekṣudarbhaśaranalaśālimūlajambuvetasavānīragundrā- kakubhāsanāśvakarṇasyandanavātapothaśālatāladhavatiniśakhadirakadarakadambakāśmaryaphalasarjaplakṣavaṭakapītanodumbarāśvattha- nyagrodhadhātakīdūrvetkaṭaśṛṅgāṭakamañjiṣṭhājyotiṣmatīpuṣkarabījakrauñcādanabadarīkovidārakadalī- saṃvartakāriṣṭaśataparvāśītakumbhikāśatāvarīśrīparṇīśrāvaṇīmahāśrāvaṇīrohiṇīśītapākyodanapākīkālabalāpayasyāvidārī- jīvakarṣabhakamedāmahāmedāmadhurasarṣyaproktātṛṇaśūnyamocarasāṭarūṣakabakulakuṭajapaṭolanimbaśālmalīnārikela- kharjūramṛdvīkāpriyālapriyaṅgudhanvanātmāguptāmadhūkānāmanyeṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="143">‘... śvetakumbhikā ...’ iti pā.</note> ca śītavīryāṇāṃ yathālābhamauṣadhānāṃ kaṣāyaṃ kārayet| tena kaṣāyeṇa dviguṇitapayasā teṣāmeva ca kalkena kaṣāyārdhamātraṃ mṛdvagninā sādhayettailam| etattailamabhyaṅgāt sadyo dāhajvaramapanayati| etaireva cauṣadhairaślakṣṇapiṣṭaiḥ suśītaiḥ pradehaṃ kārayet| etaireva ca śṛtaśītaṃ salilamavagāhapariṣekārthaṃ prayuñjīta||258||</seg> <seg type="unit" n="259">iti candanādyaṃ tailam| madhvāranālakṣīradadhighṛtasalilasekāvagāhāśca sadyo dāhajvaramapanayanti śītasparśatvāt||259||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="260">bhavanti cātra- pauṣkareṣu suśīteṣu padmotpaladaleṣu ca| kadalīnāṃ ca patreṣu kṣaumeṣu vimaleṣu ca||260||</seg> <seg type="unit" n="261">candanodakaśīteṣu śīte <note place="foot" type="variant" n="147">‘supyāddāhārditaḥ sukham’ iti pā.</note> dhārāgṛhe'pi vā| himāmbusikte sadane dāhārtaḥ <note place="foot" type="variant" n="148">‘śīte dhārāgṛhe'pi vā’ iti pā.</note> saṃviśet sukham||261||</seg> <seg type="unit" n="262">hemaśaṅkhapravālānāṃ maṇīnāṃ mauktikasya ca| candanodakaśītānāṃ saṃsparśānurasān <note place="foot" type="variant" n="149">‘saṃsparśānurasā’ iti pā.</note> spṛśet||262||</seg> <seg type="unit" n="263">sragbhirnīlotpalaiḥ padmairvyajanairvividhairapi| śītavātāvahairvyajjyeccandanodakavarṣibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="150">‘śītavātakarairvījyaḥ’ iti pā.</note>||263||</seg> <seg type="unit" n="264">nadyastaḍāgāḥ padminyo hradāśca vimalodakāḥ| avagāhe hitā dāhatṛṣṇāglānijvarāpahāḥ||264||</seg> <seg type="unit" n="265">priyāḥ pradakṣiṇācārāḥ pramadāścandanokṣitāḥ| sāntvayeyuḥ paraiḥ kāmairmaṇimauktikabhūṣaṇāḥ||265||</seg> <seg type="unit" n="266">śītāni cānnapānāni śītānyupavanāni ca| vāyavaścandrapādāśca śītā dāhajvarāpahāḥ||266||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="267">athoṣṇābhiprāyiṇāṃ jvaritānāmabhyaṅgādīnupakramānupadekṣyāmaḥ- agurukuṣṭhatagarapatranaladaśaileyadhyāmakahareṇukāsthauṇeyakakṣemakailāvarāṅgadalapuratamālapatrabhūtīkarohiṣasaralaśallakī- devadārvagnimanthabilvasyonākakāśmaryapāṭalāpunarnavāvṛścīrakaṇṭakārībṛhatīśālaparṇīpṛśniparṇīmāṣaparṇīmudgaparṇīgokṣurakairaṇḍa- śobhāñjanakavaruṇārkacirabilvatilvakaśaṭīpuṣkaramūlagaṇḍīrorubūkapattūrākṣīvāśmāntakaśigrumātuluṅgapīlukamūlakaparṇī- tilaparṇīpīluparṇīmeṣaśṛṅgīhiṃsrādantaśaṭhairāvatakabhallātakāsphotakāṇḍīrātmajaikeṣīkākarañjadhānyakājamoda- pṛthvīkāsumukhasurasakuṭherakakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakabhūstṛṇaśṛṅgaverapippalīsarṣapāśvagandhārāsnāruhārohāvacābalātibalā- guḍūcīśatapuṣpāśītavallīnākulīgandhanākulīśvetājyotiṣmatīcitrakādhyaṇḍāmlacāṅgerī- tilabadarakulatthamāṣāṇāmevaṃvidhānāmanyeṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="151">‘…kāṇḍīrātmaguptākākāṇḍaiṣīkā...’ iti pā.</note><note place="foot" type="variant" n="152">‘…surasakarakakaṇḍīrakuṭheraka...’ iti pā.</note><note place="foot" type="variant" n="153">‘…ruhāvarohā...’ iti pā.</note> coṣṇavīryāṇāṃ yathālābhamauṣadhānāṃ kaṣāyaṃ kārayet, tena kaṣāyeṇa teṣāmeva ca kalkena surāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakadadhimaṇḍāranālakaṭvaraprativinītena tailapātraṃ vipācayet| tena sukhoṣṇena tailenoṣṇābhiprāyiṇaṃ jvaritamabhyañjyāt, tathā śītajvaraḥ praśāmyati; etaireva cauṣadhaiḥ ślakṣṇapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiḥ pradehaṃ kārayet, etaireva ca śṛtaṃ sukhoṣṇaṃ salilamavagāhanārthaṃ pariṣekārthaṃ ca prayuñjīta śītajvarapraśamārtham||267||</seg> ityagurvādyaṃ tailam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="268">bhavanti cātra- trayodaśavidhaḥ svedaḥ svedādhyāye nidarśitaḥ| mātrākālavidā yuktaḥ sa ca śītajvarāpahaḥ||268||</seg> <seg type="unit" n="269">sā kuṭī tacca śayanaṃ taccāvacchādanaṃ jvaram| śītaṃ praśamayantyāśu dhūpāścāgurujā ghanāḥ||269||</seg> <seg type="unit" n="270">cārūpacitagātryaśca taruṇyo yauvanoṣmaṇā| āśleṣācchamayantyāśu pramadāḥ śiśirajvaram||270||</seg> <seg type="unit" n="271">svedanānyannapānāni vātaśleṣmaharāṇi ca| śītajvaraṃ jayantyāśu saṃsargabalayojanāt||271||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="272">vātaje śramaje caiva purāṇe kṣataje jvare| laṅghanaṃ na hitaṃ vidyācchamanaistānupācaret||272||</seg> <seg type="unit" n="273">vikṣipyāmāśayoṣmāṇaṃ yasmādgatvā rasaṃ nṛṇām| jvaraṃ kurvanti doṣāstu hīyate'gnibalaṃ tataḥ||273||</seg> <seg type="unit" n="274">yathā prajvalito vahniḥ sthālyāmindhanavānapi| na pacatyodanaṃ samyaganilaprerito bahiḥ||274||</seg> <seg type="unit" n="275">paktisthānāttathā doṣairūṣmā kṣipto bahirnṛṇām| na pacatyabhyavahṛtaṃ kṛcchrāt pacati vā laghu||275||</seg> <seg type="unit" n="276">ato'gnibalarakṣārthaṃ laṅghanādikramo hitaḥ| saptāhena hi pacyante saptadhātugatā malāḥ||276||</seg> <seg type="unit" n="277">nirāmaścāpyataḥ prokto jvaraḥ prāyo'ṣṭame'hani| udīrṇadoṣastvalpāgniraśnan guru viśeṣataḥ||277||</seg> <seg type="unit" n="278">mucyate sahasā prāṇaiściraṃ kliśyati vā naraḥ| etasmātkāraṇādvidvān vātike'pyādito jvare||278||</seg> <seg type="unit" n="279">nāti gurvati vā snigdhaṃ bhojayet sahasā naram| jvare mārutaje tvādāvanapekṣyāpi hi kramam||279||</seg> <seg type="unit" n="280">kuryānniranubandhānāmabhyaṅgādīnupakramān| pāyayitvā kaṣāyaṃ ca bhojayedrasabhojanam||280||</seg> <seg type="unit" n="281">jīrṇajvaraharaṃ kuryāt sarvaśaścāpyupakramam| śleṣmalānāmavātānāṃ jvaro'nuṣṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="155">‘'nuṣṇe’ iti pā.</note> kaphādhikaḥ||281||</seg> <seg type="unit" n="282">paripākaṃ na saptāhenāpi yāti mṛdūṣmaṇām| taṃ krameṇa yathoktena laṅghanālpāśanādinā||282||</seg> ādaśāhamupakramya kaṣāyādyairupācaret|283|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="283">sāmā ye ye ca kaphajāḥ kaphapittajvarāśca ye||283||</seg> laṅghanaṃ laṅghanīyoktaṃ teṣu kāryaṃ prati prati|284|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="284">vamanaiśca virekaiśca bastibhiśca yathākramam||284||</seg> jvarānupacareddhīmān kaphapittānilodbhavān|285|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="285">saṃsṛṣṭān sannipatitān buddhvā taratamaiḥ samaiḥ||285||</seg> <seg type="unit" n="286">jvarān doṣakramāpekṣī yathoktairauṣadhairjayet| vardhanenaikadoṣasya kṣapaṇenocchritasya vā||286||</seg> kaphasthānānupūrvyā vā sannipātajvaraṃ jayet|287|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="287">sannipātajvarasyānte karṇamūle sudārūṇaḥ||287||</seg> <seg type="unit" n="288">śothaḥ sañjāyate tena kaścideva pramucyate| raktāvasecanaiḥ śīghraṃ sarpiṣpānaiśca taṃ jayet||288||</seg> pradehaiḥ kaphapittaghnairnāvanaiḥ kavalagrahaiḥ|289|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="289">śītoṣṇasnigdharūkṣādyairjvaro yasya na śāmyati||289||</seg> śākhānusārī raktasya <note place="foot" type="variant" n="165">‘tasyāśu muñcedbāhvoḥ kramāt sirām’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note> so'vasekāt praśāmyati|290|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="290">visarpeṇābhighātena yaśca visphoṭakairjvaraḥ||290||</seg> tatrādau sarpiṣaḥ pānaṃ kaphapittottaro na cet|291|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="291">daurbalyāddehadhātūnāṃ jvaro jīrṇo'nuvartate||291||</seg> balyeḥ sambṛṃhaṇaistasmādāhāraistamupācaret|292|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="292">karma sādhāraṇaṃ jahyāttṛtīyakacaturthakau <note place="foot" type="variant" n="166">‘kuryāttṛtīyakacaturthake’ iti pā.</note>||292||</seg> <seg type="unit" n="293">āganturanubandho hi prāyaśo viṣamajvare| vātapradhānaṃ sarpirbhirbastibhiḥ sānuvāsanaiḥ||293||</seg> <seg type="unit" n="294">snigdhoṣṇairannapānaiśca śamayedviṣamajvaram| virecanena payasā sarpiṣā saṃskṛtena ca||294||</seg> <seg type="unit" n="295">viṣamaṃ tiktaśītaiśca jvaraṃ pittottaraṃ jayet| vamanaṃ pācanaṃ rūkṣamannapānaṃ vilaṅghanam||295||</seg> kaṣāyoṣṇaṃ ca viṣame jvare śastaṃ kaphottare|296|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="296">yogāḥ parāḥ <note place="foot" type="variant" n="167">‘paraṃ’ iti pā.</note> pravakṣyante viṣamajvaranāśanāḥ||296||</seg> <seg type="unit" n="297">prayoktavyā matimatā doṣādīn pravibhajya te| surā samaṇḍā pānārthe bhakṣyārthe caraṇāyudhaḥ||297||</seg> <seg type="unit" n="298">tittiriśca mayūraśca prayojyā viṣamajvare| pibedvā ṣaṭpalaṃ sarpirabhayāṃ vā prayojayet||298||</seg> <seg type="unit" n="299">triphalāyāḥ kaṣāyaṃ vā guḍūcyā rasameva vā| nīlinīmajagandhāṃ ca trivṛtāṃ kaṭurohiṇīm||299||</seg> <seg type="unit" n="300">pibejjvarāgame yuktyā snehasvedopapāditaḥ| sarpiṣo mahatīṃ mātrāṃ pītvā vā chardayet punaḥ||300||</seg> <seg type="unit" n="301">upayujyānnapānaṃ vā prabhūtaṃ punarullikhet| sānnaṃ madyaṃ prabhūtaṃ vā pītvā svapyājjvarāgame||301||</seg> <seg type="unit" n="302">āsthāpanaṃ yāpanaṃ vā kārayedviṣamajvare| payasā vṛṣadaṃśasya śakṛdvā <note place="foot" type="variant" n="168">‘śakṛdvegāgame’ iti pā.</note> tadahaḥ pibet||302||</seg> <seg type="unit" n="303">vṛṣasya dadhimaṇḍena surayā vā <note place="foot" type="variant" n="169">‘vā'tha saindhavam’ iti pā.</note> sasaindhavam| pippalyāstriphalāyāśca dadhnastakrasya sarpiṣaḥ||303||</seg> <seg type="unit" n="304">pañcagavyasya payasaḥ prayogo viṣamajvare| rasonasya satailasya prāgbhaktamupasevanam||304||</seg> <seg type="unit" n="305">medyānāmuṣṇavīryāṇāmāmiṣāṇāṃ ca bhakṣaṇam| hiṅgutulyā tu vaiyāghrī vasā nasyaṃ sasaindhavā||305||</seg> <seg type="unit" n="306">purāṇasarpiḥ siṃhasya vasā tadvat sasaindhavā| saindhavaṃ pippalīnāṃ ca taṇḍulāḥ samanaḥśilāḥ||306||</seg> <seg type="unit" n="307">netrāñjanaṃ tailapiṣṭaṃ śasyate viṣamajvare| palaṅkaṣā nimbapatraṃ vacā kuṣṭhaṃ harītakī||307||</seg> <seg type="unit" n="308">sarṣapāḥ sayavāḥ sarpirdhūpanaṃ jvaranāśanam| ye dhūmā dhūpanaṃ yacca nāvanaṃ cāñjanaṃ ca yat||308||</seg> <seg type="unit" n="309">manovikāre nirdiṣṭaṃ kāryaṃ tadviṣamajvare| maṇīnāmoṣadhīnāṃ ca maṅgalyānāṃ viṣasya ca||309||</seg> dhāraṇādagadānāṃ ca sevanānna bhavejjvaraḥ|310|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="310">somaṃ sānucaraṃ devaṃ samātṛgaṇamīśvaram||310||</seg> <seg type="unit" n="311">pūjayan prayataḥ śīghraṃ mucyate viṣamajvarāt| viṣṇuṃ sahasramūrdhānaṃ carācarapatiṃ vibhum||311||</seg> <seg type="unit" n="312">stuvannāmasahasreṇa jvarān sarvānapohati| brahmāṇamaśvināvindraṃ hutabhakṣaṃ himācalam||312||</seg> <seg type="unit" n="313">gaṅgāṃ marudgaṇāṃśceṣṭyā <note place="foot" type="variant" n="171">‘marudgaṇāṃśceṣṭān’ iti pā.</note> pūjayañjayati jvarān| bhaktyā mātuḥ pituścaiva gurūṇāṃ pūjanena ca||313||</seg> <seg type="unit" n="314">brahmacaryeṇa tapasā satyena niyamena ca| japahomapradānena vedānāṃ śravaṇena ca||314||</seg> <seg type="unit" n="315">jvarādvimucyate śīghraṃ sādhūnāṃ darśanena ca| jvare rasasthe vamanamupavāsaṃ ca kārayet||315||</seg> <seg type="unit" n="316">sekapradehau raktasthe tathā saṃśamanāni ca| virecanaṃ sopavāsaṃ māṃsamedaḥsthite hitam||316||</seg> asthimajjagate deyā nirūhāḥ sānuvāsanāḥ|317|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="317">śāpābhicārādbhūtānāmabhiṣaṅgācca yo jvaraḥ||317||</seg> <seg type="unit" n="318">daivavyapāśrayaṃ tatra sarvamauṣadhamiṣyate| abhighātajvaro naśyet <note place="foot" type="variant" n="172">‘na syāt’ iti pā.</note> pānābhyaṅgena sarpiṣaḥ||318||</seg> <seg type="unit" n="319">raktāvasekairmadyaiśca <note place="foot" type="variant" n="173">‘medyaiśca’ iti pā.</note> sātmyairmāṃsarasaudanaiḥ| sānāho madyasātmyānāṃ madirārasabhojanaiḥ||319||</seg> <seg type="unit" n="320">kṣatānāṃ vraṇitānāṃ ca kṣatavraṇacikitsayā| āśvāseneṣṭalābhena vāyoḥ praśamanena ca||320||</seg> <seg type="unit" n="321">harṣaṇaiśca śamaṃ yānti kāmaśokabhayajvarāḥ| kāmyairarthairmanojñaiśca pittaghnaiścāpyupakramaiḥ||321||</seg> <seg type="unit" n="322">sadvākyaiśca śamaṃ yāti jvaraḥ krodhasamutthitaḥ| kāmāt krodhajvaro nāśaṃ krodhāt kāmasamudbhavaḥ||322||</seg> yāti tābhyāmubhābhyāṃ ca bhayaśokasamutthitaḥ|323|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="323">jvarasya vegaṃ kālaṃ ca cintayañjvaryate tu yaḥ||323||</seg> tasyeṣṭaistu vicitraiśca viṣayairnāśayet smṛtim|324|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="324">jvarapramokṣe puruṣaḥ kūjan vamati ceṣṭate| śvasanvivarṇaḥ svinnāṅgo vepate līyate muhuḥ||324||</seg> <seg type="unit" n="325">pralapatyuṣṇasarvāṅgaḥ śītāṅgaśca bhavatyapi| visañjño jvaravegārtaḥ sakrodha iva vīkṣyate <note place="foot" type="variant" n="174">‘vīkṣate’ iti pā.</note>||325||</seg> <seg type="unit" n="326">sadoṣaśabdaṃ ca śakṛddravaṃ sravati vegavat| liṅgānyetāni jānīyājjvaramokṣe vicakṣaṇaḥ||326||</seg> <seg type="unit" n="327">bahudoṣasya balavān <note place="foot" type="variant" n="175">‘balinaḥ’ iti pā.</note> prāyeṇābhinavo jvaraḥ| satkriyādoṣapaktyā <note place="foot" type="variant" n="176">‘sa kriyādoṣapattayā’ iti pā.</note> cedvimuñcati sudāruṇam||327||</seg> <seg type="unit" n="328">kṛtvā doṣavaśādvegaṃ kramāduparamanti ye| teṣāmadāruṇo mokṣo jvarāṇāṃ cirakāriṇām||328||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="329">vigataklamasantāpamavyathaṃ vimalendriyam| yuktaṃ prakṛtisattvena vidyāt puruṣamajvaram||329||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="330">sajvaro jvaramuktaśca vidāhīni gurūṇi ca| asātmyānyannapānāni viruddhāni ca varjayet||330||</seg> <seg type="unit" n="331">vyavāyamaticeṣṭāśca snānamatyaśanāni ca| tathā jvaraḥ śamaṃ yāti praśānto jāyate na ca||331||</seg> <seg type="unit" n="332">vyāyāmaṃ ca vyavāyaṃ ca snānaṃ caṅkramaṇāni ca| jvaramukto na seveta yāvanna balavān bhavet||332||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="333">asañjātabalo yastu jvaramukto niṣevate| varjyametannarastasya punarāvartate jvaraḥ||333||</seg> <seg type="unit" n="334">durhṛteṣu ca doṣeṣu yasya vā vinivartate| svalpenapyapacāreṇa tasya vyāvartate punaḥ||334||</seg> <seg type="unit" n="335">cirakālaparikliṣṭaṃ durbalaṃ hīnatejasam <note place="foot" type="variant" n="177">‘dīnacetasam’ iti pā.</note>| acireṇaiva kālena sa hanti punarāgataḥ||335||</seg> <seg type="unit" n="336">athavā'pi <note place="foot" type="variant" n="178">‘athavā viparīpākaṃ’ iti pā.</note> parīpākaṃ dhātuṣveva kramānmalāḥ| yānti jvaramakurvantaste tathā'pyapakurvate||336||</seg> <seg type="unit" n="337">dīnatāṃ śvayathuṃ glāniṃ pāṇḍutāṃ nānnakāmatām| kaṇḍūruktoṭhapiḍakāḥ kurvantyagniṃ ca te mṛdum||337||</seg> <seg type="unit" n="338">evamanye'pi ca gadā vyāvartante punargatāḥ| anirghātena doṣāṇāmalpairapyahitairnṛṇām||338||</seg> <seg type="unit" n="339">nirvṛtte'pi jvare tasmādyathāvasthaṃ yathābalam| yathāprāṇaṃ hareddoṣaṃ prayogairvā śamaṃ nayet||339||</seg> <seg type="unit" n="340">mṛdubhiḥ śodhanaiḥ śuddhiryāpanā bastayo hitāḥ| hitāśca laghavo yūṣā jāṅgalāmiṣajā rasāḥ||340||</seg> <seg type="unit" n="341">abhyaṅgodvartanasnānadhūpanānyañjanāni ca| hitāni punarāvṛtte jvare tiktaghṛtāni ca||341||</seg> <seg type="unit" n="342">gurvyabhiṣyandyasātmyānāṃ bhojanāt punarāgate| laṅghanoṣṇopacārādiḥ kramaḥ kāryaśca pūrvavat||342||</seg> <seg type="unit" n="343">kirātatiktakaṃ tiktā mustaṃ parpaṭako'mṛtā| ghnanti pītāni cābhyāsāt punarāvartakaṃ jvaram||343||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="344">tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ jvaritānāṃ vicakṣaṇaḥ| jvarākriyākramāpekṣī kuryāttattaccikitsitam||344||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="345">rogarāṭ sarvabhūtānāmantakṛddāruṇo jvaraḥ| tasmādviśeṣatastasya yateta praśame bhiṣak||345||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="346">tatra ślokaḥ- yathākramaṃ yathāpraśnamuktaṃ jvaracikitsitam| ātreyeṇāgniveśāya bhūtānāṃ hitakāmyayā||346||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne jvaracikitsitaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ca.6.4">
          <head>raktapittacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto raktapittacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">viharantaṃ jitātmānaṃ pañcagaṅge punarvasum| praṇamyovāca nirmohamagniveśo'gnivarcasam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bhagavan raktapittasya heturuktaḥ salakṣaṇaḥ| vaktavyaṃ yat paraṃ tasya vaktumarhasi tadguro||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">gururuvāca- mahāgadaṃ mahāvegamagnivacchīghrakāri ca| hetulakṣaṇavicchīghraṃ raktapittamupācaret||5||</seg> <seg type="unit" n="6">tasyoṣṇaṃ tīkṣṇamamlaṃ ca kaṭūni lavaṇāni ca| gharmaścānnavidāhaśca hetuḥ pūrvaṃ nidarśitaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tairhetubhiḥ samutkliṣṭaṃ pittaṃ raktaṃ prapadyate| tadyonitvāt prapannaṃ ca vardhate tat pradūṣayat||7||</seg> <seg type="unit" n="8">tasyoṣmaṇā dravo dhāturdhātordhātoḥ prasicyate| svidyatastena saṃvṛddhiṃ bhūyastadadhigacchati||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">saṃyogāddūṣaṇāttattu sāmānyādgandhavarṇayoḥ| raktasya pittamākhyātaṃ raktapittaṃ manīṣibhiḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">plīhānaṃ ca yakṛccaiva tadadhiṣṭhāya vartate| srotāṃsi raktavāhīni tanmūlāni hi dehinām||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sāndraṃ sapāṇḍu sasnehaṃ picchilaṃ ca kaphānvitam| śyāvāruṇaṃ saphenaṃ ca tanu rūkṣaṃ ca vātikam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">raktapittaṃ kaṣāyābhaṃ kṛṣṇaṃ gomūtrasannibham| mecakāgāradhūmābhamañjanābhaṃ ca paittikam||12||</seg> saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ dvidoṣaṃ yāpyamucyate||13||</seg> <seg type="unit" n="14">yattridoṣamasādhyaṃ tanmandāgnerativegavat| vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyānaśnataśca yat||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">gatirūrdhvamadhaścaiva raktapittasya darśitā| ūrdhvā saptavidhadvārā dvidvārā tvadharā gatiḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">sapta cchidrāṇi śirasi dve cādhaḥ, sādhyamūrdhvagam| yāpyaṃ tvadhogaṃ, mārgau tu dvāvasādhyaṃ prapadyate||16||</seg> <seg type="unit" n="17">yadā tu sarvacchidrebhyo romakūpebhya eva ca| vartate tāmasaṅkhyeyāṃ gatiṃ tasyāhurāntikīm||17||</seg> <seg type="unit" n="18">yaccobhayābhyāṃ mārgābhyāmatimātraṃ pravartate| tulyaṃ kuṇapagandhena raktaṃ kṛṣṇamatīva ca||18||</seg> <seg type="unit" n="19">saṃsṛṣṭaṃ kaphavātābhyāṃ kaṇṭhe <note place="foot" type="variant" n="4">‘yacca kaṇṭhe'vasajjati’ iti pā.</note> sajjati cāpi yat| yaccāpyupadravaiḥ sarvairyathoktaiḥ samabhidrutam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">hāridranīlaharitatāmrairvarṇairupadrutam| kṣīṇasya kāsamānasya yacca tacca na sidhyati||20||</seg> <seg type="unit" n="21">yadvidoṣānugaṃ yadvā śāntaṃ śāntaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘bhūyaḥ pravartateḥ’ iti pā.</note> prakupyati| mārgānmārgaṃ caredyadvā yāpyaṃ pittamasṛk ca tat||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">ekamārgaṃ balavato nātivegaṃ navotthitam| raktapittaṃ sukhe kāle sādhyaṃ syānnirupadravam||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">snigdhoṣṇamuṣṇarūkṣaṃ ca raktapittasya kāraṇam| adhogasyottaraṃ prāyaḥ, pūrvaṃ syādūrdhvagasya tu||23||</seg> <seg type="unit" n="24">ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ mārutānugam| dvimārgaṃ kaphavātābhyāmubhābhyāmanubadhyate||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">akṣīṇabalamāṃsasya raktapittaṃ yadaśnataḥ| taddoṣaduṣṭamutkliṣṭaṃ nādau stambhanamarhati||25||</seg> <seg type="unit" n="26">galagrahaṃ pūtinasyaṃ mūrcchāyamaruciṃ jvaram| gulmaṃ plīhānamānāhaṃ kilāsaṃ kṛcchramūtratām||26||</seg> <seg type="unit" n="27">kuṣṭhānyarśāṃsi vīsarpaṃ varṇanāśaṃ bhagandaram| buddhīndriyoparodhaṃ ca kuryāt stambhitamāditaḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">tasmādupekṣyaṃ balino baladoṣavicāriṇā <note place="foot" type="variant" n="6">‘baladoṣau prapaśyatā’ iti pā.</note>| raktapittaṃ prathamataḥ pravṛddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘pravṛttaṃ’ iti pā.</note> siddhimicchatā||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">prāyeṇa hi samutkliṣṭamāmadoṣāccharīriṇām| vṛddhiṃ prayāti pittāsṛktasmāttallaṅghyamāditaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">mārgau doṣānubandhaṃ ca nidānaṃ prasamīkṣya ca| laṅghanaṃ raktapittādau tarpaṇaṃ vā prayojayet||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">hrīberacandanośīramustaparpaṭakaiḥ śṛtam| kevalaṃ śṛtaśītaṃ vā dadyāttoyaṃ pipāsave||31||</seg> <seg type="unit" n="32">ūrdhvage tarpaṇaṃ pūrvaṃ peyāṃ pūrvamadhogate| kālasātmyānubandhajño dadyāt prakṛtikalpavit||32||</seg> <seg type="unit" n="33">jalaṃ kharjūramṛdvīkāmadhūkaiḥ saparūṣakaiḥ| śṛtaśītaṃ prayoktavyaṃ tarpaṇārthe saśarkaram||33||</seg> <seg type="unit" n="34">tarpaṇaṃ saghṛtakṣaudraṃ lājacūrṇaiḥ pradāpayet| ūrdhvagaṃ raktapittaṃ tat pītaṃ kāle vyapohati||34||</seg> <seg type="unit" n="35">mandāgneramlasātmyāya tat sāmlamapi kalpayet| dāḍimāmalakairvidvānamlārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘dāḍimāmalakau’ iti pā.</note> cānudāpayet||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">śāliṣaṣṭikanīvārakoradūṣapraśāntikāḥ| śyāmākaśca priyaṅguśca bhojanaṃ raktapittinām||36||</seg> <seg type="unit" n="37">mudgā masūrāścaṇakāḥ samakuṣṭhāḍhakīphalāḥ| praśastāḥ sūpayūṣārthe kalpitā raktapittinām||37||</seg> <seg type="unit" n="38">paṭolanimbavetrāgraplakṣavetasapallavāḥ| kirātatiktakaṃ śākaṃ gaṇḍīraḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘gaṇḍīraṃ sakaṭhillakam’ iti pā.</note> sakaṭhillakaḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">kovidārasya puṣpāṇi kāśmaryasyātha śālmaleḥ| annapānavidhau śākaṃ yaccānyadraktapittanut||39||</seg> <seg type="unit" n="40">śākārthaṃ śākasātmyānāṃ tacchastaṃ raktapittinām| svinnaṃ vā sarpiṣā bhṛṣṭaṃ yūṣavadvā vipācitam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">pārāvatān kapotāṃśca lāvān raktākṣavartakān| śaśān kapiñjalāneṇān hariṇānkālapucchakān||41||</seg> <seg type="unit" n="42">raktapitte hitān vidyādrasāṃsteṣāṃ prayojayet| īṣadamlānanamlān vā ghṛtabhṛṣṭān saśarkarān||42||</seg> <seg type="unit" n="43">kaphānuge yūṣaśākaṃ dadyādvātānuge rasam| raktapitte yavāgūnāmataḥ kalpaḥ pravakṣyate||43||</seg> <seg type="unit" n="44">padmotpalānāṃ kiñjalkaḥ pṛśniparṇī priyaṅgukāḥ| jale sādhyā rase tasmin peyā syādraktapittinām||44||</seg> <seg type="unit" n="45">candanośīralodhrāṇāṃ rase tadvat sanāgare| kirātatiktakośīramustānāṃ tadvadeva ca||45||</seg> <seg type="unit" n="46">dhātakīdhanvayāsāmbubilvānāṃ vā rase śṛtā| masūrapṛśniparṇyorvā sthirāmudgarase'tha vā||46||</seg> <seg type="unit" n="47">rase hareṇukānāṃ vā saghṛte sabalārase| siddhāḥ pārāvatādīnāṃ rase vā syuḥ pṛthakpṛthak||47||</seg> <seg type="unit" n="48">ityuktā raktapittaghnyaḥ śītāḥ samadhuśarkarāḥ| yavāgvaḥ kalpanā caiṣā kāryā māṃsaraseṣvapi||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">śaśaḥ savāstukaḥ śasto vibandhe raktapittinām| vātolbaṇe tittiriḥ syādudumbararase śṛtaḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">mayūraḥ plakṣaniryūhe nyagrodhasya ca kukkuṭaḥ| rase bilvotpalādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘bisotpalādīnāṃ’ iti pā.</note> vartakakrakarau hitau||50||</seg> <seg type="unit" n="51">tṛṣyate tiktakaiḥ siddhaṃ tṛṣṇāghnaṃ vā phalodakam| siddhaṃ vidārigandhādyairathavā <note place="foot" type="variant" n="11">‘śṛtaśītamathāpi vā’ iti pā.</note> śṛtaśītalam||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">jñātvā doṣāvanubalau balamāhārameva ca| jalaṃ pipāsave dadyādvisargādalpaśo'pi <note place="foot" type="variant" n="12">‘bahuśo vā'...’ iti pā.</note> vā||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">nidānaṃ raktapittasya yatkiñcit samprakāśitam| jīvitārogyakāmaistanna sevyaṃ raktapittibhiḥ||53||</seg> ityannapānaṃ nirdiṣṭaṃ kramaśo raktapittanut|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">vakṣyate bahudoṣāṇāṃ kāryaṃ balavatāṃ ca yat||54||</seg> <seg type="unit" n="55">akṣīṇabalamāṃsasya yasya santarpaṇotthitam| bahudoṣaṃ balavato raktapittaṃ śarīriṇaḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">kāle saṃśodhanārhasya taddharennirupadravam| virecanenordhvabhāgamadhogaṃ vamanena ca||56||</seg> <seg type="unit" n="57">trivṛtāmabhayāṃ prājñaḥ phalānyāragvadhasya vā| trāyamāṇāṃ gavākṣyā vā mūlamāmalakāni vā||57||</seg> <seg type="unit" n="58">virecanaṃ prayuñjīta prabhūtamadhuśarkaram| rasaḥ praśasyate teṣāṃ raktapitte viśeṣataḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">vamanaṃ madanonmiśro manthaḥ sakṣaudraśarkaraḥ| saśarkaraṃ vā salilamikṣūṇāṃ rasa eva vā||59||</seg> <seg type="unit" n="60">vatsakasya phalaṃ mustaṃ madanaṃ madhukaṃ madhu| adhovahe raktapitte <note place="foot" type="variant" n="13">‘adhoge raktapitte tu’ iti pā.</note> vamanaṃ paramucyate||60||</seg> <seg type="unit" n="61">ūrdhvage śuddhakoṣṭhasya tarpaṇādiḥ kramo hitaḥ| adhogate yavāgvādirna cetsyānmāruto balī||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">balamāṃsaparikṣīṇaṃ śokabhārādhvakarśitam| jvalanādityasantaptamanyairvā kṣīṇamāmayaiḥ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">garbhiṇīṃ sthaviraṃ bālaṃ rūkṣālpapramitāśinam| avamyamavirecyaṃ vā yaṃ paśyedraktapittinam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">śoṣeṇa sānubandhaṃ vā tasya saṃśamanī kriyā| śasyate raktapittasya paraṃ sā'tha pravakṣyate||64||</seg> <seg type="unit" n="65">aṭarūṣakamṛdvīkāpathyākvāthaḥ saśarkaraḥ| madhumiśraḥ śvāsakāsaraktapittanibarhaṇaḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">aṭarūṣakaniryūhe priyaṅguṃ mṛttikāñjane| vinīya lodhraṃ kṣaudraṃ ca raktapittaharaṃ pibet||66||</seg> <seg type="unit" n="67">padmakaṃ padmakiñjalkaṃ dūrvāṃ vāstūkamutpalam| nāgapuṣpaṃ ca lodhraṃ ca tenaiva vidhinā pibet||67||</seg> <seg type="unit" n="68">prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ madhu cāśvaśakṛdrase| yavāsabhṛṅgarajasormūlaṃ vā gośakṛdrase||68||</seg> <seg type="unit" n="69">vinīya raktapittaghnaṃ peyaṃ syāttaṇḍulāmbunā| yuktaṃ vā maghusarpirbhyāṃ lihyādgośvaśakṛdrasam||69||</seg> <seg type="unit" n="70">khadirasya priyaṅgūṇāṃ kovidārasya śālmaleḥ| puṣpacūrṇāni madhunā lihyānnā raktapittikaḥ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">śṛṅgāṭakānāṃ lājānāṃ mustakharjūrayorapi| lihyāccūrṇāni madhunā padmānāṃ keśarasya ca||71||</seg> <seg type="unit" n="72">dhanvajānāmasṛglihyānmadhunā mṛgapakṣiṇām| sakṣaudraṃ grathite rakte lihyāt pārāvataṃ śakṛt||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">uśīrakālīyakalodhrapadmakapriyaṅgukākaṭphalaśaṅkhagairikāḥ| pṛthak pṛthak candanatulyabhāgikāḥ saśarkarāstaṇḍuladhāvanāplutāḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">raktaṃ sapittaṃ tamakaṃ pipāsāṃ dāhaṃ ca pītāḥ śamayanti sadyaḥ| kirātatiktaṃ kramukaṃ samustaṃ prapauṇḍarīkaṃ kamalotpale ca||74||</seg> <seg type="unit" n="75">hrīberamūlāni paṭolapatraṃ durālabhā parpaṭako mṛṇālam| dhanañjayodumbaravetasatvaṅnyagrodhaśāleyayavāsakatvak||75||</seg> <seg type="unit" n="76">tugālatāvetasataṇḍulīyaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘...keśarataṇḍulīyaṃ’ iti pā.</note> sasārivaṃ mocarasaḥ samaṅgā| pṛthak pṛthak candanayojitāni tenaiva kalpena hitāni tatra||76||</seg> <seg type="unit" n="77">niśi sthitā vā svarasīkṛtā vā kalkīkṛtā <note place="foot" type="variant" n="16">yogīndranāthasenastu ‘kalkīkṛtāḥ’ ityatra ‘phāṇṭīkṛtāḥ’ iti paṭhati, ‘mṛditāḥ’ ityasya ‘cūrṇīkṛtāḥ’ ityatra ‘phāṇṭīkṛtāḥ’ iti paṭhati, ‘mṛditāḥ’ ityasya ‘cūrṇīkṛtāḥ’ iti ca vyākhyānaṃ karoti</note> vā mṛditāḥ śṛtā vā| ete samastā gaṇaśaḥ pṛthagvā raktaṃ sapittaṃ śamayanti <note place="foot" type="variant" n="17">‘śamantyudīrṇam’ iti pā.</note> yogāḥ||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">mudgāḥ salājāḥ sayavāḥ sakṛṣṇāḥ sośīramustāḥ saha candanena| balājale paryuṣitāḥ kaṣāyā raktaṃ sapittaṃ śamayantyudīrṇam||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">vaidūryamuktāmaṇigairikāṇāṃ mṛcchaṅkhahemāmalakodakānām| madhūdakasyekṣurasasya caiva pānācchamaṃ gacchati raktapittam||79||</seg> <seg type="unit" n="80">uśīrapadmotpalacandanānāṃ pakvasya loṣṭasya ca yaḥ prasādaḥ| saśarkaraḥ kṣaudrayutaḥ suśīto raktātiyogapraśamāya deyaḥ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">priyaṅgukācandanalodhrasārivāmadhūkamustābhayadhātakījalam| samṛtprasādaṃ saha yaṣṭikāmbunā <note place="foot" type="variant" n="20">‘ṣaṣṭikāmbunā’ iti pā.</note> saśarkaraṃ raktanibarhaṇaṃ param||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">kaṣāyayogairvividhairyathoktairdīpte'nale śleṣmaṇi nirjite ca| yadraktapittaṃ praśamaṃ na yāti tatrānilaḥ syādanu tatra kāryam||82||</seg> <seg type="unit" n="83">chāgaṃ payaḥ syāt paramaṃ prayoge gavyaṃ śṛtaṃ pañcaguṇe jale vā| saśarkaraṃ mākṣikasamprayuktaṃ vidārigandhādigaṇaiḥ śṛtaṃ vā||83||</seg> <seg type="unit" n="84">drākṣāśṛtaṃ nāgarakaiḥ śṛtaṃ vā balāśṛtaṃ gokṣurakaiḥ śṛtaṃ vā| sajīvakaṃ sarṣabhakaṃ sasarpiḥ payaḥ prayojyaṃ sitayā śṛtaṃ vā||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">śatāvarīgokṣurakaiḥ śṛtaṃ vā śṛtaṃ payo vā'pyatha parṇinībhiḥ| raktaṃ nihantyāśu viśeṣatastu yanmūtramārgāt sarujaṃ prayāti||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">viśeṣato viṭpathasampravṛtte payo mataṃ mocarasena siddham| vaṭāvarohairvaṭaśuṅgakairvā hrīberanīlotpalanāgarairvā||86||</seg> <seg type="unit" n="87">kaṣāyayogān payasā purā vā pītvā'nu cādyāt payasaiva śālīn| kaṣāyayogairathavā vipakvametaiḥ pibet sarpiratisrave ca||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">vāsāṃ saśākhāṃ sapalāśamūlāṃ kṛtvā kaṣāyaṃ kusumāni cāsyāḥ| pradāya kalkaṃ vipacedghṛtaṃ tat sakṣaudramāśveva nihanti raktam||88||</seg> iti vāsāghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">palāśavṛntasvarasena siddhaṃ tasyaiva kalkena madhudraveṇa| lihyādghṛtaṃ vatsakakalkasiddhaṃ tadvat samaṅgotpalalodhrasiddham||89||</seg> <seg type="unit" n="90">syāttrāyamāṇāvidhireṣa eva sodumbare caiva paṭolapatre| sarpīṃṣi pittajvaranāśanāni sarvāṇi śastāni ca raktapitte||90||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">abhyaṅgayogāḥ pariṣecanāni sekāvagāhāḥ śayanāni veśma| śīto vidhirbastividhānamagryaṃ pittajvare yat praśamāya diṣṭam||91||</seg> <seg type="unit" n="92">tadraktapitte nikhilena kāryaṃ kālaṃ ca mātrāṃ ca purā samīkṣya| sarpirguḍā ye ca hitāḥ kṣatebhyaste raktapittaṃ śamayanti sadyaḥ||92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">kaphānubandhe rudhire sapitte kaṇṭhāgate syādgrathite prayogaḥ| yuktasya yuktyā madhusarpiṣośca kṣārasya caivotpalanālajasya||93||</seg> <seg type="unit" n="94">mṛṇālapadmotpalakeśarāṇāṃ tathā palāśasya tathā priyaṅgoḥ| tathā madhūkasya tathā'sanasya kṣārāḥ prayojyā vidhinaiva tena||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">śatāvarīdāḍimatintiḍīkaṃ kākolimede madhukaṃ vidārīm| piṣṭvā ca mūlaṃ phalapūrakasya ghṛtaṃ pacet kṣīracaturguṇaṃ jñaḥ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">kāsajvarānāhavibandhaśūlaṃ tadraktapittaṃ ca ghṛtaṃ nihanyāt| yat pañcamūlairatha pañcabhirvā siddhaṃ ghṛtaṃ tacca tadarthakāri||96||</seg> iti śatāvaryādighṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">kaṣāyayogā ya ihopadiṣṭāste cāvapīḍe bhiṣajā prayojyāḥ| ghrāṇāt pravṛttaṃ rudhiraṃ sapittaṃ yadā bhavenniḥsṛtaduṣṭadoṣam||97||</seg> <seg type="unit" n="98">rakte praduṣṭe hyavapīḍabandhe duṣṭapratiśyāyaśirovikārāḥ| raktaṃ sapūyaṃ kuṇapaśca <note place="foot" type="variant" n="21">‘kuṇapaiḥ sagandhaṃ’ iti pā.</note> gandhaḥ syād ghrāṇanāśaḥ kṛmayaśca duṣṭāḥ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">nīlotpalaṃ gairikaśaṅkhayuktaṃ sacandanaṃ syāttu sitājalena| nasyaṃ tathā''mrāsthirasaḥ samaṅgā sadhātakīmocarasaḥ salodhraḥ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">drākṣārasasyekṣurasasya nasyaṃ kṣīrasya dūrvāsvarasasya caiva| yavāsamūlāni palāṇḍumūlaṃ nasyaṃ tathā dāḍimapuṣpatoyam||100||</seg> <seg type="unit" n="101">priyālatailaṃ madhukaṃ payaśca siddhaṃ ghṛtaṃ māhiṣamājikaṃ vā| āmrāsthipūrvaiḥ payasā ca nasyaṃ sasārivaiḥ syāt kamalotpalaiśca||101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">bhadraśriyaṃ lohitacandanaṃ ca prapauṇḍarīkaṃ kamalotpale ca| uśīravānīrajalaṃ mṛṇālaṃ sahasravīryā madhukaṃ payasyā||102||</seg> <seg type="unit" n="103">śālīkṣumūlāni yavāsagundrāmūlaṃ nalānāṃ kuśakāśayośca| kucandanaṃ śaivalamapyanantā kālānusāryā tṛṇamūlamṛddhiḥ||103||</seg> <seg type="unit" n="104">mūlāni puṣpāṇi ca vārijānāṃ pralepanaṃ puṣkariṇīmṛdaśca| udumbarāśvatthamadhūkalodhrāḥ kaṣāyavṛkṣāḥ śiśirāśca sarve||104||</seg> <seg type="unit" n="105">pradehakalpe pariṣecane ca tathā'vagāhe ghṛtatailasiddhau| raktasya pittasya ca śāntimicchan bhadraśriyādīni bhiṣak prayuñjyāt||105||</seg> <seg type="unit" n="106">dhārāgṛhaṃ bhūmigṛhaṃ suśītaṃ vanaṃ ca ramyaṃ jalavātaśītam| vaidūryamuktāmaṇibhājanānāṃ sparśāśca dāhe śiśirāmbuśītāḥ||106||</seg> <seg type="unit" n="107">patrāṇi puṣpāṇi ca vārijānāṃ kṣaumaṃ ca śītaṃ kadalīdalāni| pracchādanārthaṃ śayanāsanānāṃ padmotpalānāṃ ca dalāḥ praśastāḥ||107||</seg> <seg type="unit" n="108">priyaṅgukācandanarūṣitānāṃ sparśāḥ priyāṇāṃ ca varāṅganānām| dāhe praśastāḥ sajalāḥ suśītāḥ padmotpalānāṃ ca kalāpavātāḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">sariddhradānāṃ himavaddarīṇāṃ candrodayānāṃ kamalākarāṇām| mano'nukūlāḥ śiśirāśca sarvāḥ kathāḥ saraktaṃ śamayanti pittam||109||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">tatra ślokau- hetuṃ vṛddhiṃ sañjñāṃ sthānaṃ liṅgaṃ pṛthak praduṣṭasya| mārgau sādhyamasādhyaṃ yāpyaṃ kāryakramaṃ caiva||110||</seg> <seg type="unit" n="111">pānānnamiṣṭameva ca varjyaṃ saṃśodhanaṃ ca śamanaṃ ca| gururuktavānyathāvaccikitsite raktapittasya||111||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne raktapittacikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ca.6.5">
          <head>gulmacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto gulmacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">sarvaprajānāṃ pitṛvaccharaṇyaḥ punarvasurbhūtabhaviṣyadīśaḥ| cikitsitaṃ gulmanibarhaṇārthaṃ provāca siddhaṃ vadatāṃ variṣṭhaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">viṭśleṣmapittātiparisravādvā taireva vṛddhaiḥ paripīḍanādvā| vegairudīrṇairvihatairadho vā bāhyabhighātairatipīḍanairvā||4||</seg> <seg type="unit" n="5">rūkṣānnapānairatisevitairvā śokena mithyāpratikarmaṇā vā| viceṣṭitairvā viṣamātimātraiḥ koṣṭhe prakopaṃ samupaiti vāyuḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kaphaṃ ca pittaṃ ca sa duṣṭavāyuruddhūya <note place="foot" type="variant" n="1">‘sa dūṣayitvā proddhūya’ iti pā.</note> mārgān vinibaddhya tābhyām| hṛnnābhipārśvodarabastiśūlaṃ karotyatho yāti na baddhamārgaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">pakvāśaye pittakaphāśaye vā sthitaḥ svatantraḥ parasaṃśrayo vā| sparśopalabhyaḥ paripiṇḍitatvādgulmo yathādoṣamupaiti nāma||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">bastau ca nābhyāṃ hṛdi pārśvayorvā sthānāni gulmasya bhavanti pañca|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pañcātmakasya prabhavaṃ tu tasya vakṣyāmi liṅgāni cikitsitaṃ ca||8||</seg> <seg type="unit" n="9">rūkṣānnapānaṃ viṣamātimātraṃ viceṣṭitaṃ vegavinigrahaśca| śoko'bhighāto'timalakṣayaśca nirannatā cānilagulmahetuḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yaḥ sthānasaṃsthānarujāṃ vikalpaṃ viḍvātasaṅgaṃ galavaktraśoṣam| śyāvāruṇatvaṃ śiśirajvaraṃ ca hṛtkukṣipārśvāṃsaśirorujaṃ ca||10||</seg> <seg type="unit" n="11">karoti jīrṇe'bhyadhikaṃ prakopaṃ bhukte mṛdutvaṃ samupaiti yaśca| vātāt sa gulmo na ca tatra rūkṣaṃ kaṣāyatiktaṃ kaṭu copaśete||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kaṭvamlatīkṣṇoṣṇavidāhirūkṣakrodhātimadyārkahutāśasevā| āmābhighāto <note place="foot" type="variant" n="2">‘śramābhighātau’ iti pā.</note> rudhiraṃ ca duṣṭaṃ paittasya gulmasya nimittamuktam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">jvaraḥ pipāsā vadanāṅgarāgaḥ śūlaṃ mahajjīryati bhojane ca| svedo vidāho vraṇavacca gulmaḥ sparśāsahaḥ paittikagulmarūpam||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">śītaṃ guru snigdhamaceṣṭanaṃ ca sampūraṇaṃ prasvapanaṃ divā ca| gulmasya hetuḥ kaphasambhavasya sarvastu diṣṭo nicayātmakasya||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">staimityaśītajvaragātrasādahṛllāsakāsārucigauravāṇi| śaityaṃ rugalpā kaṭhinonnatatvaṃ gulmasya rūpāṇi kaphātmakasya||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">nimittaliṅgānyupalabhya gulme dvidoṣaje doṣabalābalaṃ ca| vyāmiśraliṅgānaparāṃstu gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">mahārujaṃ dāhaparītamaśmavadghanonnataṃ śīghravidāhi dāruṇam| manaḥśarīrāgnibalāpahāriṇaṃ tridoṣajaṃ gulmamasādhyamādiśet||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ṛtāvanāhāratayā bhayena virūkṣaṇairvegavinigrahaiśca| saṃstambhanollekhanayonidoṣairgulmaḥ striyaṃ raktabhavo'bhyupaiti||18||</seg> <seg type="unit" n="19">yaḥ spandate piṇḍita eva nāṅgaiścirāt saśūlaḥ samagarbhaliṅgaḥ| sa raudhiraḥ strībhava eva gulmo māse vyatīte daśame cikitsyaḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kriyākramamataḥ siddhaṃ gulmināṃ gulmanāśanam| pravakṣyāmyata ūrdhvaṃ ca yogān gulmanibarhaṇān||20||</seg> <seg type="unit" n="21">rūkṣavyāyāmajaṃ gulmaṃ vātikaṃ tīvravedanam| baddhaviṇmārutaṃ snehairāditaḥ samupācaret||21||</seg> <seg type="unit" n="22">bhojanābhyañjanaiḥ pānairnirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| snigdhasya bhiṣajā svedaḥ kartavyo gulmaśāntaye||22||</seg> <seg type="unit" n="23">srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā jitvā mārutamulbaṇam| bhittvā vibandhaṃ snigdhasya svedo gulmamapohati||23||</seg> <seg type="unit" n="24">snehapānaṃ hitaṃ gulme viśeṣeṇordhvanābhije| pakvāśayagate bastirubhayaṃ jaṭharāśraye||24||</seg> <seg type="unit" n="25">dīpte'gnau vātike gulme vibandhe'nilavarcasoḥ| bṛṃhaṇānyannapānāni snigdhoṣṇāni prayojayet||25||</seg> <seg type="unit" n="26">punaḥ punaḥ snehapānaṃ nirūhāḥ sānuvāsanāḥ| prayojyā vātagulmeṣu kaphapittānurakṣiṇā||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">kapho vāte jitaprāye pittaṃ śoṇitameva vā| yadi kupyati vā tasya kriyamāṇe cikitsite||27||</seg> <seg type="unit" n="28">yatholbaṇasya doṣasya tatra kāryaṃ bhiṣagjitam| ādāvante ca madhye ca mārutaṃ parirakṣatā||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">vātagulme kapho vṛddho hatvā'gnimaruciṃ yadi| hṛllāsaṃ gauravaṃ tandrāṃ janayedullikhettu tam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">śūlānāhavibandheṣu gulme vātakapholbaṇe| vartayo guṭikāścūrṇaṃ kaphavātaharaṃ hitam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">pittaṃ vā yadi saṃvṛddhaṃ santāpaṃ vātagulminaḥ| kuryādvirecyaḥ sa bhavet sasnehairānulomikaiḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">gulmo yadyanilādīnāṃ kṛte samyagbhiṣagjite| na praśāmyati raktasya so'vasekāt praśāmyati||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">snigdhoṣṇenodite gulme paittike sraṃsanaṃ hitam| rūkṣoṣṇena tu sambhūte sarpiḥ praśamanaṃ param||33||</seg> <seg type="unit" n="34">pittaṃ vā pittagulmaṃ vā jñātvā pakvāśayasthitam| kālavinnirharet sadyaḥ satiktaiḥ kṣīrabastibhiḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">payasā vā sukhoṣṇena satiktena virecayet| bhiṣagagnibalāpekṣī sarpiṣā tailvakena vā||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">tṛṣṇājvaraparīdāhaśūlasvedāgnimārdave| gulmināmarucau cāpi raktamevāvasecayet||36||</seg> <seg type="unit" n="37">chinnamūlā vidahyante na gulmā yānti ca kṣayam| raktaṃ hi vyamlatāṃ yāti, tacca nāsti na cāsti ruk||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">hṛtadoṣaṃ parimlānaṃ jāṅgalaistarpitaṃ rasaiḥ| samāśvastaṃ saśeṣārtiṃ sarpirabhyāsayet punaḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">raktapittātivṛddhatvāt kriyāmanupalabhya ca| yadi gulmo vidahyeta śastraṃ tatra bhiṣagjitam||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">guruḥ kaṭhinasaṃsthāno gūḍhamāṃsāntarāśrayaḥ| avivarṇaḥ sthiraścaiva hyapakvo gulma ucyate||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">dāhaśūlārtisaṅkṣobhasvapnanāśāratijvaraiḥ| vidahyamānaṃ jānīyādgulmaṃ tamupanāhayet||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">vidāhalakṣaṇe gulme bahistuṅge samunnate| śyāve saraktaparyante saṃsparśe bastisannibhe||42||</seg> <seg type="unit" n="43">nipīḍitonnate stabdhe supte <note place="foot" type="variant" n="4">‘tatraiva piṇḍitaṃ vidradhiniyatatvāccheṣāṅgāvyāpanaśīlaṃ, tathāvidhe śūle sati| tathā tasya vidadheḥ pārśvapīḍanena puruṣasya svapne labdhe sukhena nidrāyāṃ prāptāyāṃ’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāminduḥ</note> tatpārśvapīḍanāt| tatraiva piṇḍite śūle sampakvaṃ gulmamādiśet||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tatra dhānvantarīyāṇāmadhikāraḥ kriyāvidhau| vaidyānāṃ kṛtayogyānāṃ vyadhaśodhanaropaṇe||44||</seg> <seg type="unit" n="45">antarbhāgasya cāpyetat pacyamānasya lakṣaṇam| hṛtkroḍaśūnatā'ntaḥsthe <note place="foot" type="variant" n="5">‘hṛtkroḍaśūlamantaḥsthe’ iti pā.</note> bahiḥsthe pārśvanirgatiḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">pakvaḥ srotāṃsi saṅkledya vrajatyūrdhvamadho'pi vā| svayampravṛttaṃ taṃ doṣamupekṣeta hitāśanaiḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘hitāśinaḥ’ iti pā.</note>||46||</seg> <seg type="unit" n="47">daśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā rakṣan bhiṣagupadravān| ata ūrdhvaṃ hitaṃ pānaṃ sarpiṣaḥ saviśodhanam||47||</seg> śuddhasya tiktaṃ sakṣaudraṃ prayoge sarpiriṣyate|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">śītalairgurubhiḥ snigdhairgulme jāte kaphātmake||48||</seg> <seg type="unit" n="49">avamyasyālpakāyāgneḥ kuryāllaṅghanamāditaḥ| mando'gnirvedanā mandā gurustimitakoṣṭhatā||49||</seg> <seg type="unit" n="50">sotkleśā cāruciryasya sa gulmī vamanopagaḥ| uṣṇairevopacaryaśca kṛte vamanalaṅghane||50||</seg> <seg type="unit" n="51">yojyaścāhārasaṃsargo bheṣajaiḥ kaṭutiktakaiḥ| sānāhaṃ savibandhaṃ ca gulmaṃ kaṭhinamunnatam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">dṛṣṭvā''dau svedayedyuktyā svinnaṃ ca vilayedbhiṣak| laṅghanollekhane svede kṛte'gnau sampradhukṣite||52||</seg> <seg type="unit" n="53">kaphagulmī pibet kāle sakṣārakaṭukaṃ ghṛtam| sthānādapasṛtaṃ jñātvā kaphagulmaṃ virecanaiḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">sasnehairbastibhirvā'pi śodhayeddāśamūlikaiḥ| mande'gnāvanile mūḍhe jñātvā sasnehamāśayam||54||</seg> <seg type="unit" n="55">guṭikācūrṇaniryūhāḥ prayojyāḥ kaphagulminām| kṛtamūlaṃ mahāvāstuṃ kaṭhinaṃ stimitaṃ gurum||55||</seg> jayetkaphakṛtaṃ gulmaṃ kṣārāriṣṭāgnikarmabhiḥ|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">doṣaprakṛtigulmartuyogaṃ buddhvā kapholbaṇe||56||</seg> <seg type="unit" n="57">baladoṣapramāṇajñaḥ kṣāraṃ gulme prayojayet| ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā tryahaṃ viśramya vā punaḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">śarīrabaladoṣāṇāṃ vṛddhikṣapaṇakovidaḥ| śleṣmāṇaṃ madhuraṃ snigdhaṃ māṃsakṣīraghṛtāśinaḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">chittvā chittvā''śayāt kṣāraḥ kṣaratvāta kṣārayatyadhaḥ| mande'gnāvarucau sātmye madye sasnehamaśnatām||59||</seg> prayojyā mārgaśuddhyarthamariṣṭāḥ kaphagulminām|60|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">laṅghanollekhanaiḥ svedaiḥ sarpiḥpānairvirecanaiḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">bastibhirguṭikācūrṇakṣārāriṣṭagaṇairapi| ślaiṣmikaḥ kṛtamūlatvādyasya gulmo na śāmyati||61||</seg> <seg type="unit" n="62">tasya dāho hṛte rakte śaralohādibhirhitaḥ| auṣṇyāttaikṣṇyācca śamayedagnirgulme kaphānilau||62||</seg> <seg type="unit" n="63">tayoḥ śamācca saṅghāto gulmasya vinivartate| dāhe dhānvantarīyāṇāmatrāpi bhiṣajāṃ balam||63||</seg> kṣāraprayoge bhiṣajāṃ kṣāratantravidāṃ balam|64|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">vyāmiśradoṣe vyāmiśra eṣa eva kriyākramaḥ||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">siddhānataḥ pravakṣyāmi yogān gulmanibarhaṇān| tryūṣaṇatriphalādhānyaviḍaṅgacavyacitrakaiḥ||65||</seg> kalkīkṛtairghṛtaṃ siddhaṃ sakṣīraṃ vātagulmanut| iti tryūṣaṇādighṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">eta eva ca kalkāḥ syuḥ kaṣāyaḥ pāñcamūlikaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘pāñcamūlikaḥ’ iti pā.</note>||66||</seg> <seg type="unit" n="67">dvipañcamūliko vā'pi tadghṛtaṃ gulmanut param| iti tryūṣaṇādighṛtamaparam| (ṣaṭpalaṃ vā pibet sarpiryaduktaṃ rājayakṣmaṇi)||67||</seg> <seg type="unit" n="68">prasannayā vā kṣīrārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘kṣīrotthaṃ’ iti pā.</note> surayā dāḍimena vā| dadhnaḥ sareṇa vā kāryaṃ ghṛtaṃ mārutagulmanut||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">hiṅgusauvarcalājājībiḍadāḍimadīpyakaiḥ| puṣkaravyoṣadhanyākavetasakṣāracitrakaiḥ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">śaṭīvacājagandhailāsurasaiśca vipācitam| śūlānāhaharaṃ sarpirdadhnā cānilagulminām||70||</seg> iti hiṅgusauvarcalādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">hapuṣāvyoṣapṛthvīkācavyacitrakasaindhavaiḥ| sājājīpippalīmūladīpyakairvipacedghṛtam||71||</seg> <seg type="unit" n="72">sakolamūlakarasaṃ sakṣīradadhidāḍimam| tat paraṃ vātagulmaghnaṃ śūlānāhavimokṣaṇam||72||</seg> <seg type="unit" n="73">yonyarśograhaṇīdoṣaśvāsakāsārucijvarān| bastihṛtpārśvaśūlaṃ ca ghṛtametadvyapohati||73||</seg> iti hapuṣādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">pippalyā picuradhyardho dāḍimāddvipalaṃ palam| dhānyātpañca ghṛtācchuṇṭhyāḥ karṣaḥ kṣīraṃ caturguṇam||74||</seg> <seg type="unit" n="75">siddhametairghṛtaṃ sadyo vātagulmaṃ vyapohati| yoniśūlaṃ śiraḥśūlamarśāṃsi viṣamajvaram||75||</seg> iti pippalyādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">ghṛtānāmauṣadhagaṇā ya ete parikīrtitāḥ| te cūrṇayogā vartyastāḥ kaṣāyāste ca gulminām||76||</seg> <seg type="unit" n="77">koladāḍimagharmāmbusurāmaṇḍāmlakāñjikaiḥ| śūlānāhaharī peyā bījapūrarasena vā||77||</seg> <seg type="unit" n="78">cūrṇāni mātuluṅgasya bhāvitāni rasena vā| kuryādvartīḥ saguṭikā gulmānāhārtiśāntaye||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">hiṅgu trikaṭukaṃ pāṭhāṃ hapuṣāmabhayāṃ śaṭīm| ajamodājagandhe ca tintiḍīkāmlavetasau||79||</seg> <seg type="unit" n="80">dāḍimaṃ puṣkaraṃ dhānyamajājīṃ citrakaṃ vacām| dvau kṣārau lavaṇe dve ca cavyaṃ caikatra cūrṇayet||80||</seg> <seg type="unit" n="81">cūrṇametat prayoktavyamannapāneṣvanatyayam| prāgbhaktamathavā peyaṃ madyenoṣṇodakena vā||81||</seg> <seg type="unit" n="82">pārśvahṛdbastiśūleṣu gulme vātakaphātmake| ānāhe mūtrakṛcchre ca śūle ca gudayonije <note place="foot" type="variant" n="9">‘gudayonirujāsu ca’ iti pā.</note>||82||</seg> <seg type="unit" n="83">grahaṇyarśovikāreṣu plīhni pāṇḍvāmaye'rucau| urovibandhe hikkāyāṃ kāse śvāse galagrahe||83||</seg> <seg type="unit" n="84">bhāvitaṃ mātuluṅgasya cūrṇametadrasena vā| bahuśo guṭikāḥ kāryāḥ kārmukāḥ syustato'dhikam||84||</seg> iti hiṅgvādicūrṇaṃ guṭikā ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">mātuluṅgaraso hiṅgu dāḍimaṃ biḍasaindhave| surāmaṇḍena pātavyaṃ vātagulmarujāpaham||85||</seg> <seg type="unit" n="86">śaṭīpuṣkarahiṅgvamlavetasakṣāracitrakān| dhānyakaṃ ca yavānīṃ ca viḍaṅgaṃ saindhavaṃ vacām||86||</seg> <seg type="unit" n="87">sacavyapippalīmūlāmajagandhāṃ sadāḍimām| ajājīṃ cājamodāṃ ca cūrṇaṃ kṛtvā prayojayet||87||</seg> <seg type="unit" n="88">rasena mātuluṅgasya madhuśuktena vā punaḥ| bhāvitaṃ guṭikāṃ kṛtvā supiṣṭāṃ kolasammitām||88||</seg> <seg type="unit" n="89">gulmaṃ plīhānamānāhaṃ śvāsaṃ kāsamarocakam| hikkāṃ hṛdrogamarśāṃsi vividhāṃ śiraso rujam||89||</seg> <seg type="unit" n="90">pāṇḍvāmayaṃ kaphotkleśaṃ sarvajāṃ ca pravāhikām| pārśvahṛdbastiśūlaṃ ca guṭikaiṣā vyapohati||90||</seg> <seg type="unit" n="91">nāgarārdhapalaṃ piṣṭvā dve pale luñcitasya ca| tilasyaikaṃ guḍapalaṃ kṣīreṇoṣṇena nā pibet||91||</seg> <seg type="unit" n="92">vātagulmamudāvartaṃ yoniśūlaṃ ca nāśayet| pibederaṇḍajaṃ tailaṃ vāruṇīmaṇḍamiśritam||92||</seg> <seg type="unit" n="93">tadeva tailaṃ payasā vātagulmī pibennaraḥ| śleṣmaṇyanubale pūrvaṃ hitaṃ pittānuge param||93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">sādhayecchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam| kṣīrodake'ṣṭaguṇite <note place="foot" type="variant" n="10">‘kṣīre jalāṣṭaguṇite’ iti pā.</note> kṣīraśeṣaṃ ca nā pibet||94||</seg> <seg type="unit" n="95">vātagulmamudāvartaṃ gṛdhrasīṃ viṣamajvaram| hṛdrogaṃ vidradhiṃ śothaṃ sādhayatyāśu tatpayaḥ||95||</seg> iti laśunakṣīram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">tailaṃ prasannā gomūtramāranālaṃ yavāgrajam| gulmaṃ jaṭharamānāhaṃ pītamekatra sādhayet||96||</seg> iti tailapañcakam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">pañcamūlīkaṣāyeṇa sakṣāreṇa <note place="foot" type="variant" n="11">‘sakṣīreṇa’ iti pā.</note> śilājatu| pibettasya prayogeṇa vātagulmāt pramucyate||97||</seg> iti śilājatuprayogaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">vāṭyaṃ pippalīyūṣeṇa mūlakānāṃ rasena vā| bhuktvā snigdhamudāvartādvātagulmādvimucyate||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">śūlānāhavibandhārtaṃ svedayedvātagulminam| svedaiḥ svedavidhāvuktairnāḍīprastarasaṅkaraiḥ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">bastikarma paraṃ vidyādgulmaghnaṃ taddhi mārutam| sve sthāne prathamaṃ jitvā sadyo gulmamapohati||100||</seg> <seg type="unit" n="101">tasmādabhīkṣṇaśo gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| prayujyamānaiḥ śāmyanti vātapittakaphātmakāḥ||101||</seg> gulmaghnā vividhā diṣṭāḥ siddhāḥ siddhiṣu bastayaḥ|102|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">gulmaghnāni ca tailāni vakṣyante vātarogike||102||</seg> <seg type="unit" n="103">tāni mārutaje gulme pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ| prayuktānyāśu sidhyanti tailaṃ hyanilajitparam <note place="foot" type="variant" n="12">‘hyanilajitvaram’ iti pā.</note>||103||</seg> <seg type="unit" n="104">nīlinīcūrṇasaṃyuktaṃ pūrvoktaṃ ghṛtameva| samalāya pradātavyaṃ śodhanaṃ vātagulmine||104||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">nīlinītrivṛtādantīpathyākampillakaiḥ saha| śodhanārthaṃ ghṛtaṃ deyaṃ sabiḍakṣāranāgaram||105||</seg> <seg type="unit" n="106">nīlinīṃ triphalāṃ rāsnāṃ balāṃ kaṭukarohiṇīm| pacedviḍaṅgaṃ vyāghrīṃ ca palikāni jalāḍhake||106||</seg> <seg type="unit" n="107">tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet| dadhnaḥ prasthena saṃyojya sudhākṣīrapalena ca||107||</seg> <seg type="unit" n="108">tato ghṛtapalaṃ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam| jīrṇe samyagviriktaṃ ca bhojayedrasabhojanam||108||</seg> <seg type="unit" n="109">gulmakuṣṭhodaravyaṅgaśophapāṇḍvāmayajvarān| śvitraṃ plīhānamunmādaṃ ghṛtametadvyapohati||109||</seg> iti nīlinyādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">kukkuṭāśca mayūrāśca tittirikrauñcavartakāḥ| śālayo madirā sarpirvātagulmabhiṣagjitam||110||</seg> <seg type="unit" n="111">hitamuṣṇaṃ dravaṃ snigdhaṃ bhojanaṃ vātagulminām| samaṇḍavāruṇīpānaṃ pakvaṃ vā dhānyakairjalam||111||</seg> <seg type="unit" n="112">mande'gnau vardhate gulmo dīpte cāgnau praśāmyati| tasmānnā nātisauhityaṃ kuryānnātivilaṅghanam||112||</seg> <seg type="unit" n="113">sarvatra gulme prathamaṃ snehasvedopapādite| yā kriyā kriyate siddhiṃ sā yāti na virūkṣite||113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">bhiṣagātyayikaṃ buddhvā pittagulmamupācaret| vairecanikasiddhena sarpiṣā tiktakena <note place="foot" type="variant" n="14">‘payasā'pi vā’ iti pā.</note> vā||114||</seg> <seg type="unit" n="115">rohiṇīkaṭukānimbamadhukatriphalātvacaḥ| karṣāṃśāstrāyamāṇā ca paṭolatrivṛtoḥ pale||115||</seg> <seg type="unit" n="115">dve pale ca masūrāṇāṃ sādhyamaṣṭaguṇe'mbhasi| śṛtāccheṣaṃ ghṛtasamaṃ sarpiṣaśca catuṣpalam||115||</seg> <seg type="unit" n="117">pibet sammūrcchitaṃ tena gulmaḥ śāmyati paittikaḥ| jvarastṛṣṇā ca śūlaṃ ca bhramo mūrcchā'rucistathā||117||</seg> iti rohiṇyādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">jale daśaguṇe sādhyaṃ trāyamāṇācatuṣpalam| pañcabhāgasthitaṃ pūtaṃ kalkaiḥ saṃyojya kārṣikaiḥ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">rohiṇī kaṭukā mustā trāyamāṇā durālabhā| kalkaistāmalakīvīrājīvantīcandanotpalaiḥ||119||</seg> <seg type="unit" n="120">rasasyāmalakānāṃ ca kṣīrasya ca ghṛtasya ca| palāni pṛthagaṣṭāṣṭau dattvā samyagvipācayet||120||</seg> <seg type="unit" n="121">pittaraktabhavaṃ gulmaṃ vīsarpaṃ paittikaṃ jvaram| hṛdrogaṃ kāmalāṃ kuṣṭhaṃ hanyādetadghṛtottamam||121||</seg> iti trāyamāṇādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">rasenāmalakekṣūṇāṃ ghṛtapādaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘ghṛtaprasthaṃ’ iti pā.</note> vipācayet| pathyāpadaṃ pibetsarpistatsiddhaṃ pittagulmanut||122||</seg> ityāmalakādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">drākṣāṃ madhūkaṃ kharjūraṃ vidārīṃ saśatāvarīm| parūṣakāṇi triphalāṃ sādhayetpalasammitam||123||</seg> <seg type="unit" n="124">jalāḍhake pādaśeṣe rasamāmalakasya ca| ghṛtamikṣurasaṃ kṣīramabhayākalkapādikam||124||</seg> <seg type="unit" n="125">sādhayettadghṛtaṃ siddhaṃ śarkarākṣaudrapādikam| prayogāt pittagulmaghnaṃ sarvapittavikāranut||125||</seg> iti drākṣādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">vṛṣaṃ samūlamāpothya pacedaṣṭaguṇe jale| śeṣe'ṣṭabhāge tasyaiva puṣpakalkaṃ pradāpayet||126||</seg> <seg type="unit" n="127">tena siddhaṃ ghṛtaṃ śītaṃ sakṣaudraṃ pittagulmanut| raktapittajvaraśvāsakāsahṛdroganāśanam||127||</seg> iti vāsāghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">dvipalaṃ trāyamāṇāyā jaladviprasthasādhitam| aṣṭabhāgasthitaṃ pūtaṃ koṣṇaṃ kṣīrasamaṃ pibet||128||</seg> <seg type="unit" n="129">pibedupari tasyoṣṇaṃ kṣīrameva yathābalam| tena nirhṛtadoṣasya gulmaḥ śāmyati paittikaḥ||129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">drākṣābhayārasaṃ gulme paittike saguḍaṃ pibet| lihyātkampillakaṃ vā'pi virekārthaṃ madhudravam||130||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">dāhapraśamano'bhyaṅgaḥ sarpiṣā pittagulminām| candanādyena tailena tailena madhukasya vā||131||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">ye ca pittajvaraharāḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘pittajvarārtānāṃ’ iti pā.</note> satiktāḥ kṣīrabastayaḥ| hitāste pittagulmibhyo vakṣyante ye ca siddhiṣu||132||</seg> <seg type="unit" n="133">śālayo jāṅgalaṃ māṃsaṃ gavyāje payasī ghṛtam| kharjūrāmalakaṃ drākṣāṃ dāḍimaṃ saparūṣakam||133||</seg> <seg type="unit" n="134">āhārārthaṃ prayoktavyaṃ pānārthaṃ salilaṃ śṛtam| balāvidārīgandhādyaiḥ pittagulmacikitsitam||134||</seg> <seg type="unit" n="135">āmānvaye pittagulme sāme vā kaphavātike| yavāgūbhiḥ khaḍairyūṣaiḥ sandhukṣyo'gnirvilaṅghite||135||</seg> <seg type="unit" n="136">śamaprakopau doṣāṇāṃ sarveṣāmagnisaṃśritau| tasmādagniṃ sadā rakṣennidānāni ca varjayet||136||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">vamanaṃ vamanārhāya pradadyāt kaphagulmine| snigdhasvinnaśarīrāya gulme śaithilyamāgate||137||</seg> <seg type="unit" n="138">pariveṣṭya pradīptāṃstu balvajānathavā kuśān| bhiṣakkumbhe samāvāpya gulmaṃ ghaṭamukhe nyaset||138||</seg> <seg type="unit" n="139">saṅgṛhīto <note place="foot" type="variant" n="17">‘sa gṛhīto yadā’ iti pā.</note> yadā gulmastadā ghaṭamathoddharet| vastrāntaraṃ tataḥ kṛtvā bhindyādgulmaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘cchindyādgulmaṃ pramāṇavit| vimārgajaṃ yadā paśyet’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> pramāṇavit||139||</seg> <seg type="unit" n="140">vimārgājapadādarśairyathālābhaṃ prapīḍayet| mṛdnīyādgulmamevaikaṃ na tvantrahṛdayaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘na tvatra hṛdayaṃ’ iti pā.| “snigdhasvinnaśarīrasya gulminaḥ gulme śaithilyaṃ śithilatāmāgate prāpte sati, pramāṇavit kumbhādīnāṃ tatrocitapramāṇajñaḥ bhiṣak, pradīptān balvajānulūpān athavā kuśān, kumbhe ghaṭīyantramadhye, pariveṣṭya samāvāpya prakṣipya veṣṭanena antaḥpraveśaṃ kārayitvā, tasya ghaṭasya mukhe gulmaṃ nyaset prajvalitakuśādigarbhaṃ taṃ ghaṭaṃ gulme lāgayet, atha sa gulmaḥ yadā tena ghaṭena gṛhītaḥ antaḥsaṅgṛhītaḥ, tadā taṃ ghaṭamuddharet balādapasārayet, bhindyādvā uddharaṇāśaktau| tato gulmaṃ vastrāntaraṃ vastravyavahitaṃ kṛtvā| vimārgaḥ, ajapadaṃ, ādarśo darpaṇaśca te| vimārgaścarmakārāṇāṃ carmaṇi rekhākaraṇadārumayayantraviśeṣaḥ, ajapadasya prāntaṃ kriyāyogi, ādarśasya dhārā kriyāyoginī, tairyathālābhaṃ vimārgādiṣu yo labhyate tena, ekaṃ kevalaṃ gulmameva prapīḍayenmṛdnīyāt prabhṛjyācca| atra prapīḍane hṛdayaṃ tu naiva spṛśet, kintu hṛdayaṃ varjayet antraṃ ca varjayet’ iti yogīndranāthasenaḥ</note> spṛśet||140||</seg> <seg type="unit" n="141">tilairaṇḍātasībījasarṣapaiḥ parilipya ca| śleṣmagulmamayaḥpātraiḥ sukhoṣṇaiḥ svedayedbhiṣak||141||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">savyoṣakṣāralavaṇaṃ daśamūlīśṛtaṃ ghṛtam| kaphagulmaṃ jayatyāśu sahiṅgubiḍadāḍimam||142||</seg> <seg type="unit" n="143">iti daśamūlīghṛtam| bhallātakānāṃ dvipalaṃ pañcamūlaṃ palonmitam| sādhyaṃ vidārīgandhādyamāpothya salilāḍhake||143||</seg> <seg type="unit" n="144">pādaśeṣe rase tasmin pippalīṃ nāgaraṃ vacām| viḍaṅgaṃ saindhavaṃ hiṅgu yāvaśūkaṃ biḍaṃ śaṭīm||144||</seg> <seg type="unit" n="145">citrakaṃ madhukaṃ rāsnāṃ piṣṭvā karṣasamaṃ bhiṣak| prasthaṃ ca payaso dattvā ghṛtaprasthaṃ vipācayet||145||</seg> <seg type="unit" n="146">etadbhallātakaghṛtaṃ kaphagulmaharaṃ param| plīhapāṇḍvāmayaśvāsagrahaṇīrogakāsanut||146||</seg> iti bhallātakādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ| palikaiḥ sayavakṣārairghṛtaprasthaṃ vipācayet||147||</seg> <seg type="unit" n="148">kṣīraprasthaṃ ca tat sarpihanti gulmaṃ kaphātmakam| grahaṇīpāṇḍurogaghnaṃ plīhakāsajvarāpaham||148||</seg> iti kṣīraṣaṭpalakaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">trivṛtāṃ triphalāṃ dantīṃ daśamūlaṃ palonmitam| jale caturguṇe paktvā caturbhāgasthitaṃ rasam||149||</seg> <seg type="unit" n="150">sarpireraṇḍajaṃ tailaṃ kṣīraṃ caikatra sādhayet| sa siddho miśrakasnehaḥ sakṣaudraḥ kaphagulmanut||150||</seg> <seg type="unit" n="151">kaphavātavibandheṣu kuṣṭhaplīhodareṣu ca| prayojyo miśrakaḥ sneho yoniśūleṣu cādhikam||151||</seg> iti miśrakaḥ snehaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">yaduktaṃ vātagulmaghnaṃ sraṃsanaṃ nīlinīghṛtam| dviguṇaṃ tadvirekārthaṃ prayojyaṃ kaphagulminām||152||</seg> <seg type="unit" n="153">sudhākṣīradrave cūrṇaṃ trivṛtāyāḥ subhāvitam| kārṣikaṃ madhusarpibhyāṃ līḍhvā <note place="foot" type="variant" n="20">‘līḍhaṃ sādhu virecayet’ iti pā.</note> sādhu viricyate||153||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="154">jaladroṇe vipaktavyā viṃśatiḥ pañca cābhayāḥ| dantyāḥ palāni tāvanti citrakasya tathaiva ca||154||</seg> <seg type="unit" n="155">aṣṭabhāgāvaśeṣaṃ tu rasaṃ pūtamadhikṣipet| dantīsamaṃ guḍaṃ pūtaṃ kṣipettatrābhayāśca tāḥ||155||</seg> <seg type="unit" n="156">tailārdhakuḍavaṃ caiva trivṛtāyāścatuṣpalam| cūrṇitaṃ palamekaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘cārdhapalikaṃ’ iti pā.</note> tu pippalīviśvabheṣajam||156||</seg> <seg type="unit" n="157">tat sādhyaṃ lehavacchīte tasmiṃstailasamaṃ madhu| kṣipeccūrṇapalaṃ caikaṃ tvagelāpatrakeśarāt||157||</seg> <seg type="unit" n="158">tato lehapalaṃ līḍhvā jagdhvā caikāṃ harītakīm| sukhaṃ viricyate snigdho doṣaprasthamanāmayam||158||</seg> <seg type="unit" n="159">gulmaṃ śvayathumarśāṃsi pāṇḍurogamarocakam| hṛdrogaṃ grahaṇīdoṣaṃ kāmalāṃ viṣamajvaram||159||</seg> <seg type="unit" n="160">kuṣṭhaṃ plīhānamānāhameṣā hanyupasevitā| niratyayaḥ kramaścāsyā dravo māṃsarasaudanaḥ||160||</seg> iti dantīharītakī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">siddhāḥ siddhiṣu vakṣyante nirūhāḥ kaphagulminām| ariṣṭayogāḥ siddhāśca grahaṇyarśaścikitsite||161||</seg> <seg type="unit" n="162">yaccūrṇaṃ guṭikā yāśca vihitā vātagulminām| dviguṇakṣārahiṅgvamlavetasāstāḥ kaphe hitāḥ||162||</seg> <seg type="unit" n="163">ya eva grahaṇīdoṣe kṣārāste kaphagulminām| siddhā niratyayāḥ śastā dāhastvante praśasyate||163||</seg> <seg type="unit" n="164">prapurāṇāni dhānyāni jāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ| kaulattho mudgayūṣaśca pippalyā nāgarasya ca||164||</seg> <seg type="unit" n="165">śuṣkamūlakayūṣaśca bilvasya varuṇasya <note place="foot" type="variant" n="22">‘taruṇasya’ iti pā.</note> ca| cirabilvāṅkurāṇāṃ ca yavānyāścitrakasya ca||165||</seg> <seg type="unit" n="166">bījapūrakahiṅgvamlavetasakṣāradāḍimaiḥ| takreṇa tailasarpirbhyāṃ vyañjanānyupakalpayet||166||</seg> <seg type="unit" n="167">pañcamūlīśṛtaṃ toyaṃ purāṇaṃ vāruṇīrasam| kaphagulmī pibetkāle jīrṇaṃ mādhvīkameva vā||167||</seg> <seg type="unit" n="168">yavānīcūrṇitaṃ takraṃ biḍena lavaṇīkṛtam| pibet sandīpanaṃ vātakaphamūtrānulomanam <note place="foot" type="variant" n="23">‘vātamūtravarco'nulomanam’ iti pā.</note>||168||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="169">sañcitaḥ kramaśo gulmo mahāvāstuparigrahaḥ| kṛtamūlaḥ sirānaddho yadā kūrma ivonnataḥ||169||</seg> <seg type="unit" n="170">daurbalyārucihṛllāsakāsavamyaratijvaraiḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘daurvarṇyāruci...’ iti pā.</note>| tṛṣṇātandrāpratiśyāyairyujyate na sa sidhyati||170||</seg> <seg type="unit" n="171">gṛhītvā sajvaraśvāsaṃ vamyatīsārapīḍitam| hṛnnābhihastapādeṣu śophaḥ karṣati gulminam||171||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="172">raudhirasya tu gulmasya garbhakālavyatikrame| snigdhasvinnaśarīrāyai dadyāt snehavirecanam||172||</seg> <seg type="unit" n="173">palāśakṣārapātre dve dve pātre tailasarpiṣoḥ| gulmaśaithilyajananīṃ paktvā mātrāṃ prayojayet||173||</seg> <seg type="unit" n="174">prabhidyeta na yadyevaṃ dadyādyoniviśodhanam <note place="foot" type="variant" n="25">‘…virecanam’ iti pā.</note>| kṣāreṇa yuktaṃ palalaṃ sudhākṣīreṇa vā punaḥ||174||</seg> <seg type="unit" n="175">ābhyāṃ vā bhāvitān dadyādyonau kaṭukamatsyakān| varāhamatsyapittābhyāṃ laktakān vā subhāvitān||175||</seg> <seg type="unit" n="176">adhoharaiścordhvaharairbhāvitān vā samākṣikaiḥ| kiṇvaṃ vā saguḍakṣāraṃ dadyādyoniviśodhanam||176||</seg> <seg type="unit" n="177">raktapittaharaṃ kṣāraṃ lehayenmadhusarpiṣā| laśunaṃ madirāṃ tīkṣṇāṃ matsyāṃścāsyai pradāpayet||177||</seg> <seg type="unit" n="178">bastiṃ sakṣīragomūtraṃ sakṣāraṃ dāśamūlikam| adṛśyamāne rudhire dadyādgulmaprabhedanam||178||</seg> <seg type="unit" n="179">pravartamāne rudhire dadyānmāṃsarasaudanam| ghṛtatailena cābhyaṅgaṃ pānārthaṃ taruṇīṃ surām||179||</seg> <seg type="unit" n="180">rudhire'tipravṛtte tu raktapittaharīḥ kriyāḥ| kāryā vātarugārtāyāḥ sarvā vātaharīḥ punaḥ||180||</seg> <seg type="unit" n="181">ghṛtatailāvasekāṃśca tittirīṃścaraṇāyudhān| surāṃ samaṇḍāṃ pūrvaṃ ca pānamamlasya sarpiṣaḥ||181||</seg> <seg type="unit" n="182">prayojayeduttaraṃ vā jīvanīyena sarpiṣā| atipravṛtte rudhire satiktenānuvāsanam||182||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="183">tatra ślokāḥ- snehaḥ svedaḥ sarpirbastiścūrṇāni bṛṃhaṇaṃ guḍikāḥ| vamanavirekau mokṣaḥ kṣatajasya ca vātagulmavatām||183||</seg> <seg type="unit" n="184">sarpiḥ satiktasiddhaṃ kṣīraṃ prasraṃsanaṃ nirūhāśca| raktasya cāvasecanamāśvāsanasaṃśamanayogāḥ||184||</seg> <seg type="unit" n="185">upanāhanaṃ saśastraṃ pakvasyābhyantaraprabhinnasya| saṃśodhanasaṃśamane pittaprabhavasya gulmasya||185||</seg> <seg type="unit" n="186">snehaḥ svedo bhedo laṅghanamullekhanaṃ virekaśca| sarpirbastirguṭikāścūrṇamariṣṭāśca sakṣārāḥ||186||</seg> <seg type="unit" n="187">gulmasyānte dāhaḥ kaphajasyāgre'panītaraktasya| gulmasya raudhirasya kriyākramaḥ strībhavasyoktaḥ||187||</seg> <seg type="unit" n="188">pathyānnapānasevā hetūnāṃ varjanaṃ yathāsvaṃ ca| nityaṃ cāgnisamādhiḥ snigdhasya ca sarvakarmāṇi||188||</seg> <seg type="unit" n="189">heturliṅgaṃ siddhiḥ kriyākramaḥ sādhyatā na yogāśca| gulmacikitsitasaṅgraha etāvān vyāhṛto'gniveśasya||189||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne gulmacikitsitaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ca.6.6">
          <head>pramehacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">nirmohamānānuśayo nirāśaḥ punarvasurjñānatapoviśālaḥ| kāle'gniveśāya sahetuliṅgānuvāca mehāñśamanaṃ ca teṣām||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">āsyāsukhaṃ svapnasukhaṃ dadhīni grāmyaudakānūparasāḥ payāṃsi| navānnapānaṃ guḍavaikṛtaṃ ca pramehahetuḥ kaphakṛcca sarvam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">medaśca māṃsaṃ ca śarīrajaṃ ca kledaṃ kapho bastigataṃ pradūṣya| karoti mehān samudīrṇamuṣṇaistāneva pittaṃ paridūṣya cāpi||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kṣīṇeṣu doṣeṣvavakṛṣya bastau dhātūn pramehānanilaḥ karoti| doṣo hi bastiṃ samupetya mūtraṃ sandūṣya mehāñjanayedyathāsvam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">sādhyāḥ kaphotthā daśa, pittajāḥ ṣaṭ yāpyā, na sādhyaḥ pavanāccatuṣkaḥ| samakriyatvādviṣamakriyatvānmahātyayatvācca yathākramaṃ te||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kaphaḥ sapittaḥ pavanaśca doṣā medo'sraśukrāmbuvasālasīkāḥ| majjā rasaujaḥ piśitaṃ ca dūṣyāḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘dūṣyaṃ’ iti pā.</note> pramehiṇāṃ, viṃśatireva mehāḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">jalopamaṃ cekṣurasopamaṃ vā ghanaṃ ghanaṃ copari viprasannam| śuklaṃ saśukraṃ śiśiraṃ śanairvā lāleva vā vālukayā yutaṃ vā||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vidyāt pramehān kaphajān daśaitān kṣāropamaṃ kālamathāpi nīlam| hāridramāñjiṣṭhamathāpi raktametān pramehān ṣaḍuśanti pittāt||10||</seg> <seg type="unit" n="11">majjaujasā vā vasayā'nvitaṃ vā lasīkayā vā satataṃ vibaddham| caturvidhaṃ mūtrayatīha <note place="foot" type="variant" n="4">‘mūtrayate'nilena’ iti pā.</note> vātāccheṣeṣu dhātuṣvapakarṣiteṣu||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">varṇaṃ rasaṃ sparśamathāpi gandhaṃ yathāsvadoṣaṃ bhajate pramehaḥ| śyāvāruṇo vātakṛtaḥ saśūlo majjādisādguṇyamupaityasādhyaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">svedo'ṅgagandhaḥ śithilāṅgatā ca śayyāsanasvapnasukhe ratiśca| hṛnnetrajihvāśravaṇopadeho ghanāṅgatā keśanakhātivṛddhiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">śītapriyatvaṃ galatāluśoṣo mādhuryamāsye karapādadāhaḥ| bhaviṣyato mehagadasya rūpaṃ mūtre'bhidhāvanti pipīlikāśca||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">sthūlaḥ pramehī balavānihaikaḥ kṛśastathaikaḥ paridurbalaśca| sambṛṃhaṇaṃ tatra kṛśasya kāryaṃ saṃśodhanaṃ doṣabalādhikasya||15||</seg> <seg type="unit" n="16">snigdhasya yogā vividhāḥ prayojyāḥ kalpopadiṣṭā malaśodhanāya <note place="foot" type="variant" n="5">‘malaśodhanā ye’ iti pā.</note>| ūrdhvaṃ tathā'dhaśca male'panīte meheṣu santarpaṇameva kāryam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">gulmaḥ kṣayo mehanabastiśūlaṃ mūtragrahaścāpyapatarpaṇena| pramehiṇaḥ syuḥ, paritarpaṇāni <note place="foot" type="variant" n="6">‘paribṛṃhaṇāni’ iti pā.</note> kāryāṇi tasya <note place="foot" type="variant" n="7">‘tasmāt’ iti pā.</note> prasamīkṣya vahnim||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">saṃśodhanaṃ nārhati yaḥ pramehī tasya kriyā saṃśamanī prayojyā| manthāḥ kaṣāyā yavacūrṇalehāḥ pramehaśāntyai laghavaśca bhakṣyāḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">ye viṣkirā ye pratudā vihaṅgāsteṣāṃ rasairjāṅgalajairmanojñaiḥ| yavaudanaṃ rūkṣamathāpi vāṭyamadyāt <note place="foot" type="variant" n="8">‘vāṭyaṃ madyān’ iti pā.</note> sasaktūnapi cāpyapūpān||19||</seg> <seg type="unit" n="20">mudgādiyūṣairatha tiktaśākaiḥ purāṇaśālyodanamādadīta| dantīṅgudītailayutaṃ pramehī tathā'tasīsarṣapatailayuktam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">saṣaṣṭikaṃ syāttṛṇadhānyamannaṃ yavapradhānastu bhavet pramehī| yavasya bhakṣyān vividhāṃstathā'dyāt kaphapramehī madhusamprayuktān||21||</seg> <seg type="unit" n="22">niśisthitānāṃ triphalākaṣāye syustarpaṇāḥ kṣaudrayutā yavānām| tān sīdhuyuktān prapibet pramehī prāyogikānmehavadhārthameva||22||</seg> <seg type="unit" n="23">ye śleṣmamehe vihitāḥ kaṣāyāstairbhāvitānāṃ ca pṛthagyavānām| saktūnapūpān saguḍān sadhānān bhakṣyāṃstathā'nyān vividhāṃśca khādet||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kharāśvagohaṃsapṛṣadbhṛtānāṃ tathā yavānāṃ vividhāśca bhakṣyāḥ| deyāstathā veṇuyavā yavānāṃ kalpena godhūmamayāśca bhakṣyāḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">saṃśodhanollekhanalaṅghanāni kāle prayuktāni kaphapramehān| jayanti pittaprabhavān virekaḥ santarpaṇaḥ saṃśamano vidhiśca||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">dārvīṃ surāhvāṃ triphalāṃ samustāṃ kaṣāyamutkvāthya pibet pramehī| kṣaudreṇa yuktāmathavā haridrāṃ pibedrasenāmalakīphalānām||26||</seg> <seg type="unit" n="27">harītakīkaṭphalamustalodhraṃ pāṭhāviḍaṅgārjunadhanvanāśca| ubhe haridre tagaraṃ viḍaṅgaṃ kadambaśālārjunadīpyakāśca||27||</seg> <seg type="unit" n="28">dārvī viḍaṅgaṃ khadiro dhavaśca surāhvakuṣṭhāgurucandanāni| dārvyagnimanthau triphalā sapāṭhā pāṭhā ca mūrvā ca tathā śvadaṃṣṭrā||28||</seg> <seg type="unit" n="29">yavānyuśīrāṇyabhayāguḍūcīcavyābhayācitrakasaptaparṇāḥ| pādaiḥ kaṣāyāḥ kaphamehināṃ te daśopadiṣṭā madhusamprayuktāḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">uśīralodhrāñjanacandanānāmuśīramustāmalakābhayānām| paṭolanimbāmalakāmṛtānāṃ mustābhayāpadmakavṛkṣakāṇām||30||</seg> <seg type="unit" n="31">lodhrāmbukālīyakadhātakīnāṃ nimbārjunāmrātaniśotpalānām| śirīṣasarjārjunakeśarāṇāṃ priyaṅgupadmotpalakiṃśukānām||31||</seg> <seg type="unit" n="32">aśvatthapāṭhāsanavetasānāṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘aśvatthayāsāsanavetasānāṃ’ iti pā.</note> kaṭaṅkaṭeryutpalamustakānām| paitteṣu meheṣu daśa pradiṣṭāḥ pādaiḥ kaṣāyā madhusamprayuktāḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">sarveṣu meheṣu matau tu pūrvau kaṣāyayogau vihitāstu sarve| manthasya pāne yavabhāvanāyāṃ syurbhojane pānavidhau pṛthak ca||33||</seg> <seg type="unit" n="34">siddhāni tailāni ghṛtāni caiva deyāni <note place="foot" type="variant" n="12">‘yojyāni’ iti pā.</note> meheṣvanilātmakeṣu| medaḥ kaphaścaiva kaṣāyayogaiḥ snehaiśca vāyuḥ śamameti teṣām||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">kampillasaptacchadaśālajāni baibhītarauhītakakauṭajāni| kapitthapuṣpāṇi ca cūrṇitāni kṣaudreṇa lihyāt kaphapittamehī||35||</seg> <seg type="unit" n="36">pibedrasenāmalakasya cāpi kalkīkṛtānyakṣasamāni kāle| jīrṇe ca bhuñjīta purāṇamannaṃ mehī rasairjāṅgalajairmanojñaiḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">dṛṣṭvā'nubandhaṃ pavanāt kaphasya pittasya vā snehavidhirvikalpyaḥ| tailaṃ kaphe syāt svakaṣāyasiddhaṃ pitte ghṛtaṃ pittaharaiḥ kaṣāyaiḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">trikaṇṭakāśmantakasomavalkairbhallātakaiḥ sātiviṣaiḥ salodhraiḥ| vacāpaṭolārjunanimbamustairharidrayā <note place="foot" type="variant" n="13">‘pāṭhāpaṭolārjunanimbamustaiḥ’ iti pā.</note> padmakadīpyakaiśca||38||</seg> <seg type="unit" n="39">mañjiṣṭhayā cāgurucandanaiśca sarvaiḥ samastaiḥ kaphavātajeṣu| meheṣu tailaṃ vipaced, ghṛtaṃ tu paitteṣu, miśraṃ triṣu lakṣaṇeṣu||39||</seg> <seg type="unit" n="40">phalatrikaṃ dāruniśāṃ viśālāṃ mustāṃ ca niḥkvāthya niśāṃ sakalkām| pibet kaṣāyaṃ madhusamprayuktaṃ sarvaprameheṣu samuddhateṣu||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">lodhraṃ śaṭīṃ puṣkaramūlamelāṃ mūrvāṃ viḍaṅgaṃ triphalāṃ yamānīm| cavyaṃ priyaṅguṃ kramukaṃ viśālāṃ kirātatiktaṃ kaṭurohiṇīṃ ca||41||</seg> <seg type="unit" n="42">bhārṅgīṃ nataṃ citrakapippalīnāṃ mūlaṃ sakuṣṭhātiviṣaṃ sapāṭham| kaliṅgakan keśaramindrasāhvāṃ nakhaṃ sapatraṃ maricaṃ plavaṃ ca||42||</seg> <seg type="unit" n="43">droṇe'mbhasaḥ karṣasamāni paktvā pūte caturbhāgajalāvaśeṣe| rase'rdhabhāgaṃ madhunaḥ pradāya pakṣaṃ nidheyo ghṛtabhājanasthaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">madhvāsavo'yaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘lodhrāsavo'yaṃ’ iti pā.</note> kaphapittamehān kṣipraṃ nihanyāddvipalaprayogāt| pāṇḍvāmayārśāṃsyaruciṃ grahaṇyā doṣaṃ kilāsaṃ vividhaṃ ca kuṣṭham||44||</seg> iti madhvāsavaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">kvāthaḥ sa evāṣṭapalaṃ ca dantyā bhallātakānāṃ ca catuṣpalaṃ syāt| sitopalā tvaṣṭapalā viśeṣaḥ kṣaudraṃ ca tāvat pṛthagāsavau tau||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">sārodakaṃ vā'tha kuśodakaṃ vā madhūdakaṃ vā triphalārasaṃ vā| sīdhuṃ pibedvā nigadaṃ pramehī mādhvīkamagryaṃ cirasaṃsthitaṃ vā||46||</seg> <seg type="unit" n="47">māṃsāni śūlyāni mṛgadvijānāṃ khādedyavānāṃ vividhāṃśca bhakṣyān| saṃśodhanāriṣṭakaṣāyalehaiḥ santarpaṇotthāñ śamayet pramehān||47||</seg> <seg type="unit" n="48">bhṛṣṭān yavān bhakṣayataḥ prayogācchuṣkāṃśca saktūnna bhavanti mehāḥ| śvitraṃ ca kṛcchraṃ kaphajaṃ ca kuṣṭhaṃ tathaiva mudgāmalakaprayogān||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">santarpaṇottheṣu gadeṣu yogā medasvināṃ ye ca mayopadiṣṭāḥ| virūkṣaṇārthaṃ kaphapittajeṣu siddhāḥ prameheṣvapi te prayojyāḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">vyāyāmayogairvividhaiḥ pragāḍhairudvartanaiḥ snānajalāvasekaiḥ| sevyatvagelāgurucandanādyairvilepanaiścāśu <note place="foot" type="variant" n="17">‘vilepanaiśca praśamanti’ iti pā.</note> na santi mehāḥ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">kledaśca medaśca kaphaśca vṛddhaḥ pramehahetuḥ prasamīkṣya tasmāt| vaidyena pūrvaṃ kaphapittajeṣu meheṣu kāryāṇyapatarpaṇāni||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">yā vātamehān prati pūrvamuktā vātolbaṇānāṃ vihitā kriyā sā| vāyurhi meheṣvatikarśitānāṃ kupyatyasādhyān prati nāsti cintā||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">yairhetubhirye prabhavanti mehāsteṣu prameheṣu na te niṣevyāḥ| hetorasevā vihitā yathaiva jātasya rogasya bhaveccikitsā||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">hāridravarṇaṃ rudhiraṃ ca mūtraṃ vinā pramehasya hi pūrvarūpaiḥ| yo mūtrayettaṃ na vadet pramehaṃ raktasya pittasya hi sa prakopaḥ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">dṛṣṭvā pramehaṃ madhuraṃ sapicchaṃ madhūpamaṃ syāddvividho vicāraḥ| kṣīṇeṣu doṣeṣvanilātmakaḥ syāt santarpaṇādvā kaphasambhavaḥ syāt||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">sapūrvarūpāḥ kaphapittamehāḥ krameṇa ye vātakṛtāśca mehāḥ| sādhyā na te, pittakṛtāstu yāpyāḥ, sādhyāstu medo yadi na praduṣṭam||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">jātaḥ pramehī madhumehino vā na sādhya uktaḥ sa hi bījadoṣāt| ye cāpi kecit kulajā vikārā bhavanti tāṃśca pravadantyasādhyān||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">pramehiṇāṃ yāḥ piḍakā mayoktā rogādhikāre pṛthageva sapta| tāḥ śalyavidbhiḥ kuśalaiścikitsyāḥ śastreṇa saṃśodhanaropaṇaiśca||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">tatra ślokāḥ- heturdoṣo dūṣyaṃ mehānāṃ sādhyatānurūpaśca| mehī dvividhastrividhaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘dvividhaṃ’ yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note> bhiṣagjitamatikṣapaṇadoṣaḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">ādyā yavānnavikṛtirmanthā mehāpahāḥ kaṣāyāśca| tailaghṛtalehayogā bhakṣyāḥ pravarāsavāḥ siddhāḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">vyāyāmavidhirvividhaḥ snānānyudvartanāni gandhāśca| mehānāṃ praśamārthaṃ cikitsite diṣṭametāvat||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne pramehacikitsitaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ca.6.7">
          <head>kuṣṭhacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">hetuṃ dravyaṃ liṅgaṃ kuṣṭhānāmāśrayaṃ praśamanaṃ ca| śṛṇvagniveśa! samyagviśeṣataḥ sparśanaghnānām||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">virodhīnyannapānāni dravasnigdhagurūṇi ca| bhajatāmāgatāṃ chardiṃ vegāṃścānyānpratighnatām||4||</seg> <seg type="unit" n="5">vyāyāmamatisantāpamatibhuktvopasevinām| śītoṣṇalaṅghanāhārān kramaṃ muktvā niṣeviṇām||5||</seg> <seg type="unit" n="6">gharmaśramabhayārtānāṃ drutaṃ śītāmbusevinām| ajīrṇādhyaśināṃ caiva pañcakarmāpacāriṇām||6||</seg> <seg type="unit" n="7">navānnadadhimatsyātilavaṇāmlaniṣeviṇām| māṣamūlakapiṣṭānnatilakṣīraguḍāśinām||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vyavāyaṃ cāpyajīrṇe'nne nidrāṃ ca bhajatāṃ divā| viprān gurūn dharṣayatāṃ pāpaṃ karma ca kurvatām||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">vātādayastrayo duṣṭāstvagraktaṃ māṃsamambu ca| dūṣayanti sa kuṣṭhānāṃ saptako dravyasaṅgrahaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">ataḥ kuṣṭhāni jāyante sapta caikādaśaiva ca| na caikadoṣajaṃ kiñcit kuṣṭhaṃ samupalabhyate||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sparśājñatvamatisvedo na vā vaivarṇyamunnatiḥ| koṭhānāṃ lomaharṣaśca kaṇḍūstodaḥ śramaḥ klamaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">vraṇānāmadhikaṃ śūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ| dāhaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘suptatvamaṅge dāhaśca’ iti pā.</note> suptāṅgatā ceti kuṣṭhalakṣaṇamagrajam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ata ūrdhvamaṣṭādaśānāṃ kuṣṭhānāṃ kapālodumbaramaṇḍalarṣyajihvapuṇḍarīkasidhmakākaṇakaikakuṣṭhacarmākhya- kiṭimavipādikālasakadadrucarmadalapāmāvisphoṭakaśatārurvicarcikānāṃ lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ yadrūkṣaṃ paruṣaṃ tanu| kāpālaṃ todabahulaṃ tatkuṣṭhaṃ viṣamaṃ smṛtam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">dāhakaṇḍūrujārāgaparītaṃ lomapiñjaram| udumbaraphalābhāsaṃ kuṣṭhamaudumbaraṃ viduḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">śvetaṃ raktaṃ sthiraṃ styānaṃ snigdhamutsannamaṇḍalam| kṛcchramanyonyasaṃsaktaṃ kuṣṭhaṃ maṇḍalamucyate||16||</seg> <seg type="unit" n="17">karkaśaṃ raktaparyantamantaḥ śyāvaṃ savedanam| yadṛṣyajihvāsaṃsthānamṛṣyajihvaṃ taducyate||17||</seg> <seg type="unit" n="18">saśvetaṃ raktaparyantaṃ puṇḍarīkadalopamam| sotsedhaṃ ca sadāhaṃ ca puṇḍarīkaṃ taducyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śvetaṃ tāmraṃ tanu ca yadrajo <note place="foot" type="variant" n="2">‘yaddhṛṣṭamudgirate rajaḥ’ iti pā.</note> ghṛṣṭaṃ vimuñcati| alābūpuṣpavarṇaṃ tat sidhmaṃ prāyeṇa corasi||19||</seg> <seg type="unit" n="20">yat kākaṇantikāvarṇamapākaṃ tīvravedanam| tridoṣaliṅgaṃ tat kuṣṭhaṃ kākaṇaṃ naiva sidhyati||20||</seg> iti saptamahākuṣṭhāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">asvedanaṃ mahāvāstu yanmatsyaśakalopamam| tadekakuṣṭaṃ, carmākhyaṃ bahalaṃ hasticarmavat||21||</seg> <seg type="unit" n="22">śyāvaṃ kiṇakharasparśaṃ paruṣaṃ kiṭimaṃ smṛtam| vaipādikaṃ pāṇipādasphuṭanaṃ tīvravedanam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kaṇḍūmadbhiḥ sarāgaiśca gaṇḍairalasakaṃ citam| sakaṇḍūrāgapiḍakaṃ dadrumaṇḍalamudgatam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">raktaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘raktaṃ saśūlaṃ kaṇḍūmat sasphoṭaṃ yaddalatyapi’ iti pā.</note> sakaṇḍu sasphoṭaṃ sarugdalati cāpi yat| taccarmadalamākhyātaṃ saṃsparśāsahamucyate||24||</seg> <seg type="unit" n="25">pāmāśvetāruṇaśyāvāḥ kaṇḍūlāḥ piḍakā bhṛśam| sphoṭāḥ śvetāruṇābhāso visphoṭāḥ syustanutvacaḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">raktaṃ śyāvaṃ sadāhārti śatāruḥ syādbahuvraṇam| sakaṇḍūḥ piḍakā śyāvā bahusrāvā vicarcikā||26||</seg> ityekādaśa kṣudrakuṣṭhāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">vāte'dhikatare kuṣṭhaṃ kāpālaṃ maṇḍalaṃ kaphe| pitte tvaudumbaraṃ vidyāt kākaṇaṃ tu tradoṣajam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">vātapitte śleṣmapitte vātaśleṣmaṇi cādhike| ṛṣyajihvaṃ puṇḍarīkaṃ sidhmakuṣṭhaṃ ca jāyate||28||</seg> <seg type="unit" n="29">carmākhyamekakuṣṭhaṃ ca kiṭimaṃ savipādikam| kuṣṭhaṃ cālasakaṃ jñeyaṃ prāyo vātakaphādhikam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">pāmā śatārurvisphoṭaṃ dadruścarmadalaṃ tathā| pittaśleṣmādhikaṃ prāyaḥ kaphaprāyā vicarcikā||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">sarvaṃ tridoṣajaṃ kuṣṭhaṃ doṣāṇāṃ tu balābalam| yathāsvairlakṣaṇairbuddhvā kuṣṭhānāṃ kriyate kriyā||31||</seg> <seg type="unit" n="32">doṣasya yasya paśyet kuṣṭheṣu viśeṣaliṅgamadriktam| tasyaiva śamaṃ kuryāttataḥ paraṃ cānubandhasya||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">kuṣṭhaviśeṣairdoṣā doṣaviśeṣaiḥ punaśca kuṣṭhāni| jñāyante tairheturhetustāṃśca <note place="foot" type="variant" n="6">‘te hetuṃ hetustāṃśca’ iti pā.</note> prakāśayati||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">raukṣyaṃ śoṣastodaḥ śūlaṃ saṅkocanaṃ tathā''yāmaḥ| pāruṣyaṃ kharabhāvo harṣaḥ śyāvāruṇatvaṃ ca||34||</seg> <seg type="unit" n="35">kuṣṭheṣu vātaliṅgaṃ, dāho rāgaḥ parisravaḥ pākaḥ| visro gandhaḥ kledastathā'ṅgapatanaṃ ca pittakṛtam||35||</seg> <seg type="unit" n="36">śvaityaṃ śaityaṃ kaṇḍūḥ sthairyaṃ cotsedhagauravasnehāḥ| kuṣṭheṣu tu kaphaliṅgaṃ jantubhirabhibhakṣaṇaṃ kledaḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">sarvairliṅgairyuktaṃ matimān vivarjayedabalam| tṛṣṇādāhaparītaṃ śāntāgniṃ jantubhirjagdham||37||</seg> <seg type="unit" n="38">vātakaphaprabalaṃ yadyadekadoṣolbaṇaṃ na tat kṛcchram| kaphapitta-vātapittaprabalāni tu kṛcchrasādhyāni||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">vātottareṣu sarpirvamanaṃ śleṣmottareṣu kuṣṭheṣu| pittottareṣu mokṣo raktasya virecanaṃ cāgre||39||</seg> <seg type="unit" n="40">vamanavirecanayogāḥ kalpoktāḥ kuṣṭhināṃ prayoktavyāḥ| pracchanamalpe kuṣṭhe mahati ca śastaṃ sirāvyadhanam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">bahudoṣaḥ saṃśodhyaḥ kuṣṭhī bahuśo'nurakṣatā prāṇān| doṣe hyatimātrahṛte vāyurhanyādabalamāśu||41||</seg> <seg type="unit" n="42">snehasya pānamiṣṭaṃ śuddhe koṣṭhe pravāhite rakte| vāyurhi śuddhakoṣṭhaṃ kuṣṭhinamabalaṃ viśati śīghram||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">doṣotkliṣṭe hṛdaye vāmyaḥ kuṣṭheṣu cordhvabhāgeṣu| kuṭajaphalamadanamadhukaiḥ sapaṭolairnimbarasayuktaiḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">śītarasaḥ pakvaraso madhūni madhukaṃ ca vamanāni| kuṣṭheṣu trivṛtā dantī triphalā ca virecane śastā||44||</seg> <seg type="unit" n="45">sauvīrakaṃ tuṣodakamāloḍanamāsavāśca sīdhūni| śaṃsantyadhoharāṇāṃ yathāvirekaṃ kramaśceṣṭaḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">dārvībṛhatīsevyaiḥ paṭolapicumardamadanakṛtamālaiḥ| sasnehairāsthāpyaḥ kuṣṭhī sakaliṅgayavamustaiḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">vātolbaṇaṃ viriktaṃ nirūḍhamanuvāsanārhamālakṣya| phalamadhukanimbakuṭajaiḥ sapaṭolaiḥ sādhayetsneham||47||</seg> <seg type="unit" n="48">saindhavadantīmaricaṃ phaṇijjhakaḥ pippalī karañjaphalam| nasyaṃ syātsaviḍaṅgaṃ krimikuṣṭhakaphaprakopaghnam <note place="foot" type="variant" n="8">‘…kaphapradoṣaghnam’ iti pā.</note>||48||</seg> <seg type="unit" n="49">vairecanikairdhūmaiḥ ślokasthāneritaiḥ praśāmyanti| kṛmayaḥ kuṣṭhakilāsāḥ prayojitairuttamāṅgasthāḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">sthirakaṭhinamaṇḍalānāṃ svinnānāṃ prastarapraṇāḍībhiḥ| kūrcairvighaṭṭitānāṃ raktotkleśo'panetavyaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">ānūpavārijānāṃ māṃsānāṃ poṭṭalaiḥ sukhoṣṇaiśca| svinnotsannaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘svinnotsvinnaṃ’ iti pā.</note> vilikhet kuṣṭhaṃ tīkṣṇena śastreṇa||51||</seg> <seg type="unit" n="52">rudhirāgamārthamathavā śṛṅgālābūni <note place="foot" type="variant" n="11">‘śṛṅgālābūbhirāharedrudhiram’ iti pā.</note> yojayet kuṣṭhe| pracchitamalpaṃ kuṣṭhaṃ virecayedvā jalaukobhiḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">ye lepāḥ kuṣṭhānāṃ yujyante nirhṛtāsradoṣāṇām| saṃśodhitāśayānāṃ sadyaḥ siddhirbhavetteṣām||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">yeṣu na śastraṃ kramate sparśendriyanāśanāni yāni syuḥ| teṣu nipātyaḥ kṣāro raktaṃ doṣaṃ ca visrāvya||54||</seg> <seg type="unit" n="55">pāṣāṇakaṭhinaparuṣe supte kuṣṭhe sthire purāṇe ca| pītāgadasya kāryo viṣaiḥ pradeho'gadaiścānu||55||</seg> <seg type="unit" n="56">stabdhāni suptasuptānyasvedanakaṇḍulāni kuṣṭhāni| kūrcairdantītrivṛtākaravīrakarañjakuṭajānām||56||</seg> <seg type="unit" n="57">jātyarkanimbajairvā patraiḥ śastraiḥ samudraphenairvā| ghṛṣṭāni gomayairvā tataḥ pradehaiḥ pradehyāni||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">mārutakaphakuṣṭhaghnaṃ karmoktaṃ pittakuṣṭhināṃ kāryam| kaphapittaraktaharaṇaṃ tiktakaṣāyaiḥ praśamanaṃ ca||58||</seg> <seg type="unit" n="59">sarpīṃṣi tiktakāni ca yaccānyadraktapittanut <note place="foot" type="variant" n="12">‘yaccoktaṃ’ iti pā.</note> karma| bāhyābhyantaramagryaṃ tat kāryaṃ pittakuṣṭheṣu||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">doṣādhikyavibhāgādityetat karma kuṣṭhanut proktam| vakṣyāmi kuṣṭhaśamanaṃ prāyastvagdoṣasāmānyāt||60||</seg> <seg type="unit" n="61">dārvī rasāñjanaṃ vā gomūtreṇa prabādhate kuṣṭham| abhayā prayojitā vā māsaṃ savyoṣaguḍatailā||61||</seg> <seg type="unit" n="62">mūlaṃ paṭolasya tathā gavākṣyāḥ pṛthak palāṃśaṃ triphalātvacaśca <note place="foot" type="variant" n="13">‘triphalā trivṛcca’ iti pā.</note>| syāttrāyamāṇā kaṭurohiṇī ca bhāgārdhikā nāgarapādayuktā||62||</seg> <seg type="unit" n="63">palaṃ tathaiṣāṃ saha cūrṇitānāṃ jale śṛtaṃ doṣaharaṃ pibennā| jīrṇe rasairdhanvamṛgadvijānāṃ purāṇaśālyodanamādadīta||63||</seg> <seg type="unit" n="64">kuṣṭhāni śophaṃ grahaṇīpradoṣamarśāṃsi kṛcchrāṇi halīmakaṃ ca| ṣaḍrātrayogena nihanti caiṣa hṛdbastiśūlaṃ viṣamajvaraṃ ca||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">mustaṃ vyoṣaṃ triphalā mañjiṣṭhā dāru pañcamūlyau dve| saptacchadanimbatvak saviśālaścitrako mūrvā||65||</seg> <seg type="unit" n="66">cūrṇaṃ tarpaṇabhāgairnavabhiḥ saṃyojitaṃ samadhvājyam <note place="foot" type="variant" n="15">‘samadhvaṃśam’ iti pā.</note>| siddhaṃ kuṣṭhanibarhaṇametat prāyogikaṃ bhakṣyam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">śvayathuṃ sapāṇḍurogaṃ śvitraṃ grahaṇīpradoṣamarśāṃsi| braghnabhagandarapiḍakākaṇḍūkoṭhāṃśca vinihanti||67||</seg> <seg type="unit" n="68">iti mustādicūrṇam| triphalātiviṣākaṭukānimbakaliṅgakavacāpaṭolānām| māgadhikārajanīdvayapadmakamūrvāviśālānām||68||</seg> <seg type="unit" n="69">bhūnimbapalāśānāṃ dadyādvipalaṃ tatastrivṛddviguṇā| tasyāśca punarbrāhmī taccūrṇaṃ suptinut paramam||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">lelītakaprayogo <note place="foot" type="variant" n="16">‘navanītakaprayogaḥ’ iti pā.</note> rasena jātyāḥ samākṣikaḥ paramaḥ| saptadaśakuṣṭhaghātī mākṣikadhātuśca mūtreṇa||70||</seg> <seg type="unit" n="71">śreṣṭhaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘evaṃ’ iti pā.</note> gandhakayogāt suvarṇamākṣikaprayogādvā| sarvavyādhinibarhaṇamadyāt kuṣṭhī rasaṃ ca nigṛhītam||71||</seg> <seg type="unit" n="72">vajraśilājatusahitaṃ sahitaṃ vā yogarājena| sarvavyādhipraśamanamadyātkuṣṭhī nigṛhya nityaṃ ca||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">khadirasuradārusāraṃ śrapayitvā tadrasena toyārthaḥ| kṣaudraprasthe kāryaḥ kārye te cāṣṭapalike ca||73||</seg> <seg type="unit" n="74">tatrāścūrṇānāmaṣṭapalaṃ prakṣipettathā'mūni| triphalaile tvaṅmaricaṃ patraṃ kanakaṃ ca karṣāṃśam||74||</seg> <seg type="unit" n="75">matsyaṇḍikā madhusamā tanmāsaṃ jātamāyase bhāṇḍe| madhvāsavamācarataḥ kuṣṭhakilāse śamaṃ yātaḥ||75||</seg> iti madhvāsavaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">khadirakaṣāyadroṇaṃ kumbhe ghṛtabhāvite samāvāpya| dravyāṇi cūrṇitāni ca ṣaṭpalikānyatra deyāni||76||</seg> <seg type="unit" n="77">triphalāvyoṣaviḍaṅgarajanīmustāṭarūṣakendrayavāḥ| sauvarṇī ca tathā tvak chinnaruhā ceti tanmāsam||77||</seg> <seg type="unit" n="78">nidadhīta dhānyamadhye prātaḥ prātaḥ pibettato yuktyā| māsena mahākuṣṭhaṃ hantyevālpaṃ tu pakṣeṇa||78||</seg> <seg type="unit" n="79">arśaḥśvāsabhagandarakāsakilāsapramehaśoṣāṃśca| nā bhavati kanakavarṇaḥ pītvā'riṣṭaṃ kanakabindum||79||</seg> <seg type="unit" n="80">iti kanakabindvariṣṭam| kuṣṭheṣvanilakaphakṛteṣvevaṃ peyastathā'pi paitteṣu| kṛtamālakvāthaścāpyeṣa viśeṣāt kaphakṛteṣu||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">triphalāsavaśca gauḍaḥ sacitrakaḥ kuṣṭharogavinihantā| kramukadaśamūladantīvarāṅgamadhuyogasaṃyuktaḥ||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">laghūni cānnāni hitāni vidyāt kuṣṭheṣu śākani ca tiktakāni| bhallātakaiḥ satriphalaiḥ sanimbairyuktāni cānnāni ghṛtāni caiva||82||</seg> <seg type="unit" n="83">purāṇadhānyānyatha jāṅgalāni māṃsāni mudgāśca paṭolayuktāḥ| śastā, na gurvamlapayodadhīni nānūpamatsyā na guḍastilāśca||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">elā kuṣṭhaṃ dārvī śatapuṣpā citrako viḍaṅgaśca| kuṣṭhālepanamiṣṭaṃ rasāñjanaṃ cābhayā caiva||84||</seg> <seg type="unit" n="85">citrakamelāṃ bimbīṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘nimbaṃ’ iti pā.</note> vṛṣakaṃ trivṛdarkanāgarakam| cūrṇīkṛtamaṣṭāhaṃ bhāvayitavyaṃ palāśasya||85||</seg> <seg type="unit" n="86">kṣāreṇa gavāṃ mūtrasrutena tenāsya maṇḍalānyāśu| bhidyante vilayanti ca liptānyarkābhitaptāni||86||</seg> <seg type="unit" n="87">māṃsī maricaṃ lavaṇaṃ rajanī tagaraṃ sudhā gṛhāddhūmaḥ| mūtraṃ pittaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘goḥ pittaṃ ca’ iti pā.</note> kṣāraḥ pālāśaḥ kuṣṭhahā lepaḥ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">trapu sīsamayaścūrṇaṃ maṇḍalanut phalgucitrakau bṛhatī| godhārasaḥ salavaṇo dāru ca mūtraṃ ca maṇḍalanut||88||</seg> <seg type="unit" n="89">kadalīpalāśapāṭaliniculakṣārāmbhasā prasannena| māṃseṣu toyakāryaṃ kāryaṃ piṣṭe ca kiṇve <note place="foot" type="variant" n="22">‘klinne’ iti pā.</note> ca||89||</seg> <seg type="unit" n="90">tairmedakaḥ sujātaḥ kiṇvairjanitaṃ pralepanaṃ śastam| maṇḍalakuṣṭhavināśanamātapasaṃsthaṃ kṛmighnaṃ ca||90||</seg> <seg type="unit" n="91">mustaṃ madanaṃ triphalā karañja āragvadhakaliṅgayavāḥ| dārvī sasaptaparṇā snānaṃ siddhārthakaṃ nāma||91||</seg> <seg type="unit" n="92">eṣa kaṣāyo vamanaṃ virecanaṃ varṇakastathodgharṣaḥ| tvagdoṣakuṣṭhaśophaprabādhanaḥ pāṇḍurogaghnaḥ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">kuṣṭhaṃ karañjabījānyeḍagajaḥ kuṣṭhasūdano lepaḥ| prapunnāḍabījasaindhavarasāñjanakapitthalodhrāśca||93||</seg> <seg type="unit" n="94">śvetakaravīramūlaṃ kuṭajakarañjayoḥ phalaṃ tvaco dārvyāḥ| sumanaḥpravālayukto lepaḥ kuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ||94||</seg> <seg type="unit" n="95">lodhrasya dhātakīnāṃ vatsakabījasya naktamālasya| kalkaśca mālatīnāṃ kuṣṭheṣūnmardanālepau||95||</seg> <seg type="unit" n="96">śairīṣī tvak puṣpaṃ kārpāsyā rājavṛkṣapatrāṇi| piṣṭā ca kākamācī caturvidhaḥ kuṣṭhanullepaḥ||96||</seg> iti lepāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">dārvyā rasāñjanasya ca nimbapaṭolasya khadirasārasya| āragvadhavṛkṣakayostriphalāyāḥ saptaparṇasya||97||</seg> <seg type="unit" n="98">iti ṣaṭ kaṣāyayogāḥ kuṣṭhaghnāḥ saptamaśca tiniśasya| snāne pāne ca hitāstathā'ṣṭamaścāśvamārasya||98||</seg> <seg type="unit" n="99">ālepanaṃ pragharṣaṇamavacūrṇanameta eva ca kaṣāyāḥ| tailaghṛtapākayoge ceṣyante kuṣṭhaśāntyartham||99||</seg> <seg type="unit" n="100">triphalā nimbapaṭolaṃ mañjiṣṭhā rohiṇī vacā rajanī| eṣa kaṣāyo'bhyasto nihanti kaphapittajaṃ kuṣṭham||100||</seg> <seg type="unit" n="101">etaireva ca sarpiḥ siddhaṃ vātolbaṇaṃ jayati kuṣṭham| eṣa ca kalpo diṣṭaḥ khadirāsanadārunimbānām||101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">kuṣṭhārkatutthakaṭphalamūlakabījāni rohiṇī kaṭukā| kuṭajaphalotpalamustaṃ bṛhatīkaravīrakāsīsam||102||</seg> <seg type="unit" n="103">eḍagajanimbapāṭhā durālabhā citrako viḍaṅgaśca| tiktālābukabījaṃ kampillakasarṣapau vacā dārvī||103||</seg> <seg type="unit" n="104">etaistailaṃ siddhaṃ kuṣṭhaghnaṃ yoga eṣa cālepaḥ| udvartanaṃ pragharṣaṇamavacūrṇanameṣa eveṣṭaḥ||104||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">śvetakaravīrakaraso gomūtraṃ citrako viḍaṅgaśca| kuṣṭheṣu tailayogaḥ siddho'yaṃ sammato bhiṣajām||105||</seg> iti śvetakaravīrādyaṃ tailam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">śvetakaravīrapallavamūlatvagvatsako viḍaṅgaśca| kuṣṭhārkamūlasarṣapaśigrutvagrohiṇī kaṭukā||106||</seg> <seg type="unit" n="107">etaistailaṃ siddhaṃ kalkaiḥ pādāṃśikairgavāṃ mūtram| dattvā tailacaturguṇamabhyaṅgāt kuṣṭhakaṇḍūghnam||107||</seg> iti śvetakaravīrapallavādyaṃ tailam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">tiktālābukabījaṃ dve tutthe rocanā haridre dve| bṛhatīphalameraṇḍaḥ saviśālaścitrako mūrvā||108||</seg> <seg type="unit" n="109">kāsīsahiṅguśigrutryūṣaṇasuradārutumburuviḍaṅgam| lāṅgālakaṃ kuṭajatvak kaṭukākhyā rohiṇī caiva||109||</seg> <seg type="unit" n="110">sarṣapatailaṃ kalkairetairmūtre caturguṇe sādhyam| kaṇḍūkuṣṭhavināśanamabhyaṅgānmārutakaphahantṛ||110||</seg> iti tiktekṣvākvāditailam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">kanakakṣīrī śailā bhārgī dantyāḥ phalāni mūlaṃ ca| jātīpravālasarṣapalaśunaviḍaṅgaṃ karañjatvak||111||</seg> <seg type="unit" n="112">saptacchadārkapallavamūlatvaṅnimbacitrakāsphotāḥ| guñjairaṇḍaṃ bṛhatīmūlakasurasārjakaphalāni||112||</seg> <seg type="unit" n="113">kuṣṭhaṃ pāṭhā mustaṃ tumburumūrvāvacāḥ saṣaḍgranthāḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘kuṣṭhaṃ tumbaru pāṭhā mūrvā mustaṃ vacā'tha ṣaḍgranthā’ iti pā.</note>| eḍagajakuṭajaśigrutryūṣaṇabhallātakakṣavakāḥ||113||</seg> <seg type="unit" n="114">haritālamavākpuṣpī tutthaṃ kampillako'mṛtāsañjñaḥ| saurāṣṭrī kāsīsaṃ dārvītvak sarjikālavaṇam||114||</seg> <seg type="unit" n="115">kalkairetaistailaṃ karavīrakamūlapallavakaṣāye| sārṣapamathavā tailaṃ gomūtracaturguṇaṃ sādhyam||115||</seg> <seg type="unit" n="116">sthāpyaṃ kaṭukālābuni tatsiddhaṃ tena maṇḍalānyāśu| bhindyādbhiṣagabhyaṅgātkṛmīṃśca kaṇḍūṃ ca vinihanyāt||116||</seg> iti kanakakṣīrītailam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">kuṣṭhaṃ tamālapatraṃ maricaṃ samanaḥśilaṃ sakāsīsam| tailena yuktamuṣitaṃ saptāhaṃ bhājane tāmre||117||</seg> <seg type="unit" n="118">tenāliptaṃ sidhmaṃ saptāhāhyeti <note place="foot" type="variant" n="24">‘saptāhāddharmasevino vyeti’ iti pā.</note> tiṣṭhato gharme| māsānnavaṃ kilāsaṃ snānaṃ muktvā viśuddhatanoḥ||118||</seg> iti sidhme lepaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">sarṣapakarañjakoṣātakīnāṃ tailānyatheṅgudīnāṃ ca| kuṣṭheṣu hitānyāhustailaṃ yaccāpi khadirasārasya||119||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">jīvantī mañjiṣṭhā dārvī kampillakaḥ payastuttham| eṣa ghṛtatailapākaḥ siddhaḥ siddhe ca sarjarasaḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">deyaḥ samadhūcchiṣṭo vipādikā tena śāmyate'bhyaktā| carmaikakuṣṭhakiṭimaṃ kuṣṭhaṃ śāmyatyalasakaṃ ca||121||</seg> <seg type="unit" n="122">iti vipādikāharaghṛtataile| kiṇvaṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘klinnaṃ’ iti pā.</note> varāharudhiraṃ pṛthvīkā saindhavaṃ ca lepaḥ syāt| lepo yojyaḥ kustumburūṇi kuṣṭhaṃ ca maṇḍalanut||122||</seg> <seg type="unit" n="123">pūtīkadārujaṭilāḥ pakvasurā kṣaudramudgaparṇyau ca| lepaḥ sakākanāso maṇḍalakuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ||123||</seg> <seg type="unit" n="124">citrakaśobhāñjanakau guḍūcyapāmārgadevadārūṇi| khadiro dhavaśca lepaḥ śyāmā dantī dravantī ca||124||</seg> <seg type="unit" n="125">lākṣārasāñjanailāḥ punarnavā ceti kuṣṭhino lepāḥ| dadhimaṇḍayutāḥ sarve deyāḥ ṣaṇmārutakaphakuṣṭhaghnāḥ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">eḍagajakuṣṭhasaindhavasauvīrakasarṣapaiḥ kṛmighnaiśca| kṛmikuṣṭhamaṇḍalākhyaṃ dadrūkuṣṭhaṃ ca śamamupaiti||126||</seg> <seg type="unit" n="127">eḍagajaḥ sarjaraso mūlakabījaṃ ca sidhmakuṣṭhānām| kāñjikayuktaṃ tu pṛthaṅmatamidamudvartanaṃ lepāḥ||127||</seg> <seg type="unit" n="128">vāsā tiphalā pāne snāne codvartane pralepe ca| bṛhatīsevyapaṭolāḥ sasārivā rohiṇī caiva||128||</seg> <seg type="unit" n="129">khadirāvaghātakakubharohītakalodhrakuṭajadhavanimbāḥ| saptacchadakaravīrāḥ śasyante snānapāneṣu||129||</seg> <seg type="unit" n="130">jalavāpyalohakeśarapatraplavacandanaṃ mṛṇālāni| bhāgottarāṇi siddhaṃ pralepanaṃ pittakaphakuṣṭhe||130||</seg> <seg type="unit" n="131">yaṣṭyāhvalodhrapadmakapaṭolapicumardacandanarasāśca| snāne pāne ca hitāḥ suśītalāḥ pittakuṣṭhibhyaḥ||131||</seg> <seg type="unit" n="132">ālepanaṃ priyaṅgurhareṇukā vatsakasya ca phalāni| sātiviṣā ca sasevyā sacandanā rohiṇī kaṭukā||132||</seg> <seg type="unit" n="133">tiktaghṛtairdhautaghṛtairabhyaṅgo dahyamānakuṣṭheṣu| tailaiścandanamadhukaprapauṇḍarīkotpalayutaiśca||133||</seg> <seg type="unit" n="134">klede prapatati cāṅge dāhe visphoṭake sacarmadale| śītāḥ pradehasekā vyadho vireko ghṛtaṃ tiktam||134||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">khadiraghṛtaṃ nimbaghṛtaṃ dārvīghṛtamuttamaṃ paṭolaghṛtam| kuṣṭheṣu raktapittaprabaleṣu bhiṣagjitaṃ siddham||135||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">triphalātvaco'rdhapalikāḥ paṭolapatraṃ ca kārṣikāḥ śeṣāḥ| kaṭurohiṇī sanimbā yaṣṭyāhvā trāyamāṇā ca||136||</seg> <seg type="unit" n="137">eṣa kaṣāyaḥ sādhyo dattvā dvipalaṃ masūravidalānām| salilāḍhake'ṣṭabhāge śeṣe pūto raso grāhyaḥ||137||</seg> <seg type="unit" n="138">te ca <note place="foot" type="variant" n="27">‘tatra’ ti pā.</note> kaṣāye'ṣṭapale catuṣpalaṃ sarpiṣaśca paktavyam| yāvatsyādaṣṭapalaṃ śeṣaṃ peyaṃ tataḥ koṣṇam||138||</seg> <seg type="unit" n="139">tadvātapittakuṣṭhaṃ vīsarpaṃ vātaśoṇitaṃ prabalam| jvaradāhagulmavidradhivibhramavisphoṭakān hanti||139||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">nimbapaṭolaṃ dārvīṃ durālabhāṃ tiktarohiṇīṃ triphalām| kuryādardhadalāṃśaṃ parpaṭakaṃ trāyamāṇāṃ ca||140||</seg> <seg type="unit" n="141">salilāḍhakasiddhānāṃ rase'ṣṭabhāgasthite kṣipet pūte| candanakirātatiktakamāgadhikāstrāyamāṇāṃ ca||141||</seg> <seg type="unit" n="142">mustaṃ vatsakabījaṃ kalkīkṛtyārdhakārṣikān bhāgān| navasarpiṣaśca ṣaṭpalametatsiddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="29">‘tiktaṃ’ iti pā.</note> ghṛtaṃ peyam||142||</seg> <seg type="unit" n="143">kuṣṭhajvaragulmārśograhaṇīpāṇḍvāmayaśvayathuhāri| pāmāvisarpapiḍakākaṇḍūmadagaṇḍanutsiddham||143||</seg> iti tiktaṣaṭpalakaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">saptacchadaṃ prativiṣāṃ śampākaṃ tiktarohiṇīṃ pāṭhām| mustamuśīraṃ triphalāṃ paṭolapicumardaparpaṭakam||144||</seg> <seg type="unit" n="145">dhanvayavāsaṃ candanamupakulyāṃ padmakaṃ haridre dve| ṣaḍgranthāṃ saviśālāṃ śatāvarīṃ sārive cobhe||145||</seg> <seg type="unit" n="146">vatsakabījaṃ yāsaṃ <note place="foot" type="variant" n="30">‘vāsāṃ’ iti pā.</note> mūrvāmamṛtāṃ kirātatiktaṃ ca| kalkān kuryānmatimānyaṣṭyāhvaṃ trāyamāṇāṃ ca||146||</seg> <seg type="unit" n="147">kalkaścāturbhāgo <note place="foot" type="variant" n="31">‘kalkaścaturthabhāgaḥ’ iti pā.</note> jalamaṣṭaguṇaṃ raso'mṛtaphalānām| dviguṇo ghṛtātpradeyastatsarpiḥ pāyayetsiddham||147||</seg> <seg type="unit" n="148">kuṣṭhāni raktapittaprabalānyarśāṃsi raktavāhīni| vīsarpamamlapittaṃ <note place="foot" type="variant" n="32">‘vīsarparaktapittaṃ’ iti pā.</note> vātāsṛk pāṇḍurogaṃ ca||148||</seg> <seg type="unit" n="149">visphoṭakānsapāmānunmādaṃ kāmalāṃ jvaraṃ kaṇḍūm| hṛdrogagulmapiḍakā asṛgdaraṃ gaṇdamālāṃ ca||149||</seg> <seg type="unit" n="150">hanyādetat sarpiḥ pītaṃ kāle yathābalaṃ sadyaḥ| yogaśatairapyajitānmahāvikārānmahātiktam||150||</seg> iti mahātiktakaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">doṣe hṛte'panīte rakte bāhyāntare kṛte śamane <note place="foot" type="variant" n="33">‘vamane’ iti pā.</note>| snehe ca kālayukte na kuṣṭhamanuvartate <note place="foot" type="variant" n="34">‘ativartate’ iti pā.</note> sādhyam||151||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">khadirasya tulāḥ pañca śiṃśapāsanayostule| tulārdhāḥ sarva evaite karañjāriṣṭavetasāḥ||152||</seg> <seg type="unit" n="153">parpaṭaḥ kuṭajaścaiva vṛṣaḥ kṛmiharastathā| haridre kṛtamālaśca guḍūcī triphalā trivṛt||153||</seg> <seg type="unit" n="154">saptaparṇaśca saṅkṣuṇṇā daśadroṇeṣu vāriṇaḥ| aṣṭabhāgāvaśeṣaṃ tu kaṣāyamavatārayet||154||</seg> <seg type="unit" n="155">dhātrīrasaṃ ca tulyāṃśaṃ sarpiṣaścāḍhakaṃ pacet| mahātiktakakalkaistu yathoktaiḥ palasammitaiḥ||155||</seg> <seg type="unit" n="156">nihanti sarvakuṣṭhāni pānābhyaṅganiṣevaṇāt| mahākhadiramityetat paraṃ kuṣṭhavikāranut||156||</seg> iti mahākhadiraṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="157">prapatatsu lasīkāprasruteṣu gātreṣu jantujagdheṣu| mūtraṃ nimbaviḍaṅge snānaṃ pānaṃ pradehaśca||157||</seg> <seg type="unit" n="158">vṛṣakuṭajasaptaparṇāḥ karavīrakarañjanimbakhadirāśca| snāne pāne lepe krimikuṣṭhanudaḥ sagomūtrāḥ||158||</seg> <seg type="unit" n="159">pānāhāravidhāne prasecane dhūpane pradehe ca| kṛmināśanaṃ viḍaṅgaṃ viśiṣyate kuṣṭhahā khadiraḥ||159||</seg> <seg type="unit" n="160">eḍagajaḥ saviḍaṅgo mūlānyāragvadhasya kuṣṭhānām| uddālanaṃ śvadantā gośvavarāhoṣṭradantāśca||160||</seg> <seg type="unit" n="161">edagajaḥ saviḍaṅgo dve ca niśe rājavṛkṣamūlaṃ ca| kuṣṭhoddālanamagryaṃ sapippalīpākalaṃ yojyam||161||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="162">śvitrāṇāṃ saviśeṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘praśamārthaṃ’ iti pā.</note> yoktavyaṃ sarvato viśuddhānām| śvitre sraṃsanamagryaṃ malapūrasa iṣyate saguḍaḥ||162||</seg> <seg type="unit" n="163">taṃ pītvā susnigdho yathābalaṃ sūryapādasantāpam| saṃseveta viriktastryahaṃ pipāsuḥ pibet peyām||163||</seg> <seg type="unit" n="164">śvitre'ṅge ye sphoṭā jāyante kaṇṭakena tānbhindyāt| sphoṭeṣu visruteṣu prātaḥ prātaḥ pibet pakṣam||164||</seg> <seg type="unit" n="165">malapūmasanaṃ priyaṅguṃ śatapuṣpāṃ cāmbhasā samutkvāthya| pālāśaṃ vā kṣāraṃ yathābalaṃ phāṇitopetam||165||</seg> <seg type="unit" n="166">yaccānyat kuṣṭhaghnaṃ śvitrāṇāṃ sarvameva tacchastam| khadirodakasaṃyuktaṃ khadirodakapānagryaṃ vā||166||</seg> <seg type="unit" n="167">samanaḥśilaṃ viḍaṅgaṃ kāsīsaṃ rocanāṃ kanakapuṣpīm| śvitrāṇāṃ praśamārthaṃ sasaindhavaṃ lepanaṃ dadyāt||167||</seg> <seg type="unit" n="168">kadalīkṣārayutaṃ vā kharāsthi dagdhaṃ gavāṃ rudhirayuktam| hastimadādhyuṣitaṃ vā mālatyāḥ korakakṣāram||168||</seg> <seg type="unit" n="169">nīlotpalaṃ sakuṣṭhaṃ sasaindhavaṃ hastimūtrapiṣṭaṃ vā| mūlakabījāvalgujalepaḥ piṣṭo gavāṃ mūtre||169||</seg> <seg type="unit" n="170">kākodumbarikā vā sāvalgujacitrakā gavāṃ mūtre| piṣṭā manaḥśilā vā saṃyuktā barhipittena||170||</seg> <seg type="unit" n="171">lepaḥ kilāsahantā bījānyāvalgujāni lākṣā ca| gopittamañjane dve pippalyaḥ kālaloharajaḥ||171||</seg> <seg type="unit" n="172">śuddhyā śoṇitamokṣairvirūkṣaṇairbhakṣaṇaiśca saktūnām| śvitraṃ kasyacideva praṇaśyati kṣīṇapāpasya||172||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="173">dāruṇaṃ cāruṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="37">‘dāraṇaṃ cāraṇaṃ’ iti pā.</note> śvitraṃ kilāsaṃ nāmabhistribhiḥ| vijñeyaṃ trividhaṃ tacca <note place="foot" type="variant" n="38">‘yaducyate tattrividhaṃ’ iti pā.</note> tridoṣaṃ prāyaśaśca tat||173||</seg> <seg type="unit" n="174">doṣe raktāśrite raktaṃ tāmraṃ māṃsasamāśrite| śvetaṃ medaḥśrite śvitraṃ guru taccottarottaram||174||</seg> <seg type="unit" n="175">yat parasparato'bhinnaṃ bahu yadraktalomavat| yacca varṣagaṇotpannaṃ tacchvitraṃ naiva sidhyati||175||</seg> <seg type="unit" n="176">araktaloma tanu yat pāṇḍu nāticirotthitam| madhyāvakāśe cocchūnaṃ śvitraṃ tatsādhyamucyate||176||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="177">vacāṃsyatathyāni kṛtaghnabhāvo nindā surāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="40">‘gurūṇāṃ’ iti pā.</note> gurudharṣaṇaṃ ca| pāpakriyā pūrvakṛtaṃ ca karma hetuḥ kilāsasya virodhi cānnam||177||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="178">tatra ślokāḥ- heturdravyaṃ liṅgaṃ vividhaṃ ye yeṣu cādhikā doṣāḥ| kuṣṭheṣu doṣaliṅgaṃ samāsato doṣanirdeśaḥ||178||</seg> <seg type="unit" n="179">sādhyamasādhyaṃ kṛcchraṃ kuṣṭhaṃ kuṣṭhāpahāśca ye yogāḥ| siddhāḥ kilāsaheturliṅgaṃ gurulāghavaṃ tathā śāntiḥ||179||</seg> <seg type="unit" n="180">iti saṅgrahaḥ praṇīto maharṣiṇā kuṣṭhanāśane'dhyāye| smṛtibuddhivarghanārthaṃ śiṣyāya hutāśaveśāya||180||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne kuṣṭhacikitsitaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ca.6.8">
          <head>rājayakṣmacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto rājayakṣmacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">divaukasāṃ kathayatāmṛṣibhirvai śrutā kathā| kāmavyasanasaṃyuktā paurāṇī śaśinaṃ prati||3||</seg> <seg type="unit" n="4">rohiṇyāmatisaktasya śarīraṃ nānurakṣataḥ| ājagāmālpatāmindordehaḥ snehaparikṣayāt||4||</seg> <seg type="unit" n="5">duhitṝṇāmasambhogāccheṣāṇāṃ ca prajāpateḥ| krodho niḥśvāsarūpeṇa mūrtimān niḥsṛto mukhāt||5||</seg> <seg type="unit" n="6">prajāpaterhi duhitṝraṣṭāviṃśatimaṃśumān| bhāryārthaṃ pratijagrāha na ca sarvāsvavartata||6||</seg> <seg type="unit" n="7">guruṇā tamavadhyātaṃ bhāryāsvasamavartinam| rajaḥparītamabalaṃ yakṣmā śaśinamāviśat||7||</seg> <seg type="unit" n="8">so'bhibhūto'timahatā <note place="foot" type="variant" n="1">‘'tiguruṇā’ iti, ‘'tibalinā’ iti ca pā.</note> gurukrodhena niṣprabhaḥ| devadevarṣisahito jagāma śaraṇaṃ gurum||8||</seg> <seg type="unit" n="9">atha candramasaḥ śuddhāṃ matiṃ buddhvā prajāpatiḥ| prasādaṃ kṛtavān somastato'śvibhyāṃ cikitsitaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sa vimuktagrahaścandro virarāja viśeṣataḥ| ojasā <note place="foot" type="variant" n="2">‘tejasā’ iti pā.</note> vardhito'śvibhyāṃ śuddhaṃ sattvamavāpa ca||10||</seg> <seg type="unit" n="11">krodho yakṣmā jvaro roga ekārtho duḥkhasañjñakaḥ| yasmāt sa rājñaḥ prāgāsīdrājayakṣmā tato mataḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">sa yakṣmā huṅkṛto'śvibhyāṃ mānuṣaṃ lokamāgataḥ| labdhvā caturvidhaṃ hetuṃ samāviśati mānavān||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ayathābalamārambhaṃ vegasandhāraṇaṃ kṣayam| yakṣmaṇaḥ kāraṇaṃ vidyāccaturthaṃ viṣamāśanam||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">yuddhādhyayanabhārādhvalaṅghanaplavanādibhiḥ| patanairabhighātairvā sāhasairvā tathā'paraiḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">ayathābalamārambhairjantorurasi vikṣate| vāyuḥ prakupito doṣāvudīryobhau pradhāvati||15||</seg> <seg type="unit" n="16">sa śiraḥsthaḥ śiraḥśūlaṃ karoti galamāśritaḥ| kaṇṭhoddhvaṃsaṃ ca kāsaṃ ca svarabhedamarocakam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">pārśvaśūlaṃ ca pārśvastho varcobhedaṃ gude sthitaḥ| jṛmbhāṃ jvaraṃ ca sandhistha uraḥsthaścoraso rujam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">kṣaṇanādurasaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘kṣaṇanāccoraso raktaṃ kāsamānaḥ kaphānugam| jarjareṇorasā kṛcchramuraḥśūlī nirasyati’ iti pā.</note> kāsāt kaphaṃ ṣṭhīvet saśoṇitam| jarjareṇorasā kṛcchramuraḥśūlātipīḍitaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">iti sāhasiko yakṣmā rūpairetaiḥ prapadyate| ekādaśabhirātmajño bhajettasmānna <note place="foot" type="variant" n="7">‘sevetāto na sāhasam’ iti pā.</note> sāhasam||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">hrīmattvādvā ghṛṇitvādvā bhayādvā vegamāgatam| vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigṛhṇāti yadā naraḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">tadā vegapratīghātāt kaphapitte samīrayan| ūrdhvaṃ tiryagadhaścaiva vikārān kurute'nilaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">pratiśyāyaṃ ca kāsaṃ ca svarabhedamarocakam| pārśvaśūlaṃ śiraḥśūlaṃ jvaramaṃsāvamardanam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">aṅgamardaṃ muhuśchardiṃ varcobhedaṃ trilakṣaṇam| rūpāṇyekādaśaitāni yakṣmā yairucyate mahān||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">īrṣyotkaṇṭhābhayatrāsakrodhaśokātikarśanāt| ativyavāyānaśanācchukramojaśca hīyate||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tataḥ snehakṣayādvāyurvṛddho doṣāvudīrayan| pratiśyāyaṃ jvaraṃ kāsamaṅgamardaṃ śirorujam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">śvāsaṃ viḍbhedamaruciṃ pārśvaśūlaṃ svarakṣayam| karoti cāṃsasantāpamekādaśagadānimān <note place="foot" type="variant" n="8">‘ekādaśamahāgrahaḥ’ iti pā.</note>||26||</seg> <seg type="unit" n="27">liṅgānyāvedayantyetānyekādaśa mahāgadam| samprāptaṃ rājayakṣmāṇaṃ kṣayāt prāṇakṣayapradam||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">vividhānyannapānāni vaiṣamyeṇa samaśnataḥ| janayantyāmayān ghorānviṣamānmārutādayaḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">srotāṃsi rudhirādīnāṃ vaiṣamyādviṣamaṃ gatāḥ| ruddhvā rogāya kalpante puṣyanti ca na dhātavaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">pratiśyāyaṃ prasekaṃ ca kāsaṃ chardimarocakam| jvaramaṃsābhitāpaṃ ca chardanaṃ rudhirasya ca||30||</seg> <seg type="unit" n="31">pārśvaśūlaṃ śiraḥśūlaṃ svarabhedamathāpi ca| kaphapittānilakṛtaṃ liṅgaṃ vidyādyathākramam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">iti vyādhisamūhasya rogarājasya <note place="foot" type="variant" n="9">‘rogeśasya samutthitam’ iti pā.</note> hetujam| rūpamekādaśavidhaṃ hetuścoktaścaturvidhaḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">pūrvarūpaṃ pratiśyāyo daurbalyaṃ doṣadarśanam| adoṣeṣvapi bhāveṣu kāye bībhatsadarśanam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">ghṛṇitvamaśnataścāpi balamāṃsaparikṣayaḥ| strīmadyamāṃsapriyatā priyatā cāvaguṇṭhane||34||</seg> <seg type="unit" n="35">makṣikāghuṇakeśānāṃ tṛṇānāṃ patanāni ca| prāyo'nnapāne keśānāṃ nakhānāṃ cābhivardhanam||35||</seg> <seg type="unit" n="36">patatribhiḥ pataṅgaiśca śvāpadaiścābhidharṣaṇam| svapne keśāsthirāśīnāṃ bhasmanaścādhirohaṇam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">jalāśayānāṃ śailānāṃ vanānāṃ jyotiṣāmapi| śuṣyatāṃ kṣīyamāṇānāṃ patatāṃ yacca darśanam||37||</seg> prāgrūpaṃ bahurūpasya tajjñeyaṃ rājayakṣmaṇaḥ|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">rūpaṃ tvasya yathoddeśaṃ nirdekṣyāmi <note place="foot" type="variant" n="11">‘paraṃ śṛṇu’ iti pā.</note> sabheṣajam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">yathāsvenoṣmaṇā pākaṃ śārīrā yānti dhātavaḥ| srotasā ca yathāsvena dhātuḥ puṣyati dhātutaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">srotasāṃ sannirodhācca raktādīnāṃ ca saṅkṣayāt| dhātūṣmaṇāṃ cāpacayādrājayakṣmā pravartate||40||</seg> <seg type="unit" n="41">tasmin kāle pacatyagniryadannaṃ koṣṭhasaṃśritam| malībhavati tat prāyaḥ kalpate kiñcidojase||41||</seg> <seg type="unit" n="42">tasmāt purīṣaṃ saṃrakṣyaṃ viśeṣādrājayakṣmiṇaḥ| sarvadhātukṣayārtasya balaṃ tasya hi viḍbalam||42||</seg> <seg type="unit" n="43">rasaḥ srotaḥsu ruddheṣu svasthānastho vidahyate <note place="foot" type="variant" n="12">‘vivardhate’ iti pā.</note>| sa ūrdhvaṃ kāsavegena bahurūpaḥ pravartate||43||</seg> <seg type="unit" n="44">jāyante vyādhayaścātaḥ ṣaḍekādaśa vā punaḥ| yeṣāṃ saṅghātayogena rājayakṣmeti kathyate||44||</seg> <seg type="unit" n="45">kāsoṃ'satāpo vaisvaryaṃ jvaraḥ pārśvaśirorujā| chardanaṃ raktakaphayoḥ śvāsavarcogado'ruciḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">rūpāṇyekādaśaitāni yakṣmaṇaḥ ṣaḍimāni vā| kāso jvaraḥ pārśvaśūlaṃ svaravarcogado'ruciḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">sarvairardhaistribhirvā'pi liṅgairmāṃsabalakṣaye| yukto varjyaścikitsyastu sarvarūpo'pyato'nyathā||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">ghrāṇamūle sthitaḥ śleṣmā rudhiraṃ pittameva vā| mārutādhmātaśiraso mārutaṃ śyāyate prati||48||</seg> <seg type="unit" n="49">pratiśyāyastato ghoro jāyate dehakarśanaḥ| tasya rūpaṃ śiraḥśūlaṃ gauravaṃ ghrāṇaviplavaḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">jvaraḥ kāsaḥ kaphotkleśaḥ svarabhedo'ruciḥ klamaḥ| indriyāṇāmasāmarthyaṃ yakṣmā cātaḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘cātha pravartate’ iti pā.</note> prajāyate||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">picchilaṃ bahalaṃ visraṃ haritaṃ śvetapītakam| kāsamāno rasaṃ yakṣmī niṣṭhīvati <note place="foot" type="variant" n="15">‘vyāpannaṃ ṣṭhīvati rasaṃ kāsan yakṣmī’ iti pā.</note> kaphānugam||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">aṃsapārśvābhitāpaśca santāpaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘tāpaḥ pādakarasya ca’ iti pā.</note> karapādayoḥ| jvaraḥ sarvāṅgagaśceti lakṣaṇaṃ rājayakṣmaṇaḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">vātātpittātkaphādraktāt kāsavegāt sapīnasāt| svarabhedo bhavedvātādrūkṣaḥ kṣāmaścalaḥ svaraḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">tālukaṇṭhapariploṣaḥ pittādvaktumasūyate| kaphādbhedo <note place="foot" type="variant" n="17">‘kaphānmandaḥ’ iti pā.</note> vibaddhaśca svaraḥ khurakhurāyate <note place="foot" type="variant" n="18">‘khunakhunāyate’ iti pā.</note>||54||</seg> <seg type="unit" n="55">sanno raktavibaddhatvāt svaraḥ kṛcchrāt pravartate| kāsātivegāt kaṣaṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘karuṇaḥ’ iti pā.</note> pīnasātkaphavātikaḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">pārśvaśūlaṃ tvaniyataṃ saṅkocāyāmalakṣaṇam| śiraḥśūlaṃ sasantāpaṃ yakṣmiṇaḥ syātsagauravam||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">abhisanne <note place="foot" type="variant" n="20">‘atikhinne’ iti pā.</note> śarīre tu yakṣmiṇo viṣamāśanāt| kaṇṭhātpravartate raktaṃ śleṣmā cotkliṣṭasañcitaḥ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">raktaṃ vibaddhamārgatvānmāṃsādīnnānupadyate <note place="foot" type="variant" n="21">‘nopapadyate’ iti pā.</note>| āmāśayasthamutkliṣṭaṃ bahutvāt kaṇṭhameti ca||58||</seg> <seg type="unit" n="59">vātaśleṣmavibaddhatvādurasaḥ śvāsamṛcchati| doṣairupahate cāgnau sapicchamatisāryate||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">pṛthagdoṣaiḥ samastairvā jihvāhṛdayasaṃśritaiḥ| jāyate'rucirāhāre dviṣṭairarthaiśca mānasaiḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">kaṣāyatiktamadhurairvidyānmukharasaiḥ kramāt| vātādyairaruciṃ jātāṃ mānasīṃ doṣadarśanāt||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">arocakāt kāsavegāddoṣotkleśādbhayādapi| chardiryā sā vikārāṇāmanyeṣāmapyupadravaḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">sarvastridoṣajo yakṣmā doṣāṇāṃ tu balābalam| parīkṣyāvasthikaṃ vaidyaḥ śoṣiṇaṃ samupācaret||63||</seg> <seg type="unit" n="64">pratiśyāye śiraḥśūle kāse śvāse svarakṣaye| pārśvaśūle ca vividhāḥ kriyāḥ sādhāraṇīḥ śṛṇu||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">pīnase svedamabhyaṅgaṃ dhūmamālepanāni ca| pariṣekāvagāhāṃśca yāvakaṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘pānakaṃ iti pā.</note> vāṭyameva ca||65||</seg> <seg type="unit" n="66">lavaṇāmlakaṭūṣṇāṃśca rasān snehopabṛṃhitān| lāvatittiridakṣāṇāṃ vartakānāṃ ca kalpayet||66||</seg> <seg type="unit" n="67">sapippalīkaṃ sayavaṃ sakulatthaṃ sanāgaram| dāḍimāmalakopetaṃ snigdhamājaṃ rasaṃ pibet||67||</seg> <seg type="unit" n="68">tena ṣaḍvinivartante vikārāḥ pīnasādayaḥ| mūlakānāṃ kulatthānāṃ yūṣairvā sūpakalpitaiḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘sūpasaṃskṛtaiḥ’ iti pā.</note>||68||</seg> <seg type="unit" n="69">yavagodhūmaśālyannairyathāsātmyamupācaret| pibetprasādaṃ vāruṇyā jalaṃ vā pāñcamūlikam||69||</seg> <seg type="unit" n="70">dhānyanāgarasiddhaṃ vā tāmalakyā'thavā śṛtam| parṇinībhiścatasṛbhistena cānnāni kalpayet||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">kṛśarotkārikāmāṣakulatthayavapāyasaiḥ| saṅkarasvedavidhinā kaṇṭhaṃ pārśvamuraḥ śiraḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">svedayet patrabhaṅgeṇa śiraśca pariṣecayet| balāguḍūcīmadhukaśṛtairvā vāribhiḥ sukhaiḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">bastamatsyaśirobhirvā nāḍīsvedaṃ prayojayet| kaṇṭhe śirasi pārśve ca payobhirvā savātikaiḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">audakānūpamāṃsāni salilaṃ pāñcamūlikam| sasnehamāranālaṃ vā nāḍīsvede prayojayet||74||</seg> <seg type="unit" n="75">jīvantyāḥ śatapuṣpāyā balāyā madhukasya ca| vacāyā veśavārasya vidāryā mūlakasya ca||75||</seg> <seg type="unit" n="76">audakānūpamāṃsānāmupanāhāḥ susaṃskṛtāḥ| śasyante sacatuḥsnehāḥ śiraḥpārśvāṃsaśūlinām||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">śatapuṣpā samadhukaṃ kuṣṭhaṃ tagaracandane| ālepanaṃ syāt saghṛtaṃ śiraḥpārśvāṃsaśūlanut||77||</seg> <seg type="unit" n="78">balā rāsnā tilāḥ sarpirmadhukaṃ nīlamutpalam| palaṅkaṣā devadāru candanaṃ keśaraṃ ghṛtam||78||</seg> <seg type="unit" n="79">vīrā balā vidārī ca kṛṣṇagandhā punarnavā| śatāvarī payasyā ca kattṛṇaṃ madhukaṃ ghṛtam||79||</seg> <seg type="unit" n="80">catvāra ete ślokārdhaiḥ pradehāḥ parikīrtitāḥ| śastāḥ saṃsṛṣṭadoṣāṇāṃ śiraḥpārśvāṃsaśūlinām||80||</seg> <seg type="unit" n="81">nāvanaṃ dhūmapānāni snehāścauttarabhaktikāḥ| tailānyabhyaṅgayogīni <note place="foot" type="variant" n="24">‘tailānyabhyaṅgayogaśca’ iti pā.</note> bastikarma tathā param||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">śṛṅgālābujalaukobhiḥ praduṣṭaṃ vyadhanena vā| śiraḥpārśvāṃsaśūleṣu rudhiraṃ tasya nirharet||82||</seg> <seg type="unit" n="83">pradehaḥ saghṛtaśceṣṭaḥ padmakośīracandanaiḥ| dūrvāmadhukamañjiṣṭhākeśarairvā ghṛtāplutaiḥ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">prapauṇḍarīkanirguṇḍīpadmakeśaramutpalam <note place="foot" type="variant" n="25">‘prapauṇḍarīkaṃ padmasya keśaraṃ nīlamutpalam’ iti pā.</note>| kaśerukāḥ payasyā ca sasarpiṣkaṃ pralepanam||84||</seg> <seg type="unit" n="85">candanādyena tailena śatadhautena sarpiṣā| abhyaṅgaḥ, payasā sekaḥ śastaśca madhukāmbunā||85||</seg> <seg type="unit" n="86">māhendreṇa suśītena candanādiśṛtena vā| pariṣekaḥ prayoktavya iti saṃśamanī kriyā||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">doṣādhikānāṃ vamanaṃ śasyate savirecanam| snehasvedopapannānāṃ sasnehaṃ yanna karśanam||87||</seg> <seg type="unit" n="88">śoṣī muñcati gātrāṇi purīṣasraṃsanādapi| abalāpekṣiṇīṃ mātrāṃ kiṃ punaryo viricyate||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">yogān saṃśuddhakoṣṭhānāṃ kāse śvāse svarakṣaye| śiraḥpārśvāṃsaśūleṣu siddhānetānprayojayet||89||</seg> <seg type="unit" n="90">balāvidārigandhādyairvidāryā <note place="foot" type="variant" n="26">‘balāvidārīgandhābhyāṃ pippalyā’ iti pā.</note> madhukena vā| siddhaṃ salavaṇaṃ sarpirnasyaṃ syātsvaryamuttamam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ pippalī bṛhatī balā| kṣīraṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘sādhitaṃ kṣīrasarpiśca tat svaryaṃ nāvanaṃ param’ iti pā.</note> sarpiśca tatsiddhaṃ svaryaṃ syānnāvanaṃ param||91||</seg> <seg type="unit" n="92">śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnaṃ kāsaśvāsanibarhaṇam| prayujyamānaṃ bahuśo ghṛtaṃ cauttarabhaktikam||92||</seg> <seg type="unit" n="93">daśamūlena payasā siddhaṃ māṃsarasena ca| balāgarbhaṃ ghṛtaṃ sadyo rogānetān prabādhate||93||</seg> <seg type="unit" n="94">bhaktasyopari madhye vā yathāgnyabhyavacāritam| rāsnāghṛtaṃ vā sakṣīraṃ sakṣīraṃ vā balāghṛtam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">lehān kāsāpahān svaryāñ śvāsahikkānibarhaṇān| śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnān snehāṃścātaḥ paraṃ śṛṇu||95||</seg> <seg type="unit" n="96">ghṛtaṃ kharjūramṛdvīkāśarkarākṣaudrasaṃyutam <note place="foot" type="variant" n="28">‘kharjūramṛdvīkāmadhukaiḥ saparūṣakaiḥ| sapippalīkaiḥ’ iti pā.</note>| sapippalīkaṃ vaisvaryakāsaśvāsajvarāpaham||96||</seg> <seg type="unit" n="97">daśamūlaśṛtāt kṣīrāt sarpiryadudiyānnavam| sapippalīkaṃ sakṣaudraṃ tat paraṃ svarabodhanam||97||</seg> <seg type="unit" n="98">śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnaṃ kāsaśvāsajvarāpaham| pañcabhiḥ pañcamūlairvā śṛtādyadudiyādghṛtam||98||</seg> <seg type="unit" n="99">pañcānāṃ pañcamūlānāṃ rase kṣīracaturguṇe| siddhaṃ sarpirjayatyetadyakṣmaṇaḥ saptakaṃ balam||99||</seg> <seg type="unit" n="100">kharjūraṃ pippalī drākṣā pathyā śṛṅgī durālabhā| triphalā pippalī mustaṃ śṛṅgāṭaguḍaśarkarāḥ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">vīrā śaṭī puṣkarākhyaṃ surasaḥ śarkarā guḍaḥ| nāgaraṃ citrako lājāḥ pippalyāmalakaṃ guḍaḥ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">ślokārdhairvihitānetāṃllihyānnā madhusarpiṣā| kāsaśvāsāpahānsvaryānpārśvaśūlāpahāṃstathā||102||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">sitopalāṃ tugākṣīrīṃ pippalīṃ bahulāṃ tvacam| antyādūrdhvaṃ dviguṇitaṃ lehayenmadhusarpiṣā||103||</seg> <seg type="unit" n="104">cūrṇitaṃ prāśayedvā tacchvāsakāsakaphāturam <note place="foot" type="variant" n="29">‘śvāsakāsajvarāpaham’ iti pā.</note>| suptajihvārocakinamalpāgniṃ pārśvaśūlinam||104||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">hastapādāṅgadāheṣu jvare rakte tathordhvage| vāsāghṛtaṃ śatāvaryā siddhaṃ vā paramaṃ hitam||105||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">durālabhāṃ śvadaṃṣṭrāṃ ca catasraḥ parṇinīrbalām| bhāgānpalonmitān kṛtvā palaṃ parpaṭakasya ca||106||</seg> <seg type="unit" n="107">paceddaśaguṇe toye daśabhāgāvaśeṣite| rase supūte dravyāṇāmeṣāṃ kalkān samāvapet||107||</seg> <seg type="unit" n="108">śaṭyāḥ puṣkaramūlasya pippalītrāyamāṇayoḥ| tāmalakyāḥ kirātānāṃ tiktasya kuṭajasya ca||108||</seg> <seg type="unit" n="109">phalānāṃ sārivāyāśca supiṣṭān karṣasammitān| tatastena ghṛtaprasthaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet||109||</seg> <seg type="unit" n="110">jvaraṃ dāhaṃ bhramaṃ kāsamaṃsapārśvaśirorujam| tṛṣṇāṃ chardimatīsārametat sarpirvyapohati||110||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">jīvantīṃ madhukaṃ drākṣāṃ phalāni kuṭajasya ca| śaṭīṃ puṣkaramūlaṃ ca vyāghrīṃ gokṣurakaṃ balām||111||</seg> <seg type="unit" n="112">nīlotpalaṃ tāmalakīṃ trāyamāṇāṃ durālabhām| pippalīṃ ca samaṃ piṣṭvā ghṛtaṃ vaidyo vipācayet||112||</seg> <seg type="unit" n="113">etadvyādhisamūhasya rogeśasya samutthitam| rūpamekādaśavidhaṃ sarpiragryaṃ vyapohati||113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">balāṃ sthirāṃ pṛśniparṇīṃ bṛhatīṃ sanidigdhikām| sādhayitvā rase tasminpayo gavyaṃ sanāgaram||114||</seg> <seg type="unit" n="115">drākṣākharjūrasarpirbhiḥ pippalyā ca śṛtaṃ saha| sakṣaudraṃ jvarakāsaghnaṃ svaryaṃ caitat prayojayet||115||</seg> <seg type="unit" n="116">ājasya payasaścaivaṃ prayogo jāṅgalā rasāḥ| yūṣārthe caṇakā mudgā makuṣṭhāścopakalpitāḥ||116||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">jvarāṇāṃ śamanīyo yaḥ pūrvamuktaḥ kriyāvidhiḥ| yakṣmiṇāṃ jvaradāheṣu sasarpiṣkaḥ praśasyate||117||</seg> <seg type="unit" n="118">kaphapraseke balavāñ ślaiṣmikaśchardayennaraḥ| payasā phalayuktena mādhukena <note place="foot" type="variant" n="30">‘madhureṇa’ iti pā.</note> rasena vā||118||</seg> <seg type="unit" n="119">sarpiṣmatyā yavāgvā vā vamanīyopasiddhayā| vānto'nnakāle laghvannamādadīta sadīpanam||119||</seg> <seg type="unit" n="120">yavagodhūmamādhvīkasidhvariṣṭasurāsavān| jāṅgalāni ca śūlyāni sevamānaḥ kaphaṃ jayet||120||</seg> <seg type="unit" n="121">śleṣmaṇo'tiprasekena vāyuḥ śleṣmāṇamasyati| kaphaprasekaṃ taṃ vidvān snigdhoṣṇenaiva nirjayet||121||</seg> <seg type="unit" n="122">kriyā kaphapraseke yā vamyāṃ saiva praśasyate| hṛdyāni cānnapānāni vātaghnāni laghūni ca||122||</seg> <seg type="unit" n="123">prāyeṇopahatāgnitvāt sapicchamatisāryate| prāpnoti cāsyavairasyaṃ na cānnamabhinandati||123||</seg> <seg type="unit" n="124">tasyāgnidīpanān yogānatīsāranibarhaṇān| vaktraśuddhikarān kuryādarucipratibādhakān||124||</seg> <seg type="unit" n="125">sanāgarānindrayavān pāyayettaṇḍulāmbunā| siddhāṃ yavāgūṃ jīrṇe ca cāṅgerītakradāḍimaiḥ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">pāṭhā bilvaṃ yamānī ca pātavyaṃ takrasaṃyutam| durālabhā śṛṅgaveraṃ pāṭhā ca surayā saha||126||</seg> <seg type="unit" n="127">jambvāmramadhyaṃ bilvaṃ ca sakapitthaṃ sanāgaram| peyāmaṇḍena pātavyamatīsāranivṛttaye||127||</seg> <seg type="unit" n="128">etāneva ca yogāṃstrīn pāṭhādīn kārayet khaḍān| sasūpyadhānyānsasnehān <note place="foot" type="variant" n="31">‘sacukradhānyān’ iti pā.</note> sāmlānsaṅgrahaṇān param||128||</seg> <seg type="unit" n="129">vetasārjunajambūnāṃ mṛṇālīkṛṣṇagandhayoḥ| śrīparṇyā madayantyāśca yūthikāyāśca pallavān||129||</seg> <seg type="unit" n="130">mātuluṅgasya dhātakyā dāḍimasya ca kārayet| snehāmlalavaṇopetān khaḍān sāṅgrāhikān param||130||</seg> <seg type="unit" n="131">cāṅgeryāścukrikāyāśca dugdhikāyāśca kārayet| khaḍāndadhisaropetān sasarpiṣkānsadāḍimān||131||</seg> <seg type="unit" n="132">māṃsānāṃ laghupākānāṃ rasāḥ sāṅgrāhikairyutāḥ| vyañjanārthaṃ praśasyante bhojyārthaṃ raktaśālayaḥ||132||</seg> <seg type="unit" n="133">sthirādipañcamūlena pāne śastaṃ śṛtaṃ jalam| takraṃ surā sacukrīkā dāḍimasyāthavā rasaḥ||133||</seg> ityuktaṃ bhinnaśakṛtāṃ dīpanaṃ grāhi bheṣajam|134|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">paraṃ mukhasya vairasyanāśanaṃ rocanaṃ śṛṇu <note place="foot" type="variant" n="32">‘vakṣyāmyūrdhvaṃ rucikaraṃ mukhavairasyanāśanam’ iti pā.</note>||134||</seg> <seg type="unit" n="135">dvau kālau dantapavanaṃ bhakṣayenmukhadhāvanam| tadvat prakṣālayedāsyaṃ dhārayet kavalagrahān||135||</seg> <seg type="unit" n="136">pibeddhūmaṃ tato mṛṣṭamadyāddīpanapācanam| bheṣajaṃ pānamannaṃ ca hitamiṣṭopakalpitam||136||</seg> <seg type="unit" n="137">tvaṅmustamelā dhānyāni mustamāmalakaṃ tvacam| dārvītvaco yavānī ca tejohvā pippalī tathā||137||</seg> <seg type="unit" n="138">yavānī tintiḍīkaṃ ca pañcaite mukhadhāvanāḥ| ślokapādeṣvabhihitā rocanā mukhaśodhanāḥ||138||</seg> <seg type="unit" n="139">guṭikāṃ dhārayedāsye cūrṇairvā śodhayenmukham| eṣāmāloḍitānāṃ vā dhārayet kavalagrahān||139||</seg> <seg type="unit" n="140">surāmādhvīkasīdhūnāṃ tailasya madhusarpiṣoḥ| kavalān dhārayediṣṭān kṣīrasyekṣurasasya ca||140||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">yavānīṃ tintiḍīkaṃ ca nāgaraṃ sāmlavetasam| dāḍimaṃ badaraṃ cāmlaṃ kārṣikaṃ copakalpayet||141||</seg> <seg type="unit" n="142">dhānyasauvarcalājājīvarāṅgaṃ cārdhakārṣikam| pippalīnāṃ śataṃ caikaṃ dve śate maricasya ca||142||</seg> <seg type="unit" n="143">śarkarāyāśca catvāri palānyekatra cūrṇayet| jihvāviśodhanaṃ hṛdyaṃ taccūrṇaṃ bhaktarocanam||143||</seg> <seg type="unit" n="144">hṛtplīhapārśvaśūlaghnaṃ vibandhānāhanāśanam| kāsaśvāsaharaṃ grāhi grahaṇyarśovikāranut||144||</seg> iti yavānīṣāḍavam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">tālīśapatraṃ maricaṃ nāgaraṃ pippalī śubhā| yathottaraṃ bhāgavṛddhyā tvagele cārdhabhāgike||145||</seg> <seg type="unit" n="146">pippalyaṣṭaguṇā cātra pradeyā sitaśarkarā| kāsaśvāsāruciharaṃ taccūrṇaṃ dīpanaṃ param||146||</seg> <seg type="unit" n="147">hṛtpāṇḍugrahaṇīdoṣaśoṣaplīhajvarāpaham| vamyatīsāraśūlaghnaṃ mūḍhavātānulomanam||147||</seg> <seg type="unit" n="148">kalpayedguṭikāṃ caitaccūrṇaṃ paktvā sitopalām| guṭikā hyagnisaṃyogāccūrṇāllaghutarāḥ smṛtāḥ||148||</seg> iti tālīśādyaṃ cūrṇaṃ guṭikāśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">śuṣyatāṃ kṣīṇamāṃsānāṃ kalpitāni vidhānavit| dadyānmāṃsādamāṃsāni bṛṃhaṇāni viśeṣataḥ||149||</seg> <seg type="unit" n="150">śoṣiṇe bārhiṇaṃ dadyādbarhiśabdena cāparān| gṛdhrānulūkāṃścāṣāṃśca vidhivat sūpakalpitān||150||</seg> <seg type="unit" n="151">kākāṃstittiriśabdena varmiśabdena coragān| bhṛṣṭān matsyāntraśabdena dadyādgaṇḍūpadānapi||151||</seg> <seg type="unit" n="152">lopākān sthūlanakulān biḍālāṃścopakalpitān| śṛgālaśāvāṃśca bhiṣak śaśaśabdena dāpayet||152||</seg> <seg type="unit" n="153">siṃhānṛkṣāṃstarakṣūṃśca vyāghrānevaṃvidhāṃstathā| māṃsādān mṛgaśabdena dadyānmāṃsābhivṛddhaye||153||</seg> <seg type="unit" n="154">gajakhaḍgituraṅgāṇāṃ veśavārīkṛtaṃ bhiṣak| dadyānmahiṣaśabdena māṃsaṃ māṃsābhivṛddhaye||154||</seg> <seg type="unit" n="155">māṃsenopacitāṅgānāṃ māṃsaṃ māṃsakaraṃ param| tīkṣṇoṣṇalāghavācchastaṃ viśeṣānmṛgapakṣiṇām||155||</seg> <seg type="unit" n="156">māṃsāni yānyanabhyāsādaniṣṭāni prayojayet| teṣūpadhā, sukhaṃ bhoktuṃ tathā śakyāni tāni hi||156||</seg> <seg type="unit" n="157">jānañjugupsannaivādyājjagdhaṃ vā punarullikhet| tasmācchadmopasiddhāni māṃsānyetāni dāpayet||157||</seg> <seg type="unit" n="158">barhitittiridakṣāṇāṃ haṃsānāṃ śūkaroṣṭrayoḥ| kharagomahiṣāṇāṃ ca māṃsaṃ māṃsakaraṃ param||158||</seg> <seg type="unit" n="159">yoniraṣṭavidhā coktā māṃsānāmannapānike| tāṃ parīkṣya bhiṣagvidvān dadyānmāṃsāni śoṣiṇe||159||</seg> <seg type="unit" n="160">prasahā bhūśayānūpavārijā vāricāriṇaḥ| āhārārthaṃ pradātavyā mātrayā vātaśoṣiṇe||160||</seg> <seg type="unit" n="161">pratudā viṣkirāścaiva dhanvajāśca mṛgadvijāḥ| kaphapittaparītānāṃ prayojyāḥ śoṣarogiṇām||161||</seg> <seg type="unit" n="162">vidhivatsūpasiddhāni manojñāni mṛdūni ca| rasavanti sugandhīni māṃsānyetāni bhakṣayet||162||</seg> <seg type="unit" n="163">māṃsamevāśnataḥ śoṣo mādhvīkaṃ pibato'pi ca| niyatānalpacittasya ciraṃ kāye na tiṣṭhati||163||</seg> <seg type="unit" n="164">vāruṇīmaṇḍanityasya bahirmārjanasevinaḥ| avidhāritavegasya yakṣmā na labhate'ntaram||164||</seg> <seg type="unit" n="165">prasannāṃ vāruṇīṃ sīdhumariṣṭānāsavānmadhu| yathārhamanupānārthaṃ pibenmāṃsāni bhakṣayan||165||</seg> <seg type="unit" n="166">madyaṃ taikṣṇyauṣṇyavaiśadyasūkṣmatvāt srotasāṃ mukham| pramathya vivṛṇotyāśu tanmokṣāt sapta dhātavaḥ||166||</seg> <seg type="unit" n="167">puṣyanti dhātupoṣācca śīghraṃ śoṣaḥ praśāmyati| māṃsādamāṃsasvarase siddhaṃ sarpiḥ prayojayet||167||</seg> <seg type="unit" n="168">sakṣaudraṃ, payasā siddhaṃ sarpirdaśaguṇena vā| siddhaṃ madhurakairdravyairdaśamūlakaṣāyakaiḥ||168||</seg> <seg type="unit" n="169">kṣīramāṃsarasopetairghṛtaṃ śoṣaharaṃ param| pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ||169||</seg> <seg type="unit" n="170">sayāvaśūkaiḥ sakṣīraiḥ srotasāṃ śodhanaṃ ghṛtam| rāsnābalāgokṣurakasthirāvarṣābhusādhitam||170||</seg> <seg type="unit" n="171">jīvantīpippalīgarbhaṃ sakṣīraṃ śoṣanudghṛtam| yavāgvā vā pibenmātrāṃ lihyādvā madhunā saha||171||</seg> <seg type="unit" n="172">siddhānāṃ sarpiṣāmeṣāmadyādannena vā saha| śuṣyatāmeṣa nirdiṣṭo vidhirābhyavahārikaḥ||172||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="173">bahiḥsparśanamāśritya vakṣyate'taḥ paraṃ vidhiḥ| snehakṣīrāmbukoṣṭheṣu svabhyaktamavagāhayet||173||</seg> <seg type="unit" n="174">srotovibandhamokṣārthaṃ balapuṣṭyarthameva ca| uttīrṇaṃ miśrakaiḥsnehaiḥ punarāktaiḥ sukhaiḥ karaiḥ||174||</seg> <seg type="unit" n="175">mṛdnīyāt sukhamāsīnaṃ sukhaṃ cotsādayennaram| jīvantīṃ śatavīryāṃ ca vikasāṃ sapunarnavām||175||</seg> <seg type="unit" n="176">aśvagandhāmapāmārgaṃ tarkārīṃ madhukaṃ balām| vidārīṃ sarṣapaṃ kuṣṭhaṃ taṇḍulānatasīphalam||176||</seg> <seg type="unit" n="177">māṣāṃstilāṃśca kiṇvaṃ ca sarvamekatra cūrṇayet| yavacūrṇatriguṇitaṃ dadhnā yuktaṃ samākṣikam||177||</seg> <seg type="unit" n="178">etadutsādanaṃ kāryaṃ puṣṭivarṇabalapradam| gaurasarṣapakalkena kalkaiścāpi sugandhibhiḥ||178||</seg> snāyādṛtusukhaistoyairjīvanīyauṣadhaiḥ śṛtaiḥ|179|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="179">gandhaiḥ samālyairvāsobhirbhūṣaṇaiśca vibhūṣitaḥ||179||</seg> <seg type="unit" n="180">spṛśyān saṃspṛśya sampūjya devatāḥ sabhiṣagdvijāḥ| iṣṭavarṇarasasparśagandhavat pānabhojanam||180||</seg> <seg type="unit" n="181">iṣṭamiṣṭairupahitaṃ sukhamadyāt <note place="foot" type="variant" n="33">‘hitamadyāt’ iti pā.</note> sukhapradam| samātītāni dhānyāni kalpanīyāni śuṣyatām||181||</seg> <seg type="unit" n="182">laghūnyahīnavīryāṇi svādūni gandhavanti ca| yāni praharṣakārīṇi tāni pathyatamāni hi||182||</seg> <seg type="unit" n="183">yaccopadekṣyate pathyaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘kiñcit’ iti pā.</note> kṣatakṣīṇacikitsite| yakṣmiṇastat prayoktavyaṃ balamāṃsābhivṛddhaye||183||</seg> <seg type="unit" n="184">abhyaṅgotsādanaiścaiva vāsobhirahataiḥ priyaiḥ| yathartuvihitaiḥ snānairavagāhairvimārjanaiḥ||184||</seg> <seg type="unit" n="185">bastibhiḥ kṣīrasarpirbhirmāṃsairmāṃsarasaudanaiḥ| iṣṭairmadyairmanojñānāṃ gandhānāmupasevanaiḥ||185||</seg> <seg type="unit" n="186">suhṛdāṃ ramaṇīyānāṃ pramadānāṃ ca darśanaiḥ| gītavāditraśabdaiśca priyaśrutibhireva ca||186||</seg> <seg type="unit" n="187">harṣaṇāśvāsanairnityaṃ gurūṇāṃ samupāsanaiḥ| brahmacaryeṇa dānena tapasā devatārcanaiḥ||187||</seg> <seg type="unit" n="188">satyenācārayogena maṅgalyairapyahiṃsayā| vaidyaviprārcanāccaiva rogarājo nivartate||188||</seg> <seg type="unit" n="189">yayā prayuktayā ceṣṭyā rājayakṣmā purā jitaḥ| tāṃ vedavihitāmiṣṭimārogyārthī <note place="foot" type="variant" n="35">‘ārogyārthaṃ’ iti pā.</note> prayojayet||189||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="190">tatra ślokau- prāgutpattirnimittāni prāgrūpaṃ rūpasaṅgrahaḥ| samāsād vyāsataścoktaṃ bheṣajaṃ rājayakṣmaṇaḥ||190||</seg> <seg type="unit" n="191">nāmaheturasādhyatvaṃ sādhyatvaṃ kṛcchrasādhyatā| ityuktaḥ saṅgrahaḥ kṛtsno rājayakṣmacikitsite||191||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rājayakṣmacikitsitaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="ca.6.9">
          <head>unmādacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta unmādacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">buddhismṛtijñānataponivāsaḥ punarvasuḥ prāṇabhṛtāṃ śaraṇyaḥ| unmādahetvākṛtibheṣajāni kāle'gniveśāya śaśaṃsa pṛṣṭaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">viruddhaduṣṭāśucibhojanāni pradharṣaṇaṃ devagurudvijānām| unmādaheturbhayaharṣapūrvo mano'bhighāto viṣamāśca ceṣṭāḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tairalpasattvasya malāḥ praduṣṭā buddhernivāsaṃ hṛdayaṃ pradūṣya| srotāṃsyadhiṣṭhāya manovahāni pramohayantyāśu narasya cetaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">dhīvibhramaḥ sattvapariplavaśca paryākulā dṛṣṭiradhīratā ca| abaddhavāktvaṃ hṛdayaṃ ca śūnyaṃ sāmānyamunmādagadasya liṅgam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">sa mūḍhacetā na sukhaṃ na duḥkhaṃ nācāradharmau kuta eva śāntim| vindatyapāstasmṛtibuddhisañjño bhramatyayaṃ ceta itastataśca||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">samudbhramaṃ buddhimanaḥsmṛtīnāmunmādamāgantunijotthamāhuḥ|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tasyodbhavaṃ pañcavidhaṃ pṛthak tu vakṣyāmi liṅgāni cikitsitaṃ ca||8||</seg> <seg type="unit" n="9">rūkṣālpaśītānnavirekadhātukṣayopavāsairanilo'tivṛddhaḥ| cintādijuṣṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘cintādiduṣṭaṃ’ iti pā.</note> hṛdayaṃ pradūṣya buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahanti śīghram||9||</seg> <seg type="unit" n="10">asthānahāsasmitanṛtyagītavāgaṅgavikṣepaṇarodanāni| pāruṣyakārśyāruṇavarṇatāśca jīrṇe balaṃ cānilajasya rūpam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ajīrṇakaṭvamlavidāhyaśītairbhojyaiścitaṃ pittamudīrṇavegam| unmādamatyugramanātmakasya hṛdi śritaṃ pūrvavadāśu kuryāt||11||</seg> <seg type="unit" n="12">amarṣasaṃrambhavinagnabhāvāḥ santarjanātidravaṇauṣṇyaroṣāḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘… bhidravaṇau ...’ iti pā.</note>| pracchāyaśītānnajalābhilāṣāḥ pītā ca bhāḥ pittakṛtasya liṅgam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">sampūraṇairmandaviceṣṭitasya soṣmā kapho marmaṇi sampravṛddhaḥ| buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahatya cittaṃ pramohayan sañjanayedvikāram||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vākceṣṭitaṃ mandamarocakaśca nārīviviktapriyatā'tinidrā| chardiśca lālā ca balaṃ ca bhuṅkte nakhādiśauklyaṃ ca kaphātmakasya||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">yaḥ sannipātaprabhavo'tighoraḥ sarvaiḥ samastaiḥ sa ca hetubhiḥ syāt| sarvāṇi rūpāṇi bibharti tādṛgvirudghabhaiṣajyavidhirvivarjyaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">devarṣigandharvapiśācayakṣarakṣaḥpitṝṇāmabhidharṣaṇāni| āgantuheturniyamavratādi mithyākṛtaṃ karma ca pūrvadehe||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">amartyavāgvikramavīryaceṣṭo jñānādivijñānabalādibhiryaḥ| unmādakālo'niyataśca yasya bhūtotthamunmādamudāharettam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">adūṣayantaḥ puruṣasya dehaṃ devādayaḥ svaistu guṇaprabhāvaiḥ| viśantyadṛśyāstarasā yathaiva cchāyātapau darpaṇasūryakāntau||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">āghātakālo hi sa pūrvarūpaḥ prokto nidāne'tha surādibhiśca| unmādarūpāṇi pṛthaṅnibodha kālaṃ ca gamyān puruṣāṃśca teṣām||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tadyathā- saumyadṛṣṭiṃ gambhīramadhṛṣyamakopanamasvapnabhojanābhilāṣiṇamalpasvedamūtrapurīṣavātaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘…vācaṃ’ iti pā.</note> śubhagandhaṃ phullapadmavadanamiti devonmattaṃ vidyāt; guruvṛddhasiddharṣīṇāmabhiśāpābhicārābhidhyānānurūpaceṣṭāhāravyāhāraṃ tairunmattaṃ vidyāt; aprasannadṛṣṭimapaśyantaṃ nidrāluṃ pratihatavācamanannābhilāṣamarocakāvipākaparītaṃ ca pitṛbhirunmattaṃ vidyāt; (caṇḍaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">ayaṃ pāṭho bahuṣu pustakeṣu nopalabhyate</note> sāhasikaṃ tīkṣṇaṃ gambhīramadhṛṣyaṃ) mukhavādyanṛtyagītānnapānasnānamālyadhūpagandharatiṃ raktavastrabalikarmahāsyakathānuyogapriyaṃ śubhagandhaṃ ca gandharvonmattaṃ vidyāt; asakṛtsvapnarodanahāsyaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘…rodanahāsinaṃ’ iti pā.</note> nṛtyagītavādyapāṭhakathānnapānasnānamālyadhūpagandharatiṃ raktaviplutākṣaṃ dvijātivaidyaparivādinaṃ rahasyabhāṣiṇaṃ ca yakṣonmattaṃ vidyāt; naṣṭanidramannapānadveṣiṇamanāhāramapyatibalinaṃ śastraśoṇitamāṃsaraktamālyābhilāṣiṇaṃ santarjakaṃ ca rākṣasonmattaṃ vidyāt; prahāsanṛtyapradhānaṃ devavipravaidyadveṣāvajñābhiḥ stutivedamantraśāstrodāharaṇaiḥ kāṣṭhādibhirātmapīḍanena ca brahmarākṣasonmattaṃ vidyāt; asvasthacittaṃ sthānamalabhamānaṃ nṛtyagītahāsinaṃ baddhābaddhapralāpinaṃ saṅkarakūṭamalinarathyācelatṛṇāśmakāṣṭhādhirohaṇaratiṃ bhinnarūkṣasvaraṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘bhinnarūkṣavarṇasvaraṃ’ iti pā.</note> nagnaṃ vidhāvantaṃ naikatra tiṣṭhantaṃ duḥkhānyāvedayantaṃ naṣṭasmṛtiṃ ca piśāconmattaṃ vidyāt||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tatra caukṣācāraṃ tapaḥsvādhyāyakovidaṃ naraṃ prāyaḥ śuklapratipadi trayodaśyāṃ ca chidramavekṣyābhidharṣayanti <note place="foot" type="variant" n="8">‘devā dharṣayanti’ iti pā.</note> devāḥ, snānaśuciviviktasevinaṃ dharmaśāstraśrutivākyakuśalaṃ prāyaḥ ṣaṣṭhyāṃ navamyāṃ carṣayaḥ, mātṛpitṛguruvṛddhasiddhācāryopasevinaṃ prāyo daśamyāmamāvasyāyāṃ ca pitaraḥ, gandharvāḥ stutigītavāditraratiṃ paradāragandhamālyapriyaṃ caukṣācāraṃ prāyo dvādaśyāṃ caturdaśyāṃ ca, sattvabalarūpagarvaśauryayuktaṃ mālyānulepanahāsyapriyamativākkaraṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘ativākpravaṇaṃ’ iti pā.</note> prāyaḥ śuklaikādaśyāṃ saptamyāṃ ca yakṣāḥ, svādhyāyataponiyamopavāsabrahmacaryadevayatigurupūjā'ratiṃ bhraṣṭaśaucaṃ brāhmaṇamabrāhmaṇaṃ vā brāhmṇavādinaṃ śūramāninaṃ devāgārasalilakrīḍanaratiṃ prāyaḥ śuklapañcamyāṃ pūrṇacandradarśane ca brahmarākṣasāḥ, rakṣaḥpiśācāstu hīnasattvaṃ piśunaṃ straiṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘stenaṃ’ iti pā.</note> lubdhaṃ śaṭhaṃ prāyo <note place="foot" type="variant" n="11">‘prāyaśchidramavekṣyābhidharṣayanti’ iti pā.</note> dvitīyātṛtīyāṣṭamīṣu; ityaparisaṅkhyeyānāṃ grahāṇāmāviṣkṛtatamā hyaṣṭāvete vyākhyātāḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">sarveṣvapi tu khalveṣu yo hastāvudyamya roṣasaṃrambhānniḥśaṅkamanyeṣvātmani vā nipātayet sa hyasādhyo jñeyaḥ; tathā yaḥ sāśrunetro meḍhrapravṛttaraktaḥ kṣatajihvaḥ prasrutanāsikaśchidyamānacarmā'pratihanyamānavāṇiḥ satataṃ vikūjan durvarṇastṛṣārtaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘durvaśyaḥ’ iti pā.</note> pūtigandhaśca sa hiṃsārthinonmatto jñeyaḥ; taṃ parivarjayet||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">ratyarcanākāmonmādinau tu bhiṣagabhiprāyācārābhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘abhicārābhiśāpābhyāṃ’ iti pā.</note> buddhvā tadaṅgopahārabalimiśreṇa| mantrabhaiṣajyavidhinopakramet||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatra dvayorapi nijāgantunimittayorunmādayoḥ samāsavistarābhyāṃ bheṣajavidhimanuvyākhyāsyāmaḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">unmāde vātaje pūrvaṃ snehapānaṃ viśeṣavit| kuryādāvṛtamārge tu sasnehaṃ mṛdu śodhanam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">kaphapittodbhave'pyādau vamanaṃ savirecanam| snigdhasvinnasya kartavyaṃ śuddhe saṃsarjanakramaḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">nirūhaṃ snehabastiṃ ca śirasaśca virecanam| tataḥ kuryādyathādoṣaṃ teṣāṃ bhūyastvamācaret||27||</seg> <seg type="unit" n="28">hṛdindriyaśiraḥkoṣṭhe saṃśuddhe vamanādibhiḥ| manaḥprasādamāpnoti smṛtiṃ sañjñāṃ ca vindati||28||</seg> <seg type="unit" n="29">śuddhasyācāravibhraṃśe tīkṣṇaṃ nāvanamañjanam| tāḍanaṃ ca manobuddhidehasaṃvejanaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘manobuddhidehasantarjanaṃ’ iti pā.</note> hitam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">yaḥ sakto'vinaye <note place="foot" type="variant" n="17">yogīndranāthasenastu ‘yaḥ śakto vinaye’ iti paṭhati| ‘ya unmādī vinaye śaktaḥ vinītaḥ vidheyatvaṃ gacchati’ iti ca vyākhyānayati</note> paṭṭaiḥ saṃyamya sudṛḍhaiḥ sukhaiḥ| apetalohakāṣṭhādye saṃrodhyaśca tamogṛhe||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tarjanaṃ trāsanaṃ dānaṃ harṣaṇaṃ sāntvanaṃ bhayam| vismayo vismṛterhetornayanti prakṛtiṃ manaḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">pradehotsādanābhyaṅgadhūmāḥ pānaṃ ca sarpiṣaḥ| prayoktavyaṃ manobuddhismṛtisañjñāprabodhanam||32||</seg> sarpiḥpānādirāgantormantrādiśceṣyate vidhiḥ|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">ataḥ siddhatamānyogāñchṛṇūnmādavināśanān||33||</seg> <seg type="unit" n="34">hiṅgusauvarcalavyoṣairdvipalāṃśairghṛtāḍhakam| caturguṇe gavāṃ mūtre siddhamunmādanāśanam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">viśālā triphalā kauntī <note place="foot" type="variant" n="20">‘kāntā’ iti pā.</note> devadārvelavālukam| sthirā nataṃ rajanyau dve sārive dve priyaṅgukā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">nīlotpalailāmañjiṣṭhādantīdāḍimakeśaram| tālīśapatraṃ bṛhatī mālatyāḥ kusumaṃ navam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">viḍaṅgaṃ pṛśniparṇī ca kuṣṭhaṃ candanapadmakau| aṣṭāviṃśatibhiḥ kalkairetairakṣasamanvitaiḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">caturguṇe <note place="foot" type="variant" n="21">‘caturguṇaṃ jalaṃ dattvā’ iti pā.</note> jale samyagghṛtaprasthaṃ vipācayet| apasmāre jvare kāse śoṣe mande'nale kṣaye||38||</seg> <seg type="unit" n="39">vātarakte pratiśyāye tṛtīyakacaturthake| chardyarśomūtrakṛcchreṣu visarpopahateṣu ca||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kaṇḍūpāṇḍvāmayonmādaviṣamehagadeṣu ca| bhūtopahatacittānāṃ gadgadānāmacesām||40||</seg> <seg type="unit" n="41">śastaṃ strīṇāṃ ca vandhyānāṃ dhanyamāyurbalapradam| alakṣmīpāparakṣoghnaṃ sarvagrahavināśanam||41||</seg> kalyāṇakamidaṃ sarpiḥ śreṣṭhaṃ puṃsavaneṣu ca| iti kalyāṇakaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">ebhya eva sthirādīni jale paktvaikaviṃśatim||42||</seg> <seg type="unit" n="43">rase tasmin pacet sarpirgṛṣṭikṣīre caturguṇe| vīrārdramāṣakākolīsvayaṅguptarṣabhardhibhiḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">medayā ca samaiḥ kalkaistat syāt kalyāṇakaṃ mahat| bṛṃhaṇīyaṃ viśeṣeṇa sannipātaharaṃ param||44||</seg> iti mahākalyāṇakaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">jaṭilāṃ pūtanāṃ keśīṃ cāraṭīṃ markaṭīṃ vacām| trāyamāṇāṃ jayāṃ vīrāṃ corakaṃ kaṭurohiṇīm||45||</seg> <seg type="unit" n="46">vayaḥsthāṃ śūkarīṃ chatrāmaticchatrāṃ palaṅkaṣām| mahāpuruṣadantāṃ ca kāyasthāṃ nākulīdvayam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">kaṭambharāṃ vṛścikālīṃ sthirāṃ cāhṛtya tairghṛtam| siddhaṃ cāturthakonmādagrahāpasmāranāśanam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">mahāpaiśācikaṃ nāma ghṛtametadyathā'mṛtam| buddhismṛtikaraṃ caiva bālānāṃ cāṅgavardhanam||48||</seg> iti mahāpaiśācikaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">laśunānāṃ śataṃ triṃśadabhayāstryūṣaṇāt palam| gavāṃ carmamasīprastho dvyāḍhakaṃ kṣīramūtrayoḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">purāṇasarpiṣaḥ prastha ebhiḥ siddhaṃ prayojayet| hiṅgucūrṇapalaṃ śīte dattvā ca madhumāṇikām||50||</seg> <seg type="unit" n="51">taddoṣāgantusambhūtānunmādān viṣamajvarān| apasmārāṃśca hantyāśu pānābhyañjananāvanaiḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">iti laśunādyaṃ ghṛtam| laśunasyāvinaṣṭasya tulārdhaṃ nistuṣīkṛtam| tadardhaṃ daśamūlasya dvyāḍhake'pāṃ vipācayet||52||</seg> <seg type="unit" n="53">pādaśeṣe ghṛtaprasthaṃ laśunasya rasaṃ tathā| kolamūlakavṛkṣāmlamātuluṅgārdrakai rasaiḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">dāḍimāmbusurāmastukāñjikāmlaistadardhikaiḥ| sādhayettriphalādārulavaṇavyoṣadīpyakaiḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">yavānīcavyahiṅgvamlavetasaiśca palārdhikaiḥ| siddhametat pibecchūlagulmārśojaṭharāpaham||55||</seg> <seg type="unit" n="56">bradhnapāṇḍvāmayaplīhayonidoṣajvarakṛmīn| vātaśleṣmāmayān sarvānunmādāṃścāpakarṣati||56||</seg> ityaparaṃ laśunādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">hiṅgunā hiṅguparṇyā ca sakāyasthavayaḥsthayā| siddhaṃ sarpirhitaṃ tadvadvayaḥsthāhiṅgucorakaiḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">kevalaṃ siddhamebhirvā purāṇaṃ pāyayedghṛtam| pāyayitvottamāṃ mātrāṃ śvabhre rundhyādgṛhe'pi vā||58||</seg> <seg type="unit" n="59">viśeṣataḥ purāṇaṃ ca ghṛtaṃ taṃ pāyayedbhiṣak| tridoṣaghnaṃ pavitratvādviśeṣādgrahanāśanam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">guṇakarmādhikaṃ pānādāsvādāt kaṭutiktakam| ugragandhaṃ purāṇaṃ syāddaśavarṣasthitaṃ ghṛtam||60||</seg> <seg type="unit" n="61">lākṣārasanibhaṃ śītaṃ taddhi sarvagrahāpaham| medhyaṃ virecaneṣvagryaṃ prapurāṇamataḥ param||61||</seg> <seg type="unit" n="62">nāsādhyaṃ nāma tasyāsti yat syādvarṣaśatasthitam| dṛṣṭaṃ spṛṣṭamathāghrātaṃ taddhi sarvagrahāpaham||62||</seg> apasmāragrahonmādavatāṃ śastaṃ viśeṣataḥ|63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">etānauṣadhayogān vā vidheyatvamagacchati||63||</seg> <seg type="unit" n="64">añjanotsādanālepanāvanādiṣu yojayet| śirīṣo madhukaṃ hiṅgu laśunaṃ tagaraṃ vacā||64||</seg> <seg type="unit" n="65">kuṣṭhaṃ ca bastamūtreṇa piṣṭaṃ syānnāvanāñjanam| tadvadvyoṣaṃ haridre dve mañjiṣṭhāhiṅgusarṣapāḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">śirīṣabījaṃ conmādagrahāpasmāranāśanam| piṣṭvā tulyamapāmārgaṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘…mapāmārgahiṅgunī’ iti pā.</note> hiṅgvālaṃ hiṅgupatrikām||66||</seg> <seg type="unit" n="67">vārtiḥ syānmaricārdhāṃśā pittābhyāṃ gośṛgālayoḥ| tayā'ñjayedapasmārabhūtonmādajvarārditān||67||</seg> <seg type="unit" n="68">bhūtārtānamarārtāṃśca narāṃścaiva dṛgāmaye| maricaṃ cātape māṃsaṃ sapittaṃ sthitamañjanam||68||</seg> <seg type="unit" n="69">vaikṛtaṃ paśyataḥ kāryaṃ doṣabhūtahatasmṛteḥ| siddhārthako vacā hiṅgu karañjo devadāru ca||69||</seg> <seg type="unit" n="70">mañjiṣṭhā triphalā śvetā kaṭabhītvak kaṭutrikam| samāṃśāni priyaṅguśca śirīṣo rajanīdvayam||70||</seg> <seg type="unit" n="71">bastamūtreṇa piṣṭo'yamagadaḥ pānamañjanam| nasyamālepanaṃ caiva snānamudvartanaṃ tathā||71||</seg> <seg type="unit" n="72">apasmāraviṣonmādakṛtyālakṣmījvarāpahaḥ| bhūtebhyaśca bhayaṃ hanti rājadvāre ca śasyate||72||</seg> <seg type="unit" n="73">sarpiretena siddhaṃ vā sagomūtraṃ tadarthakṛt| praseke pīnase gandhairdhūmavartiṃ kṛtāṃ pibet||73||</seg> <seg type="unit" n="74">vairecanikadhūmoktaiḥ śvetādyairvā sahiṅgubhiḥ| śallakolūkamārjārajambūkavṛkabastajaiḥ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">mūtrapittaśakṛllomanakhaiścarmabhireva ca| sekāñjanaṃ pradhamanaṃ nasyaṃ dhūmaṃ ca kārayet||75||</seg> vātaśleṣmātmake prāyaḥ ...|76|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">... paittike tu praśasyate| tiktakaṃ jīvanīyaṃ ca sarpiḥ snehaśca miśrakaḥ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">śītāni cānnapānāni madhurāṇi mṛdūni <note place="foot" type="variant" n="26">‘laghūni’ iti pā.</note> ca| śaṅkhakeśāntasandhau vā mokṣayejjño bhiṣak sirām| unmāde viṣame caiva jvare'pasmāra eva ca||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">ghṛtamāṃsavitṛptaṃ vā nivāte sthāpayet sukham| tyaktvā matismṛtibhraṃśaṃ sañjñāṃ labdhvā pramucyate <note place="foot" type="variant" n="27">‘prabudhyate’ iti pā.</note>||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">āśvāsayet suhṛdvā taṃ vākyairdharmārthasaṃhitaiḥ| brūyādiṣṭavināśaṃ vā darśayedadbhutāni vā||79||</seg> <seg type="unit" n="80">baddhaṃ sarṣapatailāktaṃ nyasedvottānamātape| kapikacchvā'thavā taptairlohatailajalaiḥ spṛśet||80||</seg> <seg type="unit" n="81">kaśābhistāḍayitvā vā subaddhaṃ vijane gṛhe| rundhyācceto hi vibhrāntaṃ vrajatyasya tathā śamam||81||</seg> <seg type="unit" n="82">sarpeṇoddhṛtadaṃṣṭreṇa dāntaiḥ siṃhairgajaiśca tam| trāsayecchastrahastairvā taskaraiḥ śatrubhistathā||82||</seg> <seg type="unit" n="83">athavā rājapuruṣā bahirnītvā susaṃyatam| trāsayeyurvadhenainaṃ tarjayanto nṛpājñayā||83||</seg> <seg type="unit" n="84">dehaduḥkhabhayebhyo hi paraṃ prāṇabhayaṃ smṛtam| tena yāti śamaṃ tasya sarvato viplutaṃ manaḥ||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">iṣṭadravyavināśāttu mano yasyopahanyate| tasya tatsadṛśaprāptisāntvāśvāsaiḥ śamaṃ nayet||85||</seg> <seg type="unit" n="86">kāmaśokabhayakrodhaharṣerṣyālobhasambhavān| parasparapratidvandvairebhireva śamaṃ nayet||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">buddhvā deśaṃ vayaḥ sātmyaṃ doṣaṃ kālaṃ balābale| cikitsitamidaṃ kuryādunmāde bhūtadoṣaje||87||</seg> <seg type="unit" n="88">devarṣipitṛgandharvairunmattasya tu buddhimān| varjayedañjanādīni tīkṣṇāni krūrakarma ca||88||</seg> <seg type="unit" n="89">sarpiṣpānādi tasyeha mṛdu bhaiṣajyamācaret| pūjāṃ balyupahārāṃśca mantrāñjanavidhīṃstathā||89||</seg> <seg type="unit" n="90">śāntikarmeṣṭihomāṃśca japasvastyayanāni ca| vedoktān niyamāṃścāpi prāyaścittāni cācaret||90||</seg> <seg type="unit" n="91">bhūtānāmadhipaṃ devamīśvaraṃ jagataḥ prabhum| pūjayan prayato nityaṃ jayatyunmādajaṃ bhayam||91||</seg> <seg type="unit" n="92">rudrasya pramathā nāma gaṇā loke caranti ye| teṣāṃ pūjāṃ ca kurvāṇa unmādebhyaḥ pramucyate||92||</seg> <seg type="unit" n="93">balibhirmaṅgalairhomairoṣadhyagadadhāraṇaiḥ| satyācāratapojñānapradānaniyamavrataiḥ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">devagobrahmaṇānāṃ ca gurūṇāṃ pūjanena ca| āgantuḥ praśamaṃ yāti siddhairmantrauṣadhaistathā||94||</seg> <seg type="unit" n="95">yaccopadekṣyate kiñcidapasmāracikitsite| unmāde tacca kartavyaṃ sāmānyāddhetudūṣyayoḥ||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">nivṛttāmiṣamadyo yo hitāśī prayataḥ śuciḥ| nijāgantubhirunmādaiḥ sattvavān na sa yujyate||96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">prasādaścendriyārthanāṃ buddhyātmamanasāṃ tathā| dhātūnāṃ prakṛtisthatvaṃ vigatonmādalakṣaṇam||97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">tatra ślokaḥ- unmādānāṃ samutthānaṃ lakṣaṇaṃ sacikitsitam| nijāgantunimittānāmuktavān bhiṣaguttamaḥ||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ityāgniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalapūrite cikitsāsthāne unmādacikitsitaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ||9||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="ca.6.10">
          <head>apasmāracikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'pasmāracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">smṛterapagamaṃ prāhurapasmāraṃ bhiṣagvidaḥ| tamaḥpraveśaṃ bībhatsaceṣṭaṃ dhīsattvasamplavāt||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vibhrāntabahudoṣāṇāmahitāśucibhojanāt <note place="foot" type="variant" n="2">‘…mahitāśucibhojinām’ iti pā.</note>| rajastamobhyāṃ vihate sattve doṣāvṛte hṛdi||4||</seg> <seg type="unit" n="5">cintākāmabhayakrodhaśokodvegādibhistathā| manasyabhihate nṝṇāmapasmāraḥ pravartate||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">dhamanībhiḥ śritā doṣā hṛdayaṃ pīḍayanti hi| sampīḍyamāno vyathate mūḍho bhrāntena cetasā||6||</seg> <seg type="unit" n="7">paśyatyasanti rūpāṇi patati prasphuratyapi| jihvākṣibhrūḥ sravallālo hastau pādau ca vikṣipan||7||</seg> doṣavege ca vigate suptavat pratibuddhyate|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca vakṣyate sa caturvidhaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kampate pradaśeddantān phenodvāmī śvasityapi| paruṣāruṇakṛṣṇāni paśyedrūpāṇi cānilāt||9||</seg> <seg type="unit" n="10">pītaphenāṅgavaktrākṣaḥ pītāsṛgrūpadarśanaḥ| satṛṣṇoṣṇānalavyāptalokadarśī <note place="foot" type="variant" n="3">‘satṛṣṇoṣmā'nalavyāptalokadarśī’ iti pā.</note> ca paittikaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">śuklaphenāṅgavaktrākṣaḥ śīto hṛṣṭāṅgajo guruḥ| paśyañchuklāni rūpāṇi ślaiṣmiko mucyate cirāt||11||</seg> <seg type="unit" n="12">sarvairetaiḥ samastaistu liṅgairjñeyastridoṣajaḥ| apasmāraḥ sa cāsādhyo yaḥ kṣīṇasyānavaśca yaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">pakṣādvā dvādaśāhādvā māsādvā kupitā malāḥ| apasmārāya kurvanti vegaṃ kiñcidathāntaram||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tairāvṛtānāṃ hṛtsrotomanasāṃ samprabodhanam| tīkṣṇairādau bhiṣak kuryāt karmabhirvamanādibhiḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">vātikaṃ bastibhūyiṣṭhaiḥ paittaṃ prāyo virecanaiḥ| ślaiṣmikaṃ vamanaprāyairapasmāramupācaret||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">sarvataḥ suviśuddhasya samyagāśvāsitasya ca| apasmāravimokṣārthaṃ yogān saṃśamanāñchṛṇu||16||</seg> <seg type="unit" n="17">gośakṛdrasadadhyamlakṣīramūtraiḥ samairghṛtam| siddhaṃ pibedapasmārakāmalājvaranāśanam||17||</seg> iti pañcagavyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">dve pañcamūlyau triphalā rajanyau kuṭajatvacam| saptaparṇamapāmārgaṃ nīlinīṃ kaṭurohiṇīm||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śampākaṃ phalgumūlaṃ ca pauṣkaraṃ sadurālabham| dvipalāni jaladroṇe paktvā pādāvaśeṣite||19||</seg> <seg type="unit" n="20">bhārgīṃ pāṭhāṃ trikaṭukaṃ trivṛtāṃ niculāni ca| śreyasīmāḍhakīṃ mūrvāṃ dantīṃ bhūnimbacitrakau||20||</seg> <seg type="unit" n="21">dve sārive rohiṣaṃ ca bhūtīkaṃ madayantikām| kṣipetpiṣṭvā'kṣamātrāṇi tena <note place="foot" type="variant" n="4">‘taiḥ prasthaṃ sarpiṣaḥ pacet’ iti pā.</note> prasthaṃ ghṛtāt pacet||21||</seg> <seg type="unit" n="22">gośakṛdrasadadhyamlakṣīramūtraiśca tatsamaiḥ| pañcagavyamiti khyātaṃ mahattadamṛtopamam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">apasmāre tathonmāde <note place="foot" type="variant" n="5">‘jvare kāse’ iti pā.</note> śvayathāvudareṣu ca| gulmārśaḥpāṇḍurogeṣu kāmalāyāṃ halīmake||23||</seg> <seg type="unit" n="24">śasyate ghṛtametattu prayoktavyaṃ dine dine| alakṣmīgraharogaghnaṃ cāturthakavināśanam||24||</seg> iti mahāpañcagavyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpībhireva ca| purāṇaṃ ghṛtamunmādālakṣmyapasmārapāpanut||25||</seg> <seg type="unit" n="26">ghṛtaṃ saindhavahiṅgubhyāṃ vārṣe bāste caturguṇe| mūtre siddhamapasmārahṛdgrahāmayanāśanam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vacāśampākakaiṭaryavayaḥsthāhiṅgucorakaiḥ| siddhaṃ palaṅkaṣāyuktairvātaśleṣmātmake ghṛtam||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tailaprasthaṃ ghṛtaprasthaṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ| kṣīradroṇe pacet siddhamapasmāravināśanam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">kaṃse kṣīrekṣurasayoḥ kāśmarye'ṣṭaguṇe rase| kārṣikairjīvanīyaiśca ghṛtaprasthaṃ vipācayet||29||</seg> <seg type="unit" n="30">vātapittodbhavaṃ kṣipramapasmāraṃ niyacchati| tadvat kāśavidārīkṣukuśakvāthaśṛtaṃ ghṛtam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">madhukadvipale kalke droṇe cāmalakīrasāt| tadvat siddho ghṛtaprasthaḥ pittāpasmārabheṣajam||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">abhyaṅgaḥ sārṣapaṃ tailaṃ bastamūtre caturguṇe| siddhaṃ syādgośakṛnmūtraiḥ snānotsādanameva ca||32||</seg> <seg type="unit" n="33">kaṭabhīnimbakaṭvaṅgamadhuśigrutvacāṃ rase| siddhaṃ mūtrasamaṃ tailamabhyaṅgārthe praśasyate||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">palaṅkaṣāvacāpathyāvṛścikālyarkasarṣapaiḥ| jaṭilāpūtanākeśīnākulīhiṅgucorakaiḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">laśunātirasācitrākuṣṭhairviḍbhiśca pakṣiṇām| māṃsāśināṃ yathālābhaṃ bastamūtre caturguṇe||35||</seg> <seg type="unit" n="36">siddhamabhyañjanaṃ tailamapasmāravināśanam| etaiścaivauṣadhaiḥ kāryaṃ dhūpanaṃ sapralepanam||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">pippalīṃ lavaṇaṃ citrāṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘śigruṃ’ iti pā.</note> hiṅgu hiṅguśivāṭikām| kākolīṃ sarṣapān kākanāsāṃ kaiṭaryacandane||37||</seg> <seg type="unit" n="38">śunaḥskandhāsthinakharān parśukāṃ ceti peṣayet| bastamūtreṇa puṣyarkṣe pradehaḥ syāt sadhūpanaḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">apetarākṣasīkuṣṭhapūtanākeśicorakaiḥ| utsādanaṃ mūtrapiṣṭairmūtrairevāvasecanam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">jalaukaḥśakṛtā tadvaddagdhairvā bastaromabhiḥ| kharāsthibhirhastinakhaistathā gopucchalomabhiḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">kapilānāṃ gavāṃ mūtraṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘pittaṃ’ iti pā.</note> nāvanaṃ paramaṃ hitam| śvaśṛgālabiḍālānāṃ siṃhādīnāṃ ca śasyate||41||</seg> <seg type="unit" n="42">bhārgī vacā nāgadantī śvetā śvetā <note place="foot" type="variant" n="8">‘śataviṣāṇikā’ iti pā.</note> viṣāṇikā| jyotiṣmatī nāgadantī pādoktā mūtrapeṣitāḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">yogāstrayo'taḥ ṣaḍ bindūn pañca vā nāvayedbhiṣak| triphalāvyoṣapītadruyavakṣāraphaṇijjhakaiḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">śyāmāpāmārgakārañjaphalairmūtre'tha bastaje| sādhitaṃ nāvanaṃ tailamapasmāravināśanam||44||</seg> <seg type="unit" n="45">pippalī vṛścikālī ca kuṣṭhaṃ ca lavaṇāni ca| bhārgī ca cūrṇitaṃ nastaḥ kāryaṃ pradhamanaṃ param||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">kāyasthāṃ śāradānmudgānmustośīrayavāṃstathā| savyoṣān bastamūtreṇa piṣṭvā vartīḥ prakalpayet||46||</seg> <seg type="unit" n="47">apasmāre tathonmāde sarpadaṣṭe garārdite| viṣapīte jalamṛte caitāḥ syuramṛtopamāḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">mustaṃ vayaḥsthāṃ triphalāṃ kāyasthāṃ hiṅgu śādvalam| vyoṣaṃ māṣān yavānmūtrairbāstamaiṣārṣabhaistribhiḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">piṣṭvā kṛtvā ca tāṃ vartimapasmāre prayojayet| kilāse ca tathonmāde jvareṣu viṣameṣu ca||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">puṣyoddhṛtaṃ śunaḥ pittamapasmāraghnamañjanam| tadeva sarpiṣā yuktaṃ dhūpanaṃ paramaṃ matam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">nakulolūkamārjāragṛdhrakīṭāhikākajaiḥ| tuṇḍaiḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘ūrṇaiḥ’ iti pā.</note> pakṣaiḥ purīṣaiśca dhūpanaṃ kārayedbhiṣak||51||</seg> <seg type="unit" n="52">ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirhṛdayaṃ samprabudhyate| srotāṃsi cāpi śudhyanti tataḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘smṛtiṃ sajñāṃ ca’ iti pā.</note> sañjñāṃ sa vindati||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">yasyānubandhastvāganturdoṣaliṅgādhikākṛtiḥ| dṛśyeta tasya kāryaṃ syādāgantūnmādabheṣajam||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">anantaramuvācedamagniveśaḥ kṛtāñjaliḥ| bhagavan! prāk samuddiṣṭaḥ ślokasthāne mahāgadaḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">atattvābhiniveśo yastaddhetvākṛtibheṣajam| tatra noktamataḥ śrotumicchāmi tadihocyatām||55||</seg> <seg type="unit" n="56">śuśrūṣave vacaḥ śrutvā śiṣyāyāha punarvasuḥ| mahāgadaṃ saumya! śṛṇu sahetvākṛtibheṣajam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">malināhāraśīlasya vegān prāptānnigṛhṇataḥ| śītoṣṇasnigdharūkṣādyairhetubhiścātisevitaiḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">hṛdayaṃ samupāśritya manobuddhivahāḥ sirāḥ| doṣāḥ sandūṣya tiṣṭhanti rajomohāvṛtātmanaḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">rajastamobhyāṃ vṛddhābhyāṃ buddhau <note place="foot" type="variant" n="14">‘sattve’ iti pā.</note> manasi cāvṛte| hṛdaye vyākule doṣairatha mūḍho'lpacetanaḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘mūḍhālpacetasaḥ’ iti pā.</note>||59||</seg> <seg type="unit" n="60">viṣamāṃ kurute buddhiṃ nityānitye hitāhite| atattvābhiniveśaṃ tamāhurāptā mahāgadam||60||</seg> <seg type="unit" n="61">snehasvedopapannaṃ taṃ saṃśodhya vamanādibhiḥ| kṛtasaṃsarjanaṃ medhyairannapānairupācaret||61||</seg> <seg type="unit" n="62">brāhmīsvarasayuktaṃ yat pañcagavyamudāhṛtam| tat sevyaṃ śaṅkhapuṣpī ca yacca medhyaṃ rasāyanam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">suhṛdaścānukūlāstaṃ svāptā dharmārthavādinaḥ| saṃyojayeyurvijñānadhairyasmṛtisamādhibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘vijñānaṃ’ iti pā.</note>||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">prayuñjyāttailalaśunaṃ payasā vā śatāvarīm| brāhmīrasaṃ kuṣṭharasaṃ vacāṃ vā madhusaṃyutām||64||</seg> <seg type="unit" n="65">duścikitsyo hyapasmāraścirakārī kṛtāspadaḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘mahāgadaḥ’ iti pā.</note>| tasmādrasāyanairenaṃ prāyaśaḥ samupācaret||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">jalāgnidrumaśailebhyo viṣamebhyaśca taṃ sadā| rakṣedunmādinaṃ caiva sadyaḥ prāṇaharā hi te||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">tatra ślokau- hetuṃ kurvantyapasmāraṃ doṣāḥ prakupitā yathā| sāmānyataḥ pṛthaktvācca liṅgaṃ teṣāṃ ca bheṣajam||67||</seg> <seg type="unit" n="68">mahāgadasamutthānaṃ liṅgaṃ covāca sauṣadham| munirvyāsasamāsābhyāmapasmāracikitsite <note place="foot" type="variant" n="18">‘prajāhitārthaṃ bhagavānapasmāracikitsite’ iti pā.</note>||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne'pasmāracikitsitaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="ca.6.11">
          <head>kṣatakṣīṇacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kṣatakṣīṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">udārakīrtirbrahmarṣirātreyaḥ paramārthavit| kṣatakṣīṇacikitsārthamidamāha cikitsitam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">dhanuṣā''yasyato'tyarthaṃ bhāramudvahato gurum| patato viṣamoccebhyo balibhiḥ saha yudhyataḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">vṛṣaṃ hayaṃ vā dhāvantaṃ damyaṃ vā'nyaṃ nigṛhṇataḥ| śilākāṣṭhāśmanirghātān kṣipato nighnataḥ parān||5||</seg> <seg type="unit" n="6">adhīyānasya vā'tyuccairdūraṃ vā vrajato drutam| mahānadīṃ vā tarato hayairvā saha dhāvataḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">sahasotpatato dūraṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘'tyarthaṃ’ iti pā.</note> tūrṇaṃ cātipranṛtyataḥ| tathā'nyaiḥ karmabhiḥ krūrairbhṛśamabhyāhatasya ca||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vikṣate vakṣasi vyādhirbalavān samudīryate| strīṣu cātiprasaktasya rūkṣālpapramitāśinaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">uro virujyate tasya bhidyate'tha vibhajyate| prapīḍyete tataḥ pārśve śuṣyatyaṅgaṃ pravepate||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kramādvīryaṃ balaṃ varṇo ruciragniśca hīyate| jvaro vyathā manodainyaṃ viḍbhedo'gnivadhādapi||10||</seg> <seg type="unit" n="11">duṣṭaḥ śyāvaḥ sudurgandhaḥ pīto vigrathito bahuḥ| kāsamānasya ca <note place="foot" type="variant" n="3">‘cātyarthaṃ śleṣmā sāsraḥ pravartate’ iti pā.</note> śleṣmā saraktaḥ sampravartate||11||</seg> sa kṣataḥ kṣīyate'tyarthaṃ tathā śukraujasoḥ kṣayāt|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya pūrvarūpamiti smṛtam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">urorukśoṇitacchardiḥ kāso vaiśeṣikaḥ kṣate| kṣīṇe saraktamūtratvaṃ pārśvapṛṣṭhakaṭigrahaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">alpaliṅgasya dīptāgneḥ sādhyo balavato navaḥ| parisaṃvatsaro yāpyaḥ sarvaliṅgaṃ tu varjayet||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">uro matvā kṣataṃ lākṣāṃ payasā madhusaṃyutām| sadya eva pibejjīrṇe payasā'dyāt saśarkaram||15||</seg> <seg type="unit" n="16">pārśvabastirujī cālpapittāgnistāṃ surāyutām| bhinnaviṭkaḥ samustātiviṣāpāṭhāṃ savatsakām||16||</seg> <seg type="unit" n="17">lākṣāṃ sarpirmadhūcchiṣṭaṃ jīvanīyagaṇaṃ sitām| tvakkṣīrīṃ samitāṃ kṣīre paktvā dīptānalaḥ pibet||17||</seg> <seg type="unit" n="18">ikṣvālikābisagranthipadmakeśaracandanaiḥ| śṛtaṃ payo madhuyutaṃ sandhānārthaṃ pibet kṣatī||18||</seg> <seg type="unit" n="19">yavānāṃ cūrṇamādāya kṣīrasiddhaṃ ghṛtaplutam| jvare dāhe sitākṣaudrasaktūn vā payasā pibet||19||</seg> <seg type="unit" n="20">madhūkamadhukadrākṣātvakkṣīrīpippalībalāḥ| kāsī pārśvāsthiśūlī ca lihyātsaghṛtamākṣikāḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">elāpatratvaco'rdhākṣāḥ pippalyardhapalaṃ tathā| sitāmadhukakharjūramṛdvīkāśca palonmitāḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sañcūrṇya madhunā yuktā guṭikāḥ samprakalpayet| akṣamātrāṃ tataścaikāṃ bhakṣayennā dine dine||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ hikkāṃ chardiṃ mūrcchāṃ madaṃ bhramam| raktaniṣṭhīvanaṃ tṛṣṇāṃ pārśvaśūlamarocakam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">śoṣaplīhāḍhyavātāṃśca svarabhedaṃ kṣataṃ kṣayam| guṭikā tarpaṇī vṛṣyā raktapittaṃ ca nāśayet||24||</seg> ityelādiguṭikā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">rakte'tivṛtte dakṣāṇḍaṃ yūṣaistoyena vā pibet| caṭakāṇḍarasaṃ vā'pi raktaṃ vā chāgajāṅgalam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">cūrṇaṃ paunarnavaṃ raktaśālitaṇḍulaśarkaram| raktaṣṭhīvī pibet siddhaṃ drākṣārasapayoghṛtaiḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">madhūkamadhukakṣīrasiddhaṃ vā taṇḍulīyakam| mūḍhavātastvajāmedaḥ surābhṛṣṭaṃ sasaindhavam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatoraskastvanidraḥ sabale'nile| śṛtakṣīrasareṇādyāt sakṣaudraghṛtaśarkaram||28||</seg> <seg type="unit" n="29">śarkarāṃ yavagodhūmau jīvakarṣabhakau madhu| śṛtakṣīrānupānaṃ vā lihyāt kṣīṇaḥ kṣatī kṛśaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">kravyādamāṃsaniryūhaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ pibecca saḥ| pippalīkṣaudrasaṃyuktaṃ māṃsaśoṇitavardhanam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣaśālapriyaṅgubhiḥ| tālamastakajambūtvakpriyālaiśca sapadmakaiḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">sāśvakarṇaiḥ śṛtāt kṣīrādadyājjātena sarpiṣā| śālyodanaṃ kṣatoraskaḥ kṣīṇaśukraśca mānavaḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">yaṣṭyāhvanāgabalayoḥ kvāthe kṣīrasamaṃ ghṛtam| payasyāpippalīvāṃśīkalkasiddhaṃ kṣate śubham||33||</seg> <seg type="unit" n="34">kolalākṣārase tadvat kṣīrāṣṭaguṇasādhitam| kalkaiḥ kaṭvaṅgadārvītvagvatsakatvakphalairghṛtam||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">jīvakarṣabhakau vīrāṃ jīvantīṃ nāgaraṃ śaṭīm| catasraḥ parṇinīrmede kākolyau dve nidigdhike||35||</seg> <seg type="unit" n="36">punarnave dve madhukamātmaguptāṃ śatāvarīm| ṛddhiṃ parūṣakaṃ bhārgīṃ mṛdvīkāṃ bṛhatīṃ tathā||36||</seg> <seg type="unit" n="37">śṛṅgāṭakaṃ tāmalakīṃ payasyāṃ pippalīṃ balām| badarākṣoṭakharjūravātāmābhiṣukāṇyapi||37||</seg> <seg type="unit" n="38">phalāni caivamādīni kalkān kurvīta kārṣikān| dhātrīrasavidārīkṣucchāgamāṃsarasaṃ payaḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">kuryāt prasthonmitaṃ tena ghṛtaprasthaṃ vipācayet| prasthārdhaṃ madhunaḥ śīte śarkarārdhatulāṃ tathā||39||</seg> <seg type="unit" n="40">dvikārṣikāṇi <note place="foot" type="variant" n="4">‘palārdhakaṃ ca maricatvagelāpatrakeśarāt’ iti pā.</note> patrailāhematvaṅmaricāni ca| vinīya cūrṇitaṃ tasmāllihyānmātrāṃ sadā naraḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">amṛtaprāśamityetannarāṇāmamṛtaṃ ghṛtam| sudhāmṛtarasaṃ prāśyaṃ kṣīramāṃsarasāśinā||41||</seg> <seg type="unit" n="42">naṣṭaśukrakṣatakṣīṇadurbalavyādhikarśitān| strīprasaktān kṛśān varṇasvarahīnāṃśca bṛṃhayet||42||</seg> <seg type="unit" n="43">kāsahikkājvaraśvāsadāhatṛṣṇāsrapittanut| putradaṃ vamimūrcchāhṛdyonimūtrāmayāpaham||43||</seg> ityamṛtaprāśaghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">śvadaṃṣṭrośīramañjiṣṭhābalākāśmaryakattṛṇam| darbhamūlaṃ pṛthakparṇīṃ palāśarṣabhakau sthirām||44||</seg> <seg type="unit" n="45">palikaṃ sādhayetteṣāṃ rase kṣīracaturguṇe| kalkaḥ svaguptājīvantīmedarṣabhakajīvakaiḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">śatāvaryṛddhimṛdvīkāśarkarāśrāvaṇībisaiḥ| prasthaḥ siddho ghṛtādvātapittahṛddra(dbha)vaśūlanut||46||</seg> <seg type="unit" n="47">mūtrakṛcchrapramehārśaḥkāsaśoṣakṣayāpahaḥ| dhanuḥstrīmadyabhārādhvakhinnānāṃ balamāṃsadaḥ||47||</seg> iti śvadaṃṣṭrādighṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">madhukāṣṭapaladrākṣāprasthakvāthe ghṛtaṃ pacet| pippalyaṣṭapale kalke prasthaṃ siddhe ca śītale||48||</seg> <seg type="unit" n="49">pṛthagaṣṭapalaṃ kṣaudraśarkarābhyāṃ vimiśrayet| samasaktu kṣatakṣīṇe raktagulme ca taddhitam||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">dhātrīphalavidārīkṣujīvanīyarasairghṛtam| ajāgopayasoścaiva sapta prasthān pacedbhiṣak||50||</seg> <seg type="unit" n="51">siddhaśīte sitākṣaudradviprasthaṃ vinayecca tat| yakṣmāpasmārapittāsṛkkāsamehakṣayāpaham||51||</seg> <seg type="unit" n="52">vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ māṃsaśukrabalapradam| ghṛtaṃ tu pitte'bhyadhike lihyādvāte'dhike pibet||52||</seg> <seg type="unit" n="53">līḍhaṃ nirvāpayet pittamalpatvāddhanti nānalam| ākrāmatyanilaṃ pītamūṣmāṇaṃ niruṇaddhi ca||53||</seg> <seg type="unit" n="54">kṣāmakṣīṇakṛśāṅgānāmetānyeva ghṛtāni tu| tvakkṣīrīśarkarālājacūrṇaiḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘tvakkṣīrīpippalīlājacūrṇaiḥ’ iti pā.</note> styānāni yojayet||54||</seg> <seg type="unit" n="55">sarpirguḍān samadhvaṃśāñjagdhvā cānu payaḥ pibet| reto vīryaṃ balaṃ puṣṭiṃ tairāśutaramāpnuyāt||55||</seg> iti sarpirguḍāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">balā vidārī hrasvā ca pañcamūlī punarnavā| pañcānāṃ kṣīrivṛkṣāṇāṃ śuṅgā muṣṭyaṃśakā api||56||</seg> <seg type="unit" n="57">eṣāṃ kaṣāye dvikṣīre vidāryājarasāṃśike| jīvanīyaiḥ pacet kalkairakṣamātrairghṛtāḍhakam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">sitāpalāni pūte ca śīte dvātriṃśataṃ kṣipet| godhūmapippalīvāṃśīcūrṇaṃ śṛṅgāṭakasya ca||58||</seg> <seg type="unit" n="59">samākṣikaṃ kauḍavikaṃ tat sarvaṃ khajamūrcchitam| styānaṃ sarpirguḍān kṛtvā bhūrjapatreṇa veṣṭayet||59||</seg> <seg type="unit" n="60">tāñjagdhvā palikān kṣīraṃ madyaṃ vā'nupibet kaphe| śoṣe kāse kṣate kṣīṇe śramastrībhārakarśite||60||</seg> <seg type="unit" n="61">raktaniṣṭhīvane tāpe pīnase corasi sthite| śastāḥ pārśvaśiraḥśūle bhede ca svaravarṇayoḥ||61||</seg> iti dvitīyasarpirguḍāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">tvakkṣīrīśrāvaṇīdrākṣāmūrvarṣabhakajīvakaiḥ| vīrardhikṣīrakākolībṛhatīkapikacchubhiḥ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">kharjūraphalamedābhiḥ kṣīrapiṣṭaiḥ palonmitaiḥ| dhātrīvidārīkṣurasaprasthaiḥ prasthaṃ ghṛtāt pacet||63||</seg> <seg type="unit" n="64">śarkarārdhatulāṃ śīte kṣaudrārdhaprasthameva ca| dattvā sarpirguḍān kuryātkāsahikkājvarāpahān||64||</seg> <seg type="unit" n="65">yakṣmāṇaṃ tamakaṃ śvāsaṃ raktapittaṃ halīmakam| śukranidrākṣayaṃ tṛṣṇāṃ hanyuḥ kārśyaṃ sakāmalam||65||</seg> iti tṛtīyāḥ sarpirguḍāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">navamāmalakaṃ drākṣāmātmaguptāṃ punarnavām| śatāvarīṃ vidārīṃ ca samaṅgāṃ pippalīṃ tathā||66||</seg> <seg type="unit" n="67">pṛthagdaśapalān bhāgān palānyaṣṭau ca nāgarāt| yaṣṭyāhvasauvarcalayordvipalaṃ maricasya ca||67||</seg> <seg type="unit" n="68">kṣīratailaghṛtānāṃ ca tryāḍhake śarkarāśate| kvathite tāni cūrṇāni dattvā bilvasamān guḍān||68||</seg> <seg type="unit" n="69">kuryāttān bhakṣayet kṣīṇaḥ kṣataḥ śuṣkaśca mānavaḥ| tena sadyo rasādīnāṃ vṛddhyā puṣṭiṃ sa vindati||69||</seg> iti caturthasarpirguḍāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">gokṣīrārdhāḍhakaṃ sarpiḥ prasthamikṣurasāḍhakam| vidāryāḥ svarasātprasthaṃ rasātprasthaṃ ca taittirāt||70||</seg> <seg type="unit" n="71">dadyāt sidhyati tasmiṃstu piṣṭānikṣurasairimān| madhūkapuṣpakuḍavaṃ priyālakuḍavaṃ tathā||71||</seg> <seg type="unit" n="72">kuḍavārdhaṃ tugākṣīryāḥ kharjūrāṇāṃ ca viṃśatim| pṛthagbibhītakānāṃ ca pippalyāśca caturthikām||72||</seg> <seg type="unit" n="73">triṃśatpalāni khaṇḍācca madhukāt karṣameva ca| tathā'rdhapalikānyatra jīvanīyāni dāpayet||73||</seg> <seg type="unit" n="74">siddhe'smin kuḍavaṃ kṣaudraṃ śīte kṣiptvā'tha modakān| kārayenmaricājājīpalacūrṇāvacūrṇitān||74||</seg> <seg type="unit" n="75">vātāsṛkpittarogeṣu kṣatakāsakṣayeṣu ca| śuṣyatāṃ kṣīṇaśukrāṇāṃ rakte corasi saṃsthite||75||</seg> <seg type="unit" n="76">kṛśadurbalavṛddhānāṃ puṣṭivarṇabalārthinām| yonidoṣakṛtasrāvahatānāṃ cāpi yoṣitām||76||</seg> <seg type="unit" n="77">garbhārthinīnāṃ garbhaśca sravedyāsāṃ mriyeta vā| dhanyā balyā hitāstābhyaḥ śukraśoṇitavardhanāḥ||77||</seg> iti pañcamasarpirmodakāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">bastideśe vikurvāṇe strīprasaktasya mārute| vātaghnān bṛṃhaṇān vṛṣyān yogāṃstasya prayojayet||78||</seg> <seg type="unit" n="79">śarkarāpippalīcūrṇaiḥ sarpiṣā mākṣikeṇa ca| saṃyuktaṃ vā śṛtaṃ kṣīraṃ pibet kāsajvarāpaham||79||</seg> <seg type="unit" n="80">phalāmlaṃ sarpiṣā bhṛṣṭaṃ vidārīkṣurase śṛtam| strīṣu kṣīṇaḥ pibedyūṣaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ param||80||</seg> <seg type="unit" n="81">saktūnāṃ vastrapūtānāṃ manthaṃ kṣaudraghṛtānvitam| yavānnasātmyo <note place="foot" type="variant" n="6">‘yāvanna sātmyaḥ’ iti pā.</note> dīptāgniḥ kṣatakṣīṇaḥ pibennaraḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">jīvanīyopasiddhaṃ vā jāṅgalaṃ ghṛtabharjitam| rasaṃ prayojayet kṣīṇe vyañjanārthaṃ saśarkaram||82||</seg> <seg type="unit" n="83">gomahiṣyaśvanāgājaiḥ kṣīrairmāṃsarasaistathā| yavānnaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘yathāgni’ iti pā.</note> bhojayedyūṣaiḥ phalāmlairghṛtasaṃskṛtaiḥ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">dīpte'gnau vidhireṣaḥ syānmande dīpanapācanaḥ| yakṣmiṇāṃ vihito grāhī bhinne śakṛti ceṣyate||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">palikaṃ saindhavaṃ śuṇṭhī dve ca sauvarcalāt pale| kuḍavāṃśāni vṛkṣāmlaṃ dāḍimaṃ patramarjakāt||85||</seg> <seg type="unit" n="86">ekaikaṃ maricājājyordhānyakāddve caturthike| śarkarāyāḥ palānyatra daśa dve ca pradāpayet||86||</seg> <seg type="unit" n="87">kṛtvā cūrṇamato mātrāmannapāne prayojayet| rocanaṃ dīpanaṃ balyaṃ pārśvārtiśvāsakāsanut||87||</seg> iti saindhavādicūrṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">ekā ṣoḍaśikā dhānyāddve dve'jājyajamodayoḥ| tābhyāṃ dāḍimavṛkṣāmlaṃ dvirdviḥ sauvarcalātpalam||88||</seg> <seg type="unit" n="89">śuṇṭhyāḥ karṣaṃ dadhitthasya madhyāt pañca palāni ca| taccūrṇaṃ ṣoḍaśapale śarkarāyā vimiśrayet||89||</seg> <seg type="unit" n="90">ṣāḍavo'yaṃ pradeyaḥ syādannapāneṣu pūrvavat| mandānale śakṛdbhede yakṣmiṇāmagnivardhanaḥ||90||</seg> iti ṣāḍavaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">pibennāgabalāmūlamardhakarṣavivardhitam <note place="foot" type="variant" n="8">‘…mardhakarṣavivardhanam’ iti pā.</note>| palaṃ kṣīrayutaṃ māsaṃ kṣīravṛttiranannabhuk||91||</seg> <seg type="unit" n="92">eṣa prayogaḥ puṣṭyāyurbalārogyakaraḥ paraḥ| maṇḍūkaparṇyāḥ kalpo'yaṃ śuṇṭhīmadhukayostathā||92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">yadyat santarpaṇaṃ śītamavidāhi hitaṃ laghu| annapānaṃ niṣevyaṃ tatkṣatakṣīṇaiḥ sukhārthibhiḥ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">yaccoktaṃ yakṣmiṇāṃ pathyaṃ kāsināṃ raktapittinām| tacca kuryādavekṣyāgniṃ vyādhiṃ sātmyaṃ balaṃ tathā||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">upekṣite bhavettasminnanubandho hi yakṣmaṇaḥ| prāgevāgamanāttasya tasmāttaṃ tvarayā jayet||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">tatra ślokau- kṣatakṣayasamutthānaṃ sāmānyapṛthagākṛtim| asādhyayāpyasādhyatvaṃ sādhyānāṃ siddhimeva ca||96||</seg> <seg type="unit" n="97">uktavāñjyeṣṭhaśiṣyāya kṣatakṣīṇacikitsite| tattvārthavidvītarajastamodoṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘…dvītarajastamomohaḥ’ iti pā.</note> punarvasuḥ||97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalapūrite cikitsitasthāne kṣatakṣīṇacikitsitaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="ca.6.12">
          <head>śvayathucikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śvayathucikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">bhiṣagvariṣṭhaṃ surasiddhajuṣṭaṃ munīndramatryātmajamagniveśaḥ| mahāgadasya śvayathoryathāvat prakoparūpapraśamānapṛcchat||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tasmai jagādāgadavedasindhupravartanādripravaro'trijastān| vātādibhedāttrividhasya samyaṅnijānijaikāṅgajasarvajasya||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">śuddhyāmayābhaktakṛśābalānāṃ kṣārāmlatīkṣṇoṣṇagurūpasevā| dadhyāmamṛcchākavirodhiduṣṭagaropasṛṣṭānnaniṣevaṇaṃ ca||5||</seg> <seg type="unit" n="6">arśāṃsyaceṣṭā na ca dehaśuddhirmarmopaghāto viṣamā prasūtiḥ| mithyopacāraḥ pratikarmaṇāṃ ca nijasya hetuḥ śvayathoḥ pradiṣṭaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">bāhyāstvaco dūṣayitā'bhighātaḥ kāṣṭhāśmaśastrāgniviṣāyasādyaiḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘kāṣṭhāgniśalyāśmaviṣāyasādyaiḥ’ iti pā.</note>| āgantuhetuḥ, ...|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">... trividho nijaśca sarvārdhagātrāvayavāśritatvāt||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">bāhyāḥ sirāḥ prāpya yadā kaphāsṛkpittāni sandūṣayatīha vāyuḥ| tairbaddhamārgaḥ sa tadā visarpannutsedhaliṅgaṃ śvayathuṃ karoti||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">uraḥsthitairūrdhvamadhastu <note place="foot" type="variant" n="2">‘ūrdhvaṃ sthitaiḥ’ iti pā.</note> vāyoḥ sthānasthitairmadhyagataistu madhye| sarvāṅgagaḥ sarvagataiḥ kvacitsthairdoṣaiḥ kvacit syācchvayathustadākhyaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">ūṣmā tathā syāddavathuḥ sirāṇāmāyāma ityeva ca pūrvarūpam|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">sarvastridoṣo'dhikadoṣaliṅgaistacchabdamabhyeti bhiṣagjitaṃ ca||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sagauravaṃ syādanavasthitatvaṃ sotsedhamuṣmā'tha sirātanutvam| salomaharṣā'ṅgavivarṇatā ca sāmānyaliṅgaṃ śvayathoḥ pradiṣṭam||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">calastanutvakparuṣo'ruṇo'sitaḥ prasuptiharṣārtiyuto'nimittataḥ| praśāmyati pronnamati prapīḍito divābalī ca śvayathuḥ samīraṇāt||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">mṛduḥ sagandho'sitapītarāgavān bhramajvarasvedatṛṣāmadānvitaḥ| ya uṣyate sparśarugakṣirāgakṛt <note place="foot" type="variant" n="4">‘'sparśasaho'kṣirāgakṛt’ iti pā.</note> sa pittaśotho bhṛśadāhapākavān||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">guruḥ sthiraḥ pāṇḍurarocakānvitaḥ prasekanidrāvamivahnimāndyakṛt| sa kṛcchrajanmapraśamo nipīḍito na connamedrātribalī kaphātmakaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kṛśasya rogairabalasya yo bhavedupadravairvā vamipūrvakairyutaḥ| sa hanti marmānugato'tha rājimān parisraveddhīnabalasya sarvagaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">ahīnamāṃsasya ya ekadoṣajo navo balasthasya sukhaḥ sa sādhane|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">nidānadoṣartuviparyayakramairupācarettaṃ baladoṣakālavit||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">athāmajaṃ laṅghanapācanakramairviśodhanairulbaṇadoṣamāditaḥ| śirogataṃ śīrṣavirecanairadho <note place="foot" type="variant" n="7">gaṅgādharastu ‘adhovirecanairūrdhvamadhastathordhvagaṃ’ iti paṭhati, ‘ūrdhvagaṃ śothamadhovirecanairupācaret, tathā'dhaḥśothamūrdhvavirecanairupācaret’ iti ca vyākhyānayati</note> virecanairūrdhvaharaistathordhvajam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">upācaret snehabhavaṃ virūkṣaṇaiḥ prakalpayet snehavidhiṃ ca rūkṣaje| vibaddhaviṭke'nilaje nirūhaṇaṃ ghṛtaṃ tu pittānilaje satiktakam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">payaśca mūrcchāratidāhatarṣite viśodhanīye tu samūtramiṣyate| kaphotthitaṃ kṣārakaṭūṣṇasaṃyutaiḥ samūtratakrāsavayuktibhirjayet||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">grāmyābjānūpaṃ piśitamabalaṃ śuṣkaśākaṃ navānnaṃ gauḍaṃ piṣṭānnaṃ dadhi tilakṛtaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘salavaṇaṃ’ iti, ‘sakṛśaraṃ’ iti ca pā.</note> vijjalaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">vijjalaṃ picchilaṃ dravyam</note> madyamamlam| dhānā vallūraṃ samaśanamatho gurvasātmyaṃ vidāhi svapnaṃ cārātrau śvayathugadavān varjayenmaithunaṃ ca||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">vyoṣaṃ trivṛttiktakarohiṇī ca sāyorajaskā triphalārasena| pītaṃ kaphotthaṃ śamayettu śophaṃ gavyena mūtreṇa harītakī ca||21||</seg> <seg type="unit" n="22">harītakīnāgaradevadāru sukhāmbuyuktaṃ sapunarnavaṃ vā| sarvaṃ pibettriṣvapi mūtrayuktaṃ snātaśca jīrṇe payasā'nnamadyāt||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">punarnavānāgaramustakalkān prasthena dhīraḥ payasā'kṣamātrān| mayūrakaṃ māgadhikāṃ samūlāṃ sanāgarāṃ vā prapibet savāte||23||</seg> <seg type="unit" n="24">dantītrivṛttryūṣaṇacitrakairvā payaḥ śṛtaṃ doṣaharaṃ pibennā| dviprasthamātraṃ tu palārdhikaistairardhāvaśiṣṭaṃ pavane sapitte||24||</seg> <seg type="unit" n="25">saśuṇṭhipītadrurasaṃ prayojyaṃ śyāmorubūkoṣaṇasādhitaṃ vā| tvagdāruvarṣābhumahauṣadhairvā guḍūcikānāgaradantibhirvā||25||</seg> <seg type="unit" n="26">saptāhamauṣṭraṃ tvathavā'pi māsaṃ payaḥ pibedbhojanavārivarjī| gavyaṃ samūtraṃ mahiṣīpayo vā kṣīrāśano mūtramatho gavāṃ vā||26||</seg> <seg type="unit" n="27">takraṃ pibedvā gurubhinnavarcāḥ savyoṣasauvarcalamākṣikaṃ ca| guḍābhayāṃ vā guḍanāgaraṃ vā sadoṣabhinnāmavibaddhavarcāḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">viḍvātasaṅge payasā rasairvā prāgbhaktamadyādurubūkatailam <note place="foot" type="variant" n="10">‘prāguktamadyā...’ iti pā.</note>| srotovibandhe'gnirucipraṇāśe madyānyariṣṭāṃśca pibet sujātān||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">gaṇḍīrabhallātakacitrakāṃśca vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ bṛhatīdvayaṃ ca| dviprasthikaṃ gomayapāvakena droṇe pacet kūrcikamastunastu <note place="foot" type="variant" n="11">‘kāñjikamastunastu’ iti pā.</note>||29||</seg> <seg type="unit" n="30">tribhāgaśeṣaṃ ca supūtaśītaṃ droṇena tat prākṛtamastunā ca| sitopalāyāśca śatena yuktaṃ lipte ghaṭe citrakapippalīnām||30||</seg> <seg type="unit" n="31">vaihāyase sthāpitamādaśāhāt prayojayaṃstadvinihanti śophān| bhagandarārśaḥkrimikuṣṭhamehān vaivarṇyakārśyānilahikkanaṃ ca||31||</seg> iti gaṇḍīrādyariṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">kāśmaryadhātrīmaricābhayākṣadrākṣāphalānāṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘kṣudrāphalānāṃ’ iti pā.</note> ca sapippalīnām| śataṃ śataṃ jīrṇaguḍāttulāṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘kṣudraguḍāt purāṇāttulāṃ tu’ iti pā.</note> ca saṅkṣudya kumbhe madhunā pralipte||32||</seg> <seg type="unit" n="33">saptāhamuṣṇe dviguṇaṃ tu śīte sthitaṃ jaladroṇayutaṃ pibennā| śophān vibandhān kaphavātajāṃśca nihantyariṣṭo'ṣṭaśato'gnikṛcca||33||</seg> ityaṣṭaśato'riṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">punarnave dve ca bale sapāṭhe dantīṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘vāsāṃ’ iti pā.</note> guḍūcīmatha citrakaṃ ca| nidigdhikāṃ ca tripalāni paktvā droṇāvaśeṣe salile tatastam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">pūtvā rasaṃ dve ca guḍāt purāṇāttule madhuprasthayutaṃ suśītam| māsaṃ nidadhyādghṛtabhājanasthaṃ palle yavānāṃ paratastu māsāt||35||</seg> <seg type="unit" n="36">cūrṇīkṛtairardhapalāṃśikaistaṃ patratvagelāmaricāmbulohaiḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘hematvagelāmaricāmbupatraiḥ’ iti pā.</note>| gandhānvitaṃ kṣaudraghṛtapradigdhe jīrṇe pibed vyādhibalaṃ samīkṣya||36||</seg> <seg type="unit" n="37">hṛtpāṇḍurogaṃ śvayathuṃ pravṛddhaṃ plīhajvarārocakamehagulmān| bhagandaraṃ ṣaḍjaṭharāṇi kāsaṃ śvāsaṃ grahaṇyāmayakuṣṭhakaṇḍūḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">śākhānilaṃ baddhapurīṣatāṃ ca hikkāṃ kilāsaṃ ca halīmakaṃ ca| kṣipraṃ jayedvarṇabalāyurojastejonvito māṃsarasānnabhojī||38||</seg> iti punarnavādyariṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">phalatrikaṃ dīpyakacitrakau ca sapippalīloharajo viḍaṅgam| cūrṇīkṛtaṃ kauḍavikaṃ dviraṃśaṃ kṣaudraṃ purāṇasya tulāṃ guḍasya||39||</seg> <seg type="unit" n="40">māsaṃ nidadhyādghṛtabhājanasthaṃ yaveṣu tāneva nihanti rogān| ye cārśasāṃ pāṇḍuvikāriṇāṃ ca proktā hitāḥ śophiṣu te'pyariṣṭāḥ||40||</seg> iti triphalādyariṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">kṛṣṇā sapāṭhā gajapippalī ca nidigdhikā citrakanāgare ca| sapippalīmūlarajanyajājīmustaṃ ca cūrṇaṃ sukhatoyapītam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">hanyāttridoṣaṃ cirajaṃ ca śophaṃ kalkaśca bhūnimbamahauṣadhasya| ayorajastryūṣaṇayāvaśūkacūrṇaṃ ca pītaṃ triphalārasena||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">kṣāradvayaṃ syāllavaṇāni catvāryayorajo vyoṣaphalatrike ca| sapippalīmūlaviḍaṅgasāraṃ mustājamodāmaradārubilvam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">kaliṅgakāścitrakamūlapāṭhe yaṣṭyāhvayaṃ sātiviṣaṃ palāṃśam| sahiṅgukarṣaṃ tvaṇuśuṣkacūrṇaṃ droṇaṃ tathā mūlakaśuṇṭhakānām||44||</seg> <seg type="unit" n="45">syādbhasmanastat salilena sādhyamāloḍya yāvadghanamapradagdham| styānaṃ tataḥ kolasamāṃ tu mātrāṃ kṛtvā suśuṣkāṃ vidhinopayuñjyāt||45||</seg> <seg type="unit" n="46">plīhodaraśvitrahalīmakārśaḥpāṇḍvāmayārocakaśoṣaśophān| visūcikāgulmagarāśmarīśca saśvāsakāsāḥ praṇudet sakuṣṭhāḥ||46||</seg> iti kṣāraguḍikā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">prayojayedārdrakanāgaraṃ vā tulyaṃ guḍenārdhapalābhivṛddhyā| mātrā paraṃ pañcapalāni māsaṃ jīrṇe payo yūṣarasāśca bhaktam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">gulmodarārśaḥśvayathupramehāñ śvāsapratiśyālasakāvipākān| sakāmalāśoṣamanovikārān kāsaṃ kaphaṃ caiva jayet prayogaḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">rasastathaivārdrakanāgarasya peyo'tha jīrṇe payasā'nnamadyāt| jatvaśmajaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘śilāhvayaṃ’ iti pā.</note> ca triphalārasena hanyāttridoṣaṃ śvayathuṃ prasahya||49||</seg> iti śilājatuprayogaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">dvipañcamūlasya pacet kaṣāye kaṃse'bhayānāṃ ca śataṃ guḍasya| lehe susiddhe'tha vinīya cūrṇaṃ vyoṣaṃ trisaugandhyamuṣāsthite ca||50||</seg> <seg type="unit" n="51">prasthārdhamātraṃ madhunaḥ suśīte kiñcicca cūrṇādapi yāvaśūkāt| ekābhayāṃ prāśya tataśca lehācchuktiṃ nihanti śvayathuṃ pravṛddham||51||</seg> <seg type="unit" n="52">śvāsajvarārocakamehagulmaplīhatridoṣodarapāṇḍurogān| kārśyāmavātāvasṛgamlapittavaivarṇyamūtrānilaśukradoṣān||52||</seg> iti kaṃsaharītakī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">paṭolamūlāmaradārudantītrāyantipippalyabhayāviśālāḥ| yaṣṭyāhvayaṃ tiktakarohiṇī ca sacandanā syānniculāni dārvī||53||</seg> <seg type="unit" n="54">karṣonmitaistaiḥ kvathitaḥ kaṣāyo ghṛtena peyaḥ kuḍavena yuktaḥ| vīsarpadāhajvarasannipātatṛṣṇāviṣāṇi śvayathuṃ ca hanti||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">sacitrakaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘yavānikācitrakadhānyapāṭhāḥ sadīpyakatryūṣaṇavetasāmlāḥ’ iti pā.</note> dhānyayavānyajājīsauvarcalaṃ tryūṣaṇavetasāmlam| bilvāt phalaṃ dāḍimayāvaśūkau sapippalīmūlamathāpi cavyam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">piṣṭvā'kṣamātrāṇi jalāḍhakena paktvā ghṛtaprasthamatha prayuñjyāt| arśāṃsi gulmaṃ śvayathuṃ ca kṛcchraṃ nihanti vahniṃ ca karoti dīptam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">pibedghṛtaṃ vā'ṣṭaguṇāmbusiddhaṃ sacitrakakṣāramudāravīryam| kalyāṇakaṃ vā'pi sapañcagavyaṃ tiktaṃ mahadvā'pyatha tiktakaṃ vā||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">kṣīraṃ ghaṭe citrakakalkalipte dadhyāgataṃ sādhu vimathya tena| tajjaṃ ghṛtaṃ citrakamūlagarbhaṃ takreṇa siddhaṃ śvayathughnamagryam||58||</seg> <seg type="unit" n="59">arśo'tisārānilagulmamehāṃścaitannihantyagnibalapradaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘arśāṃsi sāmānilagulmamehāṃstaddhanti dīptaṃ ca karoti vahnim’ iti pā.</note> ca| takreṇa cādyāt saghṛtena tena bhojyāni siddhāmathavā yavāgūm||59||</seg> iti citrakaghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">jīvantyajājīśaṭipuṣkarāhvaiḥ sakāravīcitrakabilvamadhyaiḥ| sayāvaśūkairbadarapramāṇairvṛkṣāmlayuktā ghṛtatailabhṛṣṭā||60||</seg> <seg type="unit" n="61">arśo'tisārānilagulmaśophahṛdrogamandāgnihitā yavāgūḥ| yā pañcakolairvidhinaiva <note place="foot" type="variant" n="19">‘pañcamūlaiḥ’ iti pā.</note> tena siddhā bhavet sā ca samā tayaiva||61||</seg> <seg type="unit" n="62">kulatthayūṣaśca sapippalīko maudgaśca satryūṣaṇayāvaśūkaḥ| rasastathā viṣkirajāṅgalānāṃ sakūrmagodhāśikhiśallakānām||62||</seg> <seg type="unit" n="63">suvarcalā gṛñjanakaṃ paṭolaṃ savāyasīmūlakavetranimbam| śākārthināṃ śākamiti praśastaṃ bhojye purāṇaśca yavaḥ saśāliḥ||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">ābhyantaraṃ bheṣajamuktametadbarhirhitaṃ yacchṛṇu tadyathāvat| snehān pradehān pariṣecanāni svedāṃśca vātaprabalasya kuryāt||64||</seg> <seg type="unit" n="65">śaileyakuṣṭhāgurudārukauntītvakpadmakailāmbupalāśamustaiḥ| priyaṅguthauṇeyakahemamāṃsītālīśapatraplavapatradhānyaiḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">śrīveṣṭakadhyāmakapippalībhiḥ spṛkkānakhaiścaiva yathopalābham| vātānvite'bhyaṅgamuśanti tailaṃ siddhaṃ supiṣṭairapi ca pradeham||66||</seg> <seg type="unit" n="67">jalaiśca vāsārkakarañjaśigrukāśmaryapatrārjakajaiśca <note place="foot" type="variant" n="20">‘jalaistathairaṇḍavṛṣārkaśigru...’ iti pā.</note> siddhaiḥ| svinno mṛdūṣṇai <note place="foot" type="variant" n="21">‘svinnaḥ kavoṣṇaiḥ’ iti pā.</note> ravitaptatoyaiḥ snātaśca gandhairanulepanīyaḥ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">savetasāḥ kṣīravatāṃ drumāṇāṃ tvacaḥ samañjiṣṭhalatāmṛṇālāḥ| sacandanāḥ padmakavālakau ca paitte pradehastu satailapākaḥ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">āktasya tenāmbu raviprataptaṃ sacandanaṃ sābhayapadmakaṃ ca| snāne hitaṃ kṣīravatāṃ kaṣāyaḥ kṣīrodakaṃ candanalepanaṃ ca||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">kaphe tu kṛṣṇāsikatāpurāṇapiṇyākaśigrutvagumāpralepaḥ| kulatthaśuṇṭhījalamūtrasekaścaṇḍāgurubhyāmanulepanaṃ ca||70||</seg> <seg type="unit" n="71">bibhītakānāṃ phalamadhyalepaḥ sarveṣu dāhārtiharaḥ pradiṣṭaḥ| yaṣṭyāhvamustaiḥ sakapitthapatraiḥ sacandanaistatpiḍakāsu lepaḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">rāsnāvṛṣārkatriphalāviḍaṅgaṃ śigrutvaco mūṣikaparṇikā ca| nimbārjakau vyāghranakhaḥ sadūrvā suvarcalā tiktakarohiṇī ca||72||</seg> <seg type="unit" n="73">sakākamācī bṛhatī sakuṣṭhā punarnavā citrakanāgare ca| unmardanaṃ śophiṣu mūtrapiṣṭaṃ śastastathā mūlakatoyasekaḥ||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">śophāstu gātrāvayavāśritā ye te sthānadūṣyākṛtināmabhedāt| anekasaṅkhyāḥ <note place="foot" type="variant" n="22">‘śophā bahutvādativṛttasaṅkhyāsteṣāṃ tu kāṃścicchṛṇu cocyamānān’ iti pā.</note> katicicca teṣāṃ nidarśanārthaṃ gadato nibodha||74||</seg></ab>
          <ab type="mula">doṣāstrayaḥ svaiḥ kupitā nidānaiḥ kurvanti śophaṃ śirasaḥ sughoram|75|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">antargale ghurghurikānvitaṃ ca śālūkamucchvāsanirodhakāri||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">galasya sandhau cibuke gale ca sadāharāgaḥ śvasanāsu <note place="foot" type="variant" n="23">‘śvasanocchvasograḥ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> cograḥ| śopho bhṛśārtistu biḍālikā <note place="foot" type="variant" n="24">‘vitānikā’ iti pā.</note> syāddhanyādgale cedvalayīkṛtā sā||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">syāttāluvidradhyapi dāharāgapākānvitastāluni sā tridoṣāt| jihvopariṣṭādupajihvikā syāt kaphādadhastādadhijihvikā ca||77||</seg> <seg type="unit" n="78">yo dantamāṃseṣu tu raktapittāt pāko bhavet sopakuśaḥ pradiṣṭaḥ| syāddantavidradhyapi dantamāṃse śophaḥ kaphācchoṇitasañcayotthaḥ||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">galasya pārśve galagaṇḍa ekaḥ syādgaṇḍamālā bahubhistu gaṇḍaiḥ| sādhyāḥ smṛtāḥ pīnasapārśvaśūlakāsajvaracchardiyutāstvasādhyāḥ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">teṣāṃ sirākāyaśirovirekā dhūmaḥ purāṇasya ghṛtasya pānam| syāllaṅghanaṃ vaktrabhaveṣu cāpi pragharṣaṇaṃ syāt kavalagrahaśca||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">aṅgaikadeśeṣvanilādibhiḥ syāt svarūpadhārī sphuraṇaḥ sirābhiḥ| granthirmahānmāṃsabhavastvanartirmedobhavaḥ snigdhatamaścalaśca||81||</seg> <seg type="unit" n="82">saṃśodhite sveditamaśmakāṣṭhaiḥ sāṅguṣṭhadaṇḍairvilayedapakvam| vipāṭya coddhṛtya bhiṣak sakośaṃ śastreṇa dagdhvā vraṇavaccikitset||82||</seg> <seg type="unit" n="83">adagdha īṣat pariśeṣitaśca prayāti bhūyo'pi śanairvivṛddhim| tasmādaśeṣaḥ kuśalaiḥ samantācchedyo bhavedvīkṣya śarīradeśān||83||</seg> <seg type="unit" n="84">śeṣe kṛte pākavaśena śīryāttataḥ kṣatotthaḥ prasaredvisarpaḥ| upadravaṃ taṃ pravicārya tajjñastairbheṣajaiḥ <note place="foot" type="variant" n="25">‘svairbheṣajaiḥ’ iti pā.</note> pūrvatarairyathoktaiḥ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">nivārayedādita <note place="foot" type="variant" n="26">ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> eva yatnādvidhānavit svasvavidhiṃ vidhāya| tataḥ krameṇāsya yathāvidhānaṃ vraṇaṃ vraṇajñastvarayā cikitset||85||</seg> <seg type="unit" n="86">vivarjayet kukṣyudarāśritaṃ ca tathā gale marmaṇi saṃśritaṃ ca| sthūlaḥ kharaścāpi bhavedvivarjyo yaścāpi bālasthavirābalānām||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">granthyarbudānāṃ ca yato'viśeṣaḥ pradeśahetvākṛtidoṣadūṣyaiḥ| tataścikitsedbhiṣagarbudāni vidhānavidgranthicikitsitena||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">tāmrā saśūlā <note place="foot" type="variant" n="28">gaṅgādharastu ‘samūlā’ iti paṭhati, ‘samūlā na yā calati prapīḍanena sā samūlā pīḍakā’ iti ca vyākhyānayati</note> piḍakā bhavedyā sā cālajī nāma parisrutāgrā| śopho'kṣataścarmanakhāntare <note place="foot" type="variant" n="29">‘rogaḥ kṣataḥ’ iti pā.</note> syānmāṃsāsradūṣī bhṛśaśīghrapākaḥ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">jvarānvitā vaṅkṣaṇakakṣajā yā vartirnirartiḥ kaṭhināyatā ca| vidārikā sā kaphamārutābhyāṃ teṣāṃ yathādoṣamupakramaḥ syāt||89||</seg> visrāvaṇaṃ piṇḍikayopanāhaḥ pakveṣu caiva vraṇavaccikitsā|90|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">visphoṭakāḥ sarvaśarīragāstu sphoṭāḥ <note place="foot" type="variant" n="30">‘sphoṭāḥ sadāhā jvaratarṣayuktāḥ’ iti pā.</note> sarāgajvaratarṣayuktāḥ||90||</seg> <seg type="unit" n="91">yajñopavītapratimāḥ prabhūtāḥ pittānilābhyāṃ janitāstu kakṣāḥ <note place="foot" type="variant" n="31">‘kakṣyāḥ’ iti pā.</note>| yāścāparāḥ syuḥ piḍakāḥ prakīrṇāḥ sthūlāṇumadhyā api pittajāstāḥ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">kṣudrapramāṇāḥ piḍakāḥ śarīre sarvāṅgagāḥ sajvaradāhatṛṣṇāḥ| kaṇḍūyutāḥ sārucisaprasekā romāntikāḥ pittakaphāt pradiṣṭāḥ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">yāḥ sarvagātreṣu masūramātrā masūrikāḥ pittakaphāt pradiṣṭāḥ| vīsarpaśāntyai vihitā kriyā yā tāṃ teṣu <note place="foot" type="variant" n="32">‘tāsu’ iti pā.</note> kuṣṭhe ca hitāṃ vidadhyāt||93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">bradhno'nilādyairvṛṣaṇe <note place="foot" type="variant" n="33">‘vṛddhe’ iti pā.</note> svaliṅgairantraṃ nireti praviśenmuhuśca| mūtreṇa pūrṇaṃ mṛdu medasā cet snigdhaṃ ca vidyāt kaṭhinaṃ ca śotham||94||</seg> <seg type="unit" n="95">virecanābhyaṅganirūhalepāḥ pakveṣu caiva vraṇavaccikitsā| syānmūtrasekaḥ <note place="foot" type="variant" n="34">‘syānmūtramedaḥkaphajaṃ’ iti pā.</note> kaphajaṃ vipāṭya viśodhya sīvyedvraṇavacca pakvam||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">krimyasthisūkṣmakṣaṇanavyavāyapravāhaṇānyutkaṭakāśvapṛṣṭhaiḥ <note place="foot" type="variant" n="36">‘kṛmestṛṇādikṣaṇanavyavāya...’ iti pā.</note>| gudasya pārśve piḍakā bhṛśārtiḥ pakvaprabhinnā tu bhagandaraḥ syāt||96||</seg> <seg type="unit" n="97">virecanaṃ caiṣaṇapāṭanaṃ ca viśuddhamārgasya ca tailadāhaḥ| syāt kṣārasūtreṇa supācitena <note place="foot" type="variant" n="37">‘supāṭitasya bhinnasya’ iti pā.</note> chinnasya cāsya vraṇavaccikitsā||97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">jaṅghāsu piṇḍīprapadopariṣṭāt <note place="foot" type="variant" n="38">‘jaṅghāsu piṇḍīṣu padopariṣṭāt’ iti pā.</note> syācchlīpadaṃ māṃsakaphāsradoṣāt| sirākaphaghnaśca vidhiḥ samagrastatreṣyate sarṣapalepanaṃ ca||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">mandāstu pittaprabalāḥ praduṣṭā doṣāḥ sutīvraṃ tanuraktapākam| kurvanti śothaṃ jvaratarṣayuktaṃ visarpaṇaṃ jālakagardabhākhyam||99||</seg> <seg type="unit" n="100">vilaṅghanaṃ raktavimokṣaṇaṃ ca virūkṣaṇaṃ kāyaviśodhanaṃ ca| dhātrīprayogāñ śiśirān pradehān kuryāt sadā jālakagardabhasya||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">evaṃvidhāṃścāpyaparān parīkṣya śothaprakārānanilādiliṅgaiḥ| śāntiṃ nayeddoṣaharairyathāsvamālepanacchedanabhedadāhaiḥ||101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">prāyo'bhighātādanilaḥ saraktaḥ śothaṃ sarāgaṃ prakaroti tatra| vīsarpanunmārutaraktanucca kāryaṃ viṣaghnaṃ viṣaje ca karma||102||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">tatra ślokaḥ- trividhasya doṣabhedāt sarvārdhāvayavagātrabhedācca| śvayathordvividhasya <note place="foot" type="variant" n="39">‘vividhasya’ iti pā.</note> tathā liṅgāni cikitsitaṃ coktam||103||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne śvayathucikitsitaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="13" xml:id="ca.6.13">
          <head>udaracikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta udaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">siddhavidyādharākīrṇe kailāse nandanopame| tapyamānaṃ tapastīvraṃ sākṣāddharmamiva sthitam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">āyurvedavidāṃ śreṣṭhaṃ bhiṣagvidyāpravartakam| punarvasuṃ jitātmānamagniveśo'bravīdvacaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bhagavannudarairduḥkhairdṛśyante hyarditā narāḥ| śuṣkavaktrāḥ kṛśairgātrairādhmātodarakukṣayaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">pranaṣṭāgnibalāhārāḥ sarvaceṣṭāsvanīśvarāḥ| dīnāḥ pratikriyābhāvājjahato'sūnanāthavat||6||</seg> <seg type="unit" n="7">teṣāmāyatanaṃ saṅkhyāṃ prāgrūpākṛtibheṣajam| yathāvacchrotumicchāmi guruṇā samyagīritam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">sarvabhūtahitāyarṣiḥ śiṣyeṇaivaṃ pracoditaḥ| sarvabhūtahitaṃ vākyaṃ vyāhartumupacakrame||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">agnidoṣānmanuṣyāṇāṃ rogasaṅghāḥ pṛthagvidhāḥ| malavṛddhyā pravartante viśeṣeṇodarāṇi tu||9||</seg> <seg type="unit" n="10">mande'gnau malinairbhuktairapākāddoṣasañcayaḥ| prāṇāgnyapānān sandūṣya mārgānruddhvā'dharottarān||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tvaṅmāṃsāntaramāgamya kukṣimādhmāpayan bhṛśam| janayatyudaraṃ tasya hetuṃ śṛṇu salakṣaṇam||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">atyuṣṇalavaṇakṣāravidāhyamlagarāśanāt| mithyāsaṃsarjanādrūkṣaviruddhāśucibhojanāt||12||</seg> <seg type="unit" n="13">plīhārśograhaṇīdoṣakarśanāt karmavibhramāt| kliṣṭānāmapratīkārādraukṣyādvegavidhāraṇāt||13||</seg> <seg type="unit" n="14">srotasāṃ dūṣaṇādāmāt saṅkṣobhādatipūraṇāt| arśobālaśakṛdrodhādantrasphuṭanabhedanāt||14||</seg> <seg type="unit" n="15">atisañcitadoṣāṇāṃ pāpaṃ karma ca kurvatām| udarāṇyupajāyante mandāgnīnāṃ viśeṣataḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">kṣunnāśaḥ svādvatisnigdhagurvannaṃ pacyate cirāt| bhuktaṃ vidahyate sarvaṃ jīrṇājīrṇaṃ na vetti ca||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sahate nātisauhityamīṣacchophaśca pādayoḥ| śaśvadbalakṣayo'lpe'pi vyāyāme śvāsamṛcchati||17||</seg> <seg type="unit" n="18">vṛddhiḥ purīṣanicayo <note place="foot" type="variant" n="1">‘purīṣanicaye’ iti pā.</note> rūkṣodāvartahetukā| bastisandhau rugādhmānaṃ vardhate pāṭyate'pi ca||18||</seg> <seg type="unit" n="19">ātanyate ca jaṭharamapi <note place="foot" type="variant" n="2">‘jaṭharaṃ laghvalpairbhojanairapi’ iti pā.</note> laghvalpabhojanāt| rājījanma valīnāśa iti liṅgaṃ bhaviṣyatām||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ruddhvā svedāmbuvāhīni doṣāḥ srotāṃsi sañcitāḥ| prāṇāgnyapānān sandūṣya janayantyudaraṃ nṛṇām||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kukṣerādhmānamāṭopaḥ śophaḥ pādakarasya ca| mando'gniḥ ślakṣṇagaṇḍatvaṃ kārśyaṃ codaralakṣaṇam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ| sambhavantyudarāṇyaṣṭau teṣāṃ liṅgaṃ pṛthak śṛṇu||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">rūkṣālpabhojanāyāsavegodāvartakarśanaiḥ| vāyuḥ prakupitaḥ kukṣihṛdbastigudamārgagaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">hatvā'gniṃ kaphamuddhūya tena rūddhagatistataḥ| ācinotyudaraṃ jantostvaṅmāṃsāntaramāśritaḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tasya rūpāṇi- kukṣipāṇipādavṛṣaṇaśvayathuḥ, udaravipāṭanam, aniyatau ca vṛddhihrāsau, kukṣipārśvaśūlodāvartāṅgamardaparvabhedaśuṣkakāsakārśyadaurbalyārocakāvipākāḥ, adhogurutvaṃ, vātavarcomūtrasaṅgaḥ, śyāvāruṇatvaṃ ca nakhanayanavadanatvaṅmūtravarcasām, api codaraṃ tanvasitarājīsirāsantatam, āhatamādhmātadṛtiśabdavadbhavati, vāyuścordhvamadhastiryak ca saśūlaśabdaścarati, etadvātodaramiti vidyāt||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇāgnyātapasevanaiḥ| vidāhyadhyaśanājīrṇaiścāśu pittaṃ samācitam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">prāpyānilakaphau ruddhvā mārgamunmārgamāsthitam| nihantyāmāśaye vahniṃ janayatyudaraṃ tataḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">tasya rūpāṇi- dāhajvaratṛṣṇāmūrcchātīsārabhramāḥ, kaṭukāsyatvaṃ, haritahāridratvaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘…pītatvaṃ’ iti pā.</note> ca nakhanayanavadanatvaṅmūtravarcasām, api codaraṃ nīlapītahāridraharitatāmrarājīsirāvanaddhaṃ, dahyate, dūyate, dhūpyate, ūṣmāyate, svidyate, klidyate, mṛdusparśaṃ kṣiprapākaṃ ca bhavati; etat pittodaramiti vidyāt||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">avyāyāmadivāsvapnasvādvatisnigdhapicchilaiḥ| dadhidugdhaudakānūpamāṃsaiścāpyatisevitaiḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">kruddhena śleṣmaṇā srotaḥsvāvṛteṣvāvṛto'nilaḥ| tameva pīḍayan kuryādudaraṃ bahirantragaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘bahirantaram’ iti pā.</note>||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tasya rūpāṇi- gauravārocakāvipākāṅgamardāḥ, suptiḥ, pāṇipādamuṣkoruśophaḥ, utkleśanidrākāsaśvāsāḥ, śuklatvaṃ ca nakhanayanavadanatvaṅmūtravarcasām; api codaraṃ śuklarājīsirāsantataṃ, guru, stimitaṃ, sthiraṃ, kaṭhinaṃ ca bhavati; etacchleṣmodaramiti vidyāt||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">durbalāgnerapathyāmavirodhigurubhojanaiḥ| strīdattaiśca rajoromaviṇmūtrāsthinakhādibhiḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">viṣaiśca mandairvātādyāḥ kupitāḥ sañcayaṃ trayaḥ| śanaiḥ koṣṭhe prakurvanto janayantyudaraṃ nṛṇām||33||</seg> <seg type="unit" n="34">tasya rūpāṇi- sarveṣāmeva doṣāṇāṃ samastāni liṅgānyupalabhyante, varṇāśca sarve nakhādiṣu, udaramapi nānāvarṇarājīsirāsantataṃ bhavati; etat sannipātodaramiti vidyāt||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">aśitasyātisaṅkṣobhādyānayānāticeṣṭitaiḥ| ativyavāyabhārādhvavamanavyādhikarśanaiḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">vāmapārśvāśritaḥ plīhā cyutaḥ sthānāt pravardhate| śoṇitaṃ vā rasādibhyo vivṛddhaṃ taṃ vivardhayet||36||</seg> <seg type="unit" n="37">tasya plīhā kaṭhino'ṣṭhīlevādau <note place="foot" type="variant" n="5">‘nīrujaḥ’ iti pā.</note> vardhamānaḥ kacchapasaṃsthāna upalabhyate; sa copekṣitaḥ krameṇa kukṣiṃ jaṭharamagnyadhiṣṭhānaṃ ca parikṣipannudaramabhinirvartayati||37||</seg> <seg type="unit" n="38">tasya rūpāṇi- daurbalyārocakāvipākavarcomūtragrahatamaḥpraveśapipāsāṅgamardacchardimūrcchāṅgasāda- kāsaśvāsamṛdujvarānāhāgnināśakārśyāsyavairasyaparvabhedakoṣṭhavātaśūlāni, api codaramaruṇavarṇaṃ vivarṇaṃ vā nīlaharitahāridrarājimadbhavati; evameva yakṛdapi dakṣiṇapārśvasthaṃ kuryāt, tulyahetuliṅgauṣadhatvāttasya plīhajaṭhara evāvarodha iti; etat plīhodaramiti vidyāt||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">pakṣmabālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude| udāvartaistathā'rśobhirantrasammūrcchanena vā||39||</seg> <seg type="unit" n="40">apāno mārgasaṃrodhāddhatvā'gniṃ kupito'nilaḥ| varcaḥpittakaphān ruddhvā janayatyudaraṃ tataḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">tasya rūpāṇi- tṛṣṇādāhajvaramukhatāluśoṣorusādakāsaśvāsadaurbalyārocakāvipāka- varcomūtrasaṅgādhmānacchardikṣavathuśirohṛnnābhigudaśūlāni, api codaraṃ mūḍhavātaṃ sthiramaruṇaṃ nīlarāji sirāvanaddharājikaṃ vā prāyo nābhyupari gopucchavadabhinirvartata iti; etadbaddhagudodaramiti vidyāt||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">śarkarātṛṇakāṣṭhāsthikaṇṭakairannasaṃyutaiḥ| bhidyetāntraṃ yadā bhuktairjṛmbhayā'tyaśanena vā||42||</seg> <seg type="unit" n="43">pākaṃ gacchedrasastebhyaśchidrebhyaḥ prasravadbahiḥ| pūrayan gudamantraṃ ca janayatyudaraṃ tataḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tasya rūpāṇi- tadadho nābhyāḥ prāyo'bhivardhamānamudakodaraṃ bhavati, yathābalaṃ ca doṣāṇāṃ rūpāṇi darśayati, api cāturaḥ salohitanīlapītapicchilakuṇapagandhyāmavarca upaveśate, hikkāśvāsakāsatṛṣṇāpramehārocakāvipākadaurbalyaparītaśca bhavati; etacchidrodaramiti vidyāt||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">snehapītasya mandāgneḥ kṣīṇasyātikṛśasya vā| atyambupānānnaṣṭe'gnau mārutaḥ klomni saṃsthitaḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">srotaḥsu ruddhamārgeṣu kaphaścodakamūrcchitaḥ| vardhayetāṃ tadevāmbu svasthānādudarāya tau||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tasya rūpāṇi- anannakāṅkṣāpipāsāgudasrāvaśūlaśvāsakāsadaurbalyāni, api codaraṃ nānāvarṇarājisirāsantatamudakapūrṇadṛtikṣobhasaṃsparśaṃ bhavati, etadudakodaramiti vidyāt||47||</seg> <seg type="unit" n="48">tatra acirotpannamanupadravamanudakamaprāptamudaraṃ tvaramāṇaścikitset; upekṣitānāṃ hyeṣāṃ doṣāḥ svasthānādapavṛttā paripākāddravībhūtāḥ sandhīn srotāṃsi copakledayanti, svedaśca bāhyeṣu srotaḥsu pratihatagatistiryagavatiṣṭhamānastadevodakamāpyāyayati; tatra picchotpattau maṇḍalamudaraṃ guru stimitamākoṭhitamaśabdaṃ mṛdusparśamapagatarājīkamākrāntaṃ nābhyāmevopasarpati| tato'nantaramudakaprādurbhāvaḥ| tasya rūpāṇi- kukṣeratimātravṛddhiḥ, sirāntardhānagamanam, udakapūrṇadṛtisaṅkṣobhasaṃsparśatvaṃ ca||48||</seg> <seg type="unit" n="49">tadā''turamupadravāḥ spṛśanti- chardyatīsāratamakatṛṣṇāśvāsakāsahikkādaurbalyapārśvaśūlārucisvarabhedamūtrasaṅgādayaḥ; tathāvidhamacikitsyaṃ vidyāditi||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">bhavanti cātra- vātātpittātkaphāt plīhnaḥ sannipātāttathodakāt| paraṃ paraṃ kṛcchrataramudaraṃ bhiṣagādiśet||50||</seg> <seg type="unit" n="51">pakṣādbaddhagudaṃ tūrdhvaṃ sarvaṃ jātodakaṃ tathā| prāyo bhavatyabhāvāya cchidrāntraṃ codaraṃ nṛṇām||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">śūnākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam| balaśoṇitamāṃsāgniparikṣīṇaṃ ca varjayet||52||</seg> <seg type="unit" n="53">śvayathuḥ sarvamarmotthaḥ śvāso hikkā'ruciḥ satṛṭ| mūrcchā cchardiratīsāro nihantyudariṇaṃ naram||53||</seg> <seg type="unit" n="54">janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam| balinastadajātāmbu yatnasādhyaṃ navotthitam||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">ajātaśothamaruṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘saśothamaruṇābhāsaṃ’ iti pā.</note> saśabdaṃ nātibhārikam| sadā guḍaguḍāyacca <note place="foot" type="variant" n="7">‘guḍaguḍāvantaṃ’ iti pā.</note> sirājālagavākṣitam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">nābhiṃ viṣṭabhya pāyau <note place="foot" type="variant" n="8">‘vāyustu’ iti pā.</note> tu vegaṃ kṛtvā praṇaśyati| hṛnnābhivaṅkṣaṇakaṭīgudapratyekaśūlinaḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">karkaśaṃ sṛjato vātaṃ nātimande ca pāvake| lolasyāvirase <note place="foot" type="variant" n="9">‘lālayā virase’ iti pā.</note> cāsye mūtre'lpe saṃhate viṣi||57||</seg> <seg type="unit" n="58">ajātodakamityetairliṅgairvijñāya tattvataḥ| upākramedbhiṣagdoṣabalakālaviśeṣavit||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">vātodaraṃ balamataḥ pūrvaṃ snehairupācaret| snigdhāya sveditāṅgāya dadyāt snehavirecanam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">hṛte doṣe parimlānaṃ veṣṭayedvāsasodaram| tathā'syānavakāśatvādvāyurnādhmāpayet punaḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">doṣātimātropacayāt srotomārganirodhanāt| sambhavatyudaraṃ tasmānnityameva virecayet||61||</seg> <seg type="unit" n="62">śuddhaṃ saṃsṛjya ca kṣīraṃ balārthaṃ pāyayettu tam| prāgutkleśānnivartyaṃ ca bale labdhe kramāt payaḥ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">yūṣai rasairvā mandāmlalavaṇairedhitānalam| sodāvartaṃ punaḥ snigdhaṃ svinnamāsthāpayennaram||63||</seg> <seg type="unit" n="64">sphuraṇākṣepasandhyasthipārśvapṛṣṭhatrikārtiṣu| dīptāgniṃ baddhaviḍvātaṃ rūkṣamapyanuvāsayet||64||</seg> <seg type="unit" n="65">tīkṣṇādhobhāgayukto'sya nirūho dāśamūlikaḥ| vātaghnāmlaśṛtairaṇḍatilatailānuvāsanam||65||</seg> <seg type="unit" n="66">avirecyaṃ tu yaṃ vidyāddurbalaṃ sthaviraṃ śiśum| sukumāraṃ prakṛtyā'lpadoṣaṃ vā'tholbaṇānilam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">taṃ bhiṣak śamanaiḥ sarpiryūṣamāṃsarasaudanaiḥ| bastyabhyaṅgānuvāsaiśca kṣīraiścopācaredbudhaḥ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">pittodare tu balinaṃ pūrvameva virecayet| durbalaṃ tvanuvāsyādau śodhayet kṣīrabastinā||68||</seg> <seg type="unit" n="69">sañjātabalakāyāgniṃ punaḥ snigdhaṃ virecayet| payasā satrivṛtkalkenorubūkaśṛtena vā||69||</seg> <seg type="unit" n="70">sātalātrāyamāṇābhyāṃ śṛtenāragvadhena vā| sakaphe vā samūtreṇa savāte tiktasarpiṣā||70||</seg> <seg type="unit" n="71">punaḥ kṣīraprayogaṃ ca bastikarma virecanam| krameṇa dhruvamātiṣṭhan yuktaḥ pittodaraṃ jayet||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">snigdhaṃ svinnaṃ viśuddhaṃ tu kaphodariṇamāturam| saṃsarjayet kaṭukṣārayuktairannaiḥ kaphāpahaiḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">gomūtrāriṣṭapānaiśca cūrṇāyaskṛtibhistathā| sakṣāraistailapānaiśca śamayettu kaphodaram||73||</seg></ab>
          <ab type="mula">sannipātodare sarvā yathoktāḥ kārayet kriyāḥ| sopadravaṃ tu nirvṛttaṃ pratyākhyeyaṃ vijānatā|74|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">udāvartarujānāhairdāhamohatṛṣājvaraiḥ| gauravārucikāṭhinyaiścānilādīn yathākramam||75||</seg> <seg type="unit" n="76">liṅgaiḥ plīhnyadhikān <note place="foot" type="variant" n="10">‘plīhnyadhikā tṛṣṇā raktaṃ ca pittalakṣaṇaiḥ| vidyāt samastaiḥ sarvaistu sannipātaṃ tathā bhiṣak’ iti pā.</note> dṛṣṭvā raktaṃ cāpi svalakṣaṇaiḥ| cikitsāṃ samprakurvīta yathādoṣaṃ yathābalam||76||</seg> <seg type="unit" n="77">snehaṃ svedaṃ virekaṃ ca nirūhamanuvāsanam| samīkṣya kārayedbāhau vāme vā vyadhayet sirām||77||</seg> <seg type="unit" n="78">ṣaṭpalaṃ pāyayet sarpiḥ pippalīrvā prayojayet| saguḍāmabhayāṃ vā'pi kṣārāriṣṭagaṇāṃstathā||78||</seg> <seg type="unit" n="79">eṣa kriyākramaḥ prokto yogān saṃśamanāñchṛṇu| pippalī nāgaraṃ dantī citrakaṃ dviguṇābhayam||79||</seg> <seg type="unit" n="80">viḍaṅgāṃśayutaṃ cūrṇametaduṣṇāmbunā pibet| viḍaṅgaṃ citrakaṃ śuṇṭhīṃ saghṛtāṃ saindhavaṃ vacām||80||</seg> <seg type="unit" n="81">dagdhvā kapāle payasā gulmaplīhāpahaṃ pibet| rohītakalatānāṃ tu kāṇḍakānabhayājale||81||</seg> <seg type="unit" n="82">mūtre vā sunuyāttacca saptarātrasthitaṃ pibet| kāmalāgulmamehārśaḥplīhasarvodarakrimīn||82||</seg> <seg type="unit" n="83">sa hanyājjāṅgalarasairjīrṇe syāccātra bhojanam| rohītakatvacaḥ kṛtvā palānāṃ pañcaviṃśatim||83||</seg> <seg type="unit" n="74">koladviprasthasaṃyuktaṃ kaṣāyamupakalpayet| palikaiḥ pañcakolaistu taiḥ sarvaiścāpi tulyayā||74||</seg> <seg type="unit" n="85">rohītakatvacā piṣṭairghṛtaprasthaṃ vipācayet| plīhābhivṛddhiṃ śamayatyetadāśu prayojitam||85||</seg> <seg type="unit" n="86">tathā gulmodaraśvāsakrimipāṇḍutvakāmalāḥ| agnikarma ca kurvīta bhiṣagvātakapholbaṇe||86||</seg> <seg type="unit" n="87">paittike jīvanīyāni sarpīṃṣi kṣīrabastayaḥ| raktāvasekaḥ saṃśuddhiḥ kṣīrapānaṃ ca śasyate||87||</seg> <seg type="unit" n="88">yūṣairmāṃsarasaiścāpi dīpanīyasamāyutaiḥ| yakṛti plīhavat sarvaṃ tulyatvādbheṣajaṃ matam||88||</seg> laghūnyannāni saṃsṛjya dadyāt plīhodare bhiṣak|89|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">svinnāya baddhodariṇe mūtratīkṣṇauṣadhānvitam||89||</seg> <seg type="unit" n="90">satailalavaṇaṃ dadyānnirūhaṃ sānuvāsanam| parisraṃsīni cānnāni tīkṣṇaṃ caiva virecanam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">udāvartaharaṃ karma kāryaṃ vātaghnameva ca| chidrodaramṛte svedācchleṣmodaravadācaret||91||</seg> <seg type="unit" n="92">jātaṃ jātaṃ jalaṃ srāvyamevaṃ tadyāpayedbhiṣak| tṛṣṇākāsajvarārtaṃ tu kṣīṇamāṃsāgnibhojanam||92||</seg> varjayecchvāsinaṃ tadvacchūlinaṃ durbalendriyam|93|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">apāṃ doṣaharāṇyādau pradadyādudakodare||93||</seg> <seg type="unit" n="94">mūtrayuktāni tīkṣṇāni vividhakṣāravanti ca| dīpanīyaiḥ kaphaghnaiśca tamāhārairupācaret||94||</seg> dravebhyaścodakādibhyo niyacchedanupūrvaśaḥ|95|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">sarvamevodaraṃ prāyo doṣasaṅghātajaṃ matam||95||</seg> <seg type="unit" n="96">tasmāttridoṣaśamanīṃ kriyāṃ sarvatra kārayet| doṣaiḥ kukṣau hi sampūrṇe vahnirmandatvamṛcchati||96||</seg> <seg type="unit" n="97">tasmādbhojyāni bhojyāni dīpanāni laghūni ca| raktaśālīn yavānmudgāñjāṅgalāṃśca mṛgadvijān||97||</seg> <seg type="unit" n="98">payomūtrāsavāriṣṭānmadhusīdhuṃ tathā surām| yavāgūmodanaṃ vā'pi yūṣairadyādrasairapi||98||</seg> <seg type="unit" n="99">mandāmlasnehakaṭubhiḥ pañcamūlopasādhitaiḥ| audakānūpajaṃ māṃsaṃ śākaṃ piṣṭakṛtaṃ tilān||99||</seg> <seg type="unit" n="100">vyāyāmādhvadivāsvapnaṃ yānayānaṃ ca varjayet| tathoṣṇalavaṇāmlāni vidāhīni gurūṇi ca||100||</seg> nādyādannāni jaṭharī toyapānaṃ ca varjayet|101|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">nātisāndraṃ hitaṃ pāne svādu takramapelavam||101||</seg> <seg type="unit" n="102">tryūṣaṇakṣāralavaṇairyuktaṃ tu nicayodarī| vātodarī pibettakraṃ pippalīlavaṇānvitam||102||</seg> <seg type="unit" n="103">śarkarāmadhukopetaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘śarkarāmaricopetaṃ’ iti pā.</note> svādu pittodarī pibet| yavānīsaindhavājājīvyoṣayuktaṃ kaphodarī||103||</seg> <seg type="unit" n="104">pibenmadhuyutaṃ takraṃ kavoṣṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘vyaktāmlaṃ’ iti pā.</note> nātipelavam| madhutailavacāśuṇṭhīśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ||104||</seg> <seg type="unit" n="105">yuktaṃ plīhodarī jātaṃ savyoṣaṃ tūdakodarī| baddhodarī tu hapuṣāyavānyajājisaindhavaiḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘yavānīhapuṣājājīsaindhavairgrathitodarī’ iti pā.</note>||105||</seg> <seg type="unit" n="106">pibecchidrodarī takraṃ pippalīkṣaudrasaṃyutam| gauravārocakārtānāṃ samandāgnyatisāriṇām||106||</seg> takraṃ vātakaphārtānāmamṛtatvāya kalpate|107|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">śophānāhārtitṛṇmūrcchāpīḍite kārabhaṃ payaḥ||107||</seg> <seg type="unit" n="108">śuddhānāṃ kṣāmadehānāṃ gavyaṃ chāgaṃ samāhiṣam| devadārupalāśārkahastipippaliśigrukaiḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">sāśvagandhaiḥ sagomūtraiḥ pradihyādudaraṃ samaiḥ| vṛścikālīṃ vacāṃ kuṣṭhaṃ pañcamūlīṃ punarnavām||109||</seg> <seg type="unit" n="110">bhūtīkaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘varṣābhūṃ’ iti pā.</note> nāgaraṃ dhānyaṃ jale paktvā'vasecayet| palāśaṃ kattṛṇaṃ rāsnāṃ tadvat paktvā'vasecayet||110||</seg> mūtrāṇyaṣṭāvudariṇāṃ seke pāne ca yojayet|111|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">rūkṣāṇāṃ bahuvātānāṃ tathā saṃśodhanārthinām||111||</seg> dīpanīyāni sarpīṃṣi jaṭharaghnāni cakṣmahe|112|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">sakṣārairardhapalikairdviprasthaṃ sarpiṣaḥ pacet| kalkairdvipañcamūlasya tulārdhasvarasena ca||113||</seg> <seg type="unit" n="114">dadhimaṇḍāḍhakopetaṃ tat sarpirjaṭharāpaham| śvayathuṃ vātaviṣṭambhaṃ gulmārśāṃsi ca nāśayet||114||</seg> <seg type="unit" n="115">nāgaratriphalāprasthaṃ ghṛtatailāttathā''ḍhakam| mastunaḥ sādhayitvaitat pibet sarvodarāpaham||115||</seg> kaphamārutasambhūte gulme caitat praśasyate|116|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">caturguṇe jale mūtre dviguṇe citrakāt pale||116||</seg> <seg type="unit" n="117">kalke siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ sakṣāraṃ jaṭharī pibet| yavakolakulatthānāṃ pañcamūlarasena ca||117||</seg> surāsauvīrakābhyāṃ ca siddhaṃ vā'pi pibedghṛtam|118|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">ebhiḥ snigdhāya sañjāte bale śānte ca mārute||118||</seg> sraste doṣāśaye dadyāt kalpadiṣṭaṃ virecanam|119|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">paṭolamūlaṃ rajanīṃ viḍaṅgaṃ triphalātvacam||119||</seg> <seg type="unit" n="120">kampillakaṃ nīlinīṃ ca trivṛtāṃ ceti cūrṇayet| ṣaḍādyān kārṣikānantyāṃstrīṃśca dvitricaturguṇān||120||</seg> <seg type="unit" n="121">kṛtvā cūrṇamato muṣṭiṃ gavāṃ mūtreṇa nā pibet| virikto mṛdu bhuñjīta bhojanaṃ jāṅgalai rasaiḥ||121||</seg> <seg type="unit" n="122">maṇḍaṃ peyāṃ ca pītvā nā savyoṣaṃ ṣaḍahaṃ payaḥ| śṛtaṃ pibettataścūrṇaṃ pibedevaṃ punaḥ punaḥ||122||</seg> <seg type="unit" n="123">hanti sarvodarāṇyetaccūrṇaṃ jātodakānyapi| kāmalāṃ pāṇḍurogaṃ ca śvayathuṃ cāpakarṣati||123||</seg> paṭolādyamidaṃ cūrṇamudareṣu prapūjitam|124|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">gavākṣīṃ śaṅkhinīṃ dantīṃ tilvakasya tvacaṃ vacām||124||</seg> <seg type="unit" n="125">pibeddrākṣāmbugomūtrakolakarkandhusīdhubhiḥ| yavānī hapuṣā dhānyaṃ triphalā copakuñcikā||125||</seg> <seg type="unit" n="126">kāravī pippalīmūlamajagandhā śaṭī vacā| śatāhvā jīrakaṃ vyoṣaṃ svarṇakṣīrī sacitrakā||126||</seg> <seg type="unit" n="127">dvau kṣārau pauṣkaraṃ mūlaṃ kuṣṭhaṃ lavaṇapañcakam| viḍaṅgaṃ ca samāṃśāni dantyā bhāgatrayaṃ tathā||127||</seg> <seg type="unit" n="128">trivṛdviśāle dviguṇe sātalā syāccaturguṇā| etannārāyaṇaṃ nāma cūrṇaṃ rogagaṇāpaham||128||</seg> <seg type="unit" n="129">nainat prāpyātivartante rogā viṣṇumivāsurāḥ| takreṇodaribhiḥ peyaṃ gulmibhirbadarāmbunā||129||</seg> <seg type="unit" n="130">ānaddhavāte surayā vātaroge prasannayā| dadhimaṇḍena viṭsaṅge dāḍimāmbubhirarśasaiḥ||130||</seg> <seg type="unit" n="131">parikarte savṛkṣāmlamuṣṇāmbubhirajīrṇake| bhagandare pāṇḍuroge śvāse kāse galagrahe||131||</seg> <seg type="unit" n="132">hṛdroge grahaṇīdoṣe kuṣṭhe mande'nale jvare| daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime viṣe||132||</seg> yathārhaṃ snigdhakoṣṭhena peyametadvirecanam| iti nārāyaṇacūrṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">hapuṣāṃ kāñcanakṣīrīṃ triphalāṃ kaṭurohiṇīm||133||</seg> <seg type="unit" n="134">nīlinīṃ trāyamāṇāṃ ca sātalāṃ trivṛtāṃ vacām| saindhavaṃ kālalavaṇaṃ pippalīṃ ceti cūrṇayet||134||</seg> <seg type="unit" n="135">dāḍimatriphalāmāṃsarasamūtrasukhodakaiḥ| peyo'yaṃ sarvagulmeṣu plīhni sarvodareṣu ca||135||</seg> <seg type="unit" n="136">śvitre kuṣṭhe sarujake savāte viṣamāgniṣu| śothārśaḥpāṇḍurogeṣu kāmalāyāṃ halīmake||136||</seg> <seg type="unit" n="137">vātaṃ pittaṃ kaphaṃ cāśu virekāt samprasādhayet| iti hapuṣādyaṃ cūrṇam| nīlinīṃ niculaṃ vyoṣaṃ dvau kṣārau lavaṇāni ca||137||</seg> citrakaṃ ca pibeccūrṇaṃ sarpiṣodaragulmanut| iti nīlinyādyaṃ cūrṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">kṣīradroṇaṃ sudhākṣīraprasthārdhasahitaṃ dadhi||138||</seg> <seg type="unit" n="139">jātaṃ vimathya tadyuktyā trivṛtsiddhaṃ pibedghṛtam| tathā siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ payasyaṣṭaguṇe pibet||139||</seg> <seg type="unit" n="140">snukkṣīrapalakalkena trivṛtāṣaṭpalena ca| gulmānāṃ garadoṣāṇāmudarāṇāṃ ca śāntaye||140||</seg> iti snuhīkṣīraghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">dadhimaṇḍāḍhake siddhāt snukkṣīrapalakalkitāt| ghṛtaprasthāt pibenmātrāṃ tadvajjaṭharaśāntaye||141||</seg> <seg type="unit" n="142">eṣāṃ cānu pibet peyāṃ payo vā svādu vā rasam| ghṛte jīrṇe viriktastu koṣṇaṃ nāgarakaiḥ śṛtam||142||</seg> <seg type="unit" n="143">pibedambu tataḥ peyāṃ yūṣaṃ kaulatthakaṃ tataḥ| pibedrūkṣastryahaṃ tvevaṃ bhūyo <note place="foot" type="variant" n="15">‘payo'nnaṃ’ iti pā.</note> vā pratibhojitaḥ||143||</seg> <seg type="unit" n="144">punaḥ punaḥ pibet sarpirānupūrvyā tayaiva ca| ghṛtānyetāni siddhāni vidadhyāt kuśalo bhiṣak||144||</seg> <seg type="unit" n="145">gulmānāṃ garadoṣāṇāmudarāṇāṃ ca śāntaye| pīlukalkopasiddhaṃ vā ghṛtamānāhabhedanam||145||</seg> gulmaghnaṃ nīlinīsarpiḥ snehaṃ vā miśrakaṃ pibet|146|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">kramānnirhṛtadoṣāṇāṃ jāṅgalapratibhojinām <note place="foot" type="variant" n="16">‘jāṅgalapratibhojanam’ iti pā.</note>||146||</seg> <seg type="unit" n="147">doṣaśeṣanivṛttyarthaṃ yogān vakṣyāmyataḥ param| citrakāmaradārubhyāṃ kalkaṃ kṣīreṇa nā pibet||147||</seg> <seg type="unit" n="148">māsaṃ yuktastathā hastipippalī viśvabheṣajam| viḍaṅgaṃ citrakaṃ dantī cavyaṃ vyoṣaṃ ca taiḥ payaḥ||148||</seg> <seg type="unit" n="149">kalkaiḥ kolasamaiḥ pītvā pravṛddhamudaraṃ jayet| pibet kaṣāyaṃ triphalādantīrohitakaiḥ śṛtam||149||</seg> <seg type="unit" n="150">vyoṣakṣārayutaṃ jīrṇe rasairadyāttu jāṅgalaiḥ| māṃsaṃ vā bhojanaṃ bhojyaṃ sudhākṣīraghṛtānvitam||150||</seg> <seg type="unit" n="151">kṣīrānupānāṃ gomūtreṇābhayāṃ vā prayojayet| saptāhaṃ māhiṣaṃ mūtraṃ kṣīraṃ cānannabhuk pibet||151||</seg> <seg type="unit" n="152">māsamauṣṭraṃ payaśchāgaṃ trīnmāsān vyoṣasaṃyutam| harītakīsahasraṃ vā kṣīrāśī vā śilājatu||152||</seg> <seg type="unit" n="153">śilājatuvidhānena gugguluṃ vā prayojayet| śṛṅgaverārdrakarasaḥ pāne kṣīrasamo hitaḥ||153||</seg> <seg type="unit" n="154">tailaṃ rasena tenaiva siddhaṃ daśaguṇena vā| dantīdravantīphalajaṃ tailaṃ dūṣyodare hitam||154||</seg> <seg type="unit" n="155">śūlānāhavibandheṣu mastuyūṣarasādibhiḥ| saralāmadhuśigrūṇāṃ bījebhyo mūlakasya ca||155||</seg> <seg type="unit" n="156">tailānyabhyaṅgapānārthaṃ śūlaghnānyanilodare| staimityārucihṛllāse mande'gnau madyapāya ca||156||</seg> <seg type="unit" n="157">ariṣṭān dāpayet kṣārān kaphastyānasthirodare| śleṣmaṇo vilayārthaṃ tu doṣaṃ vīkṣya bhiṣagvaraḥ||157||</seg> <seg type="unit" n="158">pippalīṃ tilvakaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘tindukaṃ’ iti pā.</note> hiṅgu nāgaraṃ hastipippalīm| bhallātakaṃ śigruphalaṃ triphalāṃ kaṭurohiṇīm||158||</seg> <seg type="unit" n="159">devadāru haridre dve saralātiviṣe vacām <note place="foot" type="variant" n="18">‘sthirām’ iti pā.</note>| kuṣṭhaṃ mustaṃ tathā pañca lavaṇāni prakalpya ca||159||</seg> <seg type="unit" n="160">dadhisarpirvasāmajjatailayuktāni dāhayet| annādūrdhvamataḥ kṣārādbiḍālakapadaṃ pibet||160||</seg> <seg type="unit" n="161">madirādadhimaṇḍoṣṇajalāriṣṭasurāsavaiḥ| hṛdrogaṃ śvayathuṃ gulmaṃ plīhārśojaṭharāṇi ca||161||</seg> <seg type="unit" n="162">visūcikāmudāvartaṃ vātāṣṭhīlāṃ ca nāśayet| kṣāraṃ cājakarīṣāṇāṃ srutaṃ mūtrairvipācayet||162||</seg> <seg type="unit" n="163">kārṣikaṃ pippalīmūlaṃ pañcaiva lavaṇāni ca| pippalīṃ citrakaṃ śuṇṭhīṃ triphalāṃ trivṛtāṃ vacām||163||</seg> <seg type="unit" n="164">dvau kṣārau sātalāṃ dantīṃ svarṇakṣīrīṃ viṣāṇikām| kolapramāṇāṃ vaṭikāṃ pibet sauvīrasaṃyutām||164||</seg> <seg type="unit" n="165">śvayathāvavipāke ca pravṛddhe ca dakodare| bhāvitānāṃ gavāṃ mūtre ṣaṣṭikānāṃ tu taṇḍulaiḥ||165||</seg> <seg type="unit" n="166">yavāgūṃ payasā siddhāṃ prakāmaṃ bhojayennaram| pibedikṣurasaṃ cānu jaṭharāṇāṃ nivṛttaye||166||</seg> <seg type="unit" n="167">svaṃ svaṃ sthānaṃ vrajantyevaṃ tathā pittakaphānilāḥ| śaṅkhinīsnuktrivṛddantīcirabilvādipallavaiḥ||167||</seg> <seg type="unit" n="168">śākaṃ gāḍhapurīṣāya prāgbhaktaṃ dāpayedbhiṣak <note place="foot" type="variant" n="19">‘trivṛtāśaṅkhinīdantīsudhāpūtīkapallavaiḥ| śākaṃ paktvā prayuñjīta prāgbhaktaṃ gāḍhavarcasi’ iti pā.</note>| tato'smai śithilībhūtavarcodoṣāya śāstravit||168||</seg> <seg type="unit" n="169">dadyānmūtrayutaṃ kṣīraṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘kṣāraṃ’ iti pā.</note> doṣaśeṣaharaṃ śivam| pārśvaśūlamupastambhaṃ hṛdgrahaṃ cāpi mārutaḥ||169||</seg> <seg type="unit" n="170">janayedyasya taṃ tailaṃ bilvakṣāreṇa pāyayet| tathā'gnimanthasyonākapalāśatilanālajaiḥ||170||</seg> <seg type="unit" n="171">balākadalyapāmārgakṣāraiḥ pratyekaśaḥ srutaiḥ| tailaṃ paktvā bhiṣagdadyādudarāṇāṃ praśāntaye||171||</seg> nivartate codariṇāṃ hṛdgrahaścānilodbhavaḥ|172|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="172">kaphe vātena pittena tābhyāṃ vā'pyāvṛte'nile||172||</seg> <seg type="unit" n="173">balinaḥ svauṣadhayutaṃ tailameraṇḍajaṃ hitam| suvirikto naro yastu punarādhmāpito bhavet||173||</seg> <seg type="unit" n="174">susnigdhairamlalavaṇairnirūhaistamupācaret| sopastambho'pi vā vāyurādhmāpayati yaṃ naram||174||</seg> tīkṣṇaiḥ sakṣāragomūtrairbastibhistamupācaret|175|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="175">kriyātivṛtte jaṭhare tridoṣe cāpraśāmyati||175||</seg> <seg type="unit" n="176">jñātīn sasuhṛdo dārān brāhmaṇānnṛpatīn gurūn| anujñāpya bhiṣak karma vidadhyāt saṃśayaṃ bruvan||176||</seg> <seg type="unit" n="177">akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet| evamākhyāya tasyedamanujñātaḥ suhṛdgaṇaiḥ||177||</seg> <seg type="unit" n="178">pānabhojanasaṃyuktaṃ viṣamasmai prayojayet| yasmin vā kupitaḥ sarpo visṛjeddhi phale viṣam||178||</seg> <seg type="unit" n="179">bhojayettadudariṇaṃ pravicārya bhiṣagvaraḥ| tenāsya doṣasaṅghātaḥ sthiro līno vimārgagaḥ||179||</seg> <seg type="unit" n="180">viṣeṇāśupramāthitvādāśu bhinnaḥ pravartate| viṣeṇa hṛtadoṣaṃ taṃ śītāmbupariṣecitam||180||</seg> <seg type="unit" n="181">pāyayeta bhiṣagdugdhaṃ yavāgūṃ vā yathābalam| trivṛnmaṇḍūkaparṇyośca śākaṃ sayavavāstukam||181||</seg> <seg type="unit" n="182">bhakṣayet kālaśākaṃ vā svarasodakasādhitam <note place="foot" type="variant" n="22">gaṅgādharastu ‘surasodakasādhitaṃ’ iti paṭhitvā, ‘surasasya parṇāsasya kvāthasādhitaṃ’ iti vyākhyānayati</note>| niramlalavaṇasnehaṃ svinnāsvinnamanannabhuk||182||</seg> <seg type="unit" n="183">māsamekaṃ tataścaiva tṛṣitaḥ svarasaṃ pibet| evaṃ vinirhṛte doṣe śākairmāsāt paraṃ tataḥ||183||</seg> durbalāya prayuñjīta prāṇabhṛt kārabhaṃ payaḥ|184|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="184">idaṃ tu śalyahartṝṇāṃ karma syāddṛṣṭakarmaṇām||184||</seg> <seg type="unit" n="185">vāmaṃ kukṣiṃ māpayitvā nābhyadhaścaturaṅgulam| mātrāyuktena śastreṇa pāṭayenmatimān bhiṣak||185||</seg> <seg type="unit" n="186">vipāṭyāntraṃ tataḥ paścādvīkṣya baddhakṣatāntrayoḥ| sarpiṣā'bhyajya keśādīnavamṛjya vimokṣayet||186||</seg> <seg type="unit" n="187">mūrcchanādyacca sammūḍhamantraṃ tacca vimokṣayet| chidrāṇyantrasya tu sthūlairdaṃśayitvā pipīlikaiḥ||187||</seg> <seg type="unit" n="188">bahuśaḥ saṅgṛhītāni jñātvā cchitvā pipīlikān| pratiyogaiḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘pratīpograiḥ’ iti pā.</note> praveśyāntraṃ preyaiḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘preyaiḥ sūcyagraiḥ| ‘ghreyaiḥ’ iti pā.</note> sīvyedvraṇaṃ tataḥ||188||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="189">tathā jātodakaṃ sarvamudaraṃ vyadhayedbhiṣak| vāmapārśve <note place="foot" type="variant" n="29">‘vāmabhāge’ iti pā.</note> tvadho nābhernāḍīṃ dattvā ca gālayet||189||</seg> <seg type="unit" n="190">visrāvya ca vimṛdyaitadveṣṭayedvāsasodaram| tathā bastivirekādyairmlānaṃ sarvaṃ ca veṣṭayet||190||</seg> <seg type="unit" n="191">niḥsrute laṅghitaḥ peyāmasnehalavaṇāṃ pibet| ataḥ paraṃ tu ṣaṇmāsān kṣīravṛttirbhavennaraḥ||191||</seg> <seg type="unit" n="192">trīn māsān payasā peyāṃ pibettrīṃścāpi bhojayet| śyāmākaṃ <note place="foot" type="variant" n="30">‘sakoradūṣaṃ śyāmākaṃ payasā'lavaṇaṃ naraḥ’ iti pā.</note> koradūṣaṃ vā kṣīreṇālavaṇaṃ laghu||192||</seg> <seg type="unit" n="193">naraḥ saṃvatsareṇaivaṃ jayet prāptaṃ jalodaram| prayogāṇāṃ ca sarveṣāmanu kṣīraṃ prayojayet||193||</seg> <seg type="unit" n="194">doṣānubandharakṣārthaṃ balasthairyārthameva ca| prayogāpacitāṅgānāṃ hitaṃ hyudariṇāṃ payaḥ| sarvadhātukṣayārtānāṃ devānāmamṛtaṃ yathā||194||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="195">tatra ślokau- hetuṃ prāgrūpamaṣṭānāṃ liṅgaṃ vyāsasamāsataḥ| upadravān garīyastvaṃ sādhyāsādhyatvameva ca||195||</seg> <seg type="unit" n="196">jātājātāmbuliṅgāni cikitsāṃ coktavānṛṣiḥ| samāsavyāsanirdeśairudarāṇāṃ cikitsite||196||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalapūrite cikitsāsthāne udaracikitsitaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ||13||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="14" xml:id="ca.6.14">
          <head>arśaścikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'rśaścikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">āsīnaṃ munimavyagraṃ kṛtajāpyaṃ kṛtakṣaṇam| pṛṣṭavānarśasāṃ yuktamagniveśaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘muktimagniveśaḥ’ iti pā.</note> punarvasum||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">prakopahetuṃ saṃsthānaṃ sthānaṃ liṅgaṃ cikitsitam| sādhyāsādhyavibhāgaṃ ca tasmai tanmunirabravīt||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">iha khalvagniveśa! dvividhānyarśāṃsi- kānicit sahajāni, kānicijjātasyottarakālajāni| tatra bījaṃ gudavalibījopataptamāyatanamarśasāṃ sahajānām| tatra dvividho bījopataptau hetuḥ- mātāpitrorapacāraḥ, pūrvakṛtaṃ ca karma; tathā'nyeṣāmapi sahajānāṃ vikārāṇām| tatra sahajāni saha jātāni śarīreṇa, arśāṃsītyadhimāṃsavikārāḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sarveṣāṃ cārśasāṃ kṣetraṃ- gudasyārdhapañcamāṅgulāvakāśe tribhāgāntarāstisro gudavalayaḥ kṣetramiti; kecittu bhūyāṃsameva deśamupadiśantyarśasāṃ- śiśnamapatyapathaṃ galatālumukhanāsikākarṇākṣivartmāni tvak ceti| tadastyadhimāṃsadeśatayā, gudavalijānāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘gudavalijāni’ iti pā.</note> tvarśāṃsīti sañjñā tantre'smin| sarveṣāṃ cārśasāmadhiṣṭhānaṃ- medo māṃsaṃ tvak ca||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra sahajānyarśāṃsi kānicidaṇūni, kānicinmahānti, kāniciddīrghāṇi, kāniciddhrasvāni, kānicidvṛttāni, kānicidviṣamavisṛtāni, kānicidantaḥkuṭilāni, kānicidbahiḥkuṭilāni, kānicijjaṭilāni, kānicidantarmukhāni, yathāsvaṃ doṣānubandhavarṇāni||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tairupahato janmaprabhṛti bhavatyatikṛśo vivarṇaḥ kṣāmo dīnaḥ pracuravibaddhavātamūtrapurīṣaḥ śarkarāśmarīmān, tathā'niyatavibaddhamuktapakvāmaśuṣkabhinnavarcā antarā'ntarā śvetapāṇḍuharitapītaraktāruṇatanusāndrapicchilakuṇapagandhyāmapurīṣopaveśī, nābhibastivaṅkṣaṇoddeśe pracuraparikartikānvitaḥ, sagudaśūlapravāhikāpariharṣapramehaprasaktaviṣṭambhāntrakūjodāvartahṛdayendriyopalepaḥ pracuravibaddhatiktāmlodgāraḥ, sudurbalaḥ, sudurbalāgniḥ, alpaśukraḥ, krodhano, duḥkhopacāraśīlaḥ, kāsaśvāsatamakatṛṣṇāhṛllāsacchardyarocakāvipākapīnasakṣavathuparītaḥ, taimirikaḥ, śiraḥśūlī, kṣāmabhinnasannasaktajarjarasvaraḥ, karṇarogī, śūnapāṇipādavadanākṣikūṭaḥ, sajvaraḥ, sāṅgamardaḥ, sarvaparvāsthiśūlī ca, antarā'ntarā pārśvakukṣibastihṛdayapṛṣṭhatrikagrahopataptaḥ, pradhyānaparaḥ, paramālasaśceti; janmaprabhṛtyasya gudajairāvṛto mārgoparodhādvāyurapānaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘gudamārgoparodhāt’ iti pā.</note> pratyārohan samānavyānaprāṇodānān pittaśleṣmāṇau ca prakopayati, ete sarva eva prakupitāḥ pañca vāyavaḥ pittaśleṣmāṇau cārśasamabhidravanta etān vikārānupajanayanti; ityuktāni sahajānyarśāṃsi||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ata ūrdhvaṃ jātasyottarakālajāni vyākhyāsyāmaḥ- gurumadhuraśītābhiṣyandividāhiviruddhājīrṇapramitāśanāsātmyabhojanādgavyamātsyavārāhamāhiṣājāvikapiśitabhakṣaṇāt kṛśaśuṣkapūtimāṃsapaiṣṭikaparamānnakṣīradadhimaṇḍatilaguḍavikṛtisevanānmāṣayūṣekṣurasapiṇyākapiṇḍālukaśuṣkaśāka- śuktalaśunakilāṭatakrapiṇḍakabisamṛṇālaśālūkakrauñcādanakaśerukaśṛṅgāṭakatarūṭavirūḍhanavaśūkaśamī- dhānyāmamūlakopayogādguruphalaśākarāgaharitakamardakavasāśiraspadaparyuṣitapūtiśītasaṅkīrṇānnābhyavahārānmanda- kātikrāntamadyapānādvyāpannagurusalilapānādatisnehapānādasaṃśodhanādbastikarmavibhramādavyāyāmādavyavāyāddivāsvapnāt sukhaśayanāsanasthānasevanāccopahatāgnermalopacayo bhavatyatimātraṃ, tathotkaṭakaviṣamakaṭhināsanasevanādudbhrāntayānoṣṭrayānādativyavāyādbastinetrāsamyakpraṇidhānādgudakṣaṇanādabhīkṣṇaṃ śītāmbusaṃsparśāccelaloṣṭatṛṇādigharṣaṇāt pratatātinirvāhaṇādvātamūtrapurīṣavegodīraṇāt samudīrṇavegavinigrahāt strīṇāṃ cāmagarbhabhraṃśādgarbhotpīḍanādviṣamaprasūtibhiśca prakupito vāyurapānastaṃ malamupacitamadhogamāsādya gudavaliṣvādhatte, tatastāsvarśāṃsi prādurbhavanti||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">sarṣapamasūramāṣamudgamakuṣṭhakayavakalāyapiṇḍiṭiṇṭikerakebukatindukakarkandhukākaṇantikābimbībadarakarīrodumbara- kharjūrajāmbavagostanāṅguṣṭhakaśeruśṛṅgāṭakaśṛṅgīdakṣaśikhiśukatuṇḍajihvāpadmamukulakarṇikāsaṃsthānāni sāmānyādvātapittakaphaprabalāni||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">teṣāmayaṃ viśeṣaḥ- śuṣkamlānakaṭhinaparuṣarūkṣaśyāvāni, tīkṣṇāgrāṇi, vakrāṇi, sphuṭitamukhāni, viṣamavisṛtāni, śūlākṣepatodasphuraṇacimicimāsaṃharṣaparītāni, snigdhoṣṇopaśayāni, pravāhikādhmānaśiśnavṛṣaṇabastivaṅkṣaṇahṛdgrahāṅgamardahṛdayadravaprabalāni, pratatavibaddhavātamūtravarcāṃsi, ūrukaṭīpṛṣṭhatrikapārśvakukṣibastiśūlaśiro'bhitāpakṣavathūdgārapratiśyāyakāsodāvartāyāmaśoṣaśotha- mūrcchārocakamukhavairasyataimiryakaṇḍūnāsākarṇaśaṅkhaśūlasvaropaghātakarāṇi, śyāvāruṇaparuṣanakhanayanavadanatvaṅmūtrapurīṣasya vātolbaṇānyarśāṃsīti vidyāt||11||</seg> <seg type="unit" n="12">bhavataścātra- kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca| pramitālpāśanaṃ tīkṣṇamadyamaithunasevanam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">laṅghanaṃ deśakālau ca śītau vyāyāmakarma ca| śoko vātātapasparśo heturvātārśasāṃ mataḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">mṛduśithilasukumārāṇyasparśasahāni, raktapītanīlakṛṣṇāni, svedopakledabahulāni, visragandhitanupītaraktasrāvīṇi <note place="foot" type="variant" n="5">‘visragandhīni’ iti pā.</note>, rudhiravahāni, dāhakaṇḍūśūlanistodapākavanti, śītopaśayāni, sambhinnapītaharitavarcāṃsi, pītavisragandhipracuraviṇmūtrāṇi, pipāsājvaratamakasammohabhojanadveṣakarāṇi pītanakhanayanatvaṅmūtrapurīṣasya pittolbaṇānyarśāṃsīti vidyāt||14||</seg> <seg type="unit" n="15">bhavataścātra- kaṭūṣṇalavaṇakṣāravyāyāmāgnyātapaprabhāḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘kaṭvamlalavaṇaṃ...’ iti pā.</note>| deśakālāvaśiśirau krodho madyamasūyanam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">vidāhi tīkṣṇamuṣṇaṃ ca sarvaṃ pānānnabheṣajam| pittolbaṇānāṃ vijñeyaḥ prakope heturarśasām||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tatra yāni pramāṇavanti, upacitāni, ślakṣṇāni, sparśasahāni <note place="foot" type="variant" n="7">‘sparśasukhāni’ iti pā.</note>, snigdhaśvetapāṇḍupicchilāni, stabdhāni, gurūṇi, stimitāni, suptasuptāni, sthiraśvayathūni, kaṇḍūbahulāni, bahupratatapiñjaraśvetaraktapicchāsrāvīṇi, gurupicchilaśvetamūtrapurīṣāṇi, rūkṣoṣṇopaśayāni, pravāhikātimātrotthānavaṅkṣaṇānāhavanti, parikartikāhṛllāsaniṣṭhīvikākāsārocakapratiśyāyagauravacchardimūtrakṛcchraśoṣaśotha- pāṇḍurogaśītajvarāśmarīśarkarāhṛdayendriyopalepāsyamādhuryapramehakarāṇi, dīrghakālānubandhīni <note place="foot" type="variant" n="8">‘dīrghakālānuśayāni’ iti pā.</note>, atimātramagnimārdavaklaibyakarāṇi, āmavikāraprabalāni, śuklanakhanayanavadanatvaṅmūtrapurīṣasya śleṣmolbaṇānyarśāṃsīti vidyāt||17||</seg> <seg type="unit" n="18">bhavataścātra- madhurasnigdhaśītāni lavaṇāmlagurūṇi ca| avyāyāmo divāsvapnaḥ śayyāsanasukhe ratiḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">prāgvātasevā śītau ca deśakālāvacintanam| ślaiṣmikāṇāṃ samuddiṣṭametat kāraṇamarśasām||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">hetulakṣaṇasaṃsargādvidyāddvandvolbaṇāni ca| sarvo hetustridoṣāṇāṃ sahajairlakṣaṇaiḥ samam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">viṣṭambho'nnasya daurbalyaṃ kukṣerāṭopa eva ca| kārśyamudgārabāhulyaṃ sakthisādo'lpaviṭkatā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">grahaṇīdoṣapāṇḍvarterāśaṅkā codarasya ca| pūrvarūpāṇi nirdiṣṭānyarśasāmabhivṛddhaye||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">arśāṃsi khalu jāyante nāsannipatitaistribhiḥ| doṣairdoṣaviśeṣāttu viśeṣaḥ kalpyate'rśasām||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">pañcātmā mārutaḥ pittaṃ kapho gudavalitrayam| sarva eva prakupyanti gudajānāṃ samudbhave||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tasmādarśāṃsi duḥkhāni bahuvyādhikarāṇi ca| sarvadehopatāpīni prāyaḥ kṛcchratamāni ca||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">haste pāde mukhe nābhyāṃ gude vṛṣaṇayostathā| śotho hṛtpārśvaśūlaṃ ca yasyāsādhyo'rśaso hi saḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">hṛtpārśvaśūlaṃ sammohaśchardiraṅgasya rug jvaraḥ| tṛṣṇā gudasya pākaśca nihanyargudajāturam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantarāṃ valim| jāyante'rśāṃsi saṃśritya tānyasādhyāni nirdiśet||28||</seg> <seg type="unit" n="29">śoṣatvādāyuṣastāni catuṣpādasamanvite| yāpyante dīptakāyāgneḥ pratyākhyeyānyato'nyathā||29||</seg> <seg type="unit" n="30">dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyāśritāni ca| kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca||30||</seg> <seg type="unit" n="31">bāhyāyāṃ tu valau jātānyekadoṣolbaṇāni ca| arśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpātatāni ca||31||</seg> <seg type="unit" n="32">teṣāṃ praśamane yatnamāśu kuryādvicakṣaṇaḥ| tānyāśu hi gudaṃ baddhvā kuryurbaddhagudodaram||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">tatrāhureke śastreṇa kartanaṃ hitamarśasām| dāhaṃ kṣāreṇa cāpyeke, dāhameke tathā'gninā||33||</seg> <seg type="unit" n="34">astyetadbhūritantreṇa <note place="foot" type="variant" n="9">‘astvetadbhū ...’ iti pā.</note> dhīmatā dṛṣṭakarmaṇā| kriyate trividhaṃ karma bhraṃśastatra sudāruṇaḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">puṃstvopaghātaḥ śvayathurgude vegavinigrahaḥ| ādhmānaṃ dāruṇaṃ śūlaṃ vyathā raktātivartanam||35||</seg> <seg type="unit" n="36">punarviroho rūḍhānāṃ kledo bhraṃśo gudasya ca| maraṇaṃ vā bhavecchīghraṃ śastrakṣārāgnivibhramāt||36||</seg> <seg type="unit" n="37">yattu karma sukhopāyamalpabhraṃśamadāruṇam| tadarśasāṃ pravakṣyāmi samūlānāṃ vivṛttaye||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">vātaśleṣmolbaṇānyāhuḥ śuṣkāṇyarśāṃsi tadvidaḥ| prasrāvīṇi tathā''rdrāṇi raktapittolbaṇāni ca||38||</seg> <seg type="unit" n="39">tatra śuṣkārśasāṃ pūrvaṃ pravakṣyāmi cikitsitam| stabdhāni svedayet pūrvaṃ śophaśūlānvitāni ca||39||</seg> <seg type="unit" n="40">citrakakṣārabilvānāṃ tailenābhyajya buddhimān| yavamāṣakulatthānāṃ pulākānāṃ ca poṭṭalaiḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">gokharāśvaśakṛtpiṇḍaistilakalkaistuṣaistathā| vacāśatāhvāpiṇḍairvā sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">śaktūnāṃ piṇḍikābhirvā snigdhānāṃ tailasarpiṣā| śuṣkamūlakapiṇḍairvā piṇḍairvā kārṣṇagandhikaiḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">rāsnāpiṇḍaiḥ sukhoṣṇairvā sasnehairhāpuṣairapi| iṣṭakasya kharāhvāyāḥ śākairgṛñjanakasya vā||43||</seg> <seg type="unit" n="44">abhyajya kuṣṭhatailena svedayet poṭṭalīkṛtaiḥ| vṛṣārkairaṇḍabilvānāṃ patrotkvāthaiśca secayet||44||</seg> <seg type="unit" n="45">mūlakatriphalārkāṇāṃ veṇūnāṃ varuṇasya ca| agnimanthasya śigrośca patrāṇyaśmantakasya ca||45||</seg> <seg type="unit" n="46">jalenotkvāthya śūlārtaṃ svabhyaktamavagāhayet| kolotkvāthe'thavā koṣṇe sauvīrakatuṣodake||46||</seg> <seg type="unit" n="47">bilvakvāthe'thavā takre dadhimaṇḍāmlakāñjike| gomūtre vā sukhoṣṇe taṃ svabhyaktamavagāhayet||47||</seg> <seg type="unit" n="48">kṛṣṇasarpavarāhoṣṭrajatukāvṛṣadaṃśajām| vasāmabhyañjane dadyāddhūpanaṃ cārśasāṃ hitam||48||</seg> <seg type="unit" n="49">nṛkeśāḥ sarpanirmoko vṛṣadaṃśasya carma ca| arkamūlaṃ śamīpatramarśobhyo dhūpanaṃ hitam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">tumburūṇi viḍaṅgāni devadārvakṣatā ghṛtam| bṛhatī cāśvagandhā ca pippalyaḥ surasā ghṛtam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">varāhavṛṣaviṭ caiva dhūpanaṃ saktavo ghṛtam| kuñjarasya purīṣaṃ tu ghṛtaṃ sarjarasastathā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">haridrācūrṇasaṃyuktaṃ sudhākṣīraṃ pralepanam| gopittapiṣṭāḥ pippalyaḥ saharidrāḥ pralepanam||52||</seg> <seg type="unit" n="53">śirīṣabījaṃ kuṣṭhaṃ ca pippalyaḥ saindhavaṃ guḍaḥ| arkakṣīraṃ sudhākṣīraṃ triphalā ca pralepanam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">pippalyaścitrakaḥ śyāmā kiṇvaṃ madanataṇḍulāḥ| pralepaḥ kukkuṭaśakṛddharidrāguḍasaṃyutaḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">dantī śyāmā'mṛtāsaṅgaḥ pārāvataśakṛdguḍaḥ| pralepaḥ syādgajāsthīni nimbo bhallātakāni ca||55||</seg> <seg type="unit" n="56">pralepaḥ syādalaṃ koṣṇaṃ vāsantakavasāyutam| śūlaśvayathuhṛdyuktaṃ culūkīvasayā'thavā||56||</seg> <seg type="unit" n="57">ārkaṃ payaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘arkapatraṃ’ iti pā.</note> sudhākāṇḍaṃ kaṭukālābupallavāḥ| karañjo bastamūtraṃ ca lepanaṃ śreṣṭhamarśasām||57||</seg> <seg type="unit" n="58">abhyaṅgādyāḥ pradehāntā ya ete parikīrtitāḥ| stambhaśvayathukaṇḍvartiśamanāste'rśasāṃ matāḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">pradehāntairupakrāntānyarśāṃsi prasravanti hi| sañcitaṃ duṣṭarudhiraṃ tataḥ sampadyate sukhī||59||</seg> <seg type="unit" n="60">śītoṣṇāsnigdharūkṣairhi na vyādhirupaśāmyati| rakte duṣṭe bhiṣak tasmādraktamevāvasecayet||60||</seg> <seg type="unit" n="61">jalaukobhistathā śastraiḥ sūcībhirvā punaḥ punaḥ| avartamānaṃ rudhiraṃ raktārśobhyaḥ pravāhayet||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">gudaśvayathuśūlārtaṃ mandāgniṃ pāyayettu tam| tryūṣaṇaṃ pippalīmūlaṃ pāṭhāṃ hiṅgu sacitrakam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">sauvarcalaṃ puṣkarākhyamajājīṃ bilvapeṣikām| biḍaṃ yavānīṃ hapuṣāṃ viḍaṅgaṃ saindhavaṃ vacām||63||</seg> <seg type="unit" n="64">tintiḍīkaṃ ca maṇḍena madyenoṣṇodakena vā| tathā'rśograhaṇīdoṣaśūlānāhādvimucyate||64||</seg> <seg type="unit" n="65">pācanaṃ pāyayedvā tadyaduktaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘yadvakṣyāmyatisāriṇe’ iti pā.</note> hyātisārike| saguḍāmabhayāṃ vā'pi prāśayet paurvabhaktikīm||65||</seg> <seg type="unit" n="66">pāyayedvā trivṛccūrṇaṃ triphalārasasaṃyutam| hṛte gudāśraye doṣe gacchantyarśāṃsi <note place="foot" type="variant" n="12">‘gudajā yānti’ iti pā.</note> saṅkṣayam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">gomūtrādhyuṣitāṃ dadyāt saguḍāṃ vā harītakīm| harītakīṃ takrayutāṃ triphalāṃ vā prayojayet||67||</seg> <seg type="unit" n="68">sanāgaraṃ citrakaṃ vā sīdhuyuktaṃ prayojayet| dāpayeccavyayuktaṃ vā sīdhuṃ sājājicitrakam||68||</seg> <seg type="unit" n="69">surāṃ sahapuṣāpāṭhāṃ dadyāt sauvarcalānvitām| dadhitthabilvasaṃyuktaṃ yuktaṃ vā cavyacitrakaiḥ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">bhallātakayutaṃ vā'pi pradadyāttakratarpaṇam| bilvanāgarayuktaṃ vā yavānyā citrakeṇa ca||70||</seg> <seg type="unit" n="71">citrakaṃ hapuṣāṃ hiṅguṃ dadyādvā takrasaṃyutam| pañcakolayutaṃ vā'pi takramasmai pradāpayet||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">hapuṣāṃ kuñcikāṃ dhānyamajājīṃ kāravīṃ śaṭīm| pippalīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalīm||72||</seg> <seg type="unit" n="73">yavānīṃ cājamodāṃ ca cūrṇitaṃ takrasaṃyutam| mandāmlakaṭukaṃ vidvān sthāpayeddhṛtabhājane||73||</seg> <seg type="unit" n="74">vyaktāmlakaṭukaṃ jātaṃ takrāriṣṭaṃ mukhapriyam| prapibenmātrayā kāleṣvannasya tṛṣitastriṣu||74||</seg> <seg type="unit" n="75">dīpanaṃ rocanaṃ varṇyaṃ kaphavātānulomanam| gudaśvayathukaṇḍvartināśanaṃ balavardhanam||75||</seg> iti takrāriṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">tvacaṃ citrakamūlasya piṣṭvā kumbhaṃ pralepayet| takraṃ vā dadhi vā tatra jātamarśoharaṃ pibet||76||</seg> <seg type="unit" n="77">vātaśleṣmārśasāṃ takrāt paraṃ nāstīha bheṣajam| tat prayojyaṃ yathādoṣaṃ sasnehaṃ rūkṣameva vā||77||</seg> <seg type="unit" n="78">saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā pakṣaṃ māsamathāpi vā| balakālaviśeṣajño bhiṣak takraṃ prayojayet||78||</seg> <seg type="unit" n="79">atyarthamṛdukāyāgnestakramevāvacārayet| sāyaṃ vā lājaśaktūnāṃ dadyāttakrāvalehikām||79||</seg> <seg type="unit" n="80">jīrṇe takre pradadyādvā takrapeyāṃ sasaindhavām| takrānupānaṃ sasnehaṃ takraudanamataḥ param||80||</seg> <seg type="unit" n="81">yūṣairmāṃsarasairvā'pi bhojayettakrasaṃyutaiḥ| yūṣai <note place="foot" type="variant" n="13">ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> rasena vā'pyūrdhvaṃ takrasiddhena bhojayet||81||</seg> <seg type="unit" n="82">kālakramajñaḥ sahasā na ca takraṃ nivartayet| takraprayogo māsāntaḥ krameṇoparamo hitaḥ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">apakarṣo yathotkarṣo na tvannādapakṛṣyate| śaktyāgamanarakṣārthaṃ dārḍhyārthamanalasya ca||83||</seg> <seg type="unit" n="84">balopacayavarṇārthameṣa nirdiśyate kramaḥ| rūkṣamardhoddhṛtasnehaṃ yataścānuddhṛtaṃ ghṛtam||84||</seg> <seg type="unit" n="85">takraṃ doṣāgnibalavittrividhaṃ tat prayojayet| hatāni na virohanti takreṇa gudajāni tu||85||</seg> <seg type="unit" n="86">bhūmāvapi niṣiktaṃ taddahettakraṃ tṛṇolupam| kiṃ punardīptakāyāgneḥ śuṣkāṇyarśāṃsi dehinaḥ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">srotaḥsu takraśuddheṣu rasaḥ samyagupaiti yaḥ| tena puṣṭirbalaṃ varṇaḥ praharṣaścopajāyate||87||</seg> <seg type="unit" n="88">vātaśleṣmavikārāṇāṃ śataṃ cāpi nivartate| nāsti takrāt paraṃ kiñcidauṣadhaṃ kaphavātaje||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">pippalīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalīm| śṛṅgaveramajājīṃ ca kāravīṃ dhānyatumburu||89||</seg> <seg type="unit" n="90">bilvaṃ karkaṭakaṃ pāṭhāṃ piṣṭvā peyāṃ vipācayet| phalāmlāṃ yamakairbhṛṣṭāṃ tāṃ dadyādgudajāpahām||90||</seg> <seg type="unit" n="91">etaiścaiva khaḍān kuryādetaiśca vipacejjalam| etaiścaiva ghṛtaṃ sādhyamarśasāṃ vinivṛttaye||91||</seg> <seg type="unit" n="92">śaṭīpalāśasiddhāṃ vā pippalyā nāgareṇa vā| dadyādyavāgūṃ takrāmlāṃ maricairavacūrṇitām||92||</seg> <seg type="unit" n="93">śuṣkamūlakayūṣaṃ vā yūṣaṃ kaulatthameva vā| dadhitthabilvayūṣaṃ vā sakulatthamakuṣṭhakam||93||</seg> <seg type="unit" n="94">chāgalaṃ vā rasaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘ghṛtaṃ’ iti pā.</note> dadyādyūṣairebhirvimiśritam| lāvādīnāṃ phalāmlaṃ vā satakraṃ grāhibhiryutam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">raktaśālirmahāśāliḥ kalamo lāṅgalaḥ sitaḥ| śāradaḥ ṣaṣṭikaścaiva syādannavidhirarśasām||95||</seg> ityukto bhinnaśakṛtāmarśasāṃ ca kriyākramaḥ|96|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">ye'tyarthaṃ gāḍhaśakṛtasteṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam||96||</seg> <seg type="unit" n="97">sasnehaiḥ śaktubhiryuktāṃ prasannāṃ lavaṇīkṛtām| dadyānmatsyaṇḍikāṃ pūrvaṃ bhakṣayitvā sanāgarām||97||</seg> <seg type="unit" n="98">guḍaṃ sanāgaraṃ pāṭhāṃ phalāmlaṃ pāyayecca tam| guḍaṃ ghṛtayavakṣārayuktaṃ vā'pi prayojayet||98||</seg> <seg type="unit" n="99">yavānīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ dāḍimasya rasaṃ guḍam| satakralavaṇaṃ dadyādvātavarco'nulomanam||99||</seg> <seg type="unit" n="100">duḥsparśakena bilvena yavānyā nāgareṇa vā| ekaikenāpi saṃyuktā pāṭhā hantyarśasāṃ rujam||100||</seg> <seg type="unit" n="101">prāgbhaktaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘prāgbhaktān’ iti pā.</note> yamake bhṛṣṭān saktubhiścāvacūrṇitān| karañjapallavān dadyādvātarco'nulomanān||101||</seg> <seg type="unit" n="102">madirāṃ vā salavaṇāṃ sīdhuṃ sauvīrakaṃ tathā| guḍanāgarasaṃyuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘saguḍāmabhayāṃ vā'tha prāśayet’ iti pā.</note> pibedvā paurvabhaktikam||102||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">pippalīnāgarakṣārakāravīdhānyajīrakaiḥ| phāṇitena ca saṃyojya phalāmlaṃ dāpayedghṛtam||103||</seg> <seg type="unit" n="104">pippalī pippalīmūlaṃ citrako hastipippalī| śṛṅgaverayavakṣārau taiḥ siddhaṃ vā pibedghṛtam||104||</seg> <seg type="unit" n="105">cavyacitrakasiddhaṃ vā guḍakṣārasamanvitam| pippalīmūlasiddhaṃ vā saguḍakṣāranāgaram <note place="foot" type="variant" n="18">‘guḍakṣārasamanvitam’ iti pā.</note>||105||</seg> <seg type="unit" n="106">pippalīpippalīmūladadhidāḍimadhānyakaiḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘…nāgaradhānyakaiḥ’ iti pā.</note>| siddhaṃ sarpirvidhātavyaṃ vātavarcovibandhanut||106||</seg> <seg type="unit" n="107">cavyaṃ trikaṭukaṃ pāṭhāṃ kṣāraṃ kustumburūṇi ca| yavānīṃ pippalīmūlamubhe ca viḍasaindhave||107||</seg> <seg type="unit" n="108">citrakaṃ bilvamabhayāṃ piṣṭvā sarpirvipācayet| śakṛdvātānulomyārthaṃ jāte dadhni caturguṇe||108||</seg> <seg type="unit" n="109">pravāhikāṃ gudabhraṃśaṃ mūtrakṛcchraṃ parisravam| gudavaṅkṣaṇaśūlaṃ ca ghṛtametadvyapohati||109||</seg> <seg type="unit" n="110">nāgaraṃ pippalīmūlaṃ citrako hastipippalī| śvadaṃṣṭrā pippalī dhānyaṃ bilvaṃ pāṭhā yavānikā||110||</seg> <seg type="unit" n="111">cāṅgerīsvarase sarpiḥ kalkairetairvipācayet| caturguṇena dadhnā ca tadghṛtaṃ kaphavātanut||111||</seg> <seg type="unit" n="112">arśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām| gudabhraṃśārtimānāhaṃ ghṛtametadvyapohati||112||</seg> <seg type="unit" n="113">pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ śvadaṃṣṭrāṃ ca pṛthak pṛthak| bhāgāṃstripalikān kṛtvā kaṣāyamupakalpayet||113||</seg> <seg type="unit" n="114">gaṇḍīraṃ pippalīmūlaṃ vyoṣaṃ cavyaṃ ca citrakam| piṣṭvā kaṣāye vinayet pūte <note place="foot" type="variant" n="20">‘pūte'rdhapalikaṃ’ iti pā.</note> dvipalikaṃ bhiṣak||114||</seg> <seg type="unit" n="115">palāni sarpiṣastasmiṃścatvāriṃśat pradāpayet| cāṅgerīsvarasaṃ tulyaṃ sarpiṣā dadhi ṣaḍguṇam||115||</seg> <seg type="unit" n="116">mṛdvagninā tataḥ sādhyaṃ siddhaṃ sarpirnidhāpayet| tadāhāre vidhātavyaṃ pāne prāyogike vidhau||116||</seg> <seg type="unit" n="117">grahaṇyarśovikāraghnaṃ gulmahṛdroganāśanam| śothaplīhodarānāhamūtrakṛcchrajvarāpaham||117||</seg> <seg type="unit" n="118">kāsahikkāruciśvāsasūdanaṃ pārśvaśūlanut| balapuṣṭikaraṃ varṇyamagnisandīpanaṃ param||118||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">saguḍāṃ pippalīyuktāṃ ghṛtabhṛṣṭāṃ harītakīm| trivṛddantīyutāṃ vā'pi bhakṣayedānulomikīm||119||</seg> <seg type="unit" n="120">viḍvātakaphapittānāmānulomye'tha <note place="foot" type="variant" n="21">‘ānulomyena nirmale’ iti pā.</note> nirvṛte| gude'rśāṃsi praśāmyanti pāvakaścābhivardhate||120||</seg> <seg type="unit" n="121">barhitittirilāvānāṃ rasānamlān susaṃskṛtān| dakṣāṇāṃ vartakānāṃ ca dadyādviḍvātasaṅgrahe||121||</seg> <seg type="unit" n="122">trivṛddantīpalāśānāṃ cāṅgeryāścitrakasya ca| yamake bharjitaṃ dadyācchākaṃ dadhisamanvitam||122||</seg> <seg type="unit" n="123">upodikāṃ taṇḍulīyaṃ vīrāṃ vāstukapallavān| suvarcalāṃ saloṇīkāṃ yavaśākamavalgujam||123||</seg> <seg type="unit" n="124">kākamācīṃ ruhāpatraṃ mahāpatraṃ tathā'mlikām| jīvantīṃ śaṭiśākaṃ ca śākaṃ gṛñjanakasya ca||124||</seg> <seg type="unit" n="125">dadhidāḍimasiddhāni yamake bharjitāni ca| dhānyanāgarayuktāni śākānyetāni dāpayet||125||</seg> <seg type="unit" n="126">godhālopākamārjāraśvāviduṣṭragavāmapi| kūrmaśallakayoścaiva sādhayecchākavadrasān||126||</seg> raktaśālyodanaṃ dadyādrasaistairvātaśāntaye|127|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">jñātvā vātolbaṇaṃ rūkṣaṃ mandāgniṃ gudajāturam||127||</seg> <seg type="unit" n="128">madirāṃ śārkaraṃ jātaṃ sīdhuṃ takraṃ tuṣodakam| ariṣṭaṃ dadhimaṇḍaṃ vā śṛtaṃ vā śiśiraṃ jalam||128||</seg> <seg type="unit" n="129">kaṇṭakāryā śṛtaṃ vā'pi śṛtaṃ nāgaradhānyakaiḥ| anupānaṃ bhiṣagdadyādvātavarco'nulomanam||129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">udāvartaparītā ye ye cātyarthaṃ virūkṣitāḥ| vilomavātāḥ śūlārtāsteṣviṣṭamanuvāsanam||130||</seg> <seg type="unit" n="131">pippalīṃ madanaṃ bilvaṃ śatāhvāṃ madhukaṃ vacām| kuṣṭhaṃ śaṭīṃ puṣkarākhyaṃ citrakaṃ devadāru ca||131||</seg> <seg type="unit" n="132">piṣṭvā tailaṃ vipaktavyaṃ payasā <note place="foot" type="variant" n="22">‘dviguṇakṣīrasaṃyutam’ iti pā.</note> dviguṇena ca| arśasāṃ mūḍhavātānāṃ tacchreṣṭhamanuvāsanam||132||</seg> <seg type="unit" n="133">gudaniḥsaraṇaṃ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām| kaṭyūrupṛṣṭhadaurbalyamānāhaṃ vaṅkṣaṇāśrayam||133||</seg> <seg type="unit" n="134">picchāsrāvaṃ gude śophaṃ vātavarcovinigraham| utthānaṃ bahuśo yacca jayettaccānuvāsanāt||134||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">ānuvāsanikaiḥ piṣṭaiḥ sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiḥ| dārvantaiḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘darvyā tairauṣadhairdaihyāḥ stabdhāḥ śūnā guderuhāḥ’ iti pā.</note> stabdhaśūlāni gudajāni pralepayet||135||</seg> <seg type="unit" n="136">digdhāstaiḥ prasravantyāśu śleṣmapicchāṃ saśoṇitām| kaṇḍūḥ stambhaḥ saruk śophaḥ srutānāṃ vinivartate||136||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">nirūhaṃ vā prayuñjīta sakṣīraṃ dāśamūlikam| samūtrasnehalavaṇaṃ kalkairyuktaṃ phalādibhiḥ||137||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">harītakīnāṃ prasthārdhaṃ prasthamāmalakasya ca| syāt kapitthāddaśapalaṃ tato'rdhā cendravāruṇī||138||</seg> <seg type="unit" n="139">viḍaṅgaṃ pippalī lodhraṃ maricaṃ sailavālukam| dvipalāṃśaṃ jalasyaitaccaturdroṇe vipācayet||139||</seg> <seg type="unit" n="140">droṇaśeṣe rase tasmin pūte śīte samāvapet| guḍasya dviśataṃ tiṣṭhettat pakṣaṃ ghṛtabhājane||140||</seg> <seg type="unit" n="141">pakṣādūrdhvaṃ bhavet peyā tato mātrā yathābalam| asyābhyāsādariṣṭasya gudajā yānti saṅkṣayam||141||</seg> <seg type="unit" n="142">grahaṇīpāṇḍuhṛdrogaplīhagulmodarāpahaḥ| kuṣṭhaśophāruciharo balavarṇāgnivardhanaḥ||142||</seg> <seg type="unit" n="143">siddho'yamabhayāriṣṭaḥ kāmalāśvitranāśanaḥ| kṛmigranthyarbudavyaṅgarājayakṣmajvarāntakṛt||143||</seg> <seg type="unit" n="144">ityabhayāriṣṭaḥ| dantīcitrakamūlānāmubhayoḥ pañcamūlayoḥ| bhāgān palāṃśānāpothya jaladroṇe vipācayet||144||</seg> <seg type="unit" n="145">tripalaṃ triphalāyāśca dalānāṃ tatra dāpayet| rase caturthaśeṣe tu pūte śīte samāvapet||145||</seg> <seg type="unit" n="146">tulāṃ guḍasya tattiṣṭhenmāsārdhaṃ ghṛtabhājane| tanmātrayā pibannityamarśobhyo vipramucyate||146||</seg> <seg type="unit" n="147">grahaṇīpāṇḍurogaghnaṃ vātavarco'nulomanam| dīpanaṃ cārucighnaṃ ca dantyariṣṭamimaṃ viduḥ||147||</seg> <seg type="unit" n="148">iti dantyariṣṭaḥ| harītakīphalaprasthaṃ prasthamāmalakasya ca| viśālāyā dadhitthasya pāṭhācitrakamūlayoḥ||148||</seg> <seg type="unit" n="149">dve dve pale samāpothya dvidroṇe sādhayedapām| pādāvaśeṣe pūte ca rase tasmin pradāpayet||149||</seg> <seg type="unit" n="150">guḍasyaikāṃ tulāṃ vaidyastat sthāpyaṃ ghṛtabhājane| pakṣasthitaṃ pibedenaṃ grahaṇyarśovikāravān||150||</seg> <seg type="unit" n="151">hṛtpāṇḍurogaṃ plīhānaṃ kāmalāṃ viṣamajvaram| varcomūtrānilakṛtān vibandhānagnimārdavam||151||</seg> <seg type="unit" n="152">kāsaṃ gulmamudāvartaṃ phalāriṣṭo vyapohati| agnisandīpano hyeṣa kṛṣṇātreyeṇa bhāṣitaḥ||152||</seg> <seg type="unit" n="153">iti phalāriṣṭaḥ| durālabhāyāḥ prasthaḥ syāccitrakasya vṛṣasya ca| pathyāmalakayoścaiva pāṭhāyā nāgarasya ca||153||</seg> <seg type="unit" n="154">dantyāśca dvipalān bhāgāñjaladroṇe vipācayet| pādāvaśeṣe pūte <note place="foot" type="variant" n="24">‘śīte ca pūte tasmin sitāśatam’ iti pā.</note> ca suśīte śarkarāśatam||154||</seg> <seg type="unit" n="155">prakṣipya sthāpayet kumbhe māsārdhaṃ ghṛtabhāvite| pralipte pippalīcavyapriyaṅgukṣaudrasarpiṣā||155||</seg> <seg type="unit" n="156">tasya mātrāṃ pibet kāle śārkarasya yathābalam| arśāṃsi grahaṇīdoṣamudāvartamarocakam||156||</seg> <seg type="unit" n="157">śakṛnmūtrānilodgāravibandhānagnimārdavam| hṛdrogaṃ pāṇḍurogaṃ ca sarvametena sādhayet||157||</seg> <seg type="unit" n="158">iti dvitīyaphalāriṣṭaḥ <note place="foot" type="variant" n="25">‘śārkaro'riṣṭaḥ’ iti pā.</note>| navasyāmalakasyaikāṃ kuryājjarjaritāṃ tulām| kuḍavāṃśāśca pippalyo viḍaṅgaṃ maricaṃ tathā||158||</seg> <seg type="unit" n="159">pāṭhāṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘yavāsaḥ’ iti pā.</note> ca pippalīmūlaṃ kramukaṃ cavyacitrakau| mañjiṣṭhailvālukaṃ lodhraṃ palikānupakalpayet||159||</seg> <seg type="unit" n="160">kuṣṭhaṃ dāruharidrāṃ ca surāhvaṃ sārivādvayam| indrāhvaṃ bhadramustaṃ ca kuryādardhapalonmitam||160||</seg> <seg type="unit" n="161">catvāri nāgapuṣpasya palānyabhinavasya ca| droṇābhyāmambhaso dvābhyāṃ sādhayitvā'vatārayet||161||</seg> <seg type="unit" n="162">pādāvaśeṣe pūte ca śīte tasmin pradāpayet| mṛdvīkādvyāḍhakarasaṃ śītaṃ niryūhasammitam||162||</seg> <seg type="unit" n="163">śarkarāyāśca bhinnāyā dadyāddviguṇitāṃ tulām| kusumasya rasasyaikamardhaprasthaṃ navasya ca||163||</seg> <seg type="unit" n="164">tvagelāplavapatrāmbusevyakramukakeśarān| cūrṇayitvā tu matimān kārṣikānatra dāpayet||164||</seg> <seg type="unit" n="165">tat sarvaṃ sthāpayet pakṣaṃ sucaukṣe ghṛtabhājane| pralipte sarpiṣā kiñciccharkarāgurudhūpite||165||</seg> <seg type="unit" n="166">pakṣādūrdhvamariṣṭo'yaṃ kanako nāma viśrutaḥ| peyaḥ svāduraso hṛdyaḥ prayogādbhaktarocanaḥ||166||</seg> <seg type="unit" n="167">arśāṃsi grahaṇīdoṣamānāhamudaraṃ jvaram| hṛdrogaṃ pāṇḍutāṃ śothaṃ gulmaṃ varcovinigraham||167||</seg> <seg type="unit" n="168">kāsaṃ śleṣmāmayāṃścogrān sarvānevāpakarṣati| valīpalitakhālityaṃ doṣajaṃ ca vyapohati||168||</seg> <seg type="unit" n="169">iti kanakāriṣṭaḥ| patrabhaṅgodakaiḥ śaucaṃ kuryāduṣṇena vā'mbhasā| iti śuṣkārśasāṃ siddhamuktametaccikitsitam||169||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="170">cikitsitamidaṃ siddhaṃ srāviṇāṃ śṛṇvataḥ param <note place="foot" type="variant" n="27">‘cikitsitamataḥ siddhaṃ srāviṇāṃ sampracakṣmahe’ iti pā.</note>| tatrānubandho dvividhaḥ śleṣmaṇo mārutasya ca||170||</seg> <seg type="unit" n="171">viṭ śyāvaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ cādho vāyurna vartate| tanu cāruṇavarṇaṃ ca phenilaṃ cāsṛgarśasām||171||</seg> <seg type="unit" n="172">kaṭyūrugudaśūlaṃ ca daurbalyaṃ yadi cādhikam| tatrānubandho vātasya heturyadi ca rūkṣaṇam||172||</seg> <seg type="unit" n="173">śithilaṃ śvetapītaṃ ca viṭ snigdhaṃ guru śītalam| yadyarśasāṃ ghanaṃ cāsṛk tantumat pāṇḍu picchilam||173||</seg> <seg type="unit" n="174">gudaṃ sapicchaṃ stimitaṃ guru snigdhaṃ ca kāraṇam| śleṣmānubandho vijñeyastatra raktārśasāṃ budhaiḥ||174||</seg> <seg type="unit" n="175">snigdhaśītaṃ hitaṃ vāte rūkṣaśītaṃ kaphānuge| cikitsitamidaṃ tasmāt sampradhārya prayojayet||175||</seg> <seg type="unit" n="176">pittaśleṣmādhikaṃ matvā śodhanenopapādayet| sravaṇaṃ cāpyupekṣeta laṅghanairvā samācaret||176||</seg> <seg type="unit" n="177">pravṛttamādāvarśobhyo yo nigṛhṇātyabuddhimān| śoṇitaṃ doṣamanilaṃ tadrogāñjanayedbahūn||177||</seg> <seg type="unit" n="178">raktapittaṃ jvaraṃ tṛṣṇāmagnisādamarocakam| kāmalāṃ śvayathuṃ śūlaṃ gudavaṅkṣaṇasaṃśrayam||178||</seg> <seg type="unit" n="179">kaṇḍvaruḥkoṭhapiḍakāḥ kuṣṭhaṃ pāṇḍvāhvayaṃ gadam| vātamūtrapurīṣāṇāṃ vibandhaṃ śiraso rujam||179||</seg> <seg type="unit" n="180">staimityaṃ gurugātratvaṃ tathā'nyān raktajān gadān| tasmāt srute duṣṭarakte raktasaṅgrahaṇaṃ hitam||180||</seg> <seg type="unit" n="181">hetulakṣaṇakālajño balaśoṇitavarṇavit| kālaṃ tāvadupekṣeta yāvannātyayamāpnuyāt||181||</seg> <seg type="unit" n="182">agnisandīpanārthaṃ ca raktasaṅgrahaṇāya ca| doṣāṇāṃ pācanārthaṃ ca paraṃ tiktairupācaret||182||</seg> <seg type="unit" n="183">yattu prakṣīṇadoṣasya raktaṃ vātolbaṇasya ca| vartate snehasādhyaṃ tat pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ||183||</seg> <seg type="unit" n="184">yattu pittolbaṇaṃ raktaṃ gharmakāle pravartate| stambhanīyaṃ tadekāntānna cedvātakaphānugam||184||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="185">kuṭajatvaṅniryūhaḥ sanāgaraḥ snigdharaktasaṅgrahaṇaḥ| tvagdāḍimasya tadvat sanāgaraścandanarasaśca||185||</seg> <seg type="unit" n="186">candanakirātatiktakadhanvayavāsāḥ sanāgarāḥ kvathitāḥ| raktārśasāṃ praśamanā dārvītvaguśīranimbāśca||186||</seg> <seg type="unit" n="187">sātiviṣā kuṭajatvak phalaṃ ca sarasāñjanaṃ madhuyutāni| raktāpahāni dadyāt pipāsave taṇḍulajalena||187||</seg> <seg type="unit" n="188">kuṭajatvaco vipācyaṃ palaśatamārdraṃ mahendrasalilena| yāvatsyādgatarasaṃ taddravyaṃ pūto rasastato grāhyaḥ||188||</seg> <seg type="unit" n="189">mocarasaḥ sasamaṅgaḥ phalinī ca samāṃśikaistribhistaiśca <note place="foot" type="variant" n="28">‘palāṃśikaiḥ’ iti pā.</note>| vatsakabījaṃ tulyaṃ cūrṇitamatra pradātavyam||189||</seg> <seg type="unit" n="190">pūtotkvathitaḥ sāndraḥ sa raso darvīpralepano grāhyaḥ| mātrākālopahitā rasakriyaiṣā jayatyasṛksrāvam||190||</seg> <seg type="unit" n="191">chagalīpayasā pītā peyāmaṇḍena vā yathāgnibalam| jīrṇauṣadhaśca śālīn payasā chāgena bhuñjīta||191||</seg> <seg type="unit" n="192">raktārśāṃsyatisāraṃ raktaṃ sāsṛgrujo nihantyāśu| balavacca raktapittaṃ rasakriyaiṣā jayatyubhayabhāgam <note place="foot" type="variant" n="29">‘hyubhayabhāgam’ iti pā.</note>||192||</seg> iti kuṭajādirasakriyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="193">nīlotpalaṃ samaṅgā mocarasaścandanaṃ tilā lodhram| pītvā cchagalīpayasā bhojyaṃ payasaiva śālyannam||193||</seg> <seg type="unit" n="194">chāgalipayaḥ prayuktaṃ nihanti raktaṃ savāstukarasaṃ ca| dhanvavihaṅgamṛgāṇāṃ raso niramlaḥ kadamlo vā||194||</seg> <seg type="unit" n="195">pāṭhā vatsakabījaṃ rasāñjanaṃ nāgaraṃ yavānyaśca| bilvamiti cārśasaiścūrṇitāni peyāni śūleṣu||195||</seg> <seg type="unit" n="196">dārvī kirātatiktaṃ mustaṃ duḥsparśakaśca rudhiraghnam| rakte'tivartamāne śūle ca ghṛtaṃ vidhātavyam||196||</seg> <seg type="unit" n="197">kuṭajaphalavalkakeśaranīlotpalalodhradhātakīkalkaiḥ| siddhaṃ ghṛtaṃ vidheyaṃ śūle raktārśasāṃ bhiṣajā||197||</seg> <seg type="unit" n="198">sarpiḥ sadāḍimarasaṃ sayāvaśūkaṃ śṛtaṃ jayatyāśu| raktaṃ saśūlamathavā nidigdhikādugdhikāsiddham||198||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="199">lājāpeyā pītā sacukrikā keśarotpalaiḥ siddhā| hantyāśvasrasrāvaṃ tathā balāpṛśniparṇībhyām||199||</seg> <seg type="unit" n="200">hrīverabilvanāgaraniryūhe sādhitāṃ sanavanītām| vṛkṣāmladāḍimāmlāmamlīkāmlāṃ sakolāmlām||200||</seg> <seg type="unit" n="201">gṛñjanakasurāsiddhāṃ dadyādyamakena bharjitāṃ peyām| raktātisāraśūlapravāhikāśothanigrahaṇīm||201||</seg> <seg type="unit" n="202">kāśmaryāmalakānāṃ sakarbudārān <note place="foot" type="variant" n="30">‘sakarbudāraphalāmlānām’ iti pā.</note> phalāmlāṃśca| gṛñjanakaśālmalīnāṃ kṣīriṇyāścukrikāyāśca||202||</seg> <seg type="unit" n="203">nyagrodhaśuṅgakānāṃ khaṇḍāṃstathā kovidārapuṣpāṇām| dadhnaḥ sareṇa siddhān dadyādrakte pravṛtte'ti||203||</seg> <seg type="unit" n="204">siddhaṃ palāṇḍuśākaṃ takreṇopodikāṃ sabadarāmlām| rudhirasrave pradadyānmasūrasūpaṃ ca takrāmlam||204||</seg> <seg type="unit" n="205">payasā śṛtena yūṣairmasūramudgāḍhakīmakuṣṭhānām <note place="foot" type="variant" n="31">‘satīnamudgāḍhakīmasūrāṇām’ iti pā.</note>| bhojanamadyādamlaiḥ śāliśyāmākakodravajam||205||</seg> <seg type="unit" n="206">śaśahariṇalāvamāṃsaiḥ kapiñjalaiṇeyakaiḥ susiddhaiśca| bhojanamadyādamlairmadhurairīṣat samaricairvā||206||</seg> <seg type="unit" n="207">dakṣaśikhitittirirasairdvikakudalopākajaiśca madhurāmlaiḥ| adyādrasairativaheṣvarśaḥsvanilolbaṇaśarīraḥ||207||</seg> <seg type="unit" n="208">rasakhaḍayūṣayavāgūsaṃyogataḥ <note place="foot" type="variant" n="32">‘rasakhaḍaśākayavāgūsaṃyogataḥ’ iti pā.</note> kevalo'thavā jayati| raktamativartamānaṃ vātaṃ ca palāṇḍurupayuktaḥ||208||</seg> <seg type="unit" n="209">chāgāntarādhi taruṇaṃ sarudhiramupasādhitaṃ bahupalāṇḍu| vyatyāsānmadhurāmlaṃ viṭśoṇitasaṅkṣaye deyam||209||</seg> <seg type="unit" n="210">navanītatilābhyāsāt keśaranavanītaśarkarābhyāsāt| dadhisaramathitābhyāsādarśāṃsyapayānti raktāni||210||</seg> <seg type="unit" n="211">navanītaghṛtaṃ chāgaṃ māṃsaṃ ca saṣaṣṭikaḥ śāliḥ| taruṇaśca surāmaṇḍastaruṇī ca surā nihantyasram||211||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="212">prāyeṇa vātabahulānyarśāṃsi bhavantyatisrute rakte| duṣṭe'pi ca kaphapitte tasmādanilo'dhiko jñeyaḥ||212||</seg> <seg type="unit" n="213">dṛṣṭvā tu raktapittaṃ prabalaṃ kaphavātaliṅgamalpaṃ ca| śītā kriyā prayojyā yatheritā vakṣyate cānyā <note place="foot" type="variant" n="33">‘yā'nyā’ iti pā.</note>||213||</seg> <seg type="unit" n="214">madhukaṃ sapañcavalkaṃ badarītvagudumbaraṃ dhavapaṭolam| pariṣecane vidadhyādvṛṣakakumayavāsanimbāṃśca||214||</seg> <seg type="unit" n="215">rakte'tivartamāne dāhe klede'vagāhayeccāpi| madhukamṛṇālapadmakacandanakuśakāśaniṣkvāthe||215||</seg> <seg type="unit" n="216">ikṣurasamadhukavetasaniryūhe śītale payasi vā tam| avagāhayet pradigdhaṃ pūrvaṃ śiśireṇa tailena||216||</seg> <seg type="unit" n="217">dattvā ghṛtaṃ saśarkaramupasthadeśe gude trikadeśe ca| śiśirajalasparśasukhā dhārā prastambhanī yojyā||217||</seg> <seg type="unit" n="218">kadalīdalairabhinavaiḥ puṣkarapatraiśca śītajalasiktaiḥ| pracchādanaṃ muhurmuhuriṣṭaṃ padmotpaladalaiśca||218||</seg> <seg type="unit" n="219">durvāghṛtapradehaḥ śatadhautasahasradhautamapi sarpiḥ| vyajanapavanaḥ suśīto raktasrāvaṃ jayatyāśu||219||</seg> <seg type="unit" n="220">samaṅgāmadhukābhyāṃ tilamadhukābhyāṃ rasāñjanavṛtābhyām| sarjarasaghṛtābhyāṃ vā nimbaghṛtābhyāṃ madhughṛtābhyāṃ vā||220||</seg> <seg type="unit" n="221">dārvītvaksarpirbhyāṃ sacandanābhyāmathotpalaghṛtābhyām| dāhe klede ca gudabhraṃśe gudajāḥ pratisāraṇīyāḥ syuḥ||221||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="222">ābhiḥ kriyābhirathavā śītābhiryasya tiṣṭhati na raktam| taṃ kāle snigdhoṣṇairmāṃsarasaistarpayenmatimān||222||</seg> <seg type="unit" n="223">avapīḍakasarpirbhiḥ koṣṇairghṛtatailikaistathā'bhyaṅgaiḥ| kṣīraghṛtatailasekaiḥ koṣṇaistamupācaredāśu||223||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="224">koṣṇena vātaprabale ghṛtamaṇḍenānuvāsayecchīghram| picchābastiṃ dadyāt kāle tasyāthavā siddham||224||</seg> <seg type="unit" n="225">yavāsakuśakāśānaṃ mūlaṃ puṣpaṃ ca śālmalam| nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgāśca dvipalonmitāḥ||225||</seg> <seg type="unit" n="226">triprasthaṃ salilasyaitat kṣīraprasthaṃ ca sādhayet| kṣīraśeṣaṃ kaṣāyaṃ ca pūtaṃ kalkairvimiśrayet||226||</seg> <seg type="unit" n="227">kalkāḥ śālmaliniryāsasamaṅgācandanotpalam| vatsakasya ca bījāni priyaṅguḥ padmakeśaram||227||</seg> <seg type="unit" n="228">picchābastirayaṃ siddhaḥ saghṛtakṣaudraśarkaraḥ| pravāhikāgudabhraṃśaraktasrāvajvarāpahaḥ||228||</seg> <seg type="unit" n="229">prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ picchābastau <note place="foot" type="variant" n="34">‘peṣyān bastau’ iti pā.</note> yatheritān| piṣṭvā'nuvāsanaṃ snehaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet||229||</seg> iti picchābastiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="230">hrīveramutpalaṃ lodhraṃ samaṅgācavyacandanam| pāṭhā sātiviṣā bilvaṃ dhātakī devadāru ca||230||</seg> <seg type="unit" n="231">dārvītvaṅ nāgaraṃ māṃsī mustaṃ kṣāro yavāgrajaḥ| citrakaśceti peṣyāṇi cāṅgerīsvarase ghṛtam||231||</seg> <seg type="unit" n="232">aikadhyaṃ sādhayet sarvaṃ tat sarpiḥ paramauṣadham| arśotisāragrahaṇīpāṇḍuroge jvare'rucau||232||</seg> <seg type="unit" n="233">mūtrakṛcchre gudabhraṃśe bastyānāhe pravāhaṇe| picchāsrāve'rśasāṃ śūle yojyametattridoṣanut||233||</seg> iti hrīverādighṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="234">avākpuṣpī balā dārvī pṛśniparṇī trikaṇṭakaḥ| nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgāśca dvipalonmitāḥ||234||</seg> <seg type="unit" n="235">kaṣāya eṣāṃ peṣyāstu jīvantī kaṭurohiṇī| pippalī pippalīmūlaṃ nāgaraṃ suradāru ca||235||</seg> <seg type="unit" n="236">kaliṅgāḥ śālmalaṃ puṣpaṃ vīrā candanamutpalam <note place="foot" type="variant" n="35">‘candanamañjanam’ iti pā.</note>| kaṭphalaṃ citrako mustaṃ priyaṅgvativiṣāsthirāḥ||236||</seg> <seg type="unit" n="237">padmotpalānāṃ kiñjalkaḥ samaṅgā sanidigdhikā| bilvaṃ mocarasaḥ pāṭhā bhāgāḥ karṣasamanvitāḥ||237||</seg> <seg type="unit" n="238">catuṣprasthe śṛtaṃ prasthaṃ kaṣāyamavatārayet| triṃśatpalāni prastho'tra vijñeyo dvipalādhikaḥ||238||</seg> <seg type="unit" n="239">suniṣaṇṇakacāṅgeryoḥ prasthau dvau svarasasya ca| sarvairetairyathoddiṣṭairghṛtaprasthaṃ vipācayet||239||</seg> <seg type="unit" n="240">etadarśaḥsvatīsāre raktasrāve tridoṣaje| pravāhaṇe gudabhraṃśe picchāsu vividhāsu ca||240||</seg> <seg type="unit" n="241">utthāne cātibahuśaḥ śothaśūle gudāśraye| mūtragrahe mūḍhavāte mande'gnāvarucāvapi||241||</seg> <seg type="unit" n="242">prayojyaṃ vidhivat sarpirbalavarṇāgnivardhanam| vividheṣvannapāneṣu kevalaṃ vā niratyayam||242||</seg> iti suniṣaṇṇakacāṅgerīghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="243">bhavanti cātra- vyatyāsānmadhurāmlāni śītoṣṇāni ca yojayet| nityamagnibalāpekṣī jayatyarśaḥkṛtān gadān||243||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="244">trayo vikārāḥ prāyeṇa ye parasparahetavaḥ| arśāṃsi cātisāraśca grahaṇīdoṣa eva ca||244||</seg> <seg type="unit" n="245">eṣāmagnibale hīne vṛddhirvṛddhe parikṣayaḥ| tasmādagnibalaṃ rakṣyameṣu triṣu viśeṣataḥ||245||</seg> <seg type="unit" n="246">bhṛṣṭaiḥ śākairyavāgūbhiryūṣairmāṃsarasaiḥ khaḍaiḥ| kṣīratakraprayogaiśca vividhairgudajāñjayet||246||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="247">yadvāyorānulomyāya yadagnibalavṛddhaye| annapānauṣadhadravyaṃ tat sevyaṃ nityamarśasaiḥ||247||</seg> <seg type="unit" n="248">yadato viparītaṃ syānnidāne yacca darśitam| gudajābhiparītena tat sevyaṃ na kadācana||248||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="249">tatra ślokāḥ- arśasāṃ dvividhaṃ janma pṛthagāyatanāni ca| sthānasaṃsthānaliṅgāni sādhyāsādhyaviniścayaḥ||249||</seg> <seg type="unit" n="250">abhyaṅgāḥ svedanaṃ dhūmāḥ sāvagāhāḥ pralepanāḥ| śoṇitasyāvasekaśca yogā dīpanapācanāḥ||250||</seg> <seg type="unit" n="251">pānānnavidhiragryaśca vātavarco'nulomanaḥ| yogāḥ saṃśamanīyāśca sarpīṃṣi vividhāni ca||251||</seg> <seg type="unit" n="252">bastayastakrayogāśca varāriṣṭāḥ saśarkarāḥ| śuṣkāṇāmarśasāṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘śuṣkārśasāṃ praśamanāḥ’ iti pā.</note> śastāḥ srāviṇāṃ lakṣaṇāni ca||252||</seg> <seg type="unit" n="253">dvividhaṃ sānubandhānāṃ teṣāṃ ceṣṭaṃ yadauṣadham| raktasaṅgrahaṇāḥ kvāthāḥ peṣyāśca vividhātmakāḥ||253||</seg> <seg type="unit" n="254">snehāhāravidhiścāgryo yogāśca pratisāraṇāḥ| prakṣālanāvagāhāśca pradehāḥ secanāni ca||254||</seg> <seg type="unit" n="255">ativṛttasya raktasya vidhātavyaṃ yadauṣadham| tatsarvamiha nirdiṣṭaṃ gudajānāṃ cikitsite||255||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne'rśaścikitsitaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ||14||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="15" xml:id="ca.6.15">
          <head>grahaṇīdoṣacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto grahaṇīdoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">āyurvarṇo balaṃ svāsthyamutsāhopacayau prabhā| ojastejo'gnayaḥ prāṇāścoktā dehāgnihetukāḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">śānte'gnau mriyate, yukte ciraṃ jīvatyanāmayaḥ| rogī syādvikṛte, mūlamagnistasmānnirucyate||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">yadannaṃ dehadhātvojobalavarṇādipoṣakam| tatrāgnirheturāhārānna hyapakvādrasādayaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">annamādānakarmā tu prāṇaḥ koṣṭhaṃ prakarṣati| taddravairbhinnasaṅghātaṃ snehena mṛdutāṃ gatam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">samānenāvadhūto'gnirudaryaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘udīrṇaḥ pavanena tu’ iti pā.</note> pavanodvahaḥ| kāle bhuktaṃ samaṃ samyak pacatyāyurvivṛddhaye||7||</seg> <seg type="unit" n="8">evaṃ rasamalāyānnamāśayasthamadhaḥ sthitaḥ| pacatyagniryathā sthālyāmodanāyāmbutaṇḍulam||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ| madhurādyāt kapho bhāvāt phenabhūta <note place="foot" type="variant" n="7">‘phenabhāvaḥ’ iti pā.</note> udīryate||9||</seg> <seg type="unit" n="10">paraṃ tu pacyamānasya vidagdhasyāmlabhāvataḥ| āśayāccyavamānasya pittamacchamudīryate||10||</seg> <seg type="unit" n="11">pakvāśayaṃ tu prāptasya śoṣyamāṇasya vahninā| paripiṇḍitapakvasya vāyuḥ syāt kaṭubhāvataḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">annamiṣṭaṃ hyupahitamiṣṭairgandhādibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘hyupakṛta...’ iti pā.</note> pṛthak| dehe prīṇāti gandhādīn ghrāṇādīnīndriyāṇi <note place="foot" type="variant" n="9">‘prāṇādīnindriyāṇi’ iti pā.</note> ca||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ| pañcāhāraguṇānsvānsvānpārthivādīnpacanti hi||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">yathāsvaṃ svaṃ ca puṣṇanti dehe dravyaguṇāḥ pṛthak| pārthivāḥ pārthivāneva śeṣāḥ śeṣāṃśca kṛtsnaśaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">saptabhirdehadhātāro dhātavo dvividhaṃ punaḥ| yathāsvamagnibhiḥ pākaṃ yānti kiṭṭaprasādavat <note place="foot" type="variant" n="10">‘kiṭṭaprasādataḥ’ iti pā.</note>||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">rasādraktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca| asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prasādajaḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">rasāt stanyaṃ tato <note place="foot" type="variant" n="11">‘striyāḥ’ iti pā.</note> raktamasṛjaḥ kaṇḍarāḥ sirāḥ| māṃsādvasā tvacaḥ ṣaṭ ca medasaḥ snāyusambhavaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘snāyusandhayaḥ’ iti pā.</note>||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kiṭṭamannasya viṇmūtraṃ, rasasya tu kapho'sṛjaḥ| pittaṃ, māṃsasya khamalā, malaḥ svedastu medasaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">syātkiṭṭaṃ keśalomāsthno, majjñaḥ sneho'kṣiviṭtvacām| prasādakiṭṭe dhātūnāṃ pākādevaṃvidharcchataḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘pākādevāvigarhataḥ’ iti pā.</note>||19||</seg> parasparopasaṃstabdhā dhātusnehaparamparā <note place="foot" type="variant" n="14">‘parasparopasaṃstambhāddhatto dehe parasparam’ iti pā.</note>|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">vṛṣyādīnāṃ prabhāvastu puṣṇāti balamāśu hi||20||</seg> <seg type="unit" n="21">ṣaḍbhiḥ kecidahorātrairicchanti parivartanam| santatyā bhojyadhātūnāṃ parivṛttistu cakravat||21||</seg> <seg type="unit" n="22">(ityuktavantamācāryaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘ityuktavantaṃ’ ityādiḥ ‘sthalānnimnādivodakaṃ’ ityantaḥ pāṭhaścakrapāṇidattenāvyākhyātatvādanārṣa iti pratibhāti</note> śiṣyastvidamacodayat| rasādraktaṃ visadṛśāt <note place="foot" type="variant" n="16">‘praviśataḥ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> kathaṃ dehe'bhijāyate||22||</seg> <seg type="unit" n="23">rasasya ca na rāgo'sti sa kathaṃ yāti raktatām| dravādraktātsthiraṃ māṃsaṃ kathaṃ tajjāyate nṛṇām||23||</seg> <seg type="unit" n="24">dravadhātoḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘rasādraktāttathā māṃsānmedasaḥ śvetatā katham’ iti pā.</note> sthirānmāṃsānmedasaḥ sambhavaḥ katham| ślakṣṇābhyāṃ māṃsamedobhyāṃ kharatvaṃ kathamasthiṣu||24||</seg> <seg type="unit" n="25">khareṣvasthiṣu majjā ca kena snigdho mṛdustathā| majjñaśca pariṇāmena yadi śukraṃ pravartate||25||</seg> <seg type="unit" n="26">sarvadehagataṃ śukraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ| tathā'sthimadhyamajjñaśca śukraṃ bhavati dehinām||26||</seg> <seg type="unit" n="27">chidraṃ na dṛśyate'sthnāṃ ca tanniḥsarati vā katham| evamuktastu śiṣyeṇa guruḥ prāhedamuttaram||27||</seg> <seg type="unit" n="28">tejo rasānāṃ sarveṣāṃ manujānāṃ yaducyate| pittoṣmaṇaḥ sa rāgeṇa raso raktatvamṛcchati||28||</seg> <seg type="unit" n="29">vāyvambutejasā raktamūṣmaṇā cābhisaṃyutam| sthiratāṃ prāpya māṃsaṃ syāt svoṣmaṇā pakvameva tat <note place="foot" type="variant" n="18">“śoṇitaṃ svāgninā pakvaṃ vāyunā ca ghanīkṛtam| tadeva māṃsaṃ jānīyāt sthiraṃ bhavati dehinām||” iti pā.</note>||29||</seg> <seg type="unit" n="30">svatejo'mbuguṇasnigdhodriktaṃ medo'bhijāyate| pṛthivyagnyanilādīnāṃ saṅghātaḥ svoṣmaṇā <note place="foot" type="variant" n="19">‘śleṣmaṇā vṛtaḥ’ iti pā.</note> kṛtaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">kharatvaṃ prakarotyasya jāyate'sthi tato nṛṇām| karoti tatra sauṣiryamasthnāṃ madhye samīraṇaḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">medasastāni pūryante sneho majjā tataḥ smṛtaḥ| tasmānmajjñastu yaḥ snehaḥ śukraṃ sañjāyate tataḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">vāyvākāśādibhirbhāvaiḥ sauṣiryaṃ jāyate'sthiṣu| tena sravati tacchukraṃ navāt kumbhādivodakam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">srotobhiḥ syandate dehāt samantācchukravāhibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="20">‘sametaṃ’ iti pā.</note>| harṣeṇodīritaṃ vegāt saṅkalpācca manobhavāt||34||</seg> <seg type="unit" n="35">vilīnaṃ ghṛtavadvyāyāmoṣmaṇā sthānavicyutam| bastau sambhṛtya niryāti sthalānnimnādivodakam)||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">vyānena rasadhāturhi vikṣepocitakarmaṇā| yugapat sarvato'jasraṃ dehe vikṣipyate sadā||36||</seg> <seg type="unit" n="37">kṣipyamāṇaḥ khavaiguṇyādrasaḥ sajjati yatra saḥ| karoti <note place="foot" type="variant" n="21">‘syāttasmin vikārān kurute vivarṣamiva toyadaḥ’ iti pā.</note> vikṛtiṃ tatra khe varṣamiva toyadaḥ||37||</seg> doṣāṇāmapi caivaṃ syādekadeśaprakopaṇam <note place="foot" type="variant" n="22">‘syāttatra deśe prakopaṇam’ iti pā.</note>|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">iti bhautikadhātvannapaktṝṇāṃ karma bhāṣitam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">annasya paktā sarveṣāṃ paktṝṇāmadhipo mataḥ| tanmūlāste hi tadvṛddhikṣayavṛddhikṣayātmakāḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">tasmāttaṃ vidhivadyuktairannapānendhanairhitaiḥ| pālayet prayatastasya sthitau hyayurbalasthitiḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">yo hi bhuṅkte vidhiṃ tyāktvā grahaṇīdoṣajān gadān| sa laulyāllabhate śīghraṃ, vakṣyante'taḥ paraṃ tu te||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">abhojanādajīrṇātibhojanādviṣamāśanāt| asātmyaguruśītātirūkṣasanduṣṭabhojanāt||42||</seg> <seg type="unit" n="43">virekavamanasnehavibhramādvyādhikarṣaṇāt| deśakālartuvaiṣamyādvegānāṃ ca vidhāraṇāt||43||</seg> <seg type="unit" n="44">duṣyatyagniḥ, sa duṣṭo'nnaṃ na tat pacati laghvapi| apacyamānaṃ śuktatvaṃ yātyannaṃ viṣarūpatām <note place="foot" type="variant" n="23">‘viṣatāṃ ca tat’ iti pā.</note>||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">tasya liṅgamajīrṇasya viṣṭambhaḥ sadanaṃ tathā| śiraso ruk ca mūrcchā ca bhramaḥ pṛṣṭhakaṭigrahaḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">jṛmbhā'ṅgamardastṛṣṇā ca jvaraśchardiḥ pravāhaṇam| arocako'vipākaśca, ghoramannaviṣaṃ ca tat||46||</seg> <seg type="unit" n="47">saṃsṛjyamānaṃ <note place="foot" type="variant" n="24">‘pittena saha saṃsṛṣṭaṃ tṛṣṇādāhamukhāmayān’ iti pā.</note> pittena dāhaṃ tṛṣṇāṃ mukhāmayān| janayatyamlapittaṃ ca pittajāṃścāparān gadān||47||</seg> <seg type="unit" n="48">yakṣmapīnasamehādīn kaphajān kaphasaṅgatam| karoti vātasaṃsṛṣṭaṃ vātajāṃśca <note place="foot" type="variant" n="25">‘vātajāṃścāparān gadān’ iti pā.</note> gadān bahūn||48||</seg> <seg type="unit" n="49">mūtrarogāṃśca mūtrasthaṃ kukṣirogān śakṛdgatam| rasādibhiśca saṃsṛṣṭaṃ kuryādrogān rasādijān||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">viṣamo dhātuvaiṣamyaṃ karoti viṣamaṃ pacan| tīkṣṇo mandendhano dhātūn viśoṣayati pāvakaḥ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula">yuktaṃ bhuktavato yukto dhātusāmyaṃ samaṃ pacan|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">durbalo vidahatyannaṃ tadyātyūrdhvamadho'pi vā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">adhastu pakvamāmaṃ vā pravṛttaṃ grahaṇīgadaḥ| ucyate sarvamevānnaṃ prāyo hyasya vidahyate||52||</seg> <seg type="unit" n="53">atisṛṣṭaṃ vibaddhaṃ vā dravaṃ tadupadiśyate| tṛṣṇārocakavairasyaprasekatamakānvitaḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">śūnapādakaraḥ sāsthiparvaruk chardanaṃ jvaraḥ| lohāmagandhistiktāmla <note place="foot" type="variant" n="26">‘lohānugandhiḥ’ iti pā.</note> udgāraścāsya jāyate||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">pūrvarūpaṃ tu tasyedaṃ tṛṣṇā''lasyaṃ balakṣayaḥ| vidāho'nnasya pākaśca cirāt kāyasya gauravam||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā| nābheruparyahyagnibalenopaṣṭabdhopabṛṃhitā <note place="foot" type="variant" n="27">‘nābherupari sā hyagnibalopastambhabṛṃhitā’ iti pā.</note>||56||</seg> <seg type="unit" n="57">apakvaṃ dhāratyannaṃ pakvaṃ sṛjati pārśvataḥ| durbalāgnibalā duṣṭā <note place="foot" type="variant" n="28">‘durbalāgnibalādṛṣṭā’ iti pā.</note> tvāmameva vimuñcati||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">vātāt pittāt kaphācca syāttadrogastribhya eva ca| hetuṃ liṅgaṃ rūpabhedāñ <note place="foot" type="variant" n="30">‘cikitsāṃ ca’ iti pā.</note> śṛṇu tasya pṛthak pṛthak||58||</seg> <seg type="unit" n="59">kaṭutiktakaṣāyātirūkṣaśītalabhojanaiḥ| pramitānaśanātyadhvaveganigrahamaithunaiḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">karoti kupito mandamagniṃ sañchādya mārutaḥ <note place="foot" type="variant" n="31">‘mārutaḥ kupito vahniṃ sañchādya kurute gadān’ iti pā.</note>| tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ śuktapākaṃ kharāṅgatā||60||</seg> <seg type="unit" n="61">kaṇṭhāsyaśoṣaḥ kṣuttṛṣṇā timiraṃ karṇayoḥ svanaḥ| pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārujo'bhīkṣṇaṃ visūcikā||61||</seg> <seg type="unit" n="62">hṛtpīḍā kārśyadaurbalyaṃ vairasyaṃ parikartikā| gṛddhiḥ sarvarasānāṃ ca manasaḥ sadanaṃ tathā||62||</seg> <seg type="unit" n="63">jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyamupaiti ca| sa vātagulmahṛdrogaplīhāśaṅkī ca mānavaḥ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">cirāduḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tanvāmaṃ śabdaphenavat| punaḥ punaḥ sṛjedvarcaḥ kāsaśvāsārdito'nilāt||64||</seg> <seg type="unit" n="65">kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam| agnimāplāvayaddhanti <note place="foot" type="variant" n="32">‘āplāvayaddhantyanalaṃ’ iti pā.</note> jalaṃ taptamivānalam||65||</seg> <seg type="unit" n="66">so'jīrṇaṃ nīlapītābhaṃ pītābhaḥ sāryate dravam| pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">gurvatisnigdhaśītādibhojanādatibhojanāt| bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagniṃ kupitaḥ kaphaḥ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ hṛllāsacchardyarocakāḥ| āsyopadehamādhuryakāsaṣṭhīvanapīnasāḥ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guru| duṣṭo madhura udgāraḥ sadanaṃ strīṣvaharṣaṇam||69||</seg> <seg type="unit" n="70">bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam| akṛśasyāpi daurbalyamālasyaṃ ca kaphātmake||70||</seg> <seg type="unit" n="71">yaścāgniḥ pūrvamuddiṣṭo rogānīke caturvidhaḥ| taṃ cāpi grahaṇīdoṣaṃ samavarjaṃ pracakṣmahe||71||</seg> <seg type="unit" n="72">pṛthagvātādinirdiṣṭahetuliṅgasamāgame| tridoṣaṃ nirdiśetteṣāṃ bheṣajaṃ <note place="foot" type="variant" n="33">‘teṣāmato vakṣyāmi bheṣajam’ iti pā.</note> śṛṇvataḥ param||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">grahaṇīmāśritaṃ doṣaṃ vidagdhāhāramūrcchitam| saviṣṭambhaprasekārtividāhārucigauravaiḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">āmaliṅgānvitaṃ dṛṣṭvā sukhoṣṇenāmbunoddharet| phalānāṃ vā kaṣāyeṇa pippalīsarṣapaistathā||74||</seg> <seg type="unit" n="75">līnaṃ pakvāśayasthaṃ vā''pyāmaṃ srāvyaṃ sadīpanaiḥ| śarīrānugate sāme rase laṅghanapācanam||75||</seg> <seg type="unit" n="76">viśuddhāmāśayāyāsmai pañcakolādibhiḥ śṛtam| dadyāt peyādi laghvannaṃ punaryogāṃśca dīpanān||76||</seg> <seg type="unit" n="77">jñātvā tu paripakvāmaṃ mārutagrahaṇīgadam| dīpanīyayutaṃ sarpiḥ pāyayetālpaśo bhiṣak||77||</seg> <seg type="unit" n="78">kiñcitsandhukṣite tvagnau saktaviṇmūtramārutam| dvyahaṃ tryahaṃ vā saṃsnehya svinnābhyaktaṃ nirūhayet||78||</seg> <seg type="unit" n="79">tata eraṇḍatailena sarpiṣā tailvakena vā| sakṣāreṇānile śānte srastadoṣaṃ virecayet||79||</seg> <seg type="unit" n="80">śuddhaṃ rūkṣāśayaṃ baddhavarcasaṃ cānuvāsayet| dīpanīyāmlavātaghnasiddhātailena mātrayā||80||</seg> <seg type="unit" n="81">nirūḍhaṃ ca viriktaṃ ca samyak caivānuvāsitam| laghvannaṃ pratisambhuktaṃ sarpirabhyāsayet punaḥ||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">dve pañcamūle saralaṃ devadāru sanāgaram| pippalīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalīm||82||</seg> <seg type="unit" n="83">śaṇabījaṃ yavān kolan kulatthān suṣavīṃ tathā <note place="foot" type="variant" n="36">‘surabhiṃ’ iti pā.</note>| pācayedāranālena dadhnā sauvīrakeṇa vā||83||</seg> <seg type="unit" n="84">caturbhāgāvaśeṣeṇa pacettena ghṛtāḍhakam| svarjikāyāvaśūkākhyau kṣārau dattvā ca yuktitaḥ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">saindhavaudbhidasāmudrabiḍānāṃ romakasya ca| sasauvarcalapākyānāṃ bhāgāndvipalikān pṛthak||85||</seg> <seg type="unit" n="86">vinīya cūrṇitān tasmāt pāyayet prasṛtaṃ budhaḥ| karotyagniṃ balaṃ varṇaṃ vātaghnaṃ bhuktapācanam||86||</seg> iti daśamūlādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">tryūṣaṇatriphalākalke bilvamātre guḍāt pale| sarpiṣo'ṣṭapalaṃ paktvā mātrāṃ mandānalaḥ pibet||87||</seg> iti tryūṣaṇādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">pañcamūlābhayāvyoṣapippalīmūlasaindhavaiḥ| rāsnākṣāradvayājājīviḍaṅgaśaṭibhirghṛtam||88||</seg> <seg type="unit" n="89">śuktena mātuluṅgasya svarasenārdrakasya ca| śuṣkamūlakakolāmbucukrikādāḍimasya ca||89||</seg> <seg type="unit" n="90">takramastusurāmaṇḍasauvīrakatuṣodakaiḥ| kāñjikena ca tat pakvamagnidīptikaraṃ param||90||</seg> <seg type="unit" n="91">śūlagulmodaraśvāsakāsānilakaphāpaham| sabījapūrakarasaṃ siddhaṃ vā pāyayedghṛtam||91||</seg> <seg type="unit" n="92">siddhamabhyañjanārthaṃ ca tailametaiḥ prayojayet| eteṣāmauṣadhānāṃ vā pibeccūrṇaṃ sukhāmbunā||92||</seg> <seg type="unit" n="93">vāte śleṣmāvṛte sāme kaphe vā vāyunoddhate| dadyāccūrṇaṃ pācanārthamagnisandīpanaṃ param||93||</seg> iti pañcamūlādyaṃ ghṛtaṃ cūrṇaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">majjatyāmā gurutvādviṭ pakvā tūtplavate jale| vinā'tidravasaṅghātaśaityaśleṣmapradūṣaṇāt||94||</seg> <seg type="unit" n="95">parīkṣyaivaṃ purā sāmaṃ nirāmaṃ cāmadoṣiṇam| vidhinopācaret samyak pācanenetareṇa vā||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">citrakaṃ pippalīmūlaṃ dvau kṣārau lavaṇāni ca| vyoṣaṃ hiṅgvajamodāṃ ca cavyaṃ caikatra cūrṇayet||96||</seg> <seg type="unit" n="97">guṭikā mātuluṅgasya dāḍimasya rasena vā| kṛtā vipācayatyāmaṃ dīpayatyāśu cālanam||97||</seg> iti citrakādyā guṭikā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">nāgarātiviṣāmustakvāthaḥ syādāmapācanaḥ| mustāntakalkaḥ pathyā vā nāgaraṃ coṣṇavāriṇā||98||</seg> <seg type="unit" n="99">devadāruvacāmustanāgarātiviṣābhayāḥ| vāruṇyāmāsutāstoye koṣṇe vā'lavaṇāḥ pibet||99||</seg> <seg type="unit" n="100">varcasyāme saśūle ca pibedvā dāḍimāmbunā| viḍena <note place="foot" type="variant" n="38">‘viḍena lavaṇena lavaṇaṃ kṛtvā’ iti gaṅgādharaḥ</note> lavaṇaṃ piṣṭaṃ bilvaṃ citrakanāgaram||100||</seg> <seg type="unit" n="101">sāme vā sakaphe vāte koṣṭhaśūlakare pibet| kaliṅgahiṅgvativiṣāvacāsauvarcalābhayāḥ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">chardyarśogranthiśūleṣu pibeduṣṇena vāriṇā| pathyāsauvarcalājājīcūrṇaṃ maricasaṃyutam||102||</seg> <seg type="unit" n="103">abhayāṃ pippalīmūlaṃ vacāṃ kaṭukarohiṇīm| pāṭhāṃ vatsakabījāni citrakaṃ viśvabheṣajam||103||</seg> <seg type="unit" n="104">pibenniṣkvāthya cūrṇaṃ vā kṛtvā koṣṇena vāriṇā| pittaśleṣmābhibhṛtāyāṃ grahaṇyāṃ śūlanuddhitam||104||</seg> <seg type="unit" n="105">sāme sātiviṣaṃ vyoṣaṃ lavaṇakṣārahiṅgu ca| niḥkvāthya pāyayeccūrṇaṃ kṛtvā vā koṣṇavāriṇā||105||</seg> <seg type="unit" n="106">pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ sārivāṃ bṛhatīdvayam| citrakaṃ kauṭajaṃ bījaṃ lavaṇānyatha pañca ca||106||</seg> <seg type="unit" n="107">taccūrṇaṃ sayavakṣāraṃ dadhyuṣṇāmbusurādibhiḥ| pibedagnivivṛddhyarthaṃ koṣṭhavātaharaṃ naraḥ||107||</seg> <seg type="unit" n="108">maricaṃ kuñcikāmbaṣṭhāvṛkṣāmlāḥ kuḍavāḥ pṛthak| palāni <note place="foot" type="variant" n="39">‘daśāmlavetasapalānimāṃścāpi palāṃśikān’ iti pā.</note> daśa cāmlasya vetasasya palārdhikam||108||</seg> <seg type="unit" n="109">sauvarcalaṃ biḍaṃ pākyaṃ yavakṣāraḥ sasaindhavaḥ| śaṭīpuṣkaramūlāni hiṅgu hiṅguśivāṭikā||109||</seg> <seg type="unit" n="110">tat sarvamekataḥ sūkṣmaṃ cūrṇaṃ kṛtvā prayojayet| hitaṃ vātābhibhūtāyāṃ grahaṇyāmarucau tathā||110||</seg> iti maricādyaṃ cūrṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">caturṇāṃ prasthamamlānāṃ tryūṣaṇasya palatrayam| lavaṇānāṃ ca catvāri śarkarāyāḥ palāṣṭakam| sañcūrṇya śākasūpānnarāgādiṣvavacārayet||111||</seg> kāsājīrṇāruciśvāsāhṛtpāṇḍvāmayaśūlanut|112|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">cavyatvakpippalīmūladhātakīvyoṣacitrakān||112||</seg> <seg type="unit" n="113">kapitthaṃ bilvamambaṣṭhāṃ śālmalaṃ hastipippalīm| śilodbhedaṃ tathā'jājīṃ piṣṭvā badarasammitam||113||</seg> <seg type="unit" n="114">paribharjya ghṛte dadhnā yavāgūṃ sādhayedbhiṣak| rasaiḥ kapitthacukrīkāvṛkṣāmlairdāḍimasya ca||114||</seg> <seg type="unit" n="115">sarvātisāragrahaṇīgulmārśaḥplīhanāśinī| pañcakolakayūṣaśca mūlakānāṃ ca soṣaṇaḥ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">snigdho dāḍimatakrāmlo jāṅgalaḥ saṃskṛto rasaḥ| kravyādasvarasaḥ śasto bhojanārthe sadīpanaḥ||116||</seg> takrāranālamadyāni pānāyāriṣṭa eva ca|117|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">takraṃ tu grahaṇīdoṣe dīpanagrāhilāghavāt||117||</seg> <seg type="unit" n="118">śreṣṭhaṃ madhurapākitvānna ca pittaṃ prakopayet| kaṣāyoṣṇavikāśitvādraukṣyāccaiva kaphe hitam||118||</seg> <seg type="unit" n="119">vāte svādvamlasāndratvāt sadyaskamavidāhi tat| tasmāt takraprayogā ye jaṭharāṇāṃ tathā'rśasām||119||</seg> <seg type="unit" n="120">vihitā grahaṇīdoṣe sarvaśastān prayojayet| yavānyāmalake pathyā maricaṃ tripalaṃśikam||120||</seg> <seg type="unit" n="121">lavaṇāni palāṃśāni pañca caikatra cūrṇayet| takre tadāsutaṃ <note place="foot" type="variant" n="40">‘takrakaṃ sāsutaṃ’ iti pā.</note> jātaṃ takrāriṣṭaṃ pibennaraḥ| dīpanaṃ śothagulmārśaḥkrimimehodarāpaham||121||</seg> iti takrāriṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">svasthānagatamutkliṣṭamagninirvāpakaṃ bhiṣak| pittaṃ jñātvā virekeṇa nirharedvamanena vā||122||</seg> <seg type="unit" n="123">avidāhibhirannaiśca laghubhistiktasaṃyutaiḥ| jāṅgalānāṃ rasairyūṣairmudgādīnāṃ khaḍairapi||123||</seg> <seg type="unit" n="124">dāḍimāmlaiḥ sasarpiṣkairdīpanagrāhisaṃyutaiḥ| tasyāgniṃ dīpayeccūrṇaiḥ sarpirbhiścāpi tiktakaiḥ||124||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">candanaṃ padmakośīraṃ pāṭhāṃ mūrvāṃ kuṭannaṭam| ṣaḍgranthāsārivāsphotāsaptaparṇāṭarūṣakān||125||</seg> <seg type="unit" n="126">paṭolodumbarāśvatthavaṭaplakṣakapītanān| kaṭukāṃ rohiṇīṃ mustaṃ nimbaṃ ca dvipalāṃśikam||126||</seg> <seg type="unit" n="127">droṇe'pāṃ sādhayet pādaśeṣe prasthaṃ ghṛtāt pacet| kirātatiktendrayavavīrāmāgadhikotpalaiḥ||127||</seg> <seg type="unit" n="128">kalkairakṣasamaiḥ peyaṃ tat pittagrahaṇīgade| tiktakaṃ yadghṛtaṃ coktaṃ kauṣṭhike tacca dāpayet||128||</seg> iti candanādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">nāgarātiviṣe mustaṃ dhātakīṃ ca rasāñjanam| vatsakatvakphalaṃ bilvaṃ pāṭhāṃ kaṭukarohiṇīm||129||</seg> <seg type="unit" n="130">pibet samāṃśaṃ taccūrṇaṃ sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā| paittike grahaṇīdoṣe raktaṃ yaccopaveśyate||130||</seg> <seg type="unit" n="131">arśāṃsi ca gude śūlaṃ jayeccaiva pravāhikām| nāgarādyamidaṃ cūrṇaṃ kṛṣṇātreyeṇa pūjitam||131||</seg> iti nāgarādyaṃ cūrṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">bhūnimbakaṭukāvyoṣamustakendrayavān samān| dvau citrakādvatsakatvagbhāgān ṣoḍaśa cūrṇayet||132||</seg> <seg type="unit" n="133">guḍaśītāmbunā pītaṃ grahaṇīdoṣagulmanut| kāmalājvarapāṇḍutvamehārucyatisāranut||133||</seg> iti bhūnimbādyaṃ cūrṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">vacāmativiṣāṃ pāṭhāṃ saptaparṇaṃ rasāñjanam| syonākodīcyakaṭvaṅgavatsakatvagdurālabhāḥ||134||</seg> <seg type="unit" n="135">dārvīṃ parpaṭakaṃ pāṭhāṃ yavānīṃ madhuśigrukam| paṭolapatraṃ siddhārthān yūthikāṃ jātipallavān||135||</seg> <seg type="unit" n="136">jambvāmrabilvamadhyāni nimbaśākaphalāni ca| tadrogaśamamanvicchan bhūnimbādyena yojayet||136||</seg> <seg type="unit" n="137">kirātatiktaḥ ṣaḍgranthā trāyamāṇā kaṭutrikam| candanaṃ padmakośīraṃ dārvītvak kaṭurohiṇī||137||</seg> <seg type="unit" n="138">kuṭajatvakphalaṃ mustaṃ yavānī devadāru ca| paṭolanimbapatrailāsaurāṣṭrayativiṣātvacaḥ||138||</seg> <seg type="unit" n="139">madhuśigrośca bījāni mūrvā parpaṭakastathā| taccūrṇaṃ madhunā lehyaṃ peyaṃ madyairjalena vā||139||</seg> <seg type="unit" n="140">hṛtpāṇḍugrahaṇīrogagulmaśūlārucijvarān| kāmalāṃ sannipātaṃ ca mukharogāṃśca nāśayet||140||</seg> iti kirātādyaṃ cūrṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">grahaṇyāṃ śleṣmaduṣṭāyāṃ vamitasya yathāvidhi| kaṭvamlalavaṇakṣāraistiktaiścāgniṃ vivardhayet||141||</seg> <seg type="unit" n="142">palāśaṃ citrakaṃ cavyaṃ mātuluṅgaṃ harītakīm| pippalīṃ pippalīmūlaṃ pāṭhāṃ nāgaradhānyakam||142||</seg> <seg type="unit" n="143">kārṣikāṇyudakaprasthe paktvā pādāvaśeṣitam| pānīyārthaṃ prayuñjīta yavāgūṃ taiśca sādhayet||143||</seg> <seg type="unit" n="144">śuṣkamūlakayūṣeṇa kaulatthenāthavā punaḥ| kaṭvamlakṣārapaṭunā laghūnyannāni bhojayet||144||</seg> <seg type="unit" n="145">amlaṃ cānu pibettakraṃ takrāriṣṭamathāpi vā| madirāṃ madhvariṣṭaṃ vā nigadaṃ sīdhumeva vā||145||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">droṇaṃ madhūkapuṣpāṇāṃ viḍaṅgānāṃ tato'rdhataḥ| citrakasya tato'rdhaṃ syāttathā bhallātakāḍhakam||146||</seg> <seg type="unit" n="147">mañjiṣṭhāṣṭapalaṃ <note place="foot" type="variant" n="41">‘mañjiṣṭhātripalaṃ’ iti pā.</note> caiva tridroṇe'pāṃ vipācayet| droṇaśeṣaṃ tu tacchītaṃ madhvardhāḍhakasaṃyutam||147||</seg> <seg type="unit" n="148">elāmṛṇālāgurubhiścandanena ca rūṣite| kumbhe māsasthitaṃ jātamāsavaṃ taṃ prayojayet||148||</seg> <seg type="unit" n="149">grahaṇīṃ dīpayatyeva bṛṃhaṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="42">‘bṛṃhaṇo'nilarogajit’ iti pā.</note> kaphapittajit| śothaṃ kuṣṭhaṃ kilāsaṃ ca pramehāṃśca praṇāśayet||149||</seg> <seg type="unit" n="150">iti madhūkāsavaḥ| madhūkapuṣpasvarasaṃ śṛtamardhakṣayīkṛtam| kṣaudrapādayutaṃ śītaṃ pūrvavat sannidhāpayet||150||</seg> <seg type="unit" n="151">taṃ piban grahaṇīdoṣāñjayet sarvān hitāśanaḥ| tadvaddrākṣekṣukharjūrasvarasānāsutān <note place="foot" type="variant" n="43">‘…ddrākṣekṣukāśmaryasvarasā’ iti pā.</note> pibet||151||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">prasthau durālabhāyā dvau pasthamāmalakasya ca| dantīcitrakamuṣṭī <note place="foot" type="variant" n="44">‘muṣṭī citrakadantyordve’ iti pā.</note> dve pratyagraṃ cābhayāśatam||152||</seg> <seg type="unit" n="153">caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā śītaṃ droṇāvaśeṣitam| saguḍadviśataṃ pūtaṃ madhunaḥ kuḍavāyutam||153||</seg> <seg type="unit" n="154">tadvat priyaṅgoḥ pippalyā viḍaṅgānāṃ ca cūrṇitaiḥ| kuḍavairghṛtakumbhasthaṃ pakṣājjātaṃ tataḥ pibet||154||</seg> <seg type="unit" n="155">grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkuṣṭhavīsarpamehanut| svaravarṇakaraścaiṣa raktapittakaphāpahaḥ||155||</seg> <seg type="unit" n="156">iti durālabhāsavaḥ| haridrā pañcamūle dve vīrarṣabhakajīvakam| eṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="45">‘pṛthak’ iti pā.</note> pañcapalān bhāgāṃścaturdroṇe'mbhasaḥ pacet||156||</seg> <seg type="unit" n="157">droṇaśeṣe rase pūte guḍasya dviśataṃ bhiṣak| cūrṇitān kuḍavārdhāṃśān prakṣipecca samākṣikān||157||</seg> <seg type="unit" n="158">priyaṅgumustamañjiṣṭhāviḍaṅgamadhukaplavān| lodhraṃ śābarakaṃ caiva māsārdhasthaṃ pibettu tam||158||</seg> <seg type="unit" n="159">eṣa mūlāsavaḥ siddho dīpano raktapittajit| ānāhakaphahṛdrogapāṇḍurogāṅgasādanut||159||</seg> iti mūlāsavaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="160">prāsthikaṃ <note place="foot" type="variant" n="46">‘prāsthikīṃ’ iti pā.</note> pippalīṃ piṣṭvā guḍaṃ madhyaṃ bibhītakāt| udakaprasthasaṃyuktaṃ yavapalle nidhāpayet||160||</seg> <seg type="unit" n="161">tasmāt palaṃ sujātāttu salilāñjalisaṃyutam| pibetpiṇḍāsavo hyeṣa rogānīkavināśanaḥ||161||</seg> <seg type="unit" n="162">svastho'pyenaṃ pibenmāsaṃ naraḥ snigdharasāśanaḥ <note place="foot" type="variant" n="47">‘siddhaṃ rasāyanam’ iti pā.</note>| icchaṃsteṣāmanutpattiṃ rogāṇāṃ ye'tra kīrtitāḥ||162||</seg> iti piṇḍāsavaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">nave pippalimadhvākte kalase'gurudhūpite| madhvāḍhakaṃ jalasamaṃ cūrṇānīmāni dāpayet||163||</seg> <seg type="unit" n="164">kuḍavārdhaṃ viḍaṅgānāṃ pippalyāḥ kuḍavaṃ tathā| caturthikāṃśāṃ tvakkṣīrīṃ keśaraṃ maricāni ca||164||</seg> <seg type="unit" n="165">tvagelāpatrakaśaṭīkramukātiviṣāghanān| hareṇvelvālutejohvāpippalīmūlacitrakān||165||</seg> <seg type="unit" n="166">kārṣikāṃstat sthitaṃ māsamata ūrdhvaṃ prayojayet| mandaṃ sandapayatyagniṃ karoti viṣamaṃ samam||166||</seg> <seg type="unit" n="167">hṛtpāṇḍugrahaṇīrogakuṣṭhārśaḥśvayathujvarān| vātaśleṣmāmayāṃścānyānmadhvariṣṭo vyapohati||167||</seg> iti madhvariṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="168">samūlāṃ pippalīṃ kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca| mātuluṅgābhayārāsnāśaṭīmaricanāgaram||168||</seg> <seg type="unit" n="169">kṛtvā samāṃśaṃ taccūrṇaṃ pibet prātaḥ sukhāmbunā| śleṣmike grahaṇīdoṣe balavarṇāgnivardhanam||169||</seg> <seg type="unit" n="170">etairevauṣadhaiḥ siddhaṃ sarpiḥ peyaṃ samārute| gaulmike ṣaṭpalaṃ proktaṃ bhallātakaghṛtaṃ ca yat||170||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="171">biḍaṃ kālotthalavaṇaṃ sarjikāyavaśūkajam| saptalāṃ kaṇṭakārīṃ ca citrakaṃ ceti dāhayet||171||</seg> <seg type="unit" n="172">saptakṛtvaḥ srutasyāsya kṣārasya <note place="foot" type="variant" n="48">‘kṣārasyārdhāḍhakena’ iti pā.</note> dvyāḍhakena tu| āḍhakaṃ sarpiṣaḥ paktvā pibedagnivivardhanam||172||</seg> <seg type="unit" n="173">iti kṣāraghṛtam| samūlāṃ pippalīṃ pāṭhāṃ cavyendrayavanāgaram| citrakātiviṣe hiṅgu śvadaṃṣṭrāṃ kaṭurohiṇīm||173||</seg> <seg type="unit" n="174">vacāṃ ca kārṣikaṃ pañcalavaṇānāṃ palāni ca| dadhnaḥ prasthadvaye tailasarpiṣoḥ kuḍavadvaye||174||</seg> <seg type="unit" n="175">khaṇḍīkṛtāni niṣkvāthya śanairantargate rase| antardhūmaṃ tato dagdhavā cūrṇaṃ kṛtvā ghṛtāplutam||175||</seg> <seg type="unit" n="176">pibet pāṇitalaṃ tasmiñjīrṇe syānmadhurāśanaḥ| vātaśleṣmāmayānsarvānhanyādviṣagarāṃśca saḥ||176||</seg> <seg type="unit" n="177">bhallātakaṃ trikaṭukaṃ triphalāṃ lavaṇatrayam| antardhūmaṃ dvipalikaṃ gopurīṣāgninā dahet||177||</seg> <seg type="unit" n="178">sa kṣāraḥ sarpiṣā pīto bhojye vā'pyavacūrṇitaḥ| hṛtpāṇḍugrahaṇīdoṣagulmodāvartaśūlanut||178||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="179">durālabhāṃ karañjau dvau saptaparṇaṃ savatsakam| ṣaḍgranthāṃ madanaṃ mūrvāṃ pāṭhāmāragvadhaṃ tathā||179||</seg> <seg type="unit" n="180">gomūtreṇa samāṃśāni kṛtvā cūrṇāni dāhayet| dagdhvā ca taṃ pibet kṣāraṃ grahaṇībalavardhanam||180||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="181">bhūnimbaṃ rohiṇīṃ tiktāṃ paṭolaṃ nimbaparpaṭam| dahenmāhiṣamūtreṇa kṣāra eṣo'gnivardhanaḥ||181||</seg> <seg type="unit" n="182">dve haridre vacā kuṣṭhaṃ citrakaḥ kaṭurohiṇī| mustaṃ ca bastamūtreṇa dahet kṣāro'gnivardhanaḥ||182||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="183">catuṣpalaṃ sudhākāṇḍāttripalaṃ lavaṇatrayāt| vārtākīkuḍavaṃ cārkādaṣṭau dve citrakāt pale||183||</seg> <seg type="unit" n="184">dagdhāni vārtākurase guṭikā bhojanottarāḥ| bhuktaṃ bhuktaṃ pacantyāśu kāsaśvāsārśasāṃ hitāḥ||184||</seg> <seg type="unit" n="185">visūcikāpratiśyāyahṛdrogaśamanāśca tāḥ| ityeṣā kṣāraguṭikā kṛṣṇātreyeṇa kīrtitā||185||</seg> <seg type="unit" n="186">iti kṣāraguḍikā| vatsakātiviṣe pāṭhāṃ duḥsparśāṃ hiṅgu citrakam| cūrṇīkṛtya palāśāgrakṣāre mūtrasrute pacet||186||</seg> <seg type="unit" n="187">āyase bhājane sāndrāttasmāt <note place="foot" type="variant" n="49">‘sāndraṃ’ iti pā.</note> kolaṃ sukhāmbunā| madyairvā grahaṇīdoṣaśothārśaḥpāṇḍumān pibet||187||</seg> iti caturthakṣāraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="188">triphalāṃ kaṭabhīṃ cavyaṃ bilvamadhyamayorajaḥ| rohiṇīṃ kaṭukāṃ mustaṃ kuṣṭhaṃ pāṭhāṃ ca hiṅgu ca||188||</seg> <seg type="unit" n="189">madhukaṃ muṣkakayavakṣārau trikaṭukaṃ vacām| viḍaṅgaṃ pippalīmūlaṃ svarjikāṃ nimbacitrakau||189||</seg> <seg type="unit" n="190">mūrvājamodendrayavān guḍūcīṃ devadāru ca| kārṣikaṃ lavaṇānāṃ ca pañcānāṃ palikānpṛthak||190||</seg> <seg type="unit" n="191">bhāgān dadhni trikuḍave ghṛtatailena mūrcchitam| antardhūmaṃ śanairdagdhvā tasmāt pāṇitalaṃ pibet||191||</seg> <seg type="unit" n="192">sarpiṣā kaphavātārśograhaṇīpāṇḍurogavān| plīhamūtragrahaśvāsahikkākāsakrimijvarān||192||</seg> <seg type="unit" n="193">śoṣātisārau śvayathuṃ pramehānāhahṛdgrahān| hanyāt sarvaviṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="50">‘sarvaviṣāṇāṃ ca kṣāro'yaṃ śamano varaḥ’ iti pā.</note> caiva kṣāro'gnijanano varaḥ||193||</seg> jīrṇe rasairvā madhurairaśnīyāt payasā'pi vā| iti pañcamakṣāraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="194">tridoṣe vidhividvaidyaḥ pañca karmāṇi kārayet||194||</seg> <seg type="unit" n="195">ghṛtakṣārāsavāriṣṭān dadyāccāgnivivardhanān| kriyā yā cānilādīnāṃ nirdiṣṭā grahaṇīṃ prati||195||</seg> vyatyāsāttāṃ samastāṃ vā kuryāddoṣaviśeṣavit|196|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="196">snehanaṃ svedanaṃ śuddhirlaṅghanaṃ dīpanaṃ ca yat||196||</seg> <seg type="unit" n="197">cūrṇāni lavaṇakṣāramadhvariṣṭasurāsavāḥ| vividhāstakrayogāśca dīpanānāṃ ca sarpiṣām||197||</seg> grahaṇīrogibhiḥ sevyāḥ, ...|198|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="198">... kriyāṃ cāvasthikīṃ śṛṇu| ṣṭhīvanaṃ ślaiṣmike rūkṣaṃ dīpanaṃ tiktasaṃyutam||198||</seg> <seg type="unit" n="199">sakṛdrūkṣaṃ sakṛtsnigdhaṃ kṛśe bahukaphe hitam| parīkṣyāmaṃ śarīrasya dīpanaṃ snehasaṃyutam||199||</seg> <seg type="unit" n="200">dīpanaṃ bahupittasya tiktaṃ madhurasaṃyutam| bahuvātasya tu snehalavaṇāmlayutaṃ hitam||200||</seg> sandhukṣati tathā vahnireṣāṃ vidhivadindhanaiḥ|201|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="201">snehameva paraṃ vidyāddurbalānaladīpanam||201||</seg> <seg type="unit" n="202">nālaṃ snehasamiddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi| mandāgniravipakvaṃ tu purīṣaṃ yo'tisāryate||202||</seg> <seg type="unit" n="203">dīpanīyauṣadhairyuktāṃ ghṛtamātrāṃ pibettu saḥ| tayā samānaḥ pavanaḥ prasanno <note place="foot" type="variant" n="51">‘praśāntaḥ’ iti pā.</note> mārgamāsthitaḥ||203||</seg> <seg type="unit" n="204">agneḥ samīpacāritvādāśu prakurute balam| kāṭhinyādyaḥ purīṣaṃ tu kṛcchrānmuñcati mānavaḥ||204||</seg> <seg type="unit" n="205">saghṛtaṃ lavaṇairyuktaṃ naro'nnāvagrahaṃ pibet| raukṣyānmande pibetsarpistailaṃ vā dīpanairyutam||205||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="206">atisnehāttu mande'gnau cūrṇāriṣṭāsavā hitāḥ| bhinne gudopalepāttu male tailasurāsavāḥ||206||</seg> <seg type="unit" n="207">udāvartāttu mande'gnau nirūhāḥ snehabastayaḥ| doṣavṛddhyā tu mande'gnau śuddho doṣavidhiṃ caret||207||</seg> <seg type="unit" n="208">vyādhiyuktasya mande tu sarpirevāgnidīpanam| upavāsācca mande'gnau yavāgūbhiḥ pibedghṛtam||208||</seg> <seg type="unit" n="209">annāvapīḍitaṃ balyaṃ dīpanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca tat| dīrghakālaprasaṅgāttu kṣāmakṣīṇakṛśānnarān||209||</seg> <seg type="unit" n="210">prasahānāṃ rasaiḥ sāmlairbhojayet piśitāśinām| laghu, tīkṣṇoṣṇaśodhitvāddīpayantyāśu te'nalam||210||</seg> māṃsopacitamāṃsatvāttathā''śutarabṛṃhaṇāḥ|211|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="211">nābhojanena kāyāgnirdīpyate nātibhojanāt||211||</seg> <seg type="unit" n="212">yathā nirindhano vahniralpo vā'tīndhanāvṛtaḥ| snehānnavidhibhiścitraiścūrṇāriṣṭasurāsavaiḥ <note place="foot" type="variant" n="53">‘snehānnapānairvidhai’ iti pā.</note>||212||</seg> <seg type="unit" n="213">samyakprayuktairbhiṣajā balamagneḥ pravardhate| yathā hi sāradārvagniḥ sthiraḥ santiṣṭhate ciram||213||</seg> <seg type="unit" n="214">snehānnavidhibhistadvadantaragnirbhavet sthiraḥ| hitaṃ jīrṇe mitaṃ cāśnaṃściramārogyamaśnute||214||</seg> <seg type="unit" n="215">avaiṣamyeṇa dhātūnāmagnivṛddhau yateta nā| samairdoṣaiḥ samo madhye dehasyoṣmā'gnisaṃsthitaḥ||215||</seg> <seg type="unit" n="216">pacatyannaṃ tadārogyapuṣṭyāyurbalavṛddhaye| doṣairmando'tivṛddho vā viṣamairjanayedgadān||216||</seg> vācyaṃ mandasya tatroktamativṛddhasya vakṣyate|217|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="217">nare kṣīṇakaphe pittaṃ kupitaṃ mārutānugam||217||</seg> <seg type="unit" n="218">svoṣmaṇā pāvakasthāne balamagneḥ prayacchati| tadā labdhabalo dehe virūkṣe sānilo'nalaḥ||218||</seg> <seg type="unit" n="219">paribhūya pacatyannaṃ taikṣṇyādāśu muhurmuhuḥ| paktvā'nnaṃ sa tato dhātūñchoṇitādīn pacatyapi||219||</seg> <seg type="unit" n="220">tato daurbalyamātaṅkānmṛtyuṃ copanayennaram| bhukte'nne labhate śāntiṃ jīrṇamātre pratāmyati||220||</seg> <seg type="unit" n="221">tṛṭśvāsadāhamūrcchādyā vyādhayo'tyagnisambhavāḥ| tamatyagniṃ gurusnigdhaśītairmadhuravijjalaiḥ||221||</seg> <seg type="unit" n="222">annapānairnayecchāntiṃ dīptamagnimivāmbubhiḥ| muhurmuhurajīrṇe'pi bhojyānyasyopahārayet||222||</seg> <seg type="unit" n="223">nirindhano'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet| pāyasaṃ kṛśarāṃ snigdhaṃ paiṣṭikaṃ guḍavaikṛtam||223||</seg> <seg type="unit" n="224">adyāttathaudakānūpapiśitāni bhṛtāni ca| matsyānviśeṣataḥ ślakṣṇānsthiratoyacarāṃstathā||224||</seg> <seg type="unit" n="225">āvikaṃ ca bhṛtaṃ māṃsamadyādatyagnināśanam <note place="foot" type="variant" n="55">‘…datyagnirābalam’ iti pā.</note>| yavāgūṃ samadhūcchiṣṭāṃ ghṛtaṃ vā kṣudhitaḥ pibet||225||</seg> <seg type="unit" n="226">godhūmacūrṇamanthaṃ vā vyadhayitvā sirāṃ pibet| payo vā śarkarāsarpirjīvanīyauṣadhaiḥ śṛtam||226||</seg> <seg type="unit" n="227">phalānāṃ tailayonīnāmutkruñcāśca <note place="foot" type="variant" n="56">‘tailayonīnāṃ mṛtkuñjāḥ’ iti pā.</note> saśarkarāḥ| mārdavaṃ janayantyagneḥ snigdhā māṃsarasāstathā||227||</seg> <seg type="unit" n="228">pibecchītāmbunā sarpirmadhūcchiṣṭena saṃyutam| godhūmacūrṇaṃ payasā sasarpiṣkaṃ pibennaraḥ||228||</seg> <seg type="unit" n="229">ānūparasasiddhān vā trīn snehāṃstailavarjitān| payasā sammitaṃ <note place="foot" type="variant" n="57">‘payasā samitāṃ cāpi ghanāṃ trisnehasaṃyutām’ iti pā.</note> cāpi ghanaṃ trisnehasaṃyutam||229||</seg> <seg type="unit" n="230">nāristanyena saṃyuktāṃ pibedaudumbarīṃ tvacam| tābhyāṃ vā pāyasaṃ siddhamadyādatyagniśāntaye||230||</seg> <seg type="unit" n="231">śyāmātrivṛdvipakvaṃ vā payo dadyādvirecanam| asakṛt pittaśāntyarthaṃ pāyasapratibhojanam||231||</seg> <seg type="unit" n="232">prasamīkṣya bhiṣak prājñastasmai dadyādvidhānavit| yatkiñcinmadhuraṃ medyaṃ śleṣmalaṃ gurubhojanam||232||</seg> <seg type="unit" n="233">sarvaṃ tadatyagnihitaṃ bhuktvā prasvapanaṃ divā| medyānyannāni yo'tyagnāvapratāntaḥ <note place="foot" type="variant" n="58">‘…vapraśāntaḥ’ iti pā.</note> samaśnute||233||</seg> <seg type="unit" n="234">na tannimittaṃ vyasanaṃ labhate puṣṭimeva ca| kaphe vṛddhe jite pitte mārute cānalaḥ samaḥ||234||</seg> samadhātoḥ pacatyannaṃ puṣṭyāyurbalavṛddhaye|235|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="235">bhavanti cātra- pathyāpathyamihaikatra bhuktaṃ samaśanaṃ matam||235||</seg> <seg type="unit" n="236">viṣamaṃ bahu vā'lpaṃ vā'pyaprāptātītakālayoḥ| bhuktaṃ pūrvānnaśeṣe tu punaradhyaśanaṃ matam||236||</seg> <seg type="unit" n="237">trīṇyapyetāni mṛtyuṃ vā ghorān vyādhīnsṛjanti vā| prātarāśe tvajīrṇe'pi sāyamāśo na duṣyati||237||</seg> <seg type="unit" n="238">divā prabudhyate'rkeṇa hṛdayaṃ puṇḍarīkavat| tasminvibuddhe srotāṃsi sphuṭatvaṃ yānti sarvaśaḥ||238||</seg> <seg type="unit" n="239">vyāyāmācca vihārācca vikṣiptatvācca cetasaḥ| na kledamupagacchanti divā tenāsya dhātavaḥ||239||</seg> <seg type="unit" n="240">aklinneṣvannamāsiktamanyatteṣu na duṣyati| avidagdha iva kṣīre kṣīramanyadvimiśritam||240||</seg> <seg type="unit" n="241">naiva dūṣyati tenaiva samaṃ sampadyate yathā| rātrau tu hṛdaye mlāne saṃvṛteṣvayaneṣu ca| yānti koṣṭhe parikledaṃ saṃvṛte dehadhātavaḥ||241||</seg> <seg type="unit" n="242">klinneṣvanyadapakveṣu teṣvāsiktaṃ praduṣyati| vidagdheṣu payaḥsvanyat payastaptamivārpitam||242||</seg> <seg type="unit" n="243">naiśeṣvāhārajāteṣu nāvipakveṣu buddhimān| tasmādanyatsamaśnīyātpālayiṣyanbalāyuṣī||243||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="244">tatra ślokāḥ- antaragniguṇā dehaṃ yathā dhārayate ca saḥ| yathā'nnaṃ pacyate yāṃśca yathā''hāraḥ karotyapi||244||</seg> <seg type="unit" n="245">ye'gnayo yāṃśca puṣyanti yāvanto ye pacanti yān| rasādīnāṃ kramotpattirmalānāṃ tebhya eva ca||245||</seg> <seg type="unit" n="246">vṛṣyāṇāmāśukṛddheturdhātukālodbhavakramaḥ| rogaikadeśakṛddheturantaragniryathā'dhikaḥ||246||</seg> <seg type="unit" n="247">praduṣyati yathā duṣṭo yān rogāñjanayatyapi| grahaṇī yā yathā <note place="foot" type="variant" n="62">‘samāsācca’ iti pā.</note> yacca grahaṇīdoṣalakṣaṇam||247||</seg> <seg type="unit" n="248">pūrvarūpaṃ pṛthak caiva vyañjanaṃ sacikitsitam| caturvidhasya nirdiṣṭaṃ tathā cāvasthikī kriyā||248||</seg> <seg type="unit" n="249">jāyate ca yathā'tyagniryacca tasya cikitsitam| uktavāniha tat sarvaṃ grahaṇīdoṣake muniḥ||249||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne grahaṇīcikitsitaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="16" xml:id="ca.6.16">
          <head>pāṇḍurogacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pāṇḍurogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pāṇḍurogāḥ smṛtāḥ pañca vātapittakaphaistrayaḥ| caturthaḥ sannipātena pañcamo bhakṣaṇānmṛdaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">doṣāḥ pittapradhānāstu yasya kupyanti dhātuṣu| śaithilyaṃ tasya dhātūnāṃ gauravaṃ copajāyate||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tato varṇabalasnehā ye cānye'pyojaso guṇāḥ| vrajanti kṣayamatyarthaṃ doṣadūṣyapradūṣaṇāt||5||</seg> <seg type="unit" n="6">so'lparakto'lpamedasko niḥsāraḥ śithilendriyaḥ| vaivarṇyaṃ bhajate, tasya hetuṃ śṛṇu salakṣaṇam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kṣārāmlalavaṇātyuṣṇaviruddhāsātmyabhojanāt| niṣpāvamāṣapiṇyākatilatailaniṣevaṇāt||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vidagdhe'nne divāsvapnādvyāyāmānmaithunāttathā| pratikarmartuvaiṣamyādvegānāṃ ca vidhāraṇāt||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kāmacintābhayakrodhaśokopahatacetasaḥ| samudīrṇaṃ yadā pittaṃ hṛdaye samavasthitam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vāyunā balinā kṣiptaṃ samprāpya dhamanīrdaśa| prapannaṃ kevalaṃ dehaṃ tvaṅmāṃsāntaramāśritam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">pradūṣya kaphavātāsṛktvaṅmāṃsāni karoti tat| pāṇḍuhāridraharitān varṇān bahuvidhāṃstvaci||11||</seg> sa pāṇḍuroga ityuktaḥ ...|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">... tasya liṅgaṃ bhaviṣyataḥ| hṛdayaspandanaṃ raukṣyaṃ svedābhāvaḥ śramastathā||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">sambhūte'smin bhavet sarvaḥ karṇakṣveḍī hatānalaḥ| durbalaḥ sadano'nnadviṭ śramabhramanipīḍitaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">gātraśūlajvaraśvāsagauravārucimānnaraḥ| mṛditairiva gātraiśca pīḍitonmathitairiva||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śūnākṣikūṭo haritaḥ śīrṇalomā hataprabhaḥ| kopanaḥ śiśiradveṣī nidrāluḥ ṣṭhīvano'lpavāk||15||</seg> <seg type="unit" n="16">piṇḍikodveṣṭakaṭyūrupādaruksadanāni ca| bhavantyārohaṇāyāsairviśeṣaścāsya <note place="foot" type="variant" n="2">‘syuradhvārohaṇāyāsaiḥ’ iti pā.</note> vakṣyate||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">āhārairupacāraiśca vātalaiḥ kupito'nilaḥ| janayetkṛṣṇapāṇḍutvaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘kṛcchrapāṇḍutvaṃ tathā rūkṣāruṇābhatām’ iti pā.</note> tathā rūkṣāruṇāṅgatām||17||</seg> <seg type="unit" n="18">aṅgamardaṃ rujaṃ todaṃ kampaṃ pārśvaśirorujam| varcaḥśoṣāsyavairasyaśophānāhabalakṣayān||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pittalasyācitaṃ pittaṃ yathoktaiḥ svaiḥ prakopaṇaiḥ| dūṣayitvā tu raktādīn pāṇḍurogāya kalpate||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sa pīto haritābho vā jvaradāhasamanvitaḥ| tṛṣṇāmūrcchāpipāsārtaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘chardimūrcchāpipāsārtaḥ’ iti pā.</note> pītamūtraśakṛnnaraḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">svedanaḥ śītakāmaśca na cānnamabhinandati| kaṭukāsyo na cāsyoṣṇamupaśete'mlameva ca||21||</seg> <seg type="unit" n="22">udgāro'mlo vidāhaśca vidagdhe'nne'sya jāyate| daurgandhyaṃ bhinnavarcastvaṃ daurbalyaṃ tama eva ca||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vivṛddhaḥ śleṣmalaiḥ śleṣmā pāṇḍurogaṃ sa pūrvavat| karoti gauravaṃ tandrā chardiṃ śvetāvabhāsatām||23||</seg> <seg type="unit" n="24">prasekaṃ lomaharṣaṃ ca sādaṃ mūrcchāṃ bhramaṃ klamam| śvāsaṃ kāsaṃ tathā''lasyamaruciṃ vāksvaragraham||24||</seg> <seg type="unit" n="25">śuklamūtrākṣivarcastvaṃ kaṭurūkṣoṣṇakāmatām| śvayathuṃ madhurāsyatvamiti <note place="foot" type="variant" n="5">‘lavaṇāsyatvamiti’ iti pā.</note> pāṇḍvāmayaḥ kaphāt||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">sarvānnasevinaḥ sarve duṣṭā doṣāstridoṣajam| tridoṣaliṅgaṃ kurvanti pāṇḍurogaṃ suduḥsaham||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">mṛttikādanaśīlasya kupyatyanyatamo malaḥ| kaṣāyā mārutaṃ, pittamūṣarā, madhurā kapham||27||</seg> <seg type="unit" n="28">kopayenmṛdrasādīṃśca raukṣyādbhuktaṃ virūkṣayet <note place="foot" type="variant" n="6">‘virūkṣya ca’ iti pā.</note>| pūrayatyavipakvaiva srotāṃsi niruṇaddhi ca||28||</seg> <seg type="unit" n="29">indriyāṇāṃ balaṃ hatvā tejo vīryaujasī tathā| pāṇḍurogaṃ karotyāśu balavarṇāgnināśanam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">śūnagaṇḍākṣikūṭabhrūḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘śūnagaṇḍākṣikūṭabhrūnābhipādāgramehanaḥ’ iti pā.</note> śūnapānnābhimehanaḥ| krimikoṣṭho'tisāryeta malaṃ sāsṛk kaphānvitam||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">pāṇḍurogaścirotpannaḥ kharībhūto na sidhyati| kālaprakarṣācchūno <note place="foot" type="variant" n="8">‘kālaprakarṣācchūnāṅgaḥ’ iti pā.</note> nā yaśca pītāni paśyati||31||</seg> <seg type="unit" n="32">baddhālpaviṭkaṃ sakaphaṃ haritaṃ yo'tisāryate| dīnaḥ śvetātidigdhāṅgaśchardimūrcchātṛṣārditaḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">sa nāstyasṛkkṣayādyaśca pāṇḍuḥ śvetatvamāpnuyāt| iti pañcavidhasyoktaṃ pāṇḍurogasya lakṣaṇam||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">pāṇḍurogī tu yo'tyarthaṃ pittalāni niṣevate| tasya pittamasṛgmāṃsaṃ dagdhvā rogāya kalpate||34||</seg> <seg type="unit" n="35">hāridranetraḥ sa bhṛśaṃ hāridratvaṅnakhānanaḥ| raktapītaśakṛnmūtro bhekavarṇo hatendriyaḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">dāhāvipākadaurbalyasadanārucikarṣitaḥ| kāmalā bahupittaiṣā koṣṭhaśākhāśrayā matā||36||</seg> <seg type="unit" n="37">kālāntarāt kharībhūtā kṛcchrā syāt kumbhakāmalā| kṛṣṇapītaśakṛnmūtro <note place="foot" type="variant" n="9">‘kṛṣṇamūtraśakṛnnetraḥ’ iti pā.</note> bhṛśaṃ śūnaśca mānavaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">saraktākṣimukhacchardiviṇmūtro yaśca tāmyati| dāhārucitṛṣānāhatandrāmohasamanvitaḥ||38||</seg> naṣṭāgnisañjñaḥ kṣipraṃ hi kāmalāvān vipadyate|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">sādhyānāmitareṣāṃ tu pravakṣyāmi cikitsitam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">tatra pāṇḍvāmayī snigdhastīkṣṇairūrdhvānulomikaiḥ| saṃśodhyo mṛdubhistiktaiḥ kāmalī tu virecanaiḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">tābhyāṃ saṃśuddhakoṣṭhābhyāṃ pathyānyannāni dāpayet| śālīn sayavagodhūmān purāṇān yūṣasaṃhitān||41||</seg> <seg type="unit" n="42">mudgāḍhakīmasūraiśca jāṅgalaiśca rasairhitaiḥ| yathādoṣaṃ viśiṣṭaṃ ca tayorbhaiṣajyamācaret||42||</seg> <seg type="unit" n="43">pañcagavyaṃ mahātiktaṃ kalyāṇakamathāpi vā| snehanārthaṃ ghṛtaṃ dadyāt kāmalāpāṇḍurogiṇe||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">dāḍimāt kuḍavo dhānyāt kuḍavārdhaṃ palaṃ palam| citrakācchṛṅgaverācca pippalyaṣṭamikā tathā||44||</seg> <seg type="unit" n="45">taiḥ kalkairviṃśatipalaṃ ghṛtasya salilāḍhake| siddhaṃ hṛtpāṇḍugulmārśaḥplīhavātakaphārtinut||45||</seg> <seg type="unit" n="46">dīpanaṃ śvāsakāsaghnaṃ mūḍhavāte ca śasyate| duḥkhaprasavinīnāṃ ca vandhyānāṃ caiva garbhadam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">iti dāḍimādyaṃ ghṛtam| kaṭukā rohiṇī mustaṃ haridre vatsakāt palam| paṭolaṃ candanaṃ mūrvā trāyamāṇā durālabhā||47||</seg> <seg type="unit" n="48">kṛṣṇā parpaṭako nimbo bhūnimbo devadāru ca| taiḥ kārṣikairghṛtaprasthaḥ siddhaḥ kṣīracaturguṇaḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">raktapittaṃ jvaraṃ dāhaṃ śvayathuṃ sa bhagandaram| arśāṃsyasṛgdaraṃ caiva hanti visphoṭakāṃstathā||49||</seg> iti kaṭukādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">pathyāśatarase pathyāvṛntārdhaśatakalkavān| prasthaḥ siddho ghṛtāt peyaḥ sa pāṇḍvāmayagulmanut||50||</seg> iti pathyāghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">dantyāścatuṣpalarase piṣṭairdantīśalāṭubhiḥ| tadvatprastho ghṛtātsiddhaḥ plīhapāṇḍvartiśophajit||51||</seg> iti dantīghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">purāṇasarpiṣaḥ prastho drākṣārdhaprasthasādhitaḥ| kāmalāgulmapāṇḍvartijvaramehodarāpahaḥ||52||</seg> iti drākṣāghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">haridrātriphalānimbabalāmadhukasādhitam| sakṣīraṃ māhiṣaṃ sarpiḥ kāmalāharamuttamam||53||</seg> iti haridrādighṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">gomūtre dviguṇe dārvyāḥ kalkākṣadvayasādhitaḥ| dārvyāḥ pañcapalakvāthe kalke kālīyake paraḥ||54||</seg> māhiṣāt sarpiṣaḥ prasthaḥ pūrvaḥ pūrve pare paraḥ|55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">snehairebhirupakramya snigdhaṃ matvā virecayet||55||</seg> <seg type="unit" n="56">payasā mūtrayuktena bahuśaḥ kevalena vā| dantīphalarase koṣṇe kāśmaryāñjalinā śṛtam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">drākṣāñjaliṃ mṛditvā vā dadyāt pāṇḍvāmayāpaham| dviśarkaraṃ trivṛccūrṇaṃ palārdhaṃ paittikaḥ pibet||57||</seg> <seg type="unit" n="58">kaphapāṇḍustu gomūtraklinnayuktāṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘gomūtrayuktāṃ klinnāṃ’ iti pā.</note> harītakīm| āragvadhaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘āragvadharasene...’ iti pā.</note> rasenekṣorvidāryāmalakasya ca||58||</seg> <seg type="unit" n="59">satryūṣaṇaṃ bilvapatraṃ pibennā kāmalāpaham| dantyardhapalakalkaṃ vā dviguḍaṃ śītavāriṇā||59||</seg> <seg type="unit" n="60">kāmalī trivṛtāṃ vā'pi triphalāyā rasaiḥ pibet| viśālātriphalāmustakuṣṭhadārukaliṅgakān||60||</seg> <seg type="unit" n="61">kārṣikānardhakarṣāṃśāṃ kuryādativiṣāṃ tathā| karṣau madhurasāyā dvau sarvametat <note place="foot" type="variant" n="12">‘sarvaṃ cūrṇaṃ’ iti pā.</note> sukhāmbunā||61||</seg> <seg type="unit" n="62">mṛditaṃ taṃ rasaṃ pūtaṃ pītvā lihyācca madhvanu| kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ dāhaṃ pāṇḍurogamarocakam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">gulmānāhāmavātāṃśca raktapittaṃ ca nāśayet| triphalāyā guḍūcyā vā dārvyā nimbasya vā rasam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">śītaṃ madhuyutaṃ prātaḥ kāmalārtaḥ pibennaraḥ| kṣīramūtraṃ pibet pakṣaṃ gavyaṃ māhiṣameva vā||64||</seg> <seg type="unit" n="65">pāṇḍurgomūtrayuktaṃ vā saptāhaṃ triphalārasam| tarujān jvalitānmūtre nirvāpyāmṛdya cāṅkurān||65||</seg> <seg type="unit" n="66">mātuluṅgasya tat pūtaṃ pāṇḍuśothaharaṃ pibet| svarṇakṣīrī trivṛcchyāme bhadradāru sanāgaram||66||</seg> <seg type="unit" n="67">gomūtrāñjalinā piṣṭaṃ mūtre vā kvathitaṃ pibet| kṣīramebhiḥ śṛtaṃ vā'pi pibeddoṣānulomanam||67||</seg> <seg type="unit" n="68">harītakīṃ prayogeṇa gomūtreṇāthavā pibet| jīrṇe kṣīreṇa bhuñjīta rasena madhureṇa vā||68||</seg> <seg type="unit" n="69">saptarātraṃ gavāṃ mūtre bhāvitaṃ vā'pyayorajaḥ| pāṇḍurogapraśāntyarthaṃ payasā pāyayedbhiṣak||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">tryūṣaṇatriphalāmustaviḍaṅgacitrakāḥ samāḥ| navāyorajaso bhāgāstaccūrṇaṃ kṣaudrasarpiṣā||70||</seg> <seg type="unit" n="71">bhakṣayet pāṇḍuhṛdrogakuṣṭhārśaḥkāmalāpaham| navāyasamidaṃ cūrṇaṃ kṛṣṇātreyeṇa bhāṣitam||71||</seg> iti navāyasacūrṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">guḍanāgaramaṇḍūratilāṃśānmānataḥ samān| pippalīdviguṇāṃ kuryādguṭikāṃ pāṇḍurogiṇe||72||</seg> <seg type="unit" n="73">tryūṣaṇaṃ triphalā mustaṃ viḍaṅgaṃ cavyacitrakau| dārvītvaṅmākṣiko dhāturgranthikaṃ devadāru ca||73||</seg> <seg type="unit" n="74">etān dvipalikānbhāgāṃścūrṇaṃ kuryāt pṛthak pṛthak| maṇḍūraṃ dviguṇaṃ cūrṇācchuddhamañjanasannibham||74||</seg> <seg type="unit" n="75">gomūtre'ṣṭaguṇe paktvā tasmiṃstat prakṣipettataḥ| udumbarasamānkṛtvā vaṭakāṃstān yathāgni nā||75||</seg> <seg type="unit" n="76">upayuñjīta takreṇa sātmyaṃ jīrṇe ca bhojanam| maṇḍūravaṭakā hyete prāṇadāḥ pāṇḍurogiṇām||76||</seg> <seg type="unit" n="77">kuṣṭhānyajīrṇakaṃ śothamūrustambhaṃ kaphāmayān| arśāṃsi kāmalāṃ mehaṃ plīhānaṃ śamayanti ca||77||</seg> <seg type="unit" n="78">iti maṇḍūravaṭakāḥ| tāpyādrijaturūpyāyomalāḥ pañcapalāḥ pṛthak| citrakatriphalāvyoṣaviḍaṅgaiḥ palikaiḥ saha||78||</seg> <seg type="unit" n="79">śarkarāṣṭapalonmiśrāścūrṇitā madhunā''plutāḥ| abhyasyāstvakṣamātrā hi jīrṇe hitamitāśinā||79||</seg> kulatthakākamācyādikapotaparihāriṇā|80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">triphalāyāstrayo bhāgāstrayastrikaṭukasya ca||80||</seg> <seg type="unit" n="81">bhāgaścitrakamūlasya viḍaṅgānāṃ tathaiva ca| pañcāśmajatuno bhāgāstathā rūpyamalasya ca||81||</seg> <seg type="unit" n="82">mākṣikasya ca śuddhasya lauhasya rajasastathā| aṣṭau bhāgāḥ sitāyāśca tatsarvaṃ sūkṣmacūrṇitam||82||</seg> <seg type="unit" n="83">mākṣikeṇāplutaṃ sthāpyamāyase bhājane śubhe| udumbarasamāṃ mātrāṃ tataḥ khādedyathāgni nā||83||</seg> <seg type="unit" n="84">dine dine prayuñjīta jīrṇe bhojyaṃ yathepsitam| varjayitvā kulatthāni kākamācīṃ kapotakam||84||</seg> <seg type="unit" n="85">yogarāja iti khyāto yogo'yamamṛtopamaḥ| rasāyanamidaṃ śreṣṭhaṃ sarvarogaharaṃ śivam||85||</seg> <seg type="unit" n="86">pāṇḍurogaṃ viṣaṃ kāsaṃ yakṣmāṇaṃ viṣamajvaram| kuṣṭhānyajīrṇakaṃ mehaṃ śoṣaṃ śvāsamarocakam||86||</seg> viśeṣāddhantyapasmāraṃ kāmalāṃ gudajāni ca| iti yogarājaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">kauṭajatriphalānimbapaṭolaghananāgaraiḥ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">bhāvitāni daśāhāni rasairdvitriguṇāni vā| śilājatupalānyaṣṭau tāvatī sitaśarkarā||88||</seg> <seg type="unit" n="90">tvakkṣīrī pippalī dhātrī karkaṭākhyā palonmitā| nidigdhyāḥ phalamūlābhyāṃ palaṃ yuktyā trigandhakam| cūrṇitaṃ madhunaḥ kuryāt tripalenākṣikān guḍān| dāḍimāmbupayaḥpakṣirasatoyasurāsavān||90||</seg> <seg type="unit" n="91">tān bhakṣayitvā'nupibenniranno bhukta eva vā| pāṇḍukuṣṭhajvaraplīhatamakārśobhagandarān||91||</seg> <seg type="unit" n="92">pūtihṛcchukramūtrāgnidoṣaśoṣagarodarān <note place="foot" type="variant" n="13">‘hṛdrogaśukra...’ iti pā.</note>| kāsāsṛgdarapittāsṛkśothagulmagalāmayān||92||</seg> <seg type="unit" n="93">te ca sarvavraṇān hanyuḥ sarvarogaharāḥ śivāḥ| iti śilājatuvaṭakāḥ| punarnavā trivṛdvyoṣaviḍaṅgaṃ dāru citrakam||93||</seg> <seg type="unit" n="94">kuṣṭhaṃ haridre triphalā dantī cavyaṃ kaliṅgakāḥ| pippalī <note place="foot" type="variant" n="14">‘kaṭukā’ iti pā.</note> pippalīmūlaṃ mustaṃ ceti palonmitam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">maṇḍūraṃ dviguṇaṃ cūrṇādgomūtre dvyāḍhake pacet| kolavadguṭikāḥ kṛtvā takreṇāloḍya nā pibet||95||</seg> <seg type="unit" n="96">tāḥ pāṇḍurogān plīhānamarśāṃsi viṣamajvaram| śvayathuṃ grahaṇīdoṣaṃ hanyuḥ kuṣṭhaṃ krimīṃstathā||96||</seg> <seg type="unit" n="97">iti punarnavāmaṇḍūram| dārvītvak triphalā vyoṣaṃ viḍaṅgamayaso rajaḥ| madhusarpiryutaṃ lihyāt kāmalāpāṇḍurogavān||97||</seg> <seg type="unit" n="98">tulyā ayorajaḥpathyāharidrāḥ kṣaudrasarpiṣā| cūrṇitāḥ kāmalī lihyādguḍakṣaudreṇa vā'bhayāḥ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">triphalā dve haridre ca kaṭurohiṇyayorajaḥ| cūrṇitaṃ kṣaudrasarpirbhyāṃ sa lehaḥ kāmalāpahaḥ||99||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">dvipalāṃśāṃ tugākṣīrīṃ nāgaraṃ madhuyaṣṭikām| prāsthikīṃ pippalīṃ drākṣāṃ śarkarārdhatulāṃ śubhām||100||</seg> <seg type="unit" n="101">dhātrīphalarasadroṇe cūrṇitaṃ lehavat pacet| śītaṃ madhuprasthayutaṃ lihyāt pāṇitalaṃ tataḥ||101||</seg> hantyeṣa kāmalāṃ pittaṃ pāṇḍuṃ kāsaṃ halīmakam| iti dhātryavalehaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">tryūṣaṇaṃ triphalā cavyaṃ citrako devadāru ca||102||</seg> <seg type="unit" n="103">viḍaṅgānyatha mustaṃ ca vatsakaṃ ceti cūrṇayet| maṇḍūratulyaṃ taccūrṇaṃ gomūtre'ṣṭaguṇe pacet||103||</seg> <seg type="unit" n="104">śanaiḥ siddhāstathā śītāḥ kāryāḥ karṣasamā guḍāḥ| yathāgni bhakṣaṇīyāste plīhapāṇḍvāmayāpahāḥ||104||</seg> grahaṇyarśonudaścaiva takravāṭyāśinaḥ smṛtāḥ| iti maṇḍūravaṭakāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">mañjiṣṭhā rajanī drākṣā balāmūlānyayorajaḥ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">lodhraṃ caiteṣu gauḍaḥ syādariṣṭaḥ pāṇḍurogiṇām| iti gauḍo'riṣṭaḥ| bījakātṣoḍaśapalaṃ triphalāyāśca viṃśatiḥ||106||</seg> <seg type="unit" n="107">drākṣāyāḥ pañca lākṣāyāḥ sapta droṇe jalasya tat| sādhyaṃ pādāvaśeṣe tu pūtaśeṣe samāvapet||107||</seg> <seg type="unit" n="108">śarkarāyāstulāṃ prasthaṃ mākṣikasya ca kārṣikam| vyoṣaṃ vyāghranakhośīraṃ kramukaṃ sailavālukam||108||</seg> <seg type="unit" n="109">madhukaṃ kuṣṭhamityetaccūrṇitaṃ ghṛtabhājane| yaveṣu daśarātraṃ tadgrīṣme dviḥ śiśire sthitam||109||</seg> <seg type="unit" n="110">pibettadgrahaṇīpāṇḍurogārśaḥśothagulmanut| mūtrakṛcchrāśmarīmehakāmalāsannipātajit||110||</seg> bījakāriṣṭa ityeṣa ātreyeṇa prakīrtitaḥ| iti bījakāriṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">dhātrīphalasahasre dve pīḍayitvā rasaṃ tu tam||111||</seg> <seg type="unit" n="112">kṣaudrāṣṭāṃśena saṃyuktaṃ kṛṣṇārdhakuḍavena ca| śarkarārdhatulonmiśraṃ pakṣaṃ snigdhaghaṭe sthitam||112||</seg> <seg type="unit" n="113">prapibenmātrayā prātarjīrṇe hitamitāśanaḥ| kāmalāpāṇḍuhṛdrogavātāsṛgviṣamajvarān||113||</seg> kāsahikkāruciśvāsāṃścaiṣo'riṣṭaḥ praṇāśayet| iti dhātryariṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">sthirādibhiḥ śṛtaṃ toyaṃ pānāhāre praśasyate||114||</seg> pāṇḍūnāṃ, kāmalārtānāṃ mṛdvīkāmalakīrasaḥ|115|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">pāṇḍurogapraśāntyarthamiti proktaṃ maharṣiṇā||115||</seg> <seg type="unit" n="116">vikalpyametadbhiṣajā pṛthagdoṣabalaṃ prati| vātike snehabhūyiṣṭhaṃ, paittike tiktaśītalam||116||</seg> ślaiṣmike kaṭutiktoṣṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘kaṭurūkṣoṣṇaṃ’ iti pā.</note>, vimiśraṃ sānnipātike|117|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">nipātayeccharīrāttu mṛttikāṃ bhakṣitāṃ bhiṣak||117||</seg> <seg type="unit" n="118">yuktijñaḥ śodhanaistīkṣṇaiḥ prasamīkṣya balābalam| śuddhakāyasya sarpīṃṣi balādhānāni yojayet||118||</seg> <seg type="unit" n="119">vyoṣaṃ bilvaṃ haridre dve triphalā dve punarnave| mustānyayorajaḥ pāṭhā viḍaṅgaṃ devadāru ca||119||</seg> <seg type="unit" n="120">vṛścikālī ca bhārgī ca sakṣīraistaiḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘sakṣāraiḥ’ iti pā.</note> samairghṛtam| sādhayitvā pibedyuktyā naro mṛddoṣapīḍitaḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">tadvat keśarayaṣṭyāhvapippalīkṣāraśādvalaiḥ| mṛdbhakṣaṇādāturasya laulyādavinivartinaḥ||121||</seg> <seg type="unit" n="122">dveṣyārthaṃ bhāvitāṃ kāmaṃ dadyāttaddoṣanāśanaiḥ| viṅgailātiviṣayā nimbapatreṇa pāṭhayā||122||</seg> vārtākaiḥ kaṭurohiṇyā kauṭajairmūrvayā'pi vā|123|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">yathādoṣaṃ prakurvīta bhaiṣajyaṃ pāṇḍurogiṇām||123||</seg> kriyāviśeṣa eṣo'sya mato hetuviśeṣataḥ|124|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">tilapiṣṭanibhaṃ yastu varcaḥ sṛjati kāmalī||124||</seg> <seg type="unit" n="125">śleṣmaṇā ruddhamārgaṃ tat pittaṃ kaphaharairjayet| rūkṣaśītagurusvāduvyāyāmairveganigrahaiḥ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">kaphasammūrcchito vāyuḥ sthānāt pittaṃ kṣipedbalī| hāridranetramūtratvak śvetavarcāstadā naraḥ||126||</seg> <seg type="unit" n="127">bhavet sāṭopaviṣṭambho guruṇā hṛdayena ca| daurbalyālpāgnipārśvārtihikkāśvāsārucijvaraiḥ||127||</seg> krameṇālpe'nusajyeta <note place="foot" type="variant" n="17">‘krameṇālpena sajyeta’ iti pā.</note> pitte śākhāsamāśrite|128|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">barhitittiridakṣāṇāṃ rūkṣāmlaiḥ kaṭukai rasaiḥ||128||</seg> <seg type="unit" n="129">śuṣkamūlakakaulatthairyūṣaiścānnāni bhojayet| mātuluṅgarasaṃ kṣaudrapippalīmaricānvitam||129||</seg> sanāgaraṃ pibet pittaṃ tathā'syaiti svamāśayam|130|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">kaṭutīkṣṇoṣṇalavaṇairbhṛśāmlaiścāpyupakramaḥ||130||</seg> <seg type="unit" n="131">āpittarāgācchakṛto <note place="foot" type="variant" n="18">gaṅgādharastu ‘āpittarogāt’ iti paṭhitvā ‘uktahāridranetratvādirogasadbhāvaparyantaṃ’ iti vyākhyānayati</note> vāyoścāpraśamādbhavet| svasthānamāgate pitte purīṣe pittarañjite||131||</seg> nivṛttopadravasya syāt pūrvaḥ kāmaliko vidhiḥ|132|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">yadā tu pāṇḍorvarṇaḥ syāddharitaśyāvapītakaḥ||132||</seg> <seg type="unit" n="133">balotsāhakṣayastandrā mandrāgnitvaṃ mṛdujvaraḥ| strīṣvaharṣo'ṅgamardaśca śvāsastṛṣṇā'rucirbhramaḥ||133||</seg> halīmakaṃ tadā tasya vidyādanilapittataḥ|134|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">guḍūcīsvarasakṣīrasādhitaṃ māhiṣaṃ ghṛtam||134||</seg> <seg type="unit" n="135">sa pibettrivṛtāṃ snigdho rasenāmalakasya tu| virikto madhuraprāyaṃ bhajet pittānilāpaham||135||</seg> <seg type="unit" n="136">drākṣālehaṃ ca pūrvoktaṃ sarpīṃṣi madhurāṇi ca| yāpanān kṣīrabastīṃśca śīlayetsānuvāsanān||136||</seg> <seg type="unit" n="137">mārdvīkāriṣṭayogāṃśca pibedyuktyā'gnivṛddhaye| kāsikaṃ cābhayālehaṃ pippalīṃ madhukaṃ balām||137||</seg> payasā ca prayuñjīta yathādoṣaṃ yathābalam|138|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">tatra ślokau- pāṇḍoḥ pañcavidhasyoktaṃ hetulakṣaṇabheṣajam||138||</seg> <seg type="unit" n="139">kāmalā dvividhā teṣāṃ sādhyāsādhyatvameva ca| teṣāṃ vikalpo yaścānyo mahāvyādhirhalīmakaḥ| tasya coktaṃ samāsena vyañjanaṃ sacikitsitam||139||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne pāṇḍurogacikitsitaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||16||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="17" xml:id="ca.6.17">
          <head>hikkāśvāsacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto hikkāśvāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vedalokārthatattvajñamātreyamṛṣimuttamam| apṛcchat saṃśayaṃ dhīmānagniveśaḥ kṛtāñjaliḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">ya ime dvividhāḥ proktāstridoṣāstriprakopaṇāḥ| rogā nānātmakāsteṣāṃ kasko bhavati durjayaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">agniveśasya tadvākyaṃ śrutvā matimatāṃ varaḥ| uvāca paramaprītaḥ paramārthaviniścayam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kāmaṃ prāṇaharā rogā bahavo na tu te tathā| yathā śvāsaśca hikkā ca prāṇānāśu nikṛntataḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">anyairapyupasṛṣṭasya rogairjantoḥ pṛthagvidhaiḥ| ante sañjāyate hikkā śvāso vā tīvravedanaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kaphavātātmakāvetau pittasthānasamudbhavau| hṛdayasya rasādīnāṃ dhātūnāṃ copaśoṣaṇau||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tasmāt sādhāraṇāvetau matau paramadurjayau| mithyopacaritau kruddhau hata āśīviṣāviva||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">pṛthak pañcavidhāvetau nirdiṣṭau rogasaṅgrahe| tayoḥ śṛṇu samutthānaṃ liṅgaṃ ca sabhiṣagjitam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">rajasā dhūmavātābhyāṃ śītasthānāmbusevanāt| vyāyāmādgrāmyadharmādhvarūkṣānnaviṣamāśanāt||11||</seg> <seg type="unit" n="12">āmapradoṣādānāhādraukṣyādatyapatarpaṇāt| daurbalyānmarmaṇo ghātāddvandvācchuddhyatiyogataḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">atīsārajvaracchardipratiśyāyakṣatakṣayāt| raktapittādudāvartādvisūcyalasakādapi||13||</seg> <seg type="unit" n="14">pāṇḍurogādviṣāccaiva pravartete gadāvimau| niṣpāvamāṣapiṇyākatilatailaniṣevaṇāt||14||</seg> <seg type="unit" n="15">piṣṭaśālūkaviṣṭambhividāhigurubhojanāt| jalajānūpapiśitadadhyāmakṣīrasevanāt||15||</seg> <seg type="unit" n="16">abhiṣyandyupacārācca śleṣmalānāṃ ca sevanāt| kaṇṭhorasaḥ pratīghātādvibandhaiśca pṛthagvidhaiḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">mārutaḥ prāṇavāhīni srotāṃsyāviśya kupyati| uraḥsthaḥ kaphamuddhūya hikkāśvāsān karoti saḥ||17||</seg> ghorān prāṇoparodhāya prāṇināṃ pañca pañca ca|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ubhayoḥ pūrvarūpāṇi śṛṇu vakṣyāmyataḥ param||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kaṇṭhorasorgurutvaṃ ca vadanasya kaṣāyatā| hikkānāṃ pūrvarūpāṇi kukṣerāṭopa eva ca||19||</seg> <seg type="unit" n="20">ānāhaḥ pārśvaśūlaṃ ca pīḍanaṃ hṛdayasya ca| prāṇasya ca vilomatvaṃ śvāsānāṃ pūrvalakṣaṇam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">prāṇodakānnavāhīni srotāṃsi sakapho'nilaḥ| hikkāḥ karoti saṃrudhya tāsāṃ liṅgaṃ pṛthak śṛṇu||21||</seg> <seg type="unit" n="22">kṣīṇamāṃsabalaprāṇatejasaḥ sakapho'nilaḥ| gṛhītvā sahasā kaṇṭhamuccairghoṣavatīṃ bhṛśam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">karoti satataṃ hikkāmekadvitriguṇaṃ tathā| prāṇaḥ srotāṃsi marmāṇi saṃrudhyoṣmāṇameva ca||23||</seg> <seg type="unit" n="24">sañjñāṃ muṣṇāti gātrāṇāṃ stambhaṃ sañjanayatyapi| mārgaṃ caivānnapānānāṃ ruṇaddhyupahatasmṛteḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">sāśruviplutanetrasya stabdhaśaṅkhacyutabhruvaḥ| saktajalpapralāpasya nirvṛtiṃ nādhigacchataḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">mahāmūlā mahāvegā mahāśabdā mahābalā| mahāhikketi sā nṝṇāṃ sadyaḥ prāṇaharā matā||26||</seg> iti mahāhikkā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">hikkate yaḥ pravṛddhastu kṛśo dīnamanā naraḥ| jarjareṇorasā kṛcchraṃ gambhīramanunādayan||27||</seg> <seg type="unit" n="28">sañjṛmbhan saṅkṣipaṃścaiva tathā'ṅgāni prasārayan| pārśve cobhe samāyamya kūjan stambharugarditaḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">nābheḥ pakvāśayādvā'pi hikkā cāsyopajāyate| kṣobhayantī bhṛśaṃ dehaṃ nāmayantīva tāmyataḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">ruṇaddhyucchvāsamārgaṃ tu pranaṣṭabalacetasaḥ| gambhīrā nāma sā tasya hikkā prāṇāntikī matā||30||</seg> iti gambhīrā hikkā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">vyapetā jāyate hikkā yā'nnapāne caturvidhe| āhārapariṇāmānte bhūyaśca labhate balam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">pralāpavamyatīsāratṛṣṇārtasya vicetasaḥ| jṛmbhiṇo viplutākṣasya śuṣkāsyasya vināminaḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">paryādhmātasya hikkā yā jatrumūlādasantatā| sā vyapeteti vijñeyā hikkā prāṇoparodhinī||33||</seg> iti vyapetā hikkā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">kṣudravāto yadā koṣṭhādvyāyāmaparighaṭṭitaḥ| kaṇṭhe prapadyate hikkāṃ tadā kṣudrāṃ karoti saḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">atiduḥkhā na sā coraḥśiromarmaprabādhinī| na cocchvāsānnapānānāṃ mārgamāvṛtya tiṣṭhati||35||</seg> <seg type="unit" n="36">vṛddhimāyasyato yāti bhuktamātre ca mārdavam| yataḥ pravartate pūrvaṃ tata eva nivartate||36||</seg> <seg type="unit" n="37">hṛdayaṃ kloma kaṇṭhaṃ ca tālukaṃ ca samāśritā| mṛdvī sā kṣudrahikketi nṛṇāṃ sādhyā prakīrtitā||37||</seg> iti kṣudrahikkā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">sahasā'tyabhyavahṛtaiḥ pānānnaiḥ pīḍito'nilaḥ| ūrdhvaṃ prapadyate koṣṭhānmadyairvā'timadapradaiḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">tathā'tiroṣabhāṣyādhvahāsyabhārātivartanaiḥ| vāyuḥ koṣṭhagato dhāvan pānabhojyaprapīḍitaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">uraḥsrotaḥ samāviśya kuryāddhikkāṃ tato'nnajām| tathā śanairasambandhaṃ kṣuvaṃścāpi sa hikkate||40||</seg> <seg type="unit" n="41">na marmabādhājananī nendriyāṇāṃ prabādhinī| hikkā pīte tathā bhukte śamaṃ yāti ca sā'nnajā||41||</seg> ityannajā hikkā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">atisañcitadoṣasya bhaktacchedakṛśasya ca| vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyātivyavāyinaḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">āsāṃ yā sā samutpannā hikkā hantyāśu jīvitam| yamikā ca pralāpārtitṛṣṇāmohasamanvitā||43||</seg> <seg type="unit" n="44">akṣīṇaścāpyadīnaśca sthiradhātvindriyaśca yaḥ| tasya sādhayituṃ śakyā yamikā hantyato'nyathā||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">yadā srotāṃsi saṃrudhya mārutaḥ kaphapūrvakaḥ| viṣvagvrajati saṃruddhastadā śvāsānkaroti saḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">uddhūyamānavāto yaḥ śabdavahuḥkhito naraḥ| uccaiḥ śvasiti saṃruddho mattarṣabha ivāniśam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">pranaṣṭajñānavijñānastathā vibhrāntalocanaḥ| vikṛtākṣyānano baddhamūtravarcā viśīrṇavāk||47||</seg> <seg type="unit" n="48">dīnaḥ praśvasitaṃ cāsya dūrādvijñāyate bhṛśam| mahāśvāsopasṛṣṭaḥ sa kṣiprameva vipadyate||48||</seg> iti mahāśvāsaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">dīrghaṃ śvasiti yastūrdhvaṃ na ca pratyāharatyadhaḥ| śleṣmāvṛtamukhasrotāḥ kruddhagandhavahārditaḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">ūrdhvadṛṣṭirvipaśyaṃśca vibhrāntākṣa itastataḥ| pramuhyan vedanārtaśca śuṣkāsyo'ratipīḍitaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">ūrdhvaśvāse prakupite <note place="foot" type="variant" n="2">‘pravṛtte tu yaścādhaḥ śvāsarodhabhāk’ iti pā.</note> hyadhaḥśvāso nirudhyate| muhyatastāmyataścordhvaṃ śvāsastasyaiva hantyasūn||51||</seg> ityūrdhvaśvāsaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">yastu śvasiti vicchinnaṃ sarvaprāṇena pīḍitaḥ| na vā śvasiti duḥkhārto marmacchedarugarditaḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">ānāhasvedamūrcchārto dahyamānena bastinā| viplutākṣaḥ parikṣīṇaḥ śvasan raktaikalocanaḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vicetāḥ pariśuṣkāsyo vivarṇaḥ pralapannaraḥ| chinnaśvāsena vicchinnaḥ sa śīghraṃ prajahātyasūn||54||</seg> iti chinnaśvāsaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">pratilomaṃ yadā vāyuḥ srotāṃsi pratipadyate| grīvāṃ śiraśca saṅgṛhya śleṣmāṇaṃ samudīrya ca||55||</seg> <seg type="unit" n="56">karoti pīnasaṃ tena ruddho ghurghurukaṃ tathā| atīva tīvravegaṃ ca śvāsaṃ prāṇaprapīḍakam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">pratāmyatyativegācca kāsate sannirudhyate| pramohaṃ kāsamānaśca sa gacchati muhurmuhuḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">śleṣmaṇyamucyamāne tu bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ| tasyaiva ca vimokṣānte muhūrtaṃ labhate sukham||58||</seg> <seg type="unit" n="59">athāsyoddhvaṃsate kaṇṭhaḥ kṛcchrācchaknoti bhāṣitum| na cāpi nidrāṃ labhate śayānaḥ śvāsapīḍitaḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">pārśve tasyāvagṛhṇāti śayānasya samīraṇaḥ| āsīno labhate saukhyamuṣṇaṃ caivābhinandati||60||</seg> <seg type="unit" n="61">ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamartimān| viśuṣkāsyo muhuḥ śvāso muhuścaivāvadhamyate||61||</seg> <seg type="unit" n="62">meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiścābhivardhate| sa yāpyastamakaśvāsaḥ sādhyo vā syānnavotthitaḥ||62||</seg> iti tamakaśvāsaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">jvaramūrcchāparītasya vidyāt pratamakaṃ tu tam| udāvartarajo'jīrṇaklinnakāyanirodhajaḥ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">tamasā vardhate'tyarthaṃ śītaiścāśu praśāmyati| majjatastamasīvā'sya vidyāt santamakaṃ tu tam||64||</seg> iti pratamakasantamakaśvāsau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">rūkṣāyāsodbhavaḥ koṣṭhe kṣudro vāta udīrayan| kṣudraśvāso na so'tyarthaṃ duḥkhenāṅgaprabādhakaḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">hinasti na sa gātrāṇi na ca duḥkho yathetare| na ca bhojanapānānāṃ niruṇaddhyucitāṃ gatim||66||</seg> <seg type="unit" n="67">nendriyāṇāṃ vyathāṃ nāpi kāñcidāpādayedrujam| sa sādhya ukto balinaḥ sarve cāvyaktalakṣaṇāḥ||67||</seg> iti śvāsāḥ samuddiṣṭā hikkāścaiva svalakṣaṇaiḥ|68|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">eṣāṃ prāṇaharā varjyā ghorāste hyāśukāriṇaḥ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">bheṣajaiḥ sādhyayāpyāṃstu kṣipraṃ bhiṣagupācaret| upekṣitā daheyurhi śuṣkaṃ kakṣamivānalaḥ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">kāraṇasthānamūlaikyādekameva cikitsitam| dvayorapi yathādṛṣṭamṛṣibhistannibodhata||70||</seg> <seg type="unit" n="71">hikkāśvāsārditaṃ snigdhairādau svedairupācaret| āktaṃ lavaṇatailena nāḍīprastarasaṅkaraiḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">tairasya grathitaḥ śleṣmā srotaḥsvabhivilīyate| khāni mārdavamāyānti tato vātānulomatā||72||</seg> <seg type="unit" n="73">yathā'drikuñjeṣvarkāṃśutaptaṃ viṣyandate himam| śleṣmā taptaḥ sthiro dehe svedairviṣyandate tathā||73||</seg> <seg type="unit" n="74">svinnaṃ jñātvā tatastūrṇaṃ bhojayet snigdhamodanam| matsyānāṃ śūkarāṇāṃ vā rasairdadhyuttareṇa vā||74||</seg> <seg type="unit" n="75">tataḥ śleṣmaṇi saṃvṛddhe vamanaṃ pāyayettu tam| pippalīsaindhavakṣaudrairyuktaṃ vātāvirodhi yat||75||</seg> <seg type="unit" n="76">nirhṛte sukhamāpnoti sa kaphe duṣṭavigrahe| srotaḥsu ca viśuddheṣu caratyavihato'nilaḥ||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">līnaśceddoṣaśeṣaḥ syāddhūmaistaṃ nirharedbudhaḥ| haridrāṃ patrameraṇḍamūlaṃ lākṣāṃ manaḥśilām||77||</seg> <seg type="unit" n="87">sadevadārvalaṃ māṃsīṃ piṣṭvā vartiṃ prakalpayet| tāṃ ghṛtāktāṃ pibeddhūmaṃ yavairvā ghṛtasaṃyutaiḥ||87||</seg> <seg type="unit" n="79">madhūcchiṣṭaṃ sarjarasaṃ ghṛtaṃ mallakasampuṭe| kṛtvā dhūmaṃ pibecchṛṅgaṃ bālaṃ vā snāyu vā gavām||79||</seg> <seg type="unit" n="80">syonākavardhamānānāṃ nāḍīṃ śuṣkāṃ kuśasya vā| padmakaṃ gugguluṃ lohaṃ śallakīṃ vā ghṛtāplutam||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">svarakṣīṇātisārāsṛkpittadāhānubandhajān| madhurasnigdhaśītādyairhikkāśvāsānupācaret||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">na svedyāḥ pittadāhārtā raktasvedātivartinaḥ| kṣīṇadhātubalā rūkṣā garbhiṇyaścāpi pittalāḥ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">koṣṇaiḥ kāmamuraḥkaṇṭhaṃ snehasekaiḥ saśarkaraiḥ| utkārikopanāhaiśca svedayen mṛdubhiḥ kṣaṇam||83||</seg> <seg type="unit" n="84">tilomāmāṣagodhūmacūrṇairvātaharaiḥ saha| snehaiścotkārikā sāmlaiḥ sakṣīrairvā kṛtā hitā||84||</seg> <seg type="unit" n="85">navajvarāmadoṣeṣu rūkṣasvedaṃ vilaṅghanam| samīkṣyollekhanaṃ vā'pi kārayellavaṇāmbunā||85||</seg> <seg type="unit" n="86">atiyogoddhataṃ vātaṃ dṛṣṭvā vātaharairbhiṣak| rasādyairnātiśītoṣṇairabhyaṅgaiśca śamaṃ nayet||86||</seg> <seg type="unit" n="87">udāvarte tathā''dhmāne mātuluṅgāmlavetasaiḥ| hiṅgupīlubiḍaiścānnaṃ yuktaṃ syādanulomanam||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">hikkāśvāsāmayī hyeko balavān durbalo'paraḥ| kaphādhikastathaivaiko rūkṣo bahvanilo'paraḥ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">kakādhike balasthe ca vamanaṃ savirecanam| kuryāt pathyāśine dhūmalehādiśamanaṃ tataḥ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">vātikān durbalān bālān vṛddhāṃścānilasūdanaiḥ| tarpayedeva śamanaiḥ snehayūṣarasādibhiḥ||90||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">anutkliṣṭakaphāsvinnadurbalānāṃ viśodhanāt| vāyurlabdhāspado marma saṃśoṣyāśu haredasūn||91||</seg> <seg type="unit" n="92">dṛḍhān bahukaphāṃstasmādrasairānūpavārijaiḥ| tṛptānviśodhayetsvinnān bṛṃhayeditarān bhiṣak||92||</seg> <seg type="unit" n="93">barhitittiridakṣāśca jāṅgalāśca mṛgadvijāḥ| daśamūlīrase siddhāḥ kaulatthe vā rase hitāḥ||93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">nidigdhikāṃ bilvamadhyaṃ karkaṭākhyāṃ durālabhām| trikaṇṭakaṃ guḍūcīṃ ca kulatthāṃśca sacitrakān||94||</seg> <seg type="unit" n="95">jale paktvā rasaḥ pūtaḥ pippalīghṛtabharjitaḥ| sanāgaraḥ salavaṇaḥ syādyūṣo bhojane hitaḥ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">rāsnāṃ balāṃ pañcamūlaṃ hrasvaṃ mudgān sacitrakān| paktvā'mbhasi rase tasmin yūṣaḥ sādhyaśca pūrvavat||96||</seg> <seg type="unit" n="97">pallavānmātuluṅgasya nimbasya kulakasya ca| paktvā mudgāṃśca savyoṣān kṣārayūṣaṃ vipācayet||97||</seg> <seg type="unit" n="98">dattvā salavaṇaṃ kṣāraṃ śigrūṇi maricāni ca| yuktyā saṃsādhito yūṣo hikkāśvāsavikāranut||98||</seg> <seg type="unit" n="99">kāsamardakapatrāṇāṃ yūṣaḥ śobhāñjanasya ca| śuṣkamūlakayūṣaśca hikkāśvāsanivāraṇaḥ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">sadadhivyoṣasarpiṣko yūṣo vārtākajo hitaḥ| śāliṣaṣṭikagodhūmayavānnānyanavāni ca||100||</seg> <seg type="unit" n="101">hiṅgusauvarcalājājībiḍapauṣkaracitrakaiḥ| siddhā karkaṭaśṛṅgyā ca yavāgūḥ śvāsahikkinām||101||</seg> <seg type="unit" n="102">daśamūlīśaṭīrāsnāpippalīmūlapauṣkaraiḥ| śṛṅgītāmalakībhārgīguḍūcīnāgarāmbubhiḥ||102||</seg> <seg type="unit" n="103">yavāgūṃ vidhinā siddhāṃ kaṣāyaṃ vā pibennaraḥ| kāsahṛdgrahapārśvārtihikkāśvāsapraśāntaye||103||</seg> <seg type="unit" n="104">puṣkarāhvaśaṭīvyoṣamātuluṅgāmlavetasaiḥ| yojayedannapānāni sasarpirbiḍahiṅgubhiḥ||104||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">daśamūlasya vā kvāthamathavā devadāruṇaḥ| tṛṣito madirāṃ vā'pi hikkāśvāsī pibennaraḥ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">pāṭhāṃ madhurasāṃ rāsnāṃ saralaṃ devadāru ca| prakṣālya jarjarīkṛtya surāmaṇḍe nidhāpayet||106||</seg> <seg type="unit" n="107">taṃ mandalavaṇaṃ kṛtvā bhiṣak prasṛtasammitam| pāyayettu tato hikkā śvāsaścaivopaśāmyati||107||</seg> <seg type="unit" n="108">hiṅgu sauvarcalaṃ kolaṃ samaṅgāṃ pippalīṃ balām| mātuluṅgarase piṣṭamāranālena vā pibet||108||</seg> <seg type="unit" n="109">sauvarcalaṃ nāgaraṃ ca bhārgīṃ dviśarkarāyutam| uṣṇāmbunā pibedetaddhikkāśvāsavikāranut||109||</seg> <seg type="unit" n="110">bhārgīnāgarayoḥ kalkaṃ maricakṣārayostathā| pītadrucitrakāsphotāmūrvāṇāṃ cāmbunā pibet||110||</seg> <seg type="unit" n="111">madhūlikā tugākṣīrī nāgaraṃ pippalī tathā| utkārikā ghṛte siddhā śvāse pittānubandhaje||111||</seg> <seg type="unit" n="112">śvāvidhaṃ śaśamāṃsaṃ ca śallakasya ca śoṇitam| pippalīghṛtasiddhāni śvāse vātānubandhaje||112||</seg> <seg type="unit" n="113">suvarcalāraso dugdhaṃ ghṛtaṃ trikaṭukānvitam| śālyodanasyānupānaṃ vātapittānuge hitam||113||</seg> <seg type="unit" n="114">śirīṣapuṣpasvarasaḥ saptaparṇasya vā punaḥ| pippalīmadhusaṃyuktaḥ kaphapittānuge mataḥ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">madhukaṃ pippalīmūlaṃ guḍo gośvaśakṛdrasaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘gośakṛto rasaḥ’ iti pā.</note>| ghṛtaṃ kṣaudraṃ kāsaśvāsahikkābhiṣyandināṃ śubham||115||</seg> <seg type="unit" n="116">kharāśvoṣṭravarāhāṇāṃ meṣasya ca gajasya ca| śakṛdrasaṃ bahukaphe caikaikaṃ madhunā pibet||116||</seg> <seg type="unit" n="117">kṣāraṃ cāpyaśvagandhāyā lihyānnā kṣaudrasarpiṣā| mayūrapādanālaṃ vā śakalaṃ śallakasya vā||117||</seg> <seg type="unit" n="118">śvāvijjāṇḍakacāṣāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘śvāvidrohakacāṣāṇāṃ’ iti, ‘śvāvijjāhakacāṣāṇāṃ’ iti ca pā.</note> romāṇi kurarasya vā| śṛṅgyekadviśaphānāṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘ekadviśaphaśṛggāṇi’ iti pā.</note> vā carmāsthīni khurāṃstathā||118||</seg> <seg type="unit" n="119">sarvāṇyekaikaśo vā'pi dagdhvā kṣaudraghṛtānvitam| cūrṇaṃ līḍhvā jayet kāsaṃ hikkāṃ śvāsaṃ ca dāruṇam||119||</seg> <seg type="unit" n="120">ete hi kaphasaṃruddhagatiprāṇaprakopajāḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘…prāṇaprakopahāḥ’ iti pā.</note>| tasmāttanmārgaśuddhyarthaṃ deyā lehā na niṣkaphe||120||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">kāsine cchardanaṃ dadyāt svarabhaṅge ca buddhimān| vātaśleṣmaharairyuktaṃ tamake tu virecanam||121||</seg> <seg type="unit" n="122">udīryate bhṛśataraṃ mārgarodhādvahajjalam| yathā tathā'nilastasya mārgaṃ nityaṃ viśodhayet||122||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">śaṭīcorakajīvantītvaṅmustaṃ puṣkarāhvayam| surasaṃ tāmalakyelā pippalyaguru nāgaram||123||</seg> <seg type="unit" n="124">vālakaṃ ca samaṃ cūrṇaṃ kṛtvā'ṣṭaguṇaśarkaram| sarvathā tamake śvāse hikkāyāṃ ca prayojayet||124||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">muktāpravālavaidūryaśaṅkhasphaṭikamañjanam| sasāragandhakācārkasūkṣmailālavaṇadvayam <note place="foot" type="variant" n="9">‘sakṣāragandhakācārka...’ iti, ‘sakṣāragandhakācāni’ iti ca pā.</note>||125||</seg> <seg type="unit" n="126">tāmrāyorajasī rūpyaṃ sasaugandhikasīsakam <note place="foot" type="variant" n="10">‘saugandhikakaserukam’ iti pā.</note>| jātīphalaṃ śaṇādbījamapāmārgasya taṇḍulāḥ||126||</seg> <seg type="unit" n="127">eṣāṃ pāṇitalaṃ cūrṇaṃ tulyānāṃ kṣaudrasarpiṣā| hikkāṃ śvāsaṃ ca kāsaṃ ca līḍhamāśu niyacchati||127||</seg> <seg type="unit" n="128">añjanāttimiraṃ kācaṃ nīlikāṃ puṣpakaṃ tamaḥ| malyaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘pillaṃ’ iti pā.</note> kaṇḍūmabhiṣyandamarma caiva praṇāśayet||128||</seg> iti muktādyaṃ cūrṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">śaṭīpuṣkaramūlānāṃ cūrṇamāmalakasya ca| madhunā saṃyutaṃ lehyaṃ cūrṇaṃ vā kālalohajam||129||</seg> <seg type="unit" n="130">saśarkarāṃ tāmalakīṃ drākṣāṃ gośvaśakṛdrasam| tulyaṃ guḍaṃ nāgaraṃ ca prāśayennāvayettathā||130||</seg> <seg type="unit" n="131">laśunasya palāṇḍorvā mūlaṃ gṛñjanakasya vā| nāvayeccandanaṃ vā'pi nārīkṣīreṇa saṃyutam||131||</seg> <seg type="unit" n="132">sukhoṣṇaṃ ghṛtamaṇḍaṃ vā saindhavenāvacūrṇitam| nāvayenmākṣikīṃ viṣṭhāmalaktakarasena vā||132||</seg> <seg type="unit" n="133">nārīkṣīreṇa siddhaṃ vā sarpirmadhurakairapi| pītaṃ nasto niṣiktaṃ vā sadyo hikkāṃ niyacchati||133||</seg> <seg type="unit" n="134">sakṛduṣṇaṃ sakṛcchītaṃ vyatyāsāddhikkināṃ payaḥ| pāne nastaḥkriyāyāṃ vā śarkarāmadhusaṃyutam||134||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">adhobhāgairghṛtaṃ siddhaṃ sadyo hikkāṃ niyacchati| pippalīmadhuyuktau vā rasau dhātrīkapitthayoḥ||135||</seg> <seg type="unit" n="136">lājālākṣāmadhudrākṣāpippalyaśvaśakṛdrasān| lihyāt kolamadhudrākṣāpippalīnāgarāṇi vā||136||</seg> <seg type="unit" n="137">śītāmbusekaḥ sahasā trāso vismāpanaṃ bhayam| krodhaharṣapriyodvegā hikkāpracyāvanā matāḥ||137||</seg> <seg type="unit" n="138">hikkāśvāsavikārāṇāṃ nidānaṃ yat prakīrtitam| varjyamārogyakāmaistaddhikkāśvāsavikāribhiḥ||138||</seg> <seg type="unit" n="139">hikkāśvāsānubandhā <note place="foot" type="variant" n="12">‘śuṣkakṣīṇakaphoraskāhikkāśvāsānubandhinaḥ’ iti pā.</note> ye śuṣkoraḥkaṇṭhatālukāḥ| prakṛtyā rūkṣadehāśca sarpirbhistānupācaret||139||</seg> <seg type="unit" n="140">daśamūlarase sarpirdadhimaṇḍe ca sādhayet| kṛṣṇāsauvarcalakṣāravayaḥsthāhiṅgucorakaiḥ||140||</seg> kāyasthayā ca tat pānāddhikkāśvāsau praṇāśayet|141|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">tejovatyabhayā kuṣṭhaṃ pippalī kaṭurohiṇī||141||</seg> <seg type="unit" n="142">bhūtīkaṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ palāśaścitrakaḥ śaṭī| sauvarcalaṃ tāmalakī saindhavaṃ bilvapeśikā||142||</seg> <seg type="unit" n="143">tālīsapatraṃ jīvantī vacā tairakṣasammitaiḥ| hiṅgupādairghṛtaprasthaṃ pacettoye caturguṇe||143||</seg> <seg type="unit" n="144">etadyathābalaṃ pītvā hikkāśvāsau jayennaraḥ| śothānilārśograhaṇīhṛtpārśvaruja <note place="foot" type="variant" n="13">‘…śākhānilārśo’ iti pā.</note> eva ca||144||</seg> iti tejovatyādighṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">manaḥśilāsarjarasalākṣārajanipadmakaiḥ| mañjiṣṭhailaiśca karṣāṃśaiḥ prasthaḥ siddho ghṛtāddhitaḥ||145||</seg> <seg type="unit" n="146">jīvanīyopasiddhaṃ vā sakṣaudraṃ lehayeddhṛtam| tryūṣaṇaṃ dādhikaṃ vā'pi pibedvāsāghṛtaṃ tathā||146||</seg> iti manaḥśilādighṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">yatkiñcit kaphavātaghnamuṣṇaṃ vātānulomanam| bheṣajaṃ pānamatraṃ vā taddhitaṃ śvāsahikkine||147||</seg> <seg type="unit" n="148">vātakṛdvā kaphaharaṃ kaphakṛdvā'nilāpaham| kāryaṃ naikāntikaṃ tābhyāṃ prāyaḥ śreyo'nilāpaham||148||</seg> <seg type="unit" n="149">sarveṣāṃ bṛṃhaṇe hyalpaḥ śakyaśca prāyaśo bhavet| nātyarthaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘nāvaśyaṃ’ iti pā.</note> śamane'pāyo bhṛśo'śakyaśca karśane||149||</seg> <seg type="unit" n="150">tasmācchuddhānaśuddhāṃśca śamanairbṛṃhaṇairapi| hikkāśvāsārditāñjantūn prāyaśaḥ samupācaret||150||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">tatra ślokaḥ- durjayatve samutpattau kriyaikatve ca kāraṇam| liṅgaṃ pathyaṃ ca hikkānāṃ śvāsānāṃ ceha darśitam||151||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne hikkāśvāsacikitsitaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ||17||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="18" xml:id="ca.6.18">
          <head>kāsacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tapasā yaśasā dhṛtyā dhiyā ca parayā'nvitaḥ| ātreyaḥ kāsaśāntyarthaṃ prāha siddhaṃ cikitsitam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vātādijāstrayo ye ca kṣatajaḥ kṣayajastathā| pañcaite syurnṛṇāṃ kāsā vardhamānāḥ kṣayapradāḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">pūrvarūpaṃ bhavetteṣāṃ śūkapūrṇagalāsyatā| kaṇṭhe kaṇḍūśca bhojyānāmavarodhaśca jāyate||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">adhaḥpratihato vāyurūrdhvasrotaḥsamāśritaḥ| udānabhāvamāpannaḥ kaṇṭhe saktastathorasi||6||</seg> <seg type="unit" n="7">āviśya śirasaḥ khāni sarvāṇi pratipūrayan| ābhañjannākṣipan dehaṃ hanumanye tathā'kṣiṇī||7||</seg> <seg type="unit" n="8">netre pṛṣṭhamuraḥpārśve nirbhujya stambhayaṃstataḥ| śuṣko vā sakapho vā'pi kasanātkāsa ucyate||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">pratighātaviśeṣeṇa tasya vāyoḥ saraṃhasaḥ| vedanāśabdavaiśiṣṭyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘vedanāśabdavaiṣamyaṃ’ iti, ‘vedanāśabdavaiśeṣyaṃ’ iti ca pā.</note> kāsānāmupajāyate||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">rūkṣaśītakaṣāyālpapramitānaśanaṃ striyaḥ| vegadhāraṇamāyāso vātakāsapravartakāḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">hṛtpārśvoraḥśiraḥśūlasvarabhedakaro bhṛśam| śuṣkoraḥkaṇṭhavakrasya hṛṣṭalomnaḥ pratāmyataḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">nirghoṣadainyastananadaurbalyakṣobhamohakṛt| śuṣkakāsaḥ kaphaṃ śuṣkaṃ kṛcchrānmuktvā'lpatāṃ vrajet||12||</seg> <seg type="unit" n="13">snigdhāmlalavaṇoṣṇaiśca bhuktapītaiḥ praśāmyati| ūrdhvavātasya jīrṇe'nne vegavānmāruto bhavet||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kaṭukoṣṇavidāhyamlakṣārāṇāmatisevanam| pittakāsakaraṃ krodhaḥ santāpaścāgnisūryajaḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">pītaniṣṭhīvanākṣitvaṃ tiktāsyatvaṃ svarāmayaḥ| urodhūmāyanaṃ tṛṣṇā dāho moho'rucirbhramaḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">pratataṃ kāsamānaśca jyotīṃṣīva ca paśyati| śleṣmāṇaṃ pittasaṃsṛṣṭaṃ niṣṭhīvati ca paittike||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">gurvabhiṣyandimadhurasnigdhasvapnāviceṣṭanaiḥ| vṛddhaḥ śleṣmā'nilaṃ ruddhvā kaphakāsaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘kaphakāsamudīrayet’ iti pā.</note> karoti hi||17||</seg> <seg type="unit" n="18">mandāgnitvārucicchardipīnasotkleśagauravaiḥ| lomaharṣāsyamādhuryakledasaṃsadanairyutam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">bahulaṃ madhuraṃ snigdhaṃ niṣṭhīvati ghanaṃ kapham| kāsamāno hyarug vakṣaḥ sampūrṇamiva manyate||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ativyavāyabhārādhvayuddhāśvagajavigrahaiḥ| rūkṣasyoraḥ kṣataṃ vāyurgṛhītvā kāsamāvahet||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sa pūrvaṃ kāsate śuṣkaṃ tataḥ ṣṭhīvet saśoṇitam| kaṇṭhena rujatā'tyarthaṃ virugṇeneva corasā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā| duḥkhasparśena śūlena bhedapīḍābhitāpinā||22||</seg> <seg type="unit" n="23">parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryapīḍitaḥ| pārāvata ivākūjan kāsavegātkṣatodbhavāt||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">viṣamāsātmyabhojyātivyavāyādveganigrahāt| ghṛṇināṃ śocatāṃ nṝṇāṃ vyāpanne'gnau trayo malāḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">kupitāḥ kṣayajaṃ kāsaṃ kuryurdehakṣayapradam| durgandhaṃ haritaṃ raktaṃ ṣṭhīvet pūyopamaṃ kapham||25||</seg> <seg type="unit" n="26">sthānādutkāsamānaśca hṛdayaṃ manyate cyutam <note place="foot" type="variant" n="3">‘kāsamānaśca hṛdayaṃ sthānabhraṣṭaṃ sa manyate’ iti pā.</note>| akasmāduṣṇaśītārto bahvāśī durbalaḥ kṛśaḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">snigdhācchamukhavarṇatvak śrīmaddarśanalocanaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘prasannasnigdhavadanaḥ śrīmaddaśanalocanaḥ’ iti pā.</note>| pāṇipādatalaiḥ ślakṣṇaiḥ satatāsūyako <note place="foot" type="variant" n="5">‘ghṛṇāvānabhyasūyakaḥ’ iti pā.</note> ghṛṇī||27||</seg> <seg type="unit" n="28">jvaro miśrākṛtistasya pārśvaruk pīnaso'ruciḥ| bhinnasaṃhatavarcastvaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘svarabhedo'nimittaśca bhinnavṛttapurīṣatā’ iti pā.</note> svarabhedo'nimittataḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">ityeṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ| sādhyo balavatāṃ vā syādyāpyastvevaṃ kṣatotthitaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">navau kadācit sidhyetāmetau pādaguṇānvitau| sthavirāṇāṃ jarākāsaḥ sarvo yāpyaḥ prakīrtitaḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">trīnsādhyānsādhayetpūrvān pathyairyāpyāṃśca yāpayet| cikitsāmata ūrdhvaṃ tu śṛṇu kāsanibarhiṇīm||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">rūkṣasyānilajaṃ kāsamādau snehairupācaret| sarpirbhirbastibhiḥ peyāyūṣakṣīrarasādibhiḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">vātaghnasiddhaiḥ snehādyairdhūmairlehaiśca yuktitaḥ| abhyaṅgaiḥ pariṣekaiśca snigdhaiḥ svedaiśca buddhimān||33||</seg> <seg type="unit" n="34">bastibhirbaddhaviḍvātaṃ śuṣkordhvaṃ cordhvabhaktikaiḥ| ghṛtaiḥ sapittaṃ sakaphaṃ jayet snehavirecanaiḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">kaṇṭakārīguḍūcībhyāṃ pṛthak triṃśatpalādrase| prasthaḥ siddho ghṛtādvātakāsanudvahnidīpanaḥ||35||</seg> iti kaṇṭakārīghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ| dhānyapāṭhāvacārāsnāyaṣṭyāhvakṣārahiṅgubhiḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">kolamātrairghṛtaprasthāddaśamūlīrasāḍhake| siddhāccaturthikāṃ pītvā peyāmaṇḍaṃ pibedanu||37||</seg> <seg type="unit" n="38">tacchvāsakāsahṛtpārśvagrahaṇīdoṣagulmanut| pippalyādyaṃ ghṛtaṃ caitadātreyeṇa prakīrtitam||38||</seg> iti pippalyādighṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">tryūṣaṇaṃ triphalāṃ drākṣāṃ kāśmaryāṇi parūṣakam| dve pāṭhe devadārvṛddhiṃ svaguptāṃ citrakaṃ śaṭīm||39||</seg> <seg type="unit" n="40">brāhmīṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘vyāghrīṃ’ iti pā.</note> tāmalakīṃ medāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm| trikaṇṭakaṃ vidārīṃ ca piṣṭvā karṣasamaṃ ghṛtāt||40||</seg> <seg type="unit" n="41">prasthaṃ caturguṇe kṣīre siddhaṃ kāsaharaṃ pibet| jvaragulmāruciplīhaśirohṛtpārśvaśūlanut||41||</seg> <seg type="unit" n="42">kāmalārśo'nilāṣṭhīlākṣataśoṣakṣayāpaham| tryūṣaṇaṃ nāma vikhyātametaddhṛtamanuttamam||42||</seg> iti tryūṣaṇādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">droṇe'pāṃ sādhayedrāsnāṃ daśamūlīṃ śatāvarīm| palikāṃ māṇikāṃśāṃstu kulatthānbadarānyavān||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tulārdhaṃ cājamāṃsasya pādaśeṣeṇa tena ca| ghṛtāḍhakaṃ samakṣīraṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">siddhaṃ taddaśabhiḥ kalkairnasyapānānuvāsanaiḥ| samīkṣya vātarogeṣu yathāvasthaṃ prayojayet||45||</seg> <seg type="unit" n="46">pañcakāsān śiraḥkampaṃ śūlaṃ vaṅkṣaṇayonijam| sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca saplīhordhvānilāñjayet||46||</seg> iti rāsnāghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">viḍaṅgaṃ nāgaraṃ rāsnā pippalī hiṅgu saindhavam| bhārgī kṣāraśca taccūrṇaṃ pibedvā ghṛtamātrayā||47||</seg> <seg type="unit" n="48">sakaphe'nilaje kāse śvāsahikkāhatāgniṣu| dvau kṣārau pañcakolāni pañcaiva lavaṇāni ca||48||</seg> <seg type="unit" n="49">śaṭīnāgarakodīcyakalkaṃ vā vastragālitam| pāyayeta ghṛtonmiśraṃ vātakāsanibarhaṇam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">durālabhāṃ śaṭīṃ drākṣāṃ śṛṅgaveraṃ sitopalām| lihyāt karkaṭaśṛṅgīṃ ca kāse tailena vātaje||50||</seg> <seg type="unit" n="51">duḥsparśāṃ pippalīṃ mustaṃ bhārgīṃ karkaṭakīṃ śaṭīm| purāṇaguḍatailābhyāṃ cūrṇitaṃ vā'pi lehayet||51||</seg> <seg type="unit" n="52">viḍaṅgaṃ saindhavaṃ kuṣṭhaṃ vyoṣaṃ hiṅgu manaḥśilām| madhusarpiryutaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘hikkāśvāseṣu kāse ca lihyāt kṣaudraghṛtaplutam’ iti pā.</note> kāsahikkāśvāsaṃ jayellihan||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">citrakaṃ pippalīmūlaṃ vyoṣaṃ hiṅgu durālabhām| śaṭīṃ puṣkaramūlaṃ ca śreyasīṃ surasāṃ vacām||53||</seg> <seg type="unit" n="54">bhārgīṃ chinnaruhāṃ rāsnāṃ śṛṅgīṃ drākṣāṃ ca kārṣikān| kalkānardhatulākvāthe nidigdhyāḥ palaviṃśatim <note place="foot" type="variant" n="10">‘kalkān nidigdhyardhatulāṃ niṣkvāthya palaviṃśatim’ iti pā.</note>||54||</seg> <seg type="unit" n="55">dattvā matsyaṇḍikāyāśca ghṛtācca kuḍavaṃ pacet| siddhaṃ śītaṃ pṛthak kṣaudrapippalīkuḍavānvitam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">catuṣpalaṃ tugākṣīryāścūrṇitaṃ tatra dāpayet| lehayet kāsahṛdrogaśvāsagulmanivāraṇam||56||</seg> iti citrakādilehaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">daśamūlīṃ svayaṅguptāṃ śaṅkhapuṣpīṃ śaṭīṃ balām| hastipippalyapāmārgapippalīmūlacitrakān||57||</seg> <seg type="unit" n="58">bhārgīṃ puṣkaramūlaṃ ca dvipalāṃśaṃ yavāḍhakam| harītakīśataṃ caikaṃ jale pañcāḍhake pacet||58||</seg> <seg type="unit" n="59">yavaiḥ svinnaiḥ kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ taccābhayāśatam| pacedguḍatulāṃ dattvā kuḍavaṃ ca pṛthagghṛtāt||59||</seg> <seg type="unit" n="60">tailāt sapippalīcūrṇāt siddhaśīte ca mākṣikāt| lihyāddve cābhaye nityamataḥ khādedrasāyanāt||60||</seg> <seg type="unit" n="61">tadvalīpalitaṃ hanti varṇāyurbalavardhanam| pañcakāsān kṣayaṃ śvāsaṃ hikkāṃ ca viṣamajvaram||61||</seg> <seg type="unit" n="62">hanyāttathā'rśograhaṇīhṛdrogārucipīnasān| agastyavihitaṃ śreṣṭhaṃ rasāyanamidaṃ śubham||62||</seg> ityagastyaharītakī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">saindhavaṃ pippalīṃ bhārgīṃ śṛṅgaveraṃ durālabhām| dāḍimāmlena koṣṇena bhārgīnāgaramambunā||63||</seg> <seg type="unit" n="64">pibet khadirasāraṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘pibedbadarasāraṃ’ iti pā.</note> vā madirādadhimastubhiḥ| athavā pippalīkalkaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">śirasaḥ pīḍane srāve nāsāyā hṛdi tāmyati| kāsapratiśyāyavatāṃ dhūmaṃ vaidyaḥ prayojayet||65||</seg> <seg type="unit" n="66">daśāṅgulonmitāṃ nāḍīmathavā'ṣṭāṅgulonmitām| śarāvasampuṭacchidre kṛtvā jihmāṃ vicakṣaṇaḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">vairecanaṃ mukhenaiva kāsavān dhūmamāpibet| tamuraḥ kevalaṃ prāptaṃ mukhenaivodvamet punaḥ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">sa hyasya taikṣṇyādvicchidya śleṣmāṇamurasi sthitam| niṣkṛṣya śamayet kāsaṃ vātaśleṣmasamudbhavam||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">manaḥśilālamadhukamāṃsīmusteṅgudaiḥ pibet| dhūmaṃ tasyānu ca kṣīraṃ sukhoṣṇaṃ saguḍaṃ pibet||69||</seg> <seg type="unit" n="70">eṣa kāsān pṛthagdoṣasannipātasamudbhavān| dhūmo hanyādasaṃsiddhānanyairyogaśatairapi||70||</seg> <seg type="unit" n="71">prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ śārṅgeṣṭāṃ samanaḥśilām| maricaṃ pippalīṃ drākṣāmelāṃ surasamañjarīm||71||</seg> <seg type="unit" n="72">kṛtvā vartiṃ pibeddhūmaṃ kṣaumacelānuvartitām| ghṛtāktāmanu ca kṣīraṃ guḍodakamathāpi vā||72||</seg> <seg type="unit" n="73">manaḥśilailāmaricakṣārāñjanakuṭannaṭaiḥ| vaṃśalekhanasevyālakṣaumalaktakarohiṣaiḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘vaṃśalocanaśaivāla...’ iti pā.</note>||73||</seg> <seg type="unit" n="74">pūrvakalpena dhūmo'yaṃ sānupāno vidhīyate| manaḥśilāle tadvacca pippalīnāgaraiḥ saha||74||</seg> <seg type="unit" n="75">tvagaiṅgudī bṛhatyau dve tālamūlī manaḥśilā| kārpāsāsthyaśvagandhā ca dhūmaḥ kāsavināśanaḥ||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">grāmyānūpaudakaiḥ śāliyavagodhūmaṣaṣṭikān| rasairmāṣātmaguptānāṃ yūṣairvā bhojayeddhitān||76||</seg> <seg type="unit" n="77">yavānīpippalībilvamadhyanāgaracitrakaiḥ| rāsnājājīpṛthakparṇīpalāśaśaṭipauṣkaraiḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">snigdhāmlalavaṇāṃ siddhāṃ peyāmanilaje pibet| kaṭīhṛtpārśvakoṣṭhārtiśvāsahikkāpraṇāśinīm||78||</seg> <seg type="unit" n="79">daśamūlarase tadvatpañcakolaguḍānvitām| siddhāṃ samatilāṃ dadyātkṣīre vā'pi sasaindhavām||79||</seg> <seg type="unit" n="80">mātsyakaukkuṭavārāhairāmiṣairvā ghṛtānvitām| siddhāṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘sasaindhavāṃ pāyayeta yavāgūṃ vātakāsinam’ iti pā.</note> sasaindhavāṃ peyāṃ vātakāsī pibennaraḥ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">vāstuko vāyasīśākaṃ mūlakaṃ suniṣaṇṇakam| snehāstailādayo bhakṣyāḥ kṣīrekṣurasagauḍikāḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">dadhyāranālāmlaphalaprasannāpānameva ca| śasyate vātakāse tu svādvamlalavaṇāni ca||82||</seg> iti vātakāsacikitsā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">paittike sakaphe kāse vamanaṃ sarpiṣā hitam| tathā madanakāśmaryamadhukakvathitairjalaiḥ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">yaṣṭyāhvaphalakalkairvā vidārīkṣurasāyutaiḥ| hṛtadoṣastataḥ śītaṃ madhuraṃ ca kramaṃ bhajet||84||</seg> <seg type="unit" n="85">paitte tanukaphe kāse trivṛtāṃ madhurairyutām| dadyādghanakaphe tiktairvirekārthe yutāṃ bhiṣak||85||</seg> <seg type="unit" n="86">snigdhaśītastanukaphe rūkṣaśītaḥ kaphe ghane| kramaḥ kāryaḥ paraṃ bhojyaiḥ snehairlehaiśca śasyate||86||</seg> <seg type="unit" n="87">śṛṅgāṭakaṃ padmabījaṃ nīlīsārāṇi pippalī| pippalīmustayaṣṭyāhvadrākṣāmūrvāmahauṣadham||87||</seg> <seg type="unit" n="88">lājā'mṛtaphalā drākṣā tvakkṣīrī pippalī sitā| pippalīpadmakadrākṣā bṛhatyāśca phalādrasaḥ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">kharjūraṃ pippalī vāṃśī śvadaṃṣṭrā ceti pañca te| ghṛtakṣaudrayutā lehāḥ ślokārdhaiḥ pittakāsinām||89||</seg> <seg type="unit" n="90">śarkarācandanadrākṣāmadhudhātrīphalotpalaiḥ| paitte, samustamaricaḥ sakaphe, saghṛto'nile||90||</seg> <seg type="unit" n="91">mṛdvīkārdhaśataṃ triṃśatpippalīḥ śarkarāpalam| lehayenmadhunā gorvā kṣīrapaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘kṣīre paktvā śakṛdrasam’ iti pā.</note> ca śakṛdrasam||91||</seg> <seg type="unit" n="92">tvagelāvyoṣamṛdvīkāpippalīmūlapauṣkaraiḥ| lājāmustaśaṭīrāsnādhātrīphalabibhītakaiḥ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">śarkarākṣaudrasarpirbhirlehaḥ kāsavināśanaḥ| śvāsaṃ hikkāṃ kṣayaṃ caiva hṛdrogaṃ ca praṇāśayet||93||</seg> <seg type="unit" n="94">pippalyāmalakaṃ drākṣāṃ lākṣāṃ lājāṃ sitopalām| kṣīre paktvā ghanaṃ śītaṃ lihyāt kṣaudrāṣṭabhāgikam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">vidārīkṣumṛṇālānāṃ rasān kṣīraṃ sitopalām| pibedvā madhusaṃyuktaṃ pittakāsaharaṃ param||95||</seg> <seg type="unit" n="96">madhurairjāṅgalarasaiḥ śyāmākayavakodravāḥ| mudgādiyūṣaiḥ śākaiśca tiktakairmātrayā hitāḥ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">ghanaśleṣmaṇi lehāstu tiktakā madhusaṃyutāḥ| śālayaḥ syustanukaphe ṣaṣṭikāśca rasādibhiḥ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">śarkarāmbho'nupānārthaṃ drākṣekṣūṇāṃ rasāḥ payaḥ| sarvaṃ ca madhuraṃ śītamavidāhi praśasyate||98||</seg> <seg type="unit" n="99">kākolībṛhatīmedāyugmaiḥ savṛṣanāgaraiḥ| pittakāse rasān kṣīraṃ yūṣāṃścāpyupakalpayet||99||</seg> <seg type="unit" n="100">śarādipañcamūlasya pippalīdrākṣayostathā| kaṣāyeṇa śṛtaṃ kṣīraṃ pibet samadhuśarkaram||100||</seg> <seg type="unit" n="101">sthirāsitāpṛśniparṇīśrāvaṇībṛhatīyugaiḥ| jīvakarṣabhakākolītāmalakyṛddhijīvakaiḥ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">śṛtaṃ payaḥ pibet kāsī jvarī dāhī kṣatakṣayī| tajjaṃ vā sādhayet sarpiḥ sakṣīrekṣurasaṃ bhiṣak||102||</seg> <seg type="unit" n="103">jīvakādyairmadhurakaiḥ phalaiścābhiṣukādibhiḥ| kalkaistrikārṣikaiḥ siddhe pūtaśīte pradāpayet||103||</seg> <seg type="unit" n="104">śarkarāpippalīcūrṇaṃ tvakkṣīryā maricasya ca| śṛṅgāṭakasya cāvāpya kṣaudragarbhānpalonmitān||104||</seg> <seg type="unit" n="105">guḍān godhūmacūrṇena kṛtvā khādeddhitāśanaḥ| śukrāsṛgdoṣaśoṣeṣu kāse kṣīṇakṣateṣu ca||105||</seg> <seg type="unit" n="106">śarkarānāgarodīcyaṃ kaṇṭakārīṃ śaṭīṃ samam| piṣṭvā rasaṃ pibetpūtaṃ vastreṇa ghṛtamūrcchitam||106||</seg> <seg type="unit" n="107">mahiṣyajāvigokṣīradhātrīphalarasaiḥ samaiḥ| sarpiḥ siddhaṃ pibedyuktyā pittakāsanibarhaṇam||107||</seg> iti pittakāsacikitsā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">balinaṃ vamanairādau śodhitaṃ kaphakāsinam| yavānnaiḥ kaṭurūkṣoṣṇaiḥ kaphaghnaiścāpyupācaret||108||</seg> <seg type="unit" n="109">pippalīkṣārikairyūṣaiḥ kaulatthairmūlakasya ca| laghūnyannāni bhuñjīta rasairvā kaṭukānvitaiḥ||109||</seg> <seg type="unit" n="110">dhānvabailarasaiḥ snehaistilasarṣapabilvajaiḥ| madhvamloṣṇāmbutakraṃ vā madyaṃ vā nigadaṃ pibet||110||</seg> <seg type="unit" n="111">pauṣkarāragvadhaṃ mūlaṃ paṭolaṃ tairniśāsthitam| jalaṃ madhuyutaṃ peyaṃ kāleṣvannasya vā triṣu||111||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">kaṭphalaṃ kattṛṇaṃ bhārgīṃ mustaṃ dhānyaṃ vacābhaye| śuṇṭhīṃ parpaṭakaṃ śṛṅgīṃ surāhvaṃ ca śṛtaṃ jale||112||</seg> <seg type="unit" n="113">madhuhiṅguyutaṃ peyaṃ kāse vātakaphātmake| kaṇṭharoge mukhe śūne śvāsahikkājvareṣu ca||113||</seg> <seg type="unit" n="114">pāṭhāṃ śuṇṭhīṃ śaṭīṃ mūrvāṃ gavākṣīṃ mustapippalīm| piṣṭvā gharmāmbunā hiṅgusaindhavābhyāṃ yutāṃ pibet||114||</seg> <seg type="unit" n="115">nāgarātiviṣe mustaṃ śṛṅgīṃ karkaṭakasya ca| harītakīṃ śaṭīṃ caiva tenaiva vidhinā pibet||115||</seg> <seg type="unit" n="116">tailabhṛṣṭaṃ ca pippalyāḥ kalkākṣaṃ sasitopalam| pibedvā śleṣmakāsaghnaṃ kulattharasasaṃyutam||116||</seg> <seg type="unit" n="117">kāsamardāśvaviṭbhṛṅgarājavārtākajo rasaḥ| sakṣaudraḥ kaphakāsaghnaḥ surasasyāsitasya ca||117||</seg> <seg type="unit" n="118">devadāru śaṭī rāsnā karkaṭākhyā durālabhā| pippalī nāgaraṃ mustaṃ pathyādhātrīsitopalāḥ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">madhutailayutāvetau lehau vātānuge kaphe| pippalī pippalīmūlaṃ citrako hastipippalī||119||</seg> <seg type="unit" n="120">pathyā tāmalakī dhātrī bhadramustā ca pippalī| devadārvabhayā mustaṃ pippalī viśvabheṣajam||120||</seg> <seg type="unit" n="121">viśālā pippalī mustaṃ trivṛtā ceti lehayet| caturo madhunā lehān kaphakāsaharān bhiṣak||121||</seg> <seg type="unit" n="122">sauvarcalābhayādhātrīpippalīkṣāranāgaram| cūrṇitaṃ sarpiṣā vātakaphakāsaharaṃ pibet||122||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">daśamūlāḍhake prasthaṃ ghṛtasyākṣasamaiḥ pacet| puṣkarāhvaśaṭībilvasurasavyoṣahiṅgubhiḥ||123||</seg> <seg type="unit" n="124">peyānupānaṃ tat peyaṃ kāse vātakaphātmake| śvāsarogeṣu sarveṣu kaphavātātmakeṣu ca||124||</seg> iti daśamūlādighṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">samūlaphalapatrāyāḥ kaṇṭakāryā rasāḍhake| ghṛtaprasthaṃ balāvyoṣaviḍaṅgaśaṭicitrakaiḥ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">sauvarcalayavakṣārapippalīmūlapauṣkaraiḥ| vṛścīrabṛhatīpathyāyavānīdāḍimardhibhiḥ||126||</seg> <seg type="unit" n="127">drākṣāpunarnavācavyadurālambhāmlavetasaiḥ| śṛṅgītāmalakībhārgīrāsnāgokṣurakaiḥ pacet||127||</seg> <seg type="unit" n="128">kalkaistat sarvakāseṣu hikkāśvāseṣu śasyate| kaṇṭakārīghṛtaṃ hyetat kaphavyādhinisūdanam||128||</seg> <seg type="unit" n="129">iti kaṇṭakārīghṛtam| kulattharasayuktaṃ vā pañcakolaśṛtaṃ ghṛtam| pāyayet kaphaje kāse hikkāśvāse ca śasyate||129||</seg> iti kulatthādighṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">dhūmāṃstāneva dadyācca ye proktā vātakāsinām| kośātakīphalānmadhyaṃ pibedvā samanaḥśilam||130||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">tamakaḥ kaphakāse tu syāccet pittānubandhajaḥ| pittakāsakriyāṃ tatra yathāvasthaṃ prayojayet||131||</seg> <seg type="unit" n="132">vāte kaphānubandhe tu kuryāt kaphaharīṃ kriyām| pittānubandhayorvātakaphayoḥ pittanāśinīm||132||</seg> <seg type="unit" n="133">ārdre virūkṣaṇaṃ, śuṣke snigdhaṃ, vātakaphātmake| kāse'nnapānaṃ kaphaje sapitte tiktasaṃyutam||133||</seg> iti kaphajakāsacikitsā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">kāsamātyayikaṃ matvā kṣatajaṃ tvarayā jayet| madhurairjīvanīyaiśca balamāṃsavivardhanaiḥ||134||</seg> <seg type="unit" n="135">pippalī madhukaṃ piṣṭaṃ kārṣikaṃ sasitopalam| prāsthikaṃ gavyamājaṃ ca kṣīramikṣurasastathā||135||</seg> <seg type="unit" n="136">yavagodhūmamṛdvīkācūrṇamāmalakādrasaḥ| tailaṃ ca prasṛtāṃśāni tat sarvaṃ mṛdunā'gninā||136||</seg> <seg type="unit" n="137">pacellehaṃ ghṛtakṣaudrayuktaḥ sa kṣatakāsahā| śvāsahṛdrogakārśyeṣu hito vṛddhe'lparetasi||137||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">kṣatakāsābhibhūtānāṃ vṛttiḥ syāt pittakāsikī| kṣīrasarpirmadhuprāyā saṃsarge tu viśeṣaṇam||138||</seg> <seg type="unit" n="139">vātapittārdite'bhyaṅgo gātrabhede ghṛtairhitaḥ| tailairmārutarogaghnaiḥ pīḍyamāne ca vāyunā||139||</seg> <seg type="unit" n="140">hṛtpārśvārtiṣu pānaṃ syājjīvanīyasya sarpiṣaḥ| sadāhaṃ kāsino raktaṃ ṣṭhīvataḥ sabale'nale||140||</seg> <seg type="unit" n="141">māṃsocitebhyaḥ kṣāmebhyo lāvādīnāṃ rasā hitāḥ| tṛṣṇārtānāṃ payaśchāgaṃ śaramūlādibhiḥ śṛtam||141||</seg> <seg type="unit" n="142">rakte srotobhya āsyādvā'pyāgate kṣīrajaṃ ghṛtam| nasyaṃ pānaṃ yavāgūrvā śrānte kṣāme hatānale||142||</seg> <seg type="unit" n="143">stambhāyāmeṣu mahatīṃ mātrāṃ vā sarpiṣaḥ pibet| kuryādvā vātarogaghnaṃ pittaraktāvirodhi yat||143||</seg> <seg type="unit" n="144">nivṛtte kṣatadoṣe tu kaphe vṛddha uraḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘uraḥ śiraḥ’ iti pā.| ‘kṣate kṣatasthāne uraḥ dālyate’ iti gaṅgādharaḥ</note> kṣate| dālyate kāsino yasya sa dhūmānnā pibedimān||144||</seg> <seg type="unit" n="145">dve mede madhukaṃ dve ca bale taiḥ kṣaumalaktakaiḥ| vartitairdhūmamāpīya jīvanīyaghṛtaṃ pibet||145||</seg> <seg type="unit" n="146">manaḥśilāpalāśājagandhātvakkṣīrināgaraiḥ| bhāvayitvā pibet kṣaumamanu cekṣuguḍodakam||146||</seg> <seg type="unit" n="147">piṣṭvā manaḥśilāṃ tulyāmārdrayā vaṭaśuṅgayā| sasarpiṣkaṃ pibeddhūmaṃ tittiripratibhojanam||147||</seg> <seg type="unit" n="148">bhāvitaṃ jīvanīyairvā kuliṅgāṇḍarasāyutaiḥ| kṣaumaṃ dhūmaṃ pibet kṣīraṃ śṛtaṃ cāyoguḍairanu||148||</seg> iti kṣatajakāsacikitsā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">sampūrṇarūpaṃ kṣayajaṃ durbalasya vivarjayet| navotthitaṃ balavataḥ pratyākhyāyācaret kriyām||149||</seg> <seg type="unit" n="150">tasmai bṛṃhaṇamevādau kuryādagneśca dīpanam| bahudoṣāya sasnehaṃ mṛdu dadyādvirecanam||150||</seg> <seg type="unit" n="151">śampākena trivṛtayā mṛdvīkārasayuktayā| tilvakasya kaṣāyeṇa vidārīsvarasena ca||151||</seg> <seg type="unit" n="152">sarpiḥ siddhaṃ pibedyuktyā kṣīṇadeho viśodhanam| (hitaṃ taddehabalayorasya saṃrakṣaṇaṃ matam <note place="foot" type="variant" n="19">ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> )||152||</seg> <seg type="unit" n="153">pitte kaphe ca saṅkṣīṇe parikṣīṇeṣu dhātuṣu| ghṛtaṃ karkaṭakīkṣīradvibalāsādhitaṃ pibet||153||</seg> <seg type="unit" n="154">vidārībhiḥ kadambairvā tālasasyaistathā śṛtam| ghṛtaṃ payaśca mūtrasya vaivarṇye kṛcchranirgame||154||</seg> <seg type="unit" n="155">śūne savedane meḍhre pāyau saśroṇivaṅkṣaṇe| ghṛtamaṇḍena madhunā'nuvāsyo <note place="foot" type="variant" n="20">‘laghunā’ iti pā.</note> miśrakeṇa vā||155||</seg> <seg type="unit" n="156">jāṅgalaiḥ pratibhuktasya vartakādyā bileśayāḥ| kramaśaḥ prasahāścaiva prayojyāḥ piśitāśinaḥ||156||</seg> <seg type="unit" n="157">auṣṇyāt pramāthibhāvācca srotobhyaścyāvayanti te| kaphaṃ, śuddhaiśca taiḥ puṣṭiṃ kuryātsamyagvahanrasaḥ||157||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="158">dvipañcamūlītriphalācavikābhārgicitrakaiḥ| kulatthapippalīmūlapāṭhākolayavairjale||158||</seg> <seg type="unit" n="159">śṛtairnāgaraduḥsparśāpippalīśaṭipauṣkaraiḥ| kalkaiḥ karkaṭaśṛṅgyā ca samaiḥ sarpirvipācayet||159||</seg> <seg type="unit" n="160">siddhe'smiṃścūrṇitau kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca| dattvā yuktyā pibenmātrāṃ kṣayakāsanipīḍitaḥ||160||</seg> iti dvipañcamūlādighṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">guḍūcīṃ pippalīṃ mūrvāṃ haridrāṃ śreyasīṃ vacām| nidigdhikāṃ kāsamardaṃ pāṭhāṃ citrakanāgaram||161||</seg> <seg type="unit" n="162">jale caturguṇe paktvā pādaśeṣeṇa tatsamam| siddhaṃ sarpiḥ pibedgulmaśvāsārtikṣayakāsanut||162||</seg> iti guḍūcyādighṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">kāsamardābhayāmustapāṭhākaṭphalanāgaraiḥ| pippalīkaṭukādrākṣākāśmaryasurasaistathā||163||</seg> <seg type="unit" n="164">akṣamātrairghṛtaprasthaṃ kṣīradrākṣārasāḍhake| pacecchoṣajvaraplīhasarvakāsaharaṃ śivam||164||</seg> <seg type="unit" n="165">dhātrīphalaiḥ kṣīrasiddhaiḥ sarpirvā'pyavacūrṇitam| dviguṇe dāḍimarase vipakvaṃ vyoṣasaṃyutam||165||</seg> <seg type="unit" n="166">pibedupari bhaktasya yavakṣāraghṛtaṃ naraḥ| pippalīguḍasiddhaṃ vā cchāgakṣīrayutaṃ ghṛtam||166||</seg> <seg type="unit" n="167">etānyagnivivṛddhyarthaṃ sarpīṃṣi kṣayakāsinām| syurdoṣabaddhakoṣṭhoraḥsrotasāṃ ca viśuddhaye||167||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="168">harītakīryavakvāthadvyāḍhake viṃśatiṃ pacet| svinnā mṛditvā tāstasmin purāṇaṃ guḍaṣaṭpalam||168||</seg> <seg type="unit" n="169">dadyānmanaḥśilākarṣaṃ karṣārdhaṃ ca rasāñjanāt| kuḍavārdhaṃ ca pippalyāḥ sa lehaḥ śvāsakāsanut||169||</seg> <seg type="unit" n="170">iti harītakīlehaḥ| śvāvidhaḥ sūcayo dagdhāḥ saghṛtakṣaudraśarkarāḥ| śvāsakāsaharā barhipādau vā kṣaudrasarpiṣā||170||</seg> <seg type="unit" n="171">eraṇḍapatrakṣāraṃ vā vyoṣatailaguḍānvitam| lihyādetena vidhinā surasairaṇḍapatrajam||171||</seg> <seg type="unit" n="172">drākṣāpadmakavārtākapippalīḥ kṣaudrasarpiṣā| lihyāttryūṣaṇacūrṇaṃ vā purāṇaguḍasarpiṣā||172||</seg> <seg type="unit" n="173">citrakaṃ triphalājājī karkaṭākhyā kaṭutrikam| drākṣāṃ ca kṣaudrasarpirbhyāṃ lihyādadyādguḍena vā||173||</seg> <seg type="unit" n="174">padmakaṃ triphalāṃ vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ suradāru ca| balāṃ rāsnāṃ ca tulyāni sūkṣmacūrṇāni kārayet||174||</seg> <seg type="unit" n="175">sarvairebhiḥ samaṃ cūrṇaiḥ pṛthak kṣaudraṃ ghṛtaṃ sitām| vimathya lehayellehaṃ sarvakāsaharaṃ śivam||175||</seg> <seg type="unit" n="176">jīvantīṃ madhukaṃ pāṭhāṃ tvakkṣīrīṃ triphalāṃ śaṭīm| mustaile padmakaṃ drākṣāṃ dve bṛhatyau vitunnakam||176||</seg> <seg type="unit" n="177">sārivāṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ karkaṭākhyāṃ rasāñjanam| punarnavāṃ loharajastrāyamāṇāṃ yavānikām||177||</seg> <seg type="unit" n="178">bhārgīṃ tāmalakīmṛddhiṃ viḍaṅgaṃ dhanvayāsakam| kṣāracitrakacavyāmlavetasavyoṣadāru ca||178||</seg> <seg type="unit" n="179">cūrṇīkṛtya samāṃśāni lehayet kṣaudrasarpiṣā| cūrṇātpāṇitalaṃ pañca kāsānetad vyapohati||179||</seg> iti padmakādilehaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="180">lihyānmaricacūrṇaṃ vā saghṛtakṣaudraśarkaram| badarīpatrakalkaṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam||180||</seg> <seg type="unit" n="181">svarabhede ca <note place="foot" type="variant" n="21">‘svaropaghāte’ iti pā.</note> kāse ca lehametaṃ prayojayet| patrakalkaṃ ghṛtairbhṛṣṭaṃ tilvakasya saśarkaram||181||</seg> <seg type="unit" n="182">peyā cotkārikā ccharditṛṭkāsāmātisāranut| gaurasarṣapagaṇḍīraviḍaṅgavyoṣacitrakān| sābhayān sādhayettoye yavāgūṃ tena cāmbhasā||182||</seg> <seg type="unit" n="183">sasarpirlavaṇāṃ kāse hikkāśvāse sapīnase| pāṇḍvāmaye kṣaye śothe <note place="foot" type="variant" n="22">‘śoṣe’ iti pā.</note> karṇaśūle ca dāpayet||183||</seg> <seg type="unit" n="184">kaṇṭakārīrase siddho mudgayūṣaḥ susaṃskṛtaḥ| sagaurāmalakaḥ sāmlaḥ sarvakāsabhiṣagjitam||184||</seg> <seg type="unit" n="185">vātaghnauṣadhaniṣkvāthaṃ kṣīraṃ yūṣān rasānapi| vaiṣkirapratudān bailān dāpayet kṣayakāsine||185||</seg> <seg type="unit" n="186">kṣatakāse ca ye dhūmāḥ sānupānā nidarśitāḥ| kṣayakāse'pi tāneva yathāvasthaṃ prayojayet||186||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="187">dīpanaṃ bṛṃhaṇaṃ caiva srotasāṃ ca viśodhanam| vyatyāsātkṣayakāsibhyo balyaṃ sarvaṃ hitaṃ bhavet||187||</seg> <seg type="unit" n="188">sannipātabhavo'pyeṣa kṣayakāsaḥ sudāruṇaḥ| sannipātahitaṃ tasmāt sadā kāryaṃ bhiṣagjitam||188||</seg> <seg type="unit" n="189">doṣānubalayogācca haredrogabalābalam| kāseṣveṣu garīyāṃsaṃ jānīyāduttarottaram||189||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="190">bhojyaṃ pānāni sarpīṃṣi lehāśca <note place="foot" type="variant" n="24">‘lehāḥ pācanakāni ca’ iti pā.</note> saha pānakaiḥ| kṣīraṃ sarpirguḍā dhūmāḥ kāsabhaiṣajyasaṅgrahaḥ||190||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="191">tatra ślokaḥ- saṅkhyā nimittaṃ rūpāṇi sādhyāsādhyatvameva ca| kāsānāṃ bheṣajaṃ proktaṃ garīyastvaṃ ca kāsinaḥ||191||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne kāsacikitsitaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ||18||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="19" xml:id="ca.6.19">
          <head>atisāracikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'tīsāracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">bhagavantaṃ khalvātreyaṃ kṛtāhnikaṃ hutāgnihotramāsīnamṛṣigaṇaparivṛtamuttare himavataḥ pārśve vinayādupetyābhivādya cāgniveśa uvāca- bhagavan! atīsārasya prāgutpattinimittalakṣaṇopaśamanāni prajānugrahārthamākhyātumarhasīti||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atha bhagavān punarvasurātreyastadagniveśavacanamanuniśamyovāca- śrūyatāmagniveśa! sarvametadakhilena vyākhyāyamānam| ādikāle khalu yajñeṣu paśavaḥ samālabhanīyā babhūvurnālambhāya prakriyante sma| tato dakṣayajñaṃ pratyavarakālaṃ manoḥ putrāṇāṃ nariṣyannābhāgekṣvākunṛgaśaryātyādīnāṃ kratuṣu paśūnāmevābhyanujñānāt paśavaḥ prokṣaṇamavāpuḥ| ataśca pratyavarakālaṃ pṛṣadhreṇa dīrghasatreṇa yajatā paśūnāmalābhādgavāmālambhaḥ pravartitaḥ| taṃ dṛṣṭvā pravyathitā bhūtagaṇāḥ, teṣāṃ copayogādupākṛtānāṃ gavāṃ gauravādauṣṇyādasātmyatvādaśastopayogāccopahatāgnīnāmupahatamanasāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘gaṅgādharastu asyāgre ‘svādvapayogācca’ ityadhikaṃ paṭhati</note> cātīsāraḥ pūrvamutpannaḥ pṛṣadhrayajñe||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">athāvarakālaṃ vātalasya vātātapavyāyāmātimātraniṣeviṇo rūkṣālpapramitāśinastīkṣṇamadyavyavāyanityasyodāvartayataśca vegān vāyuḥ prakopamāpadyate, paktā copahanyate; sa vāyuḥ kupito'gnāvupahate mūtrasvedau purīṣāśayamupahṛtya, tābhyāṃ purīṣaṃ dravīkṛtya, atīsārāya prakalpate| tasya rūpāṇi- vijjalamāmaṃ viplutamavasādi rūkṣaṃ dravaṃ saśūlamāmagandhamīṣacchabdamaśabdaṃ vā vibaddhamūtravātamatisāryate purīṣaṃ, vāyuścāntaḥkoṣṭhe saśabdaśūlastiryak carati vibaddha ityāmātisāro vātāt| pakvaṃ vā vibaddhamalpālpaṃ saśabdaṃ saśūlaphenapicchāparikartikaṃ hṛṣṭaromā viniḥśvasañ śuṣkamukhaḥ kaṭyūrutrikajānupṛṣṭhapārśvaśūlī bhraṣṭagudo muhurmuhurvigrathitamupaveśyate purīṣaṃ vātāt; tamāhuranugrathitamityeke, vātānugrathitavarcastvāt||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pittalasya punaramlalavaṇakaṭukakṣāroṣṇatīkṣṇātimātraniṣeviṇaḥ pratatāgnisūryasantāpoṣṇamārutopahatagātrasya krodherṣyābahulasya pittaṃ prakopamāpadyate| tat prakupitaṃ dravatvādūṣmāṇamupahatya purīṣāśayavisṛtamauṣṇyād dravatvāt saratvācca bhittvā purīṣamatisārāya prakalpate| tasya rūpāṇi- hāridraṃ haritaṃ nīlaṃ kṛṣṇaṃ raktapittopahitamatidurgandhamatisāryate <note place="foot" type="variant" n="6">‘raktapittopagataṃ’ iti pā.</note> purīṣaṃ, tṛṣṇādāhasvedamūrcchāśūlabradhnasantāpapākaparīta iti pittātisāraḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">śleṣmalasya tu gurumadhuraśītasnigdhopasevinaḥ sampūrakasyācintayato divāsvapnaparasyālasasya śleṣmā prakopamāpadyate| sa svabhāvād gurumadhuraśītasnigdhaḥ srasto'gnimupahatya saumyasvabhāvāt purīṣāśayamupahatyopakledya purīṣamatisārāya kalpate| tasya rūpāṇi- snigdhaṃ śvetaṃ picchilaṃ tantumadāmaṃ guru durgandhaṃ śleṣmopahitamanubaddhaśūlamalpālpamabhīkṣṇamatisāryate sapravāhikaṃ, gurūdaragudabastivaṅkṣaṇadeśaḥ kṛte'pyakṛtasañjñaḥ salomaharṣaḥ sotkleśo nidrālasyaparītaḥ sadano'nnadveṣī ceti śleṣmātisāraḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">atiśītasnigdharūkṣoṣṇagurukharakaṭhinaviṣamaviruddhāsātmyabhojanādabhojanāt kālātītabhojanād yatkiñcidabhyavaharaṇāt praduṣṭamadyapānīyapānādatimadyapānādasaṃśodhanāt pratikarmaṇāṃ viṣamagamanādanupacārājjvalanādityapavanasalilātisevanādasvapnā- datisvapnādvegavidhāraṇādṛtuviparyayādayathābalamārambhādbhayaśokacittodvegātiyogāt kṛmiśoṣajvarārśovikārātikarṣaṇādvā vyāpannāgnestrayo doṣāḥ prakupitā bhūya evāgnimupahatya pakvāśayamanupraviśyātīsāraṃ sarvadoṣaliṅgaṃ janayanti||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">api ca śoṇitādīn dhātūnatiprakṛṣṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘... natipraduṣṭān’ iti pā.</note> dūṣayanto dhātudoṣasvabhāvakṛtānatīsāravarṇānupadarśayanti| tatra śoṇitādiṣu dhātuṣvatipraduṣṭeṣu hāridraharitanīlamāñjiṣṭhamāṃsadhāvanasannikāśaṃ raktaṃ kṛṣṇaṃ śvetaṃ varāhabhedaḥsadṛśamanubaddhavedanamavedanaṃ vā samāsavyatyāsādupaveśyate śakṛd grathitamāmaṃ sakṛt, sakṛdapi pakvamanatikṣīṇamāṃsaśoṇitabalo mandāgnirvihatamukharasaśca; tādṛśamāturaṃ kṛcchrasādhyaṃ vidyāt| ebhirvarṇairatisāryamāṇaṃ sopadravamāturamasādhyo'yamiti pratyācakṣīta; tadyathā- pakvaśoṇitābhaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘kvāthaśoṇitābhaṃ’ iti pā.</note> yakṛtkhaṇḍopamaṃ medomāṃsodakasannikāśaṃ dadhighṛtamajjatailavasākṣīravesavārābhamatinīlamatiraktamatikṛṣṇamudakamivācchaṃ punarmecakābhamatisnigdhaṃ haritanīlakaṣāyavarṇaṃ karburamāvilaṃ picchilaṃ tantumadāmaṃ candrakopagatamatikuṇapapūtipūyagandhyāmāmamatsyagandhi makṣikākāntaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘makṣikākrāntaṃ’ iti pā.</note> kuthitabahudhātusrāvamalpapurīṣamapurīṣaṃ vā'tisāryamāṇaṃ tṛṣṇādāhajvarabhramatamakahikkāśvāsānubandhamativedanamavedanaṃ vā srastapakvagudaṃ patitagudavaliṃ muktanālamatikṣīṇabalamāṃsaśoṇitaṃ sarvaparvāsthiśūlinamarocakāratipralāpasammohaparītaṃ sahasoparatavikāramatisāriṇamacikitsyaṃ vidyāt; iti sannipātātisāraḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tamasādhyatāmasamprāptaṃ cikitsed yathāpradhānopakrameṇa hetūpaśayadoṣaviśeṣaparīkṣayā ceti||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">āgantū dvāvatīsārau mānasau bhayaśokajau| tattayorlakṣaṇaṃ vāyoryadatīsāralakṣaṇam||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">māruto bhayaśokābhyāṃ śīghraṃ hi parikupyati| tayoḥ kriyā vātaharī harṣaṇāśvāsanāni ca||12||</seg> <seg type="unit" n="13">ityuktāḥ ṣaḍatīsārāḥ, sādhyānāṃ sādhanaṃ tvataḥ| pravakṣyāmyanupūrveṇa yathāvattannibodhata||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">doṣāḥ sannicitā yasya vidagdhāhāramūrcchitāḥ| atīsārāya kalpante bhūyastān sampravartayet||14||</seg> <seg type="unit" n="15">na tu saṅgrahaṇaṃ deyaṃ pūrvamāmātisāriṇe| vibadhyamānāḥ prāgdoṣā janayantyāmayān bahūn||15||</seg> <seg type="unit" n="16">daṇḍakālasakādhmānagrahaṇyarśogadāṃstathā| śothapāṇḍvāmayaplīhakuṣṭhagulmodarajvarān||16||</seg> <seg type="unit" n="17">tasmādupekṣetotkliṣṭān vartamānān svayaṃ malān| kṛcchraṃ vā vahatāṃ dadyādabhayāṃ sampravartinīm||17||</seg> <seg type="unit" n="18">tayā pravāhite doṣe praśāmyatyudarāmayaḥ| jāyate dehalaghutā jaṭharāgniśca vardhate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">pramathyāṃ madhyadoṣāṇāṃ dadyāddīpanapācanīm| laṅghanaṃ cālpadoṣāṇāṃ praśastamatisāriṇām||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">pippalī nāgaraṃ dhānyaṃ bhūtīkamabhayā vacā| hrīveraṃ bhadramustāni bilvaṃ nāgaradhānyakam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">pṛśniparṇī śvadaṃṣṭrā ca samaṅgā kaṇṭakārikā| tisraḥ pramathyā vihitāḥ ślokārdhairatisāriṇām||21||</seg> <seg type="unit" n="22">vacāprativiṣābhyāṃ vā mustaparpaṭakena vā| hrīveraśṛṅgaverābhyāṃ pakvaṃ vā pāyayejjalam||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">yukte'nnakāle kṣutkṣāmaṃ laghūnyannāni bhojayet| tathā sa śīghramāpnoti rucimagnibalaṃ balam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">takreṇāvantisomena yavāgvā tarpaṇena vā| surayā madhunā cādau yathāsātmyamupācaret||24||</seg> <seg type="unit" n="25">yavāgūbhirvilepībhiḥ khaḍairyūṣai rasaudanaiḥ| dīpanagrāhisaṃyuktaiḥ kramaśca syādataḥ param||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">śālaparṇīṃ pṛśniparṇīṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām| balāṃ śvadaṃṣṭrāṃ bilvāni pāṭhāṃ nāgaradhānyakam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">śaṭīṃ palāśaṃ hapuṣāṃ vacāṃ jīrakapippalīm| yavānīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalīm||27||</seg> <seg type="unit" n="28">vṛkṣāmlaṃ dāḍimāmlaṃ ca sahiṅgu biḍasaindhavam| prayojayedannapāne vidhinā sūpakalpitam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">vātaśleṣmaharo hyeṣa gaṇo dīpanapācanaḥ| grāhī balyo rocanaśca tasmācchasto'tisāriṇām||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">āme pariṇate yastu vibaddhamatisāryate| saśūlapicchamalpālpaṃ bahuśaḥ sapravāhikam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">yūṣeṇa mūlakānāṃ taṃ badarāṇāmathāpi vā| upodikāyāḥ kṣīriṇyā yavānyā vāstukasya vā||31||</seg> <seg type="unit" n="32">suvarcalāyāścañcorvā śākenāvalgujasya vā| śaṭyāḥ karkārukāṇāṃ vā jīvantyāścirbhaṭasya vā||32||</seg> <seg type="unit" n="33">loṇikāyāḥ sapāṭhāyāḥ śuṣkaśākena vā punaḥ| dadhidāḍimasiddhena bahusnehena bhojayet||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">kalkaḥ syādbālabilvānāṃ tilakalkaśca tatsamaḥ| dadhnaḥ saro'mlasnehādyaḥ khaḍo hanyāt pravāhikām||34||</seg> <seg type="unit" n="35">yavānāṃ mudgamāṣāṇāṃ śālīnāṃ ca tilasya ca| kolānāṃ bālabilvānāṃ dhānyayūṣaṃ prakalpayet||35||</seg> <seg type="unit" n="36">aikadhyaṃ yamake bhṛṣṭaṃ dadhidāḍimasārikam| varcaḥkṣaye śuṣkamukhaṃ śālyannaṃ tena bhojayet||36||</seg> <seg type="unit" n="37">dadhnaḥ saraṃ vā yamake bhṛṣṭaṃ saguḍanāgaram| surāṃ vā yamake bhṛṣṭāṃ vyañjanārthe pradāpayet||37||</seg> <seg type="unit" n="38">phalāmlaṃ yamake bhṛṣṭaṃ yūṣaṃ gṛñjanakasya vā| lopākarasamamlaṃ vā snigdhāmlaṃ kacchapasya vā||38||</seg> <seg type="unit" n="39">barhitittiridakṣāṇāṃ vartakānāṃ tathā rasāḥ| snigdhāmlāḥ śālayaścāgryā varcaḥkṣayarujāpahāḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">antarādhirasaṃ pūtvā raktaṃ meṣasya cobhayam| paceddāḍimasārāmlaṃ sadhānyasnehanāgaram||40||</seg> <seg type="unit" n="41">odanaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘bhojanaṃ’ iti pā.</note> raktaśālīnāṃ tenādyāt prapibecca tat| tathā varcaḥkṣayakṛtairvyādhibhirvipramucyate||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">gudaniḥsaraṇe śūle pānamamlasya sarpiṣaḥ| praśasyate nirāmāṇāmathavā'pyanuvāsanam||42||</seg> <seg type="unit" n="43">cāṅgerīkoladadhyamlanāgarakṣārasaṃyutam| ghṛtamutkvathitaṃ peyaṃ gudabhraṃśarujāpaham||43||</seg> <seg type="unit" n="44">iti cāṅgerīghṛtam| sacavyapippalīmūlaṃ savyoṣaviḍadāḍimam| peyamamlaṃ ghṛtaṃ yuktyā sadhānyājājicitrakam||44||</seg> iti gudabhraṃśe cavyādighṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">daśamūlopasiddhaṃ vā sabilvamanuvāsanam| śaṭīśatāhvābilvairvā vacayā citrakeṇa vā||45||</seg> iti gudabhraṃśe'nuvāsanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">stabdhabhraṣṭagude pūrvaṃ snehasvedau prayojayet| susvinnaṃ taṃ mṛdūbhūtaṃ picunā sampraveśayet||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">vibaddhavātavarcāstu bahuśūlapravāhikaḥ| saraktapicchastṛṣṇārtaḥ kṣīrasauhityamarhati||47||</seg> <seg type="unit" n="48">yamakasyopari kṣīraṃ dhāroṣṇaṃ vā pibennaraḥ| śṛtameraṇḍamūlena bālabilvena vā payaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘punaḥ’ iti pā.</note>||48||</seg> <seg type="unit" n="49">evaṃ kṣīraprayogeṇa raktaṃ picchā ca śāmyati| śūlaṃ pravāhikā caiva vibandhaścopaśāmyati||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">pittātisāraṃ punarnidānopaśayākṛtibhirāmānvayamupalabhya yathābalaṃ laṅghanapācanābhyāmupācaret| tṛṣyatastu mustaparpaṭakośīrasārivācandanakirātatiktakodīcyavāribhirupacāraḥ| laṅghitasya cāhārakāle balātibalāsūrpaparṇīśālaparṇīpṛśniparṇībṛhatīkaṇṭakārikāśatāvarīśvadaṃṣṭrāniryūhasaṃyuktena yathāsātmyaṃ yavāgūmaṇḍādinā tarpaṇādinā vā krameṇopacāraḥ| mudgamasūrahareṇumakuṣṭhakāḍhakīyūṣairvā lāvakapiñjalaśaśahariṇaiṇakālapucchakarasairīṣadamlairanamlairvā kramaśo'gniṃ sandhukṣayet| anubandhe tvasya dīpanīyapācanīyopaśamanīyasaṅgrahaṇīyān yogān samprayojayediti||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">sakṣaudrātiviṣaṃ piṣṭvā vatsakasya phalatvacam| pibet pittātisāraghnaṃ taṇḍulodakasaṃyutam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">kirātatiktako mustaṃ vatsakaḥ sarasāñjanaḥ| bilvaṃ dāruharidrā tvak hrīberaṃ sadurālabham||52||</seg> <seg type="unit" n="53">candanaṃ ca mṛṇālaṃ ca nāgaraṃ lodhramutpalam| tilā mocaraso lodhraṃ samaṅgā kamalotpalam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">utpalaṃ dhātakīpuṣpaṃ dāḍimatvaṅmahauṣadham| kaṭphalaṃ nāgaraṃ pāṭhā jambvāmrāsthidurālabhāḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">yogāḥ ṣaḍete sakṣaudrāstaṇḍulodakasaṃyutāḥ| peyāḥ pittātisāraghnāḥ ślokārdhena nidarśitāḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">jīrṇoṣadhānāṃ śasyante yathāyogaṃ prakalpitaiḥ| rasaiḥ sāṅgrāhikairyuktāḥ purāṇā raktaśālayaḥ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">pittātisāro dīpāgneḥ kṣipraṃ samupaśāmyati| ajākṣīraprayogeṇa balaṃ varṇaśca vardhate||57||</seg> <seg type="unit" n="58">bahudoṣasya dīptāgneḥ saprāṇasya na tiṣṭhati| paittiko yadyatīsāraḥ payasā taṃ virecayet||58||</seg> <seg type="unit" n="59">palāśaphalaniryūhaṃ payasā saha pāyayet| tato'nupāyayet koṣṇaṃ kṣīrameva yathābalam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">pravāhite tena male praśāmyatyudarāmayaḥ| palāśavat prayojyā vā trāyamāṇā viśodhinī||60||</seg> <seg type="unit" n="61">sāṃsargyāṃ kriyamāṇāyāṃ śūlaṃ yadyanuvartate| srutadoṣasya taṃ śīghraṃ yathāvadanuvāsayet||61||</seg> <seg type="unit" n="62">śatapuṣpāvarībhyāṃ ca payasā madhukena ca| tailapādaṃ ghṛtaṃ siddhaṃ sabilvamanuvāsanam||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">kṛtānuvāsanasyāsya kṛtasaṃsarjanasya ca| vartate yadyatīsāraḥ picchābastirataḥ param||63||</seg> <seg type="unit" n="64">pariveṣṭya kuśairārdrairārdravṛntāni śālmaleḥ| kṛṣṇamṛttikayā''lipya svedayedgomayāgninā||64||</seg> <seg type="unit" n="65">suśuṣkāṃ mṛttikāṃ jñātvā tāni vṛntāni śālmaleḥ| śṛte payasi mṛdnīyādāpothyolūkhale tataḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">piṇḍaṃ muṣṭisamaṃ prasthe tat pūtaṃ tailasarpiṣoḥ| snehitaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘yojitaṃ’ iti pā.</note> mātrayā yuktaṃ kalkena madhukasya ca||66||</seg> <seg type="unit" n="67">bastimabhyaktagātrāya dadyāt pratyāgate tataḥ| snātvā bhuñjīta payasā jāṅgalānāṃ rasena vā||67||</seg> <seg type="unit" n="68">pittātisārajvaraśothagulmajīrṇātisāragrahaṇīpradoṣān| jayatyayaṃ śīghramatipravṛddhān virecanāsthāpanayośca bastiḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘vṛttiḥ’ iti pā.</note>||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">pittātisārī yastvetāṃ kriyāṃ muktvā niṣevate| pittalānyannapānāni tasya pittaṃ mahābalam||69||</seg> <seg type="unit" n="70">kuryādraktātisāraṃ tu raktamāśu pradūṣayet| tṛṣṇāṃ śūlaṃ vidāhaṃ ca gudapākaṃ ca dāruṇam||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">tatra cchāgaṃ payaḥ śastaṃ śītaṃ samadhuśarkaram| pānārthaṃ bhojanārthaṃ ca gudaprakṣālane tathā||71||</seg> <seg type="unit" n="72">odanaṃ raktaśālīnāṃ payasā tena bhojayet| rasaiḥ pārāvatādīnāṃ ghṛtabhṛṣṭaiḥ saśarkaraiḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">śaśapakṣimṛgāṇāṃ ca śītānāṃ dhanvacāriṇām| rasairanamlaiḥ saghṛtairbhojayettaṃ saśarkaraiḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">rudhiraṃ mārgamājaṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ praśasyate| kāśmaryaphalayūṣo vā kiñcidamlaḥ saśarkaraḥ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">nīlotpalaṃ mocarasaṃ samaṅgā padmakeśaram| ajākṣīrayutaṃ dadyājjīrṇe ca payasaudanam||75||</seg> <seg type="unit" n="76">durbalaṃ pāyayitvā vā tasyaivopari bhojayet| prāgbhaktaṃ navanītaṃ vā dadyāt samadhuśarkaram||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">prāśya kṣīrotthitaṃ sarpiḥ kapiñjalarasāśanaḥ| tryahādārogyamāpnoti payasā kṣīrabhuk tathā||77||</seg> <seg type="unit" n="78">pītvā śatāvarīkalkaṃ payasā kṣīrabhugjayet| raktātisāraṃ pītvā vā tayā siddhaṃ ghṛtaṃ naraḥ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">ghṛtaṃ yavāgūmaṇḍena kuṭajasya phalaiḥ śṛtam| peyaṃ tasyānu pātavyā peyā raktopaśāntaye||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">tvak ca dāruharidrāyāḥ kuṭajasya phalāni ca| pippalī śṛṅgaveraṃ ca drākṣā kaṭukarohiṇī||80||</seg> <seg type="unit" n="81">ṣaḍbhiretairghṛtaṃ siddhaṃ peyāmaṇḍāvacāritam| atīsāraṃ jayecchīghraṃ tridoṣamapi dāruṇam||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">kṛṣṇamṛnmadhukaṃ śaṅkhaṃ rudhiraṃ taṇḍulodakam| pītamekatra sakṣaudraṃ raktasaṅgrahaṇaṃ param||82||</seg> <seg type="unit" n="83">pītaḥ priyaṅgukākalkaḥ sakṣaudrastaṇḍulāmbhasā| raktasrāvaṃ jayecchīghraṃ dhanvamāṃsarasāśinaḥ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">kalkastilānāṃ kṛṣṇānāṃ śarkarāpañcabhāgikaḥ| ājena payasā pītaḥ sadyo raktaṃ niyacchati||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">palaṃ vatsakabījasya śrapayitvā rasaṃ pibet| yo rasāśī jayecchīghraṃ sa paittaṃ jaṭharāmayam||85||</seg> <seg type="unit" n="86">pītvā saśarkarākṣaudraṃ candanaṃ taṇḍulāmbhasā| dāhatṛṣṇāpramehebhyo raktasrāvācca mucyate||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">gudo bahubhirutthānairyasya pittena pacyate| secayettaṃ suśītena paṭolamadhukāmbunā||87||</seg> <seg type="unit" n="88">pañcavalkamadhūkānāṃ rasairikṣurasairghṛtaiḥ| chāgairgavyaiḥ payobhirvā śarkarākṣaudrasaṃyutaiḥ||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">prakṣālanānāṃ kalkairvā sasarpiṣkaiḥ pralepayet| eṣāṃ vā sukṛtaiścūrṇaistaṃ gudaṃ pratisārayet||89||</seg> <seg type="unit" n="90">dhātakīlodhracūrṇairvā samāṃśaiḥ pratisārayet| tathā sravati no raktaṃ gudaṃ taiḥ pratisāritam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">pakvatā praśamaṃ yāti vedanā copaśāmyati| yathoktaiḥ secanaiḥ śītaiḥ śoṇite'tisravatyapi||91||</seg> <seg type="unit" n="92">gudavaṅkṣaṇakaṭyūru secayedghṛtabhāvitam| candanādyena tailena śatadhautena sarpiṣā||92||</seg> kārpāsasaṅgṛhītena secayedgudavaṅkṣaṇam|93|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">alpālpaṃ bahuśo raktaṃ saśūlamupaveśyate||93||</seg> <seg type="unit" n="94">yadā vāyurvibaddhaśca kṛcchraṃ carati vā na vā| picchābastiṃ tadā tasya yathoktamupakalpayet||94||</seg> <seg type="unit" n="95">prapauṇḍarīkasiddhena sarpiṣā cānuvāsayet| prāyaśo durbalagudāścirakālātisāriṇaḥ||95||</seg> tasmādabhīkṣṇaśasteṣāṃ gude snehaṃ prayojayet|96|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">pavano'tipravṛtto hi sve sthāne labhate'dhikam||96||</seg> <seg type="unit" n="97">balaṃ tasya sapittasya jayārthe bastiruttamaḥ| raktaṃ viṭsahitaṃ pūrvaṃ paścādvā yo'tisāryate||97||</seg> <seg type="unit" n="98">śatāvarīghṛtaṃ tasya lehārthamupakalpayet| śarkarārdhāṃśikaṃ līḍhaṃ navanītaṃ navoddhṛtam||98||</seg> <seg type="unit" n="99">kṣaudrapādaṃ jayecchīghraṃ taṃ vikāraṃ hitāśinaḥ| nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgānāpothya vāsayet||99||</seg> <seg type="unit" n="100">ahorātraṃ jale tapte ghṛtaṃ tenāmbhasā pacet| tadardhaśarkarāyuktaṃ lihyāt sakṣaudrapādikam||100||</seg> adho vā yadi vā'pyūrdhvaṃ yasya raktaṃ pravartate|101|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">yastvevaṃ durbalo mohāt pittalānyeva sevate||101||</seg> dāruṇaṃ sa valīpākaṃ prāpya śīghraṃ vipadyate|102|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">śleṣmātisāre prathamaṃ hitaṃ laṅghanapācanam||102||</seg> <seg type="unit" n="103">yojyaścāmātisāraghno yathokto dīpano gaṇaḥ| laṅghitasyānupūrvyāṃ ca kṛtāyāṃ na nivartate||103||</seg> kaphajo yadyatīsāraḥ kaphaghnaistamupācaret|104|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">bilvaṃ karkaṭikā mustamabhayā viśvabheṣajam||104||</seg> <seg type="unit" n="105">vacā viḍaṅgaṃ bhūtīkaṃ dhānyakaṃ devadāru ca| kuṣṭhaṃ sātiviṣā pāṭhā cavyaṃ kaṭukarohiṇī||105||</seg> <seg type="unit" n="106">pippalī pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalī| yogāñchlokārdhavihitāṃścaturastān prayojayet||106||</seg> <seg type="unit" n="107">śṛtāñchleṣmātisāreṣu kāyāgnibalavardhanān| ajājīmasitāṃ pāṭhāṃ nāgaraṃ maricāni ca||107||</seg> <seg type="unit" n="108">dhātakīdviguṇaṃ dadyānmātuluṅgarasāplutam| rasāñjanaṃ sātiviṣaṃ kuṭajasya phalāni ca||108||</seg> <seg type="unit" n="109">dhātakīdviguṇaṃ dadyāt pātuṃ sakṣaudranāgaram| dhātakī nāgaraṃ bilvaṃ lodhraṃ padmasya keśaram||109||</seg> <seg type="unit" n="110">jambūtvaṅnāgaraṃ dhānyaṃ pāṭhā mocaraso balā| samaṅgā dhātakī bilvamadhyaṃ jambvāmrayostvacaḥ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">kapitthāni viḍaṅgāni nāgaraṃ maricāni ca| cāṅgerīkolatakrāmlāṃścaturastān kaphottare||111||</seg> <seg type="unit" n="112">ślokārdhavihitān dadyāt sasnehalavaṇān khaḍān| kapitthamadhyaṃ līḍhvā tu savyoṣakṣaudraśarkaram||112||</seg> kaṭphalaṃ madhuyuktaṃ vā mucyate jaṭharāmayāt|113|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">kaṇāṃ madhuyutāṃ pītvā takraṃ pītvā sacitrakam||113||</seg> <seg type="unit" n="114">jagdhvā vā bālabilvāni mucyate jaṭharāmayāt| bālabilvaṃ guḍaṃ tailaṃ pippalīṃ viśvabheṣajam| lihyādvāte pratihate saśūlaḥ sapravāhikaḥ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">bhojyaṃ mūlakaṣāyeṇa vātaghnaiścopasevanaiḥ| vātātisāravihitairyūṣairmāṃsarasaiḥ khaḍaiḥ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">pūrvoktamamlasarpirvā ṣaṭpalaṃ vā yathābalam| purāṇaṃ vā ghṛtaṃ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam||116||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">vātaśleṣmavibandhe vā kaphe vā'tisravatyapi| śūle pravāhikāyāṃ vā picchābastiṃ prayojayet||117||</seg> <seg type="unit" n="118">pippalībilvakuṣṭhānāṃ śatāhvāvacayorapi| kalkaiḥ salavaṇairyuktaṃ pūrvoktaṃ sannidhāpayet||118||</seg> <seg type="unit" n="119">pratyāgate sukhaṃ snātaṃ kṛtāhāraṃ dinātyaye| bilvatailena matimānsukhoṣṇenānuvāsayet||119||</seg> <seg type="unit" n="120">vacāntairathavā kalkaistailaṃ paktvā'nuvāsayet| bahuśaḥ kaphavātārtastathā sa labhate sukham||120||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">sve sthāne māruto'vaśyaṃ vardhate kaphasaṅkṣaye| sa vṛddhaḥ sahasā hanyāttasmāttaṃ tvarayā jayet||121||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">vātasyānu jayet pittaṃ, pittasyānu jayet kapham| trayāṇāṃ vā jayet pūrvaṃ yo bhavedbalavattamaḥ||122||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">tatra ślokaḥ- prāgutpattinimittāni lakṣaṇaṃ sādhyatā na ca| kriyā cāvasthikī siddhā nirdiṣṭā hyatisāriṇām||123||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne'tisāracikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ||19||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="20" xml:id="ca.6.20">
          <head>chardicikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaśchardicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yaśasvinaṃ brahmatapodyutibhyāṃ jvalantamagnyarkasamaprabhāvam| punarvasuṃ bhūtahite niviṣṭaṃ papraccha śiṣyo'trijamagniveśaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">yāśchardayaḥ pañca purā tvayoktā rogādhikāre bhiṣajāṃ variṣṭha!| tāsāṃ cikitsāṃ sanidānaliṅgāṃ yathāvadācakṣva nṛṇāṃ hitārtham||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tadagniveśasya vaco niśamya prīto bhiṣakśreṣṭha idaṃ jagāda| yāśchardayaḥ pañca purā mayoktāstā vistareṇa bruvato nibodha||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">doṣaiḥ pṛthaktriprabhavāścatasro <note place="foot" type="variant" n="1">‘pṛthak triprabhavā caturthī’ iti pā.</note> dbiṣṭārthayogādapi pañcamī syāt|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tāsāṃ hṛdutkleśakaphaprasekau dveṣo'śane caiva hi pūrvarūpam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">vyāyāmatīkṣṇauṣadhaśokarogabhayopavāsādyatikarśitasya| vāyurmahāsrotasi <note place="foot" type="variant" n="3">“kruddho mahāsrotasi mātariśvā doṣānsamutkliśya tadūrdhvamasyan| āmāśayodrekakṛtāṃ ca marma prapīḍayan chardimudīrayecca||” iti pā.</note> sampravṛddha utkleśya doṣāṃstata ūrdhvamasyan||7||</seg> <seg type="unit" n="8">āmāśayotkleśakṛtāṃ ca marma prapīḍayaṃśchardimudīrayettu| hṛtpārśvapīḍāmukhaśoṣamūrdhanābhyartikāsasvarabhedatodaiḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">udgāraśabdaprabalaṃ saphenaṃ vicchinnakṛṣṇaṃ tanukaṃ kaṣāyam| kṛcchreṇa cālpaṃ mahatā ca vegenārto'nilācchardayatīha duḥkham||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ajīrṇakaṭvamlavidāhyaśītairāmāśaye pittamudīrṇavegam| rasāyanībhirvisṛtaṃ prapīḍya marmordhvamāgamya vamiṃ karoti||10||</seg> <seg type="unit" n="11">mūrcchāpipāsāmukhaśoṣamūrdhatālvakṣisantāpatamobhramārtaḥ| pītaṃ bhṛśoṣṇaṃ haritaṃ satiktaṃ dhūmraṃ ca pittena vamet sadāham||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">snigdhātigurvāmavidāhibhojyaiḥ svapnādibhiścaiva kapho'tivṛddhaḥ| uraḥ śiro marma rasāyanīśca sarvāḥ samāvṛtya vamiṃ karoti||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tandrāsyamādhuryakaphaprasekasantoṣanidrārucigauravārtaḥ| snigdhaṃ ghanaṃ svādu kaphādviśuddhaṃ salomaharṣo'lparujaṃ vamettu||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">samaśnataḥ sarvarasān prasaktamāmapradoṣartuviparyayaiśca| sarve prakopaṃ yugapat prapannāśchardiṃ tridoṣāṃ janayanti doṣāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śūlāvipākārucidāhatṛṣṇāśvāsapramohaprabalā prasaktam| chardistridoṣāllavaṇāmlanīlasāndroṣṇaraktaṃ vamatāṃ nṛṇāṃ syāt||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">viṭsvedamūtrāmbuvahāni vāyuḥ srotāṃsi saṃrudhya yadordhvameti| utsannadoṣasya samācitaṃ taṃ doṣaṃ samuddhūya narasya koṣṭhāt||16||</seg> <seg type="unit" n="17">viṇmūtrayostat samavarṇagandhaṃ tṛṭśvāsahikkārtiyutaṃ prasaktam| pracchardayedduṣṭamihātivegāttayā'rditaścāśu vināśameti||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">dviṣṭapratīpāśucipūtyamedhyabībhatsagandhāśanadarśanaiśca| yacchardayettaptamanā manodhnairdviṣṭārthasaṃyogabhavā matā sā||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kṣīṇasya yā chardiratipravṛddhā sopadravā śoṇitapūyayuktā| sacandrikāṃ tāṃ pravadantyasādhyāṃ sādhyāṃ cikitsedanupadravāṃ ca||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">āmāśayotkleśabhavā hi sarvāśchardyo matā laṅghanameva tasmāt| prākkārayenmārutajāṃ vimucya saṃśodhanaṃ vā kaphapittahāri||20||</seg> <seg type="unit" n="21">cūrṇāni lihyānmadhunā'bhayānāṃ hṛdyāni vā yāni virecanāni| madyaiḥ payobhiśca yutāni yuktyā nayantyadho doṣamudīrṇamūrdhvam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">vallīphalādyairvamanaṃ pibedvā yo durbalastaṃ śamanaiścikitset| rasairmanojñairlaghubhirviśuṣkairbhakṣyaiḥ sabhojyairvividhaiśca pānaiḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">susaṃskṛtāstittiribarhilāvarasā vyapohantyanilapravṛttām| chardiṃ tathā kolakulatthadhānyabilvādimūlāmlayavaiśca yūṣaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">vātātmikāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘vātātmake hṛdgadakāsayuktaḥ’ iti pā.</note> hṛdayadravārto naraḥ pibet saindhavavaddhṛtaṃ tu| siddhaṃ tathā dhānyakanāgarābhyāṃ dadhnā ca toyena ca dāḍimasya||24||</seg> <seg type="unit" n="25">vyoṣeṇa yuktāṃ lavaṇaistribhiśca ghṛtasya mātrāmathavā vidadhyāt| snigdhāni hṛdyāni ca bhojanāni rasaiḥ sayūṣairdadhidāḍimāmlaiḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">pittātmikāyāmanulomanārthaṃ drākṣāvidārīkṣurasaistrivṛt syāt| kaphāśayasthaṃ tvatimātravṛddhaṃ pittaṃ haret svādubhirūrdhvameva||26||</seg> <seg type="unit" n="27">śuddhāya kāle madhuśarkarābhyāṃ lājaiśca manthaṃ yadi vā'pi peyām| pradāpayenmudgarasena vā'pi śālyodanaṃ jāṅgalajai rasairvā||27||</seg> <seg type="unit" n="28">sitopalāmākṣikapippalībhiḥ kulmāṣalājāyavasaktugṛñjān| kharjūramāṃsānyatha nārikelaṃ drākṣāmatho vā badarāṇi lihyāt||28||</seg> <seg type="unit" n="29">srotojalājotpalakolamajjacūrṇāni lihyānmadhunā'bhayāṃ ca| kolāsthimajjāñjanamakṣikāviḍlājāsitāmāgadhikākaṇān vā||29||</seg> <seg type="unit" n="30">drākṣārasaṃ vā'pi pibet suśītaṃ mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavaṃ jalaṃ vā| jambvāmrayoḥ pallavajaṃ kaṣāyaṃ pibet suśītaṃ madhusaṃyutaṃ vā||30||</seg> <seg type="unit" n="31">niśi sthitaṃ vāri samudgakṛṣṇaṃ sośīradhānyaṃ caṇakodakaṃ vā| gavedhukāmūlajalaṃ guḍūcyā jalaṃ pibedikṣurasaṃ payo vā||31||</seg> <seg type="unit" n="32">sevyaṃ pibet kāñcanagairikaṃ vā sabālakaṃ taṇḍuladhāvanena| dhātrīrasenottamacandanaṃ vā tṛṣṇāvamighnāni samākṣikāṇi||32||</seg> <seg type="unit" n="33">kalkaṃ tathā candanacavyamāṃsīdrākṣottamābālakagairikāṇām| śītāmbunā gairikaśālicūrṇaṃ mūrvāṃ tathā taṇḍuladhāvanena||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">kaphātmikāyāṃ vamanaṃ praśastaṃ sapippalīsarṣapanimbatoyaiḥ| piṇḍītakaiḥ saindhavasamprayuktairvamyāṃ kaphāmāśayaśodhanārtham||34||</seg> <seg type="unit" n="35">godhūmaśālīn sayavān purāṇān yūṣaiḥ paṭolāmṛtacitrakāṇām| vyoṣasya nimbasya ca takrasiddhairyūṣaiḥ phalāmlaiḥ kaṭubhistathā'dyāt||35||</seg> <seg type="unit" n="36">rasāṃśca śūlyāni ca jāṅgalānāṃ māṃsāni jīrṇānmadhusīdhvariṣṭān| rāgāṃstathā ṣāḍavapānakāni drākṣākapitthaiḥ phalapūrakaiśca||36||</seg> <seg type="unit" n="37">mudgānmasūrāṃścaṇakān kalāyān bhṛṣṭān yutānnāgaramākṣikābhyām| lihyāttathaiva triphalāviḍaṅgacūrṇaṃ viḍaṅgaplavayoratho <note place="foot" type="variant" n="10">‘viḍaṅgaplavayorasaṃ vā’ iti pā.</note> vā||37||</seg> <seg type="unit" n="38">sajāmbavaṃ vā badarāmlacūrṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘vadarasya cūrṇaṃ’ iti pā.</note> mustāyutāṃ karkaṭakasya śṛṅgīm| durālabhāṃ vā madhusamprayuktāṃ lihyāt kaphacchardivinigrahārtham||38||</seg> <seg type="unit" n="39">manaḥśilāyāḥ phalapūrakasya rasaiḥ kapitthasya ca pippalīnām| kṣaudreṇa cūrṇaṃ maricaiśca yuktaṃ lihañjayecchardimudīrṇavegām||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">yaiṣā pṛthaktvena mayā kriyoktā tāṃ sannipāte'pi samasya <note place="foot" type="variant" n="12">‘samīkṣya’ iti pā.</note> buddhyā| doṣarturogāgnibalānyavekṣya prayojayecchāstravidapramattaḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">manobhighāte tu manonukūlā vācaḥ samāśvāsanaharṣaṇāni| lokaprasiddhāḥ śrutayo vayasyāḥ śṛṅgārikāścaiva hitā vihārāḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">gandhā vicitrā manaso'nukūlā mṛtpuṣpaśuktāmlaphalādikānām| śākāni bhojyānyatha pānakāni susaṃskṛtāḥ ṣāḍavarāgalehāḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">yūṣā rasāḥ kāmbalikā khaḍāśca māṃsāni dhānā vividhāśca bhakṣyāḥ| phalāni mūlāni ca gandhavarṇarasairupetāni vamiṃ jayanti||43||</seg> <seg type="unit" n="44">gandhaṃ rasaṃ sparśamathāpi śabdaṃ rūpaṃ ca yadyat priyamapyasātmyam| tadeva dadyāt praśamāya tasyāstajjo hi rogaḥ sukha eva jetum||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">chardyutthitānāṃ ca cikitsitāt svāccikitsitaṃ kāryamupadravāṇām| atipravṛttāsu virecanasya karmātiyoge vihitaṃ vidheyam||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">vamiprasaṅgāt pavano'pyavaśyaṃ dhātukṣayāddhṛddhimupaiti tasmāt| cirapravṛttāsvanilāpahāni kāryāṇyupastambhanabṛṃhaṇāni||46||</seg> <seg type="unit" n="47">sarpirguḍāḥ kṣīravidhirghṛtāni kalyāṇakatryūṣaṇajīvanāni| vṛṣyāstathā māṃsarasāḥ salehāściraprasaktāṃ ca vamiṃ jayanti||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">tatra ślokaḥ- hetuṃ saṅkhyāṃ lakṣaṇamupadravān sādhyatāṃ na yogāṃśca| chardīnāṃ praśamārthaṃ prāha cikitsitaṃ munivaryaḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne chardicikitsitaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ||20||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="21" xml:id="ca.6.21">
          <head>visarpacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto visarpacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kailāse kinnarākīrṇe bahuprasravaṇauṣadhe| pādapairvividhaiḥ snigdhairnityaṃ kusumasampadā||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vamadbhirmadhurān gandhān sarvataḥ svabhyalaṅkṛte| viharantaṃ jitātmānamātreyamṛṣivanditam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">maharṣibhiḥ parivṛtaṃ sarvabhūtahite ratam| agniveśo guruṃ kāle vinayādidamuktavān||5||</seg> <seg type="unit" n="6">bhagavan! dāruṇaṃ rogamāśīviṣaviṣopamam| visarpantaṃ śarīreṣu dehināmupalakṣaye||6||</seg> <seg type="unit" n="7">sahasaiva narāstena parītāḥ śīghrakāriṇā| vinaśyantyanupakrāntāstatra naḥ saṃśayo mahān||7||</seg> <seg type="unit" n="8">sa nāmnā kena vijñeyaḥ sañjñitaḥ kena hetunā| katibhedaḥ kiyaddhātuḥ kinnidānaḥ kimāśrayaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">sukhasādhyaḥ kṛcchrasādhyo jñeyo yaścānupakramaḥ| kathaṃ kairlakṣaṇaiḥ kiṃ ca bhagavan! tasya bheṣajam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">tadagniveśasya vacaḥ śrutvā''treyaḥ punarvasuḥ| yathāvadakhilaṃ sarvaṃ provāca munisattamaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vividhaṃ sarpati yato visarpastena sa smṛtaḥ| parisarpo'thavā nāmnā sarvataḥ parisarpaṇāt||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">sa ca saptavidho doṣairvijñeyaḥ saptadhātukaḥ| pṛthak trayastribhiścaiko visarpo dvandvajāstrayaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">vātikaḥ paittikaścaiva kaphajaḥ sānnipātikaḥ| catvāra ete visarpā vakṣyante dvandvajāstrayaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">āgneyo vātapittābhyāṃ granthyākhyaḥ kaphavātajaḥ| yastu kardamako ghoraḥ sa pittakaphasambhavaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">raktaṃ lasīkā tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ| visarpāṇāṃ samutpattau vijñeyāḥ sapta dhātavaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">lavaṇāmlakaṭūṣṇānāṃ rasānāmatisevanāt| dadhyamlamastuśuktānāṃ surāsauvīrakasya ca||16||</seg> <seg type="unit" n="17">vyāpannabahumadyoṣṇarāgaṣāḍavasevanāt| śākānāṃ haritānāṃ ca sevanācca vidāhinām||17||</seg> <seg type="unit" n="18">kūrcikānāṃ kilāṭānāṃ sevanānmandakasya ca| dadhnaḥ śāṇḍākipūrvāṇāmāsutānāṃ ca sevanāt||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tilamāṣakulatthānāṃ tailānāṃ paiṣṭikasya ca| grāmyānūpaudakānāṃ ca māṃsānāṃ laśunasya ca||19||</seg> <seg type="unit" n="20">praklinnānāmasātmyānāṃ viruddhānāṃ ca sevanāt| atyādānāddivāsvapnādajīrṇādhyaśanāt kṣatāt||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kṣatabandhaprapatanāddharmakarmātisevanāt <note place="foot" type="variant" n="1">‘vadhabandhaprapatanāddaṃṣṭrādantanakhakṣatāt’ iti pā.</note>| viṣavātāgnidoṣācca visarpāṇāṃ samudbhavaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">etairnidānairvyāmiśraiḥ kupitā mārutādayaḥ| dūṣyān sandūṣya raktādīn visarpantyahitāśinām||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">bahiḥśritaḥ śritaścāntastathā cobhayasaṃśritaḥ| visarpo balameteṣāṃ jñeyaṃ guru yathottaram||23||</seg> <seg type="unit" n="24">bahirmārgāśritaṃ sādhyamasādhyamubhayāśritam| visarpaṃ dāruṇaṃ vidyāt sukṛcchraṃ tvantarāśrayam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">antaḥprakupitā doṣā visarpantyantarāśraye| bahirbahiḥprakupitāḥ sarvatrobhayasaṃśritāḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">marmopaghātāt sammohādayanānāṃ vighaṭṭanāt| tṛṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamāṇāṃ pravartanāt||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vidyādvisarpamantarjamāśu cāgnibalakṣayāt| ato viparyayādbāhyamanyairvidyāt svalakṣaṇaiḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">yasya sarvāṇi liṅgāni balavadyasya kāraṇam| yasya copadravāḥ kaṣṭā marmago yaśca hanti saḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">rūkṣoṣṇaiḥ kevalo vāyuḥ pūraṇairvā samāvṛtaḥ| praduṣṭo dūṣayan dūṣyān visarpati yathābalam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">tasya rūpāṇi- bhramadavathupipāsānistodaśūlāṅgamardodveṣṭanakampajvaratamaka- kāsāsthisandhibhedaviśleṣaṇavepanārocakāvipākāścakṣuṣorākulatvamasrāgamanaṃ pipīlikāsañcāra iva cāṅgeṣu, yasmiṃścāvakāśe visarpo visarpati <note place="foot" type="variant" n="2">‘anusarpati’ iti pā.</note> so'vakāśaḥ śyāvāruṇābhāsaḥ śvayathumān nistodabhedaśūlāyāmasaṅkocaharṣasphuraṇairatimātraṃ prapīḍyate, anupakrāntaścopacīyate śīghrabhedaiḥ sphoṭakaistanubhiraruṇābhaiḥ śyāvairvā tanuviśadāruṇālpāsrāvaiḥ, vibaddhavātamūtrapurīṣaśca bhavati, nidānoktāni cāsya nopaśerate viparītāni copaśerata iti vātavisarpaḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">pittamuṣṇopacāreṇa vidāhyamlāśanaiścitam| dūṣyān sandūṣya dhamanīḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘mārgāṃśca’ iti pā.</note> pūrayan vai visarpati||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tasya rūpāṇi- jvarastṛṣṇā mūrcchā mohaśchardirarocako'ṅgabhedaḥ svedo'timātramantardāhaḥ pralāpaḥ śiroruk cakṣuṣorākulatvamasvapnamaratirbhramaḥ śītavātavāritarṣo'timātraṃ haritahāridranetramūtravarcastvaṃ haritahāridrarūpadarśanaṃ ca, yasmiṃścāvakāśe visarpo'nusarpati so'vakāśastāmraharitahāridranīlakṛṣṇaraktānāṃ varṇānāmanyatamaṃ puṣyati, sotsedhaiścātimātraṃ dāhasambhedanaparītaiḥ sphoṭakairupacīyate tulyavarṇāsrāvaiścirapākaiśca, nidānoktāni cāsya nopaśerate viparītāni copaśerata iti pittavisarpaḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">svādvamlalavaṇasnigdhagurvannasvapnasañcitaḥ| kaphaḥ sandūṣayan dūṣyān kṛcchramaṅge visarpati||33||</seg> <seg type="unit" n="34">tasya rūpāṇi- śītakaḥ śītajvaro gauravaṃ nidrā tandrā'rocako madhurāsyatvamāsyopalepo niṣṭhīvikā chardirālasyaṃ staimityamagnināśo daurbalyaṃ ca, yasmiṃścāvakāśe visarpo'nusarpati so'vakāśaḥ śvayathumān pāṇḍurnātiraktaḥ snehasuptistambhagauravairanvito'lpavedanaḥ kṛcchrapākaiścirakāribhirbahulatvagupalepaiḥ sphoṭaḥ śvetapāṇḍubhiranubadhyate, prabhinnastu śvetaṃ picchilaṃ tantumaddhanamanubaddhaṃ snigdhamāsrāvaṃ sravati, ūrdhvaṃ ca gurubhiḥ sthirairjālāvatataiḥ snigdhairbahulatvagupalepairvraṇairanubadhyate'nuṣaṅgī ca bhavati, śvetanakhanayanavadanatvaṅmūtravarcastvaṃ, nidānoktāni cāsya nopaśerate viparītāni copaśerata iti śleṣmavisarpaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">vātapittaṃ prakupitamatimātraṃ svahetubhiḥ| parasparaṃ labdhabalaṃ dahadgātraṃ visarpati||35||</seg> <seg type="unit" n="36">tadupatāpādāturaḥ sarvaśarīramaṅgārairivākīryamāṇaṃ manyate, chardyatīsāramūrcchādāhamohajvaratamakārocakāsthisandhibhedatṛṣṇāvipākāṅgabhedādibhiścābhibhūyate, yaṃ yaṃ cāvakāśaṃ visarpo'nusarpati so'vakāśaḥ śāntāṅgāraprakāśo'tirakto vā bhavati, agnidagdhaprakāraiśca sphoṭairupacīyate, sa śīghragatvādāśveva marmānusārī bhavati, marmaṇi copatapte pavano'tibalo bhinattyaṅgānyatimātraṃ pramohayati sañjñāṃ, hikkāśvāsau janayati, nāśayati nidrāṃ, sa naṣṭanidraḥ pramūḍhasañjño vyathitacetā na kvacana sukhamupalabhate, aratiparītaḥ sthānādāsanācchayyāṃ krāntumicchati, kliṣṭabhūyiṣṭhaścāśu nidrāṃ bhajati, durbalo duḥkhaprabodhaśca bhavati; tamevaṃvidhamagnivisarpaparītamacikitsyaṃ vidyāt||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">kaphapittaṃ prakupittaṃ balavat svena hetunā| visarpatyekadeśe tu prakledayati dehinam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">tadvikārāḥ- śītajvaraḥ śirogurutvaṃ dāhaḥ staimityamaṅgāvasadanaṃ nidrā tandrā moho'nnadveṣaḥ pralāpo'gnināśo daurbalyamasthibhedo mūrcchā pipāsā srotasāṃ pralepo jāḍyamindriyāṇāṃ prāyopaveśanamaṅgavikṣepo'ṅgamardo'ratirautsukyaṃ copajāyate, prāyaścāmāśaye visarpatyalasaka ekadeśagrāhī ca, yasmiṃścāvakāśe visarpo visarpati so'vakāśo raktapītapāṇḍupiḍakāvakīrṇa iva mecakābhaḥ kālo malinaḥ snigdho bahūṣmā guruḥ stimitavedanaḥ śvayathumān gambhīrapāko nirāsrāvaḥ śīghrakledaḥ svinnaklinnapūtimāṃsatvak krameṇālparuk parāmṛṣṭo'vadīryate kardama ivāvapīḍito'ntaraṃ prayacchatyupaklinnapūtimāṃsatyāgī sirāsnāyusandarśī kuṇapagandhī ca bhavati sañjñāsmṛtihantā ca; taṃ kardamavisarpaparītamacikitsyaṃ vidyāt||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">sthiragurukaṭhinamadhuraśītasnigdhānnapānābhiṣyandisevināmavyāyāmādisevināmapratikarmaśīlānāṃ śleṣmā vāyuśca prakopamāpadyate, tāvubhau duṣṭapravṛddhāvatibalau pradūṣya dūṣyān visarpāya kalpete; tatra vāyuḥ śleṣmaṇā vibaddhamārgastameva śleṣmāṇamanekadhā bhindan krameṇa granthimālāṃ kṛcchrapākasādhyāṃ kaphāśaye sañjanayati, utsannaraktasya vā pradūṣya raktaṃ sirāsnāyumāṃsatvagāśritaṃ granthīnāṃ mālāṃ kurute tīvrarujānāṃ sthūlānāmaṇūnāṃ vā dīrghavṛttaraktānāṃ, tadupatāpājjvarātisārakāsahikkāśvāsaśoṣa- pramohavaivarṇyārocakāvipākaprasekacchardirmūrcchāṅgabhaṅganidrāratisadanādyāḥ prādurbhavantyupadravāḥ; sa etairupadrutaḥ sarvakarmaṇāṃ viṣayamatipatito vivarjanīyo bhavatīti granthivisarpaḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">upadravastu khalu rogottarakālajo rogāśrayo roga eva sthūlo'ṇurvā, rogāt paścājjāyata ityupadravasañjñaḥ| tatra pradhāno vyādhiḥ, vyādherguṇabhūta <note place="foot" type="variant" n="6">‘guṇībhūtaḥ’ iti pā.</note> upadravaḥ, tasya prāyaḥ pradhānapraśame praśamo bhavati| sa tu pīḍākarataro bhavati paścādutpadyamāno vyādhiparikliṣṭaśarīratvāt; tasmādupadravaṃ tvaramāṇo'bhibādheta||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">sarvāyatanasamutthaṃ sarvaliṅgavyāpinaṃ sarvadhātvanusāriṇamāśukāriṇaṃ mahātyayikamiti sannipātavisarpamacikitsyaṃ vidyāt||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">tatra vātapittaśleṣmanimittā visarpāstrayaḥ sādhyā bhavanti; agnikardamākhyau punaranupasṛṣṭe marmaṇi anupagate vā sirāsnāyumāṃsaklede sādhāraṇakriyābhirubhāvevābhyasyamānau praśāntimāpadyeyātām, anādaropakrāntaḥ punastayoranyataro hanyāddehamāśvevāśīviṣavat; tathā granthivisarpamajātopadravamārabheta cikitsitum, upadravopadrutaṃ tvenaṃ pariharet; sannipātajaṃ tu sarvadhātvanusāritvādāśukāritvādviruddhopakramatvāccāsādhyaṃ vidyāt||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">tatra sādhyānāṃ sādhanamanuvyākhyāsyāmaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">laṅghanollekhane śaste tiktakānāṃ ca sevanam| kaphasthānagate sāme rūkṣaśītaiḥ pralepayet||44||</seg> <seg type="unit" n="45">pittasthānagate'pyetat sāme kuryāccikitsitam| śoṇitasyāvasekaṃ ca virekaṃ ca viśeṣataḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">mārutāśayasambhūte'pyāditaḥ syādvirūkṣaṇam| raktapittānvaye'pyādau snehanaṃ na hitaṃ matam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">vātolbaṇe tiktaghṛtaṃ paittike ca praśasyate| laghudoṣe, mahādoṣe paittike syādvirecanam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">na ghṛtaṃ bahudoṣāya deyaṃ yanna <note place="foot" type="variant" n="8">‘taṃ ca’ iti pā.</note> virecayet| tena doṣo hyupaṣṭabdhastvaṅmāṃsarudhiraṃ pacet||48||</seg> <seg type="unit" n="49">tasmādvirekamevādau śastaṃ vidyādvisarpiṇaḥ| rudhirasyāvasekaṃ ca taddhyasyāśrayasañjñitam||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">iti vīsarpanut proktaṃ samāsena cikitsitam| etadeva punaḥ sarvaṃ vyāsataḥ sampravakṣyate||50||</seg> <seg type="unit" n="51">madanaṃ madhukaṃ nimbaṃ vatsakasya phalāni ca| vamanaṃ sampradātavyaṃ visarpe kaphapittaje||51||</seg> <seg type="unit" n="52">paṭolapicumardābhyāṃ pippalyā madanena ca| visarpe vamanaṃ śastaṃ tathā cendrayavaiḥ saha||52||</seg> <seg type="unit" n="53">yāṃśca yogān pravakṣyābhi kalpeṣu kaphapittinām| visarpiṇāṃ prayojyāste doṣanirharaṇāḥ śivāḥ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">mustanimbapaṭolānāṃ candanotpalayorapi| sārivāmalakośīramustānāṃ vā vicakṣaṇaḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">kaṣāyān pāyayedvaidyaḥ siddhān vīsarpanāśanān| kirātatiktakaṃ lodhraṃ candanaṃ sadurālabham||55||</seg> <seg type="unit" n="56">nāgaraṃ padmakiñjalkamutpalaṃ sabibhītakam| madhukaṃ nāgapuṣpaṃ ca dadyādvīsarpaśāntaye||56||</seg> <seg type="unit" n="57">prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ padmakiñjalkamutpalam| nāgapuṣpaṃ ca lodhraṃ ca tenaiva vidhinā pibet||57||</seg> <seg type="unit" n="58">drākṣāṃ parpaṭakaṃ śuṇṭhīṃ guḍūcīṃ dhanvayāsakam| niśāparyuṣitaṃ dadyāttṛṣṇāvīsarpaśāntaye||58||</seg> <seg type="unit" n="59">paṭolaṃ picumardaṃ ca dārvīṃ kaṭukarohiṇīm| yaṣṭyāhvāṃ trāyamāṇāṃ ca dadyādvīsarpaśāntaye||59||</seg> <seg type="unit" n="60">paṭolādikaṣāyaṃ vā pibettriphalayā saha| masūravidalairyuktaṃ ghṛtamiśraṃ pradāpayet||60||</seg> <seg type="unit" n="61">paṭolapatramudgānāṃ rasamāmalakasya ca| pāyayeta ghṛtonmiśraṃ naraṃ vīsarpapīḍitam||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">yacca sarpirmahātiktaṃ pittakuṣṭhanibarhaṇam| nirdiṣṭaṃ tadapi prājño dadyādvīsarpaśāntaye||62||</seg> <seg type="unit" n="63">trāyamāṇāghṛtaṃ siddhaṃ gaulmike yadudāhṛtam| visarpāṇāṃ praśāntyarthaṃ dadyāttadapi buddhimān||63||</seg> <seg type="unit" n="64">trivṛccūrṇaṃ samāloḍya sarpiṣā payasā'pi vā| gharmāmbunā vā saṃyojya mṛdvīkānāṃ rasena vā||64||</seg> <seg type="unit" n="65">virekārthaṃ prayoktavyaṃ siddhaṃ vīsarpanāśanam| trāyamāṇāśṛtaṃ vā'pi payo dadyādvirecanam||65||</seg> <seg type="unit" n="66">triphalārasasaṃyuktaṃ sarpistrivṛtayā saha| prayoktavyaṃ virekārthaṃ visarpajvaranāśanam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">rasamāmalakānāṃ vā ghṛtamiśraṃ pradāpayet| sa eva gurukoṣṭhāya trivṛccūrṇayuto hitaḥ||67||</seg> doṣe koṣṭhagate bhūya etat kuryāccikitsitam|68|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">śākhāduṣṭe tu rudhire raktamevādito haret||68||</seg> <seg type="unit" n="69">bhiṣagvātānvitaṃ raktaṃ viṣāṇena vinirharet| pittānvitaṃ jalaukobhiḥ, kaphānvitamalābubhiḥ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">yathāsannaṃ vikārasya vyadhayedāśu vā sirām| tvaṅmāṃsasnāyusaṅkledo raktakledāddhi jāyate||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">antaḥśarīre <note place="foot" type="variant" n="9">‘evaṃ nirhṛtadoṣāṇām’ iti pā.</note> saṃśuddhe doṣe tvaṅmāṃsasaṃśrite| ādito vā'lpadoṣāṇāṃ kriyā bāhyā pravakṣyate||71||</seg> <seg type="unit" n="72">udumbaratvaṅmadhukaṃ padmakiñjalkamutpalam| nāgapuṣpaṃ priyaṅguśca pradehaḥ saghṛto hitaḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">nyagrodhapādāstaruṇāḥ kadalīgarbhasaṃyutāḥ| bisagranthiśca lepaḥ syācchatadhautaghṛtāplutaḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">kālīyaṃ madhukaṃ hema vanyaṃ candanapadmakau| elā mṛṇālaṃ phalinī pralepaḥ syāddhṛtāplutaḥ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">śādvalaṃ ca mṛṇālaṃ ca śaṅkhaṃ candanamutpalam| vetasasya ca mūlāni pradehaḥ syāt sataṇḍulaḥ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">sārivā padmakiñjalkamuśīraṃ nīlamutpalam| mañjiṣṭhā candanaṃ lodhramabhayā ca pralepanam||76||</seg> <seg type="unit" n="77">naladaṃ ca hareṇuśca lodhraṃ madhukapadmakau <note place="foot" type="variant" n="10">‘madhukamutpalam’ iti pā.</note>| dūrvā sarjarasaścaiva saghṛtaṃ syāt pralepanam||77||</seg> <seg type="unit" n="78">yāvakāḥ saktavaścaiva sarpiṣā saha yojitāḥ| pradeho madhukaṃ vīrā saghṛtā yavasaktavaḥ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">balāmutpalaśālūkaṃ vīrāmagurucandanam| kuryādālepanaṃ vaidyo mṛṇālaṃ ca bisānvitam||79||</seg> <seg type="unit" n="80">yavacūrṇaṃ samadhukaṃ saghṛtaṃ ca pralepanam| hareṇavo masurāśca samudgāḥ śvetaśālayaḥ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">pṛthak pṛthak pradehāḥ syuḥ sarve vā sarpiṣā saha| padminīkardamaḥ śīto mauktikaṃ piṣṭameva vā||81||</seg> <seg type="unit" n="82">śaṅkhaḥ pravālaḥ śuktirvā gairikaṃ vā ghṛtāplutam| (pṛthagete pradehāśca hitā jñeyā visarpiṇām <note place="foot" type="variant" n="11">ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> )| prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ balā śālūkamutpalam||82||</seg> <seg type="unit" n="83">nyagrodhapatradugdhīke saghṛtaṃ syāt pralepanam| bisāni ca mṛṇālaṃ ca saghṛtāśca kaśerukāḥ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">śatāvarīvidāryośca kandau dhautaghṛtāplutau| śaivālaṃ nalamūlāni gojihvā vṛṣakarṇikā||84||</seg> <seg type="unit" n="85">indrāṇiśākaṃ saghṛtaṃ śirīṣatvagbalāghṛtam <note place="foot" type="variant" n="12">‘deyaṃ vā dāhaśāntaye’ iti pā.</note>| nyagrodhodumbaraplakṣavetasāśvatthapallavaiḥ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">tvakkalkairbahusarpirbhiḥ śītairālepanaṃ hitam| pradehāḥ sarva evaite vātapittolbaṇe <note place="foot" type="variant" n="13">‘raktapittolbaṇe hitāḥ’ iti pā.</note> śubhāḥ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">sakaphe <note place="foot" type="variant" n="14">‘kaphaje’ iti pā.</note> tu pravakṣyāmi pradehānaparān hitān| triphalāṃ padmakośīraṃ samaṅgāṃ karavīrakam||87||</seg> <seg type="unit" n="88">nalamūlānyanantāṃ ca pradehamupakalpayet| khadiraṃ saptaparṇaṃ ca mustamāragvadhaṃ dhavam||88||</seg> <seg type="unit" n="89">kuraṇṭakaṃ devadāru dadyādālepanaṃ bhiṣak| āragvadhasya patrāṇi tvacaṃ śleṣmātakasya ca||89||</seg> <seg type="unit" n="90">indrāṇiśākaṃ kākāhvāṃ śirīṣakusumāni ca| śaivālaṃ nalamūlāni vīrāṃ gandhapriyaṅgukām||90||</seg> <seg type="unit" n="91">triphalāṃ madhukaṃ vīrāṃ śirīṣakusumāni ca| prapauṇḍarīkaṃ hrīberaṃ dārvītvaṅmadhukaṃ balām||91||</seg> <seg type="unit" n="92">pṛthagālepanaṃ kuryāddvandvaśaḥ sarvaśo'pi vā| pradehāḥ sarva evaite deyāḥ svalpaghṛtāplutāḥ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">vātapittolbaṇe ye tu pradehāste ghṛtādhikāḥ| ghṛtena śatadhautena pradihyāt kevalena vā||93||</seg> <seg type="unit" n="94">ghṛtamaṇḍena śītena payasā madhukāmbunā| pañcavalkakaṣāyeṇa secayecchītalena vā||94||</seg> <seg type="unit" n="95">vātāsṛkpittabahulaṃ visarpaṃ bahuśo bhiṣak| secanāste pradehā ye ta eva ghṛtasādhanāḥ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">te cūrṇayogā vīsarpavraṇānāmavacūrṇanāḥ| dūrvāsvarasasiddhaṃ ca ghṛtaṃ syādvraṇaropaṇam||96||</seg> <seg type="unit" n="97">dārvītvaṅmadhukaṃ lodhraṃ keśaraṃ cāvacūrṇanam| paṭolaḥ picumardaśca triphalā madhukotpale||97||</seg> etat prakṣālanaṃ sarpirvraṇacūrṇaṃ pralepanam|98|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">pradehāḥ sarva evaite kartavyāḥ samprasādanāḥ <note place="foot" type="variant" n="16">gaṅgādharastu ‘sampradhāvanāḥ’ iti paṭhitvā “yasmin visarpe ye pradehāste sarva eva kvāthayitvā sampradhāvanāḥ kartavyāḥ, te sampradhāvanāḥ pūrvaṃ pralepanamuddhṛtya bahaśo'dhanāḥ tanudravapradehā deyāḥ| kaphaje visarpe paryādhānasya catasṛṣu dikṣu liptasya lagnasyoddhṛte ghanāḥ pradehā dreyāḥ” iti vyākhyānayati</note>||98||</seg> <seg type="unit" n="99">kṣaṇe kṣaṇe prayoktavyāḥ pūrvamuddhṛtya lepanam| adhāvanoddhṛte pūrve pradehā bahuśo'ghanāḥ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">deyāḥ pradehāḥ kaphaje paryādhānoddhṛte ghanāḥ| tribhāgāṅguṣṭhamātraḥ syāt pralepaḥ kalkapeṣitaḥ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">nātisnigdho na rūkṣaśca na piṇḍo na dravaḥ samaḥ| na ca paryuṣitaṃ lepaṃ kadācidavacārayet||101||</seg> <seg type="unit" n="102">na ca tenaiva lepena punarjātu pralepayet| kledavīsarpaśūlāni soṣṇābhāvāt pravartayet||102||</seg> <seg type="unit" n="103">lepo hyupari paṭṭasya kṛtaḥ svedayati vraṇam| svedajāḥ piḍakāstasya kaṇḍūścaivopajāyate||103||</seg> <seg type="unit" n="104">uparyupari lepasya lepo yadyavacāryate| tāneva doṣāñjanayet paṭṭasyopari yān kṛtaḥ||104||</seg> <seg type="unit" n="105">atisnigdho'tidravaśca lepo yadyavacāryate| tvaci na śliṣyate samyaṅna doṣaṃ śamayatyapi||105||</seg> <seg type="unit" n="106">tanvāliptaṃ na kurvīta saṃśuṣko hyāpuṭāyate| na cauṣadhiraso vyādhiṃ prāpnotyapi ca śuṣyati||106||</seg> <seg type="unit" n="107">tanvāliptena ye doṣāstāneva janayedbhṛśam| saṃśuṣkaḥ pīḍayedvyādhiṃ niḥsneho hyavacāritaḥ||107||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">annapānāni vakṣyāmi visarpāṇāṃ nivṛttaye| laṅghitebhyo hito mantho rūkṣaḥ sakṣaudraśarkaraḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">madhuraḥ kiñcidamlo vā dāḍimāmalakānvitaḥ| saparūṣakamṛdvīkaḥ sakharjūraḥ śṛtāmbunā||109||</seg> <seg type="unit" n="110">tarpaṇairyavaśālīnāṃ sasnehā cāvalehikā| jīrṇe purāṇaśālīnāṃ yūṣairbhuñjīta bhojanam||110||</seg> <seg type="unit" n="111">mudgānmasūrāṃścaṇakān yūṣārthamupakalpayet| anamlān dāḍimāmlān vā paṭolāmalakaiḥ saha||111||</seg> <seg type="unit" n="112">jāṅgalānāṃ ca māṃsānāṃ rasāṃstasyopakalpayet| rūkṣān parūṣakadrākṣādāḍimāmalakānvitān||112||</seg> <seg type="unit" n="113">raktāḥ śvetā mahāhvāśca śālayaḥ ṣaṣṭikaiḥ saha| bhojanārthe praśasyante purāṇāḥ suparisrutāḥ||113||</seg> <seg type="unit" n="114">yavagodhūmaśālīnāṃ sātmyānyeva pradāpayet| yeṣāṃ nātyucitaḥ śālirnarā ye ca kaphādhikāḥ||114||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">vidāhīnyannapānāni viruddhaṃ svapanaṃ divā| krodhavyāyāmasūryāgnipravātāṃśca vivarjayet||115||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">kuryāccikitsitādasmācchītaprāyāṇi paittike| rūkṣaprāyāṇi kaphaje snaihikānyanilātmake||116||</seg> <seg type="unit" n="117">vātapittapraśamanamagnivīsarpaṇe hitam| kaphapittapraśamanaṃ prāyaḥ kardamasañjñite||117||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">raktapittottaraṃ dṛṣṭvā granthivīsarpamāditaḥ| rūkṣaṇairlaṅghanaiḥ sekaiḥ pradehaiḥ pāñcavalkalaiḥ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">sirāmokṣairjalaukobhirvamanaiḥ savirecanaiḥ| ghṛtaiḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘śṛtaiḥ’ iti pā.</note> kaṣāyatiktaiśca kālajñaḥ samupācaret||119||</seg> <seg type="unit" n="120">ūrdhvaṃ cādhaśca śuddhāya rakte cāpyavasecite| vātaśleṣmaharaṃ karma granthivīsarpiṇe hitam||120||</seg> <seg type="unit" n="121">utkārikābhiruṣṇābhirupanāhaḥ praśasyate| snigdhābhirveśavārairvā granthivīsarpaśūlinām||121||</seg> <seg type="unit" n="122">daśamūlopasiddhena tailenoṣṇena secayet| kuṣṭhatailena coṣṇena pākyakṣārayutena ca||122||</seg> <seg type="unit" n="123">gomūtraiḥ patraniryūhairuṣṇairvā pariṣecayet| sukhoṣṇayā pradihyādvā piṣṭayā cāśvagandhayā||123||</seg> <seg type="unit" n="124">śuṣkamūlakakalkena naktamālatvacā'pi vā| bibhītakatvacāṃ vā'pi <note place="foot" type="variant" n="18">‘bibhītakasya granthiṃ vā’ iti pā.</note> kalkenoṣṇena lepayet||124||</seg> <seg type="unit" n="125">balāṃ nāgabalāṃ pathyāṃ bhūrjagranthiṃ bibhītakam| vaṃśapatrāṇyagnimanthaṃ kuryādgranthipralepanam||125||</seg> <seg type="unit" n="126">dantī citrakamūlatvak sudhārkapayasī guḍaḥ| bhallātakāsthi kāsīsaṃ lepo bhindyācchilāmapi||126||</seg> <seg type="unit" n="127">bahirmārgāsthitaṃ granthiṃ kiṃ punaḥ kaphasambhavam| dīrghakālasthitaṃ granthiṃ bhindyādvā bheṣajairimaiḥ||127||</seg> <seg type="unit" n="128">mūlakānāṃ kulatthānāṃ yūṣaiḥ sakṣāradāḍimaiḥ| godhūmānnairyavānnairvā sasīdhumadhuśarkaraiḥ||128||</seg> <seg type="unit" n="129">sakṣaudrairvāruṇīmaṇḍairmātuluṅgarasānvitaiḥ| triphalāyāḥ prayogaiśca pippalīkṣaudrasaṃyutaiḥ||129||</seg> <seg type="unit" n="130">mustabhallātaśaktūnāṃ prayogairmākṣikasya ca| devadāruguḍūcyośca prayogairgirijasya ca||130||</seg> <seg type="unit" n="131">dhūmairvirekaiḥ śirasaḥ pūrvoktairgulmabhedanaiḥ| ayolavaṇapāṣāṇahematāmraprapīḍanaiḥ||131||</seg> <seg type="unit" n="132">ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirvividhābhirbalī sthiraḥ| granthiḥ pāṣāṇakaṭhino yadā naivopaśāmyati||132||</seg> <seg type="unit" n="133">athāsya dāhaḥ kṣāreṇa śarairhemnā'tha <note place="foot" type="variant" n="19">‘śarairlohena vā’ iti pā.</note> vā hitaḥ| pākibhiḥ pācayitvā vā pāṭayitvā samuddharet||133||</seg> <seg type="unit" n="134">mokṣayedbahuśaścāsya raktamutkleśamāgatam| punaścāpahṛte <note place="foot" type="variant" n="20">‘punaścāsya hṛte’ iti pā.</note> rakte vātaśleṣmajidauṣadham||134||</seg> <seg type="unit" n="135">dhūmo virekaḥ śirasaḥ svedanaṃ parimardanam| apraśāmyati doṣe ca pācanaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘dāhena pāṭanaṃ’ iti pā.</note> vā praśasyate||135||</seg> <seg type="unit" n="136">praklinnaṃ dāhapākābhyāṃ bhiṣak śodhanaropaṇaiḥ| bāhyaiścābhyantaraiścaiva vraṇavat samupācaret||136||</seg> <seg type="unit" n="137">kampillakaṃ viḍaṅgāni dārvīṃ kārañjakaṃ phalam| piṣṭvā tailaṃ vipaktavyaṃ granthivraṇacikitsitam||137||</seg> <seg type="unit" n="138">dvivraṇīyopadiṣṭena karmaṇā cāpyupācaret| deśakālavibhāgajño vraṇān vīsarpajān budhaḥ||138||</seg> iti granthivisarpacikitsā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="139">ya eva vidhiruddiṣṭo granthīnāṃ vinivṛttaye| sa eva galagaṇḍānāṃ kaphajānāṃ nivṛttaye||139||</seg> <seg type="unit" n="140">galagaṇḍāstu vātotthā ye kaphānugatā <note place="foot" type="variant" n="22">‘kaphānubalāḥ’ iti pā.</note> nṛṇām| ghṛtakṣīrakaṣāyāṇāmabhyāsānna bhavanti te||140||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">yānīhoktāni karmāṇi visarpāṇāṃ nivṛttaye| ekatastāni sarvāṇi raktamokṣaṇamekataḥ||141||</seg> <seg type="unit" n="142">visarpo na hyasaṃsṛṣṭo raktapittena jāyate| tasmāt sādhāraṇaṃ sarvamuktametaccikitsitam||142||</seg> <seg type="unit" n="143">viśeṣo doṣavaiṣamyānna ca noktaḥ samāsataḥ| samāsavyāsanirdiṣṭāṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘samāsavyāsanirdeśairuktaṃ caitaccikitsitam’ iti pā.</note> kriyāṃ vidvānupācaret||143||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">tatra ślokāḥ- niruktaṃ nāmabhedāśca doṣā dūṣyāṇi hetavaḥ| āśrayo mārgataścaiva visarpagurulāghavam||144||</seg> <seg type="unit" n="145">liṅgānyupadravā ye ca yallakṣaṇa upadravaḥ| sādhyatvaṃ, na ca, sādhyānāṃ sādhanaṃ ca yathākramam||145||</seg> <seg type="unit" n="146">iti piprakṣave siddhimagniveśāya dhīmate| punarvasuruvācedaṃ visarpāṇāṃ cikitsitam||146||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne visarpacikitsitaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ||21||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="22" xml:id="ca.6.22">
          <head>tṛṣṇācikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātastṛṣṇācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">jñānapraśamatapobhiḥ khyāto'trisuto jagaddhite'bhirataḥ| tṛṣṇānāṃ praśamārthaṃ cikitsitaṃ prāha pañcānām||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">kṣobhādbhayācchramādapi śokātkrodhādvilaṅghanānmadyāt| kṣārāmlalavaṇakaṭukoṣṇarūkṣaśuṣkānnasevābhiḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">dhātukṣayagadakarṣaṇavamanādyatiyogasūryasantāpaiḥ| pittānilau pravṛddhau saumyāndhātūṃśca śoṣayataḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">rasavāhinīśca nālīrjihvāmūlagalatālukaklomnaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘dhamanīḥ’ iti pā.</note>| saṃśoṣya nṛṇāṃ dehe kurutastṛṣṇāṃ mahābalāvetau||6||</seg> <seg type="unit" n="7">pītaṃ pītaṃ hi jalaṃ śoṣayatastāvato na yāti śamam| ghoravyādhikṛśānāṃ prabhavatyupasargabhūtā <note place="foot" type="variant" n="3">‘...tyupasargarūpā’ iti pā.</note> sā||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">prāgrūpaṃ mukhaśoṣaḥ, svalakṣaṇaṃ sarvadā'mbukāmitvam| tṛṣṇānāṃ sarvāsāṃ liṅgānāṃ lāghavamapāyaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">mukhaśoṣasvarabhedabhramasantāpapralāpasaṃstambhān| tālvoṣṭhakaṇṭhajihvākarkaśatāṃ cittanāśaṃ ca||9||</seg> <seg type="unit" n="10">jihvānirgamamaruciṃ bādhiryaṃ marmadūyanaṃ sādam| tṛṣṇodbhūtā kurute, pañcavidhāṃ liṅgataḥ śṛṇu tām||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">abdhātuṃ dehasthaṃ kupitaḥ pavano yadā viśoṣayati| tasmiñśuṣke śuṣyatyabalastṛṣyatyatha viśuṣyan||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">nidrānāśaḥ śiraso bhramastathā śuṣkavirasamukhatā ca sroto'varodha iti ca syālliṅgaṃ vātatṛṣṇāyāḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pittaṃ matamāgneyaṃ kupitaṃ cettāpayatyapāṃ dhātum| santaptaḥ sa hi janayettṛṣṇāṃ dāholbaṇāṃ nṝṇām||13||</seg> <seg type="unit" n="14">tiktāsyatvaṃ śiraso dāhaḥ śītābhinandatā mūrcchā| pītākṣimūtravarcastvamākṛtiḥ pittatṛṣṇāyāḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tṛṣṇā yā''maprabhavā sā'pyāgneyā''mapittajanitatvāt <note place="foot" type="variant" n="6">‘sā'pyāgneyī na pittajanitatvāt’ iti pā.</note>| liṅgaṃ tasyāścārucirādhmānakaphaprasekau ca||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">deho rasajo'mbubhavo rasaśca tasya kṣayācca tṛṣyeddhi| dīnasvaraḥ pratāmyan saṃśuṣkahṛdayagalatāluḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘dīnaḥ saṃśuṣkagalatāluḥ’ iti pā.</note>||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">bhavati khalu yopasargāttṛṣṇā sā śoṣiṇī kaṣṭā| jvaramehakṣayaśoṣaśvāsādyupasṛṣṭadehānām <note place="foot" type="variant" n="8">‘...kāsa...’ iti pā.</note>||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">sarvāstvatiprasaktā rogakṛśānāṃ vamiprasaktānām| ghoropadravayuktāstṛṇā maraṇāya vijñeyāḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">nāgniṃ vinā hi tarṣaḥ pavanādvā tau hi śoṣaṇe hetū| abdhātorativṛddhāvapāṃ kṣaye tṛṣyate naro hi||19||</seg> <seg type="unit" n="20">gurvannapayaḥsnehaiḥ sammūrcchadbhirvidāhakāle ca| yastṛṣyedvṛtamārge tatrāpyanilānalau hetū||20||</seg> <seg type="unit" n="21">tīkṣṇoṣṇarūkṣabhāvānmadyaṃ pittānilau prakopayati| śoṣayato'pāṃ dhātuṃ tāveva hi madyaśīlānām||21||</seg> <seg type="unit" n="22">taptāsviva sikatāsu hi toyamāśu śuṣyati kṣiptam| teṣāṃ santaptānāṃ himajalapānādbhavati śarma||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">śiśirasnātasyoṣmā ruddhaḥ koṣṭhaṃ prapadya tarṣayati| tasmānnoṣṇaklānto bhajeta sahasā jalaṃ śītam <note place="foot" type="variant" n="9">‘tasmādbhajeta sahasā noṣṇaḥ snāne jalaṃ śītam’ iti pā.</note>||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">liṅgaṃ sarvāsvetāsvanilakṣayapittajaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘...svanilakṣayāt pittajaṃ’ iti pā.</note> bhavatyatha tu| pṛthagāgamāccikitsitamataḥ pravakṣyāmi tṛṣṇānām||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">apāṃ kṣayāddhi tṛṣṇā saṃśoṣya naraṃ praṇāśayedāśu| tasmādaindraṃ toyaṃ samadhu pibettadguṇaṃ vā'nyat||25||</seg> <seg type="unit" n="26">kiñcittuvarānurasaṃ tanu laghu śītalaṃ sugandhi surasaṃ ca| anabhiṣyandi ca yattatkṣitigatamapyaindravajjñeyam||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">śṛtaśītaṃ sasitopalamathavā śarapūrvapañcamūlena| lājāsaktusitāhvāmadhuyutamaindreṇa <note place="foot" type="variant" n="12">‘lājānāṃ saktūnāṃ samadhusitaṃ manthamaindreṇa’ iti pā.</note> vā mantham||27||</seg> <seg type="unit" n="28">vāṭyaṃ vā''mayavānāṃ śītaṃ madhuśarkarāyutaṃ dadyāt| peyāṃ vā śālīnāṃ dadyādvā koradūṣāṇām||28||</seg> <seg type="unit" n="29">payasā śṛtena bhojanamathavā madhuśarkarāyutaṃ yojyam| pārāvatādikarasairghṛtabhṛṣṭairvā'pyalavaṇāmlaiḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">tṛṇapañcamūlamuñjātakaiḥ priyālaiśca jāṅgalāḥ sukṛtāḥ| śastā rasāḥ payo vā taiḥ siddhaṃ śarkarāmadhumat||30||</seg> <seg type="unit" n="31">śatadhautaghṛtenāktaḥ payaḥ pibecchītatoyamavagāhya| mudgamasūracaṇakajā rasāstu bhṛṣṭā ghṛte <note place="foot" type="variant" n="13">‘ghṛtabharjitāḥ’ iti pā.</note> deyāḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">madhuraiḥ sajīvanīyaiḥ śītaiśca satiktakaiḥ śṛtaṃ kṣīram| pānābhyañjanasekeṣviṣṭaṃ madhuśarkarāyuktam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">tajjaṃ vā ghṛtamiṣṭaṃ pānābhyaṅgeṣu nasyamapi ca syāt| nārīpayaḥ saśarkaramuṣṭryā api nasyamikṣurasaḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">kṣīrekṣurasaguḍodakasitopalākṣaudrasīdhumārdvīkaiḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘... mādhvīkaiḥ’ iti pā.</note>| vṛkṣāmlamātuluṅgairgaṇḍūṣāstāluśoṣaghnāḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">jambvāmrātakabadarīvetasapañcavalkapañcāmlaiḥ| hṛnmukhaśiraḥpradehāḥsaghṛtā mūrcchābhramatṛṣṇāghnāḥ syuḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">dāḍimadadhitthalodhraiḥ savidārībījapūrakaiḥ śirasaḥ| lepo gaurāmalakairghṛtāranālāyutaiśca hitaḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">śaivalapaṅkāmburuhaiḥ sāmlaiḥ saghṛtaiśca śaktubhirlepaḥ| mastvāranālārdravasanakamalamaṇihārasaṃsparśāḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">śiśirāmbucandanārdrastanataṭapāṇitalagātrasaṃsparśāḥ| kṣaumārdranivasanānāṃ varāṅganānāṃ priyāṇāṃ ca||38||</seg> <seg type="unit" n="39">himavaddarīvanasaritsaro'mbujapavanendupādaśiśirāṇām| ramyaśiśirodakānāṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘ramyodakaśiśirāṇāṃ’ iti pā.</note> smaraṇaṃ kathāśca tṛṣṇāghnāḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">vātaghnamannapānaṃ mṛdu laghu śītaṃ ca vātatṛṣṇāyām| kṣayakāsanucchṛtaṃ kṣīraghṛtamūrdhvavātatṛṣṇāghnam <note place="foot" type="variant" n="16">‘kṣīraghṛtaṃ vātatṛṣṇāghnam’ iti pā.</note>||40||</seg> syājjīvanīyasiddhaṃ kṣīraghṛtaṃ vātapittaje tarṣa|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">paitte drākṣācandanakharjūrośīramadhuyutaṃ toyam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">lohitaśālitaṇḍulakharjūraparūṣakotpaladrākṣāḥ| madhu pakvaloṣṭameva ca jale sthitaṃ śītalaṃ peyam||42||</seg> <seg type="unit" n="43">lohitaśāliprasthaḥ salodhramadhukāñjanotpalaḥ kṣuṇṇaḥ| pakvāmaloṣṭajalamadhusamāyuto <note place="foot" type="variant" n="17">‘paktvā''maloṣṭamadhujalasamāyutaḥ’ iti pā.</note> mṛnmaye peyaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">vaṭamātuluṅgavetasapallavakuśakāśamūlayaṣṭyāhvaiḥ| siddhe'mbhasyagninibhāṃ kṛṣṇamṛdaṃ kṛṣṇasikatāṃ vā||44||</seg> <seg type="unit" n="45">taptāni navakapālānyathavā nirvāpya pāyayetāccham| āpākaśarkaraṃ vā'mṛtavallyudakaṃ tṛṣāṃ hanti||45||</seg> <seg type="unit" n="46">kṣīravatāṃ madhurāṇāṃ śītānāṃ śarkarāmadhuvimiśrāḥ| śītakaṣāyā mṛdbhṛṣṭasaṃyutāḥ pittatṛṣṇāghnāḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">vyoṣavacābhallātakatiktakaṣāyāstathā''matṛṣṇāghnāḥ| yaccoktaṃ kaphajāyāṃ vamyāṃ taccaiva kāryaṃ syāt||47||</seg> <seg type="unit" n="48">stambhārucyavipākālasyacchardiṣu kaphānugāṃ tṛṣṇām| jñātvā dadhimadhutarpaṇalavaṇoṣṇajalairvamanamiṣṭam||48||</seg> <seg type="unit" n="49">dāḍimamamlaphalaṃ vā'pyanyat sakaṣāyamatha leham| peyamathavā pradadyādrajanīśarkarāyuktam <note place="foot" type="variant" n="20">‘haridrāmbuśarkarākṣaudrasaṃyuktam’ iti pā.</note>||49||</seg> <seg type="unit" n="50">kṣayakāsena tu tulyā kṣayatṛṣṇā sā garīyasī nṝṇām| kṣīṇakṣataśoṣahitaistasmāttāṃ bheṣajaiḥ śamayet||50||</seg> <seg type="unit" n="51">pānatṛṣārtaḥ pānaṃ tvardhodakamamlalavaṇagandhāḍhyam| śiśirasnātaḥ pānaṃ madyāmbu guḍāmbu vā tṛṣitaḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">bhaktoparodhatṛṣitaḥ snehatṛṣārto'thavā tanuyavāgūm| prapibedguruṇā tṛṣito bhuktena taduddharedbhuktam||52||</seg> <seg type="unit" n="53">madyāmbu vā'mbu koṣṇaṃ balavāṃstṛṣitaḥ samullikhet pītvā| māgadhikāviśadamukhaḥ saśarkaraṃ vā pibenmantham||53||</seg> <seg type="unit" n="54">balavāṃstu tāluśoṣe pibeddhṛtaṃ tṛṣyamadyācca| sarpirbhṛṣṭaṃ kṣīraṃ māṃsarasāṃścābalaḥ snigdhān||54||</seg> <seg type="unit" n="55">atirūkṣadurbalānāṃ tarṣaṃ śamayennṛṇāmihāśu payaḥ| chāgo vā ghṛtabhṛṣṭaḥ śīto madhuro raso hṛdyaḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">snigdhe'nne bhukte yā tṛṣṇā syāttāṃ guḍāmbunā śamayet| tarṣaṃ mūrcchābhihatasya raktapittāpahairhanyāt||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">tṛṭdāhamūrcchābhramaklamamadātyayāsraviṣapitte <note place="foot" type="variant" n="22">‘chardyamladāhamūrcchā’ iti pā.</note>| śastaṃ svabhāvaśītaṃ, śṛtaśītaṃ sannipāte'mbhaḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">hikkāśvāsanavajvarapīnasaghṛtapītapārśvagalaroge| kaphavātakṛte styāne sadyaḥśuddhe ca hitamuṣṇam||58||</seg> <seg type="unit" n="59">pāṇḍūdarapīnasamehagulmamandānalātisāreṣu| plīhni ca toyaṃ na hitaṃ kāmamasahye pibedalpam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">pūrvāmayāturaḥ san dīnastṛṣṇārdito jalaṃ kāṅkṣan| na labheta sa cenmaraṇamāśvevāpnuyāddīrgharogaṃ vā||60||</seg> <seg type="unit" n="61">tasmāddhānyāmbu pibettṛṣyan rogī saśarkarākṣaudram| yadvā tasyānyatsyāt sātmyaṃ rogasya tacceṣṭam||61||</seg> <seg type="unit" n="62">tasyāṃ vinivṛttāyāṃ tajjanya upadravaḥ sukhaṃ jetum| tasmāttṛṣṇāṃ pūrvaṃ jayedbahubhyo'pi rogebhyaḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">tatra ślokaḥ- hetū yathā'gnipavanau kurutaḥ sopadravāṃ ca pañcānām| tṛṣṇānāṃ pṛthagākṛtirasādhyatā sādhanaṃ coktam||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne tṛṣṇārogacikitsitaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ||22||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="23" xml:id="ca.6.23">
          <head>viṣacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto viṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">prāgutpattiṃ guṇān yoniṃ vegām~lliṅgānyupakramān| viṣasya bruvataḥ samyagagniveśa nibodha me||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">amṛtārthaṃ samudre tu mathyamāne surāsuraiḥ| jajñe prāgamṛtotpatteḥ puruṣo ghoradarśanaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">dīptatejāścaturdaṃṣṭro harikeśo'nalekṣaṇaḥ| jagadviṣaṇṇaṃ taṃ dṛṣṭvā tenāsau <note place="foot" type="variant" n="1">‘viṣaṃ sa tu viṣādanāt’ iti pā.</note> viṣasañjñitaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">jaṅgamasthāvarāyāṃ tadyonau brahmā nyayojayat| tadambusambhavaṃ tasmāddvividhaṃ pāvakopamam||6||</seg> aṣṭavegaṃ daśaguṇaṃ caturviṃśatyupakramam|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tadvarṣāsvambuyonitvāt saṅkledaṃ guḍavadgatam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">sarpatyambudharāpāye tadagastyo hinasti ca| prayāti mandavīryatvaṃ viṣaṃ tasmāddhanātyaye||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sarpāḥ kīṭondurā lūtā vṛścikā gṛhagodhikāḥ| jalaukāmatsyamaṇḍūkāḥ kaṇabhāḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘śalabhāḥ’ iti pā.</note> sakṛkaṇṭakāḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">śvasiṃhavyāghragomāyutarakṣunakulādayaḥ| daṃṣṭriṇo <note place="foot" type="variant" n="6">‘daṃṣṭriṇo'mī’ iti pā.</note> ye viṣaṃ teṣāṃ daṃṣṭrotthaṃ jaṅgamaṃ matam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">mustakaṃ pauṣkaraṃ krauñcaṃ vatsanābhaṃ balāhakam| karkaṭaṃ kālakūṭaṃ ca karavīrakasañjñakam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">pālakendrāyudhaṃ tailaṃ meghakaṃ kuśapuṣpakam| rohiṣaṃ puṇḍarīkaṃ ca lāṅgalakyañjanābhakam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">saṅkocaṃ markaṭaṃ śṛṅgīviṣaṃ hālāhalaṃ tathā| evamādīni cānyāni mūlajāni sthirāṇi ca||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">garasaṃyogajaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘paraṃ saṃyogajaṃ’ iti, ‘garaṃ saṃyogajaṃ’ iti ca pā.</note> cānyadgarasañjñaṃ gadapradam| kālāntaravipākitvānna tadāśu haratyasūn||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">nidrāṃ tandrāṃ klamaṃ dāhaṃ sapākaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘dāhamapākaṃ’ iti pā.</note> lomaharṣaṇam| śophaṃ caivātisāraṃ ca janayejjaṅgamaṃ viṣam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">sthāvaraṃ tu jvaraṃ hikkāṃ dantaharṣaṃ galagraham| phenavamyaruciśvāsamūrcchāśca janayedviṣam <note place="foot" type="variant" n="11">‘janayedbhṛśam’ iti pā.</note>||16||</seg> <seg type="unit" n="17">jaṅgamaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">gaṅgādharastu ‘jaṅgamaṃ syādūrdhvabhāgamadhobhāgaṃ tu mūlajam’ iti paṭhati</note> syādadhobhāgamūrdhvabhāgaṃ tu mūlajam| tasmāddaṃṣṭrāviṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘tasmāddaṃṣṭriviṣaṃ’ iti pā.</note> maulaṃ hanti maulaṃ ca daṃṣṭrajam <note place="foot" type="variant" n="14">‘daṃṣṭrijam’ iti pā.</note>||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tṛṇmohadantaharṣaprasekavamathaklamā bhavantyādye| vege rasapradoṣādasṛkpradoṣāddvitīye tu||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vaivarṇyabhramavepathumūrcchājṛmbhāṅgacimicimātamakāḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘...taṅkāḥ’ iti pā.</note>| duṣṭapiśitāttṛtīye maṇḍalakaṇḍūśvayathukoṭhāḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">vātādijāścaturthe dāhacchardyaṅgaśūlamūrcchādyāḥ| nīlādīnāṃ tamasaśca darśanaṃ pañcame vege||20||</seg> <seg type="unit" n="21">ṣaṣṭhe hikkā, bhaṅgaḥ skandhasya tu saptame'ṣṭame maraṇam| nṝṇāṃ, catuṣpadāṃ syāccaturvidhaḥ, pakṣiṇāṃ trividhaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sīdatyādye bhramati ca, catuṣpado vepate, tataḥ śūnyaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘śūnaḥ’ iti pā.</note>| mandāhāro mriyate śvāsena hi caturthavege tu||22||</seg> <seg type="unit" n="23">dhyāyati <note place="foot" type="variant" n="17">‘ādye vege pakṣī bhrāmyati dvitīyavege tu’ iti pā.</note> vihagaḥ prathame vege, prabhrāmyati dvitīye tu| srastāṅgaśca tṛtīye viṣavege yāti pañcatvam||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">laghu rūkṣamāśu viśadaṃ vyavāyi tīkṣṇaṃ vikāsi sūkṣmaṃ ca| uṣṇamanirdeśyarasaṃ daśaguṇamuktaṃ viṣaṃ tajjñaiḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">raukṣyādvātamaśaityātpittaṃ saukṣmyādasṛk prakopayati| kaphamavyaktarasatvādannarasāṃścānuvartate <note place="foot" type="variant" n="19">‘anurasāṃścānuvartate’ iti pā.</note> śīghram||25||</seg> <seg type="unit" n="26">śīghraṃ vyavāyibhāvādāśu vyāpnoti kevalaṃ deham| tīkṣṇatvānmarmaghnaṃ prāṇaghnaṃ tadvikāsitvāt||26||</seg> <seg type="unit" n="27">durupakramaṃ laghutvādvaiśadyāt syādasaktagatidoṣam| doṣasthānaprakṛtīḥ prāpyānyatamaṃ hyudīrayati||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">syādvātikasya vātasthāne kaphapittaliṅgamīṣattu| tṛṇmohāratimūrcchāgalagrahacchardiphenādi <note place="foot" type="variant" n="20">‘hṛnmohāruci...’ iti pā.</note>||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pittāśayasthitaṃ paittikasya kaphavātayorviṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘kaphapittayo...’ iti pā.</note> tadvat| tṛṭkāsajvaravamathuklamadāhatamotisārādi <note place="foot" type="variant" n="22">‘tṛṭpākajvaraśoṣaklama...’ iti pā.</note>||29||</seg> <seg type="unit" n="30">kaphadeśagaṃ kaphasya <note place="foot" type="variant" n="23">‘kaphādhikasya vātapittayośca darśayati’ iti pā.</note> ca darśayedvātapittayośceṣat| liṅgaṃ śvāsagalagrahakaṇḍūlālāvamathvādi||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">dūṣīviṣaṃ tu śoṇitaduṣṭyāruḥkiṭimakoṭhaliṅgaṃ ca| viṣamekaikaṃ doṣaṃ sandūṣya haratyasūnevam||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">kṣarati viṣatejasā'sṛk tat khāni nirudhya mārayati jantum| pītaṃ mṛtasya hṛdi tiṣṭhati daṣṭaviddhayordaṃśadeśe syāt||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">nīlauṣṭhadantaśaithilyakeśapatanāṅgabhaṅgavikṣepāḥ| śiśirairna lomaharṣo nābhihate daṇḍarājī syāt||33||</seg> <seg type="unit" n="34">kṣatajaṃ kṣatācca nāyātyetāni bhavanti maraṇaliṅgāni| ebhyo'nyathā cikitsyāsteṣāṃ copakramāñchṛṇu me||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">mantrāriṣṭotkartananiṣpīḍanacūṣaṇāgnipariṣekāḥ| avagāharaktamokṣaṇavamanavirekopadhānāni||35||</seg> <seg type="unit" n="36">hṛdayāvaraṇāñjananasyadhūmalehauṣadhapraśamanāni <note place="foot" type="variant" n="27">‘...pradhamanāni’ iti pā.</note>| pratisāraṇaṃ prativiṣaṃ sañjñāsaṃsthānapanaṃ lepaḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">mṛtasañjīvanameva ca viṃśatirete caturbhiradhikāḥ| syurupakramā yathā ye yatra yojyāḥ śṛṇu tathā tān||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">daṃśāttu viṣaṃ daṣṭasyāvisṛtaṃ veṇikāṃ bhiṣagbaddhvā| niṣpīḍayedbhṛśaṃ daṃśamuddharenmarmavarjaṃ vā||38||</seg> taṃ daṃśaṃ vā cūṣenmukhena yavacūrṇapāṃśupūrṇena|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">pracchanaśṛṅgajalaukāvyadhanaiḥ srāvyaṃ tato raktam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">rakte viṣapraduṣṭe duṣyet prakṛtistatastyajet prāṇān| tasmāt pragharṣaṇairasṛgavartamānaṃ pravartyaṃ syāt||40||</seg> <seg type="unit" n="41">trikaṭugṛhadhūmarajanīpañcalavaṇarocanāḥ <note place="foot" type="variant" n="29">‘...pajcalavaṇacorakāḥ’ iti pā.</note> savārtākāḥ| gharṣaṇamatipravṛtte vaṭādibhiḥ śītalairlepaḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">raktaṃ hi viṣādhānaṃ <note place="foot" type="variant" n="30">‘raktaṃ viṣādanaṃ hi’ iti pā.</note> vāyurivāgneḥ pradehasekaistat| śītaiḥ skandati tasmin skanne vyapayāti viṣavegaḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">viṣavegānmadamūrcchāviṣādahṛdayadravāḥ pravartante| śītairnivartayettān vījyaścālomaharṣāt <note place="foot" type="variant" n="31">‘na bījyaśca lomaharṣaḥ syāt’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> syāt||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">taruriva mūlacchedāddaṃśacchedānna vṛddhimeti viṣam| ācūṣaṇamānayanaṃ jalasya seturyathā tathā'riṣṭāḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">tvaṅmāṃsagataṃ dāho dahati viṣaṃ srāvaṇaṃ harati raktāt| pītaṃ vamanaiḥ sadyo haredvirekairdvitīye tu||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">ādau hṛdayaṃ rakṣyaṃ tasyāvaraṇaṃ pibedyathālābham| madhusarpirmajjapayogairikamatha <note place="foot" type="variant" n="32">‘...rmajjānaṃ gairikamatha’ iti pā.</note> gomayarasaṃ vā||46||</seg> <seg type="unit" n="47">ikṣuṃ supakvamathavā <note place="foot" type="variant" n="33">‘dakṣaṃ sapakṣamathavā’ iti pā.</note> kākaṃ niṣpīḍya tadrasaṃ varaṇam| chāgādīnāṃ vā'sṛgbhasma mṛdaṃ vā pibedāśu||47||</seg> <seg type="unit" n="48">kṣārāgadastṛtīye śophaharairlekhanaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘śothaharaiśchardanaṃ’ iti pā.</note> samadhvambu| gomayarasaścaturthe vege sakapitthamadhusarpiḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">kākāṇḍaśirīṣābhyāṃ svarasenāścyotanāñjane nasyam| syātpañcame'tha ṣaṣṭhe sañjñāyāḥ sthāpanaṃ kāryam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">gopittayutā rajanī mañjiṣṭhāmaricapippalīpānam| viṣapānaṃ daṣṭānāṃ viṣapīte daṃśanaṃ cānte||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">śikhipittārdhayutaṃ syāt palāśabījamagado mṛteṣu varaḥ| vārtākuphāṇitāgāradhūmagopittanimbaṃ vā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">gopittayutairguṭikāḥ surasāgranthidvirajanīmadhukakuṣṭhaiḥ <note place="foot" type="variant" n="35">‘surasogrādvirajanī...’ iti pā.</note>| śastā'mṛtena tulyā śirīṣapuṣpakākāṇḍakarasairvā||52||</seg> <seg type="unit" n="53">kākāṇḍasurasagavākṣīpunarnavāvāyasīśirīṣaphalaiḥ| udbandhaviṣajalamṛte lepaupadhinasyapānāni <note place="foot" type="variant" n="36">‘lepāñjananasyapānāni’ iti pā.</note>||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">spṛkkāplavasthauṇeyakāṅkṣīśaileyarocanātagaram| dhyāmakakuṅkumamāṃsīsurasāgrailālakuṣṭhaghnam||54||</seg> <seg type="unit" n="55">bṛhatī śirīṣapuṣpaṃ śrīveṣṭakapadmacāraṭiviśālāḥ| suradārupadmakeśarasāvarakamanaḥśilākauntyaḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">jātyarkapuṣparasarajanīdvayahiṅgupippalīlākṣāḥ| jalamudgaparṇicandanamadhukamadanasindhuvārāśca||56||</seg> <seg type="unit" n="57">śampākalodhramayūrakagandhaphalānākulīviḍaṅgāśca| puṣye saṃhṛtya samaṃ piṣṭvā guṭikā vidheyāḥ syuḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">sarvaviṣaghno jayakṛdviṣamṛtasañjīvano jvaranihantā| ghreyavilepanadhāraṇadhūmagrahaṇairgṛhasthaśca||58||</seg> <seg type="unit" n="59">bhūtaviṣajantvalakṣmīkārmaṇamantrāgnyaśanyarīn hanyāt| duḥsvapnastrīdoṣānakālamaraṇāmbucaurabhayam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">dhanadhānyakāryasiddhiḥ śrīpuṣṭyāyurvivardhano dhanyaḥ| mṛtasañjīvana eṣa prāgamṛtādbrahmaṇā vihitaḥ||60||</seg> iti mṛtasañjīvano'gadaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">mantrairdhamanībandho'vamārjanaṃ kāryamātmarakṣā ca| doṣasya viṣaṃ yasya sthāne syāttaṃ jayetpūrvam||61||</seg> <seg type="unit" n="62">vātasthāne svedo dadhnā natakuṣṭhakalkapānaṃ ca| ghṛtamadhupayo'mbupānāvagāhasekāśca pittasthe||62||</seg> <seg type="unit" n="63">kṣārāgadaḥ kaphasthānagate svedastathā sirāvyadhanam| dūṣīviṣe'tha raktasthite sirākarma pañcavidham||63||</seg> <seg type="unit" n="64">bheṣajamevaṃ kalpyaṃ bhiṣagvidā''lakṣya sarvadā sarvam| sthānaṃ jayeddhi pūrvaṃ sthānasthasyāviruddhaṃ ca||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">viṣadūṣitakaphamārgaḥ srotaḥsaṃrodharuddhavāyustu| mṛta iva śvasenmartyaḥ syādasādhyaliṅgairvihīnaśca||65||</seg> <seg type="unit" n="66">carmakaṣāyāḥ kalkaṃ bilvasamaṃ mūrdhni kākapadamasya| kṛtvā dadyātkaṭabhīkaṭukaṭphalapradhamanaṃ ca||66||</seg> <seg type="unit" n="67">chāgaṃ <note place="foot" type="variant" n="37">‘chāgagavyamāhiṣāvikakaukkuṭābjamāṃsāni ca| dadyāt kākapadopari matte viṣeṇaiva ca sahasā’ iti pā.</note> gavyaṃ māhiṣaṃ vā māṃsaṃ kaukkuṭameva vā| dadyāt kākapade tasmiṃstataḥ saṅkramate viṣam||67||</seg> <seg type="unit" n="68">nāsākṣikarṇajihvākaṇṭhanirodheṣu karma nastaḥ syāt| vārtākubījapūrajyotiṣmatyādibhiḥ piṣṭaiḥ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">añjanamakṣyuparodhe kartavyaṃ bastamūtrapiṣṭaistu| dāruvyoṣaharidrākaravīrakarañjanimbasurasaistu||69||</seg> <seg type="unit" n="70">śvetā vacā'śvagandhā <note place="foot" type="variant" n="38">‘viḍaṅgaṃ’ iti pā.</note> hiṅgvamṛtā kuṣṭhasaindhave laśunam| sarṣapakapitthamadhyaṃ ṭuṇṭukakarañjabījāni <note place="foot" type="variant" n="39">‘bandhūkakarañjabījāni’ iti pā.</note>||70||</seg> <seg type="unit" n="71">vyoṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="40">‘bṛhatī’ iti pā.</note> śirīṣapuṣpaṃ dvirajanyau vaṃśalocanaṃ <note place="foot" type="variant" n="41">‘vaṃśalekhanaṃ’ iti pā.</note> ca samam| piṣṭvā'jasya mūtreṇa gośvapittena <note place="foot" type="variant" n="42">‘gośca pittena’ iti pā.</note> saptāham||71||</seg> <seg type="unit" n="72">vyatyāsabhāvito'yaṃ nihanti śirasi sthitaṃ viṣaṃ kṣipram| sarvajvarabhūtagrahavisūcikājīrṇamūrcchārtīḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">unmādāpasmārau kācapaṭalanīlikāśirodoṣān| śuṣkākṣipākapillārbudārmakaṇḍūtamodoṣān||73||</seg> <seg type="unit" n="74">kṣayadaurbalyamadātyayapāṇḍugadāṃścāñjanāttathā mohān| lepādviṣadigdhakṣatalīḍhadaṣṭapītaviṣaghātī||74||</seg> <seg type="unit" n="75">arśaḥsvānaddheṣu ca gudalepo yonilepanaṃ strīṇām| mūḍhe garbhe duṣṭe lalāṭalepaḥ pratiśyāye||75||</seg> <seg type="unit" n="76">vṛddhau <note place="foot" type="variant" n="43">‘dadrau’ iti, ‘kaṇḍvāṃ’ iti ca pā.</note> kiṭime kuṣṭhe śvitravicarcikādiṣu lepaḥ| gaja iva tarūn viṣagadānnihantyagadagandhahastyeṣaḥ||76||</seg> iti gandhahastīnāmā'gadaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">patrāgurumustailā niryāsāḥ pañca candanaṃ spṛkkā| tvaṅnaladotpalabālakahareṇukośīravanyanakhāḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">suradārukanakakuṅkumadhyāmakakuṣṭhapriyaṅgavastagaram| pañcāṅgāni śirīṣādvyoṣālamanaḥśilājājyaḥ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">śvetakaṭabhīkarañjau <note place="foot" type="variant" n="44">‘śvetā kaṭabhī karajo’ iti pā.</note> rakṣoghnī sindhuvārikā rajanī| surasāñjanagairikamañjiṣṭhānimbaniryāsāḥ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">vaṃśatvagaśvagandhāhiṅgudadhitthāmlavetasaṃ lākṣā| madhumadhukasomarājīvacāruhārocanātagaram||80||</seg> <seg type="unit" n="81">agado'yaṃ vaiśravaṇāyākhyātastryambakeṇa ṣaṣṭyaṅgaḥ| apratihataprabhāvaḥ khyāto mahāgandhahastīti||81||</seg> <seg type="unit" n="82">pittena gavāṃ peṣyo guṭikāḥ kāryāstu puṣyayogena| pānāñjanapralepaiḥ prasādhayet sarvakarmāṇi||82||</seg> <seg type="unit" n="83">pillaṃ kaṇḍūṃ timiraṃ rātryāndhyaṃ kācamarbudaṃ paṭalam| hanti satataprayogāddhitamitapathyāśināṃ puṃsām||83||</seg> <seg type="unit" n="84">viṣamajvarānajīrṇāndadruṃ kaṇḍūṃ visūcikāṃ pāmām| viṣamūṣikalūtānāṃ sarveṣāṃ pannagānāṃ ca| āśu viṣaṃ nāśayati samūlajamatha kandajaṃ sarvam||84||</seg> <seg type="unit" n="85">etena liptagātraḥ sarpān gṛhṇāti bhakṣayecca viṣam| kālaparīto'pi <note place="foot" type="variant" n="45">‘kālātīto'pi hi’ iti pā.</note> naro jīvati nityaṃ nirātaṅkaḥ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">ānaddhe gudalepo yonau lepaśca mūḍhagarbhāṇām| mūrcchārtiṣu ca lalāṭe pralepanamāhuḥ pradhānatamam||86||</seg> <seg type="unit" n="87">bherīmṛdaṅgapaṭahāñchatrāṇyamunā tathā dhvajapatākāḥ| liptvā'hiviṣanirastyai pradhvanayeddarśayenmatimān||87||</seg> <seg type="unit" n="88">yatra ca sannihito'yaṃ na tatra bālagrahā na rakṣāṃsi| na ca kārmaṇavetālā vahanti <note place="foot" type="variant" n="46">‘kārmaṇamantrā bhajanti’ iti</note> nātharvaṇā mantrāḥ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">sarvagrahā na tatra prabhavanti na cāgniśastranṛpacaurāḥ| lakṣmīśca tatra bhajate yatra mahāgandhahastyasti||89||</seg> <seg type="unit" n="90">piṣyamāṇa imaṃ cātra siddhaṃ mantramudīrayet| ‘mama mātā jayā nāma jayo <note place="foot" type="variant" n="47">‘vijayo nāma me pitā’ iti pā.</note> nāmeti me pitā||90||</seg> <seg type="unit" n="91">so'haṃ jayajayāputro vijayo'tha jayāmi ca| namaḥ puruṣasiṃhāya viṣṇave viśvakarmaṇe||91||</seg> <seg type="unit" n="92">sanātanāya kṛṣṇāya bhavāya vibhavāya ca| tejo vṛṣākapeḥ sākṣāttejo brahmendrayoryame||92||</seg> <seg type="unit" n="93">yathā'haṃ nābhijānāmi vāsudevaparājayam| mātuśca pāṇigrahaṇaṃ samudrasya ca śoṣaṇam||93||</seg> <seg type="unit" n="94">anena satyavākyena sidhyatāmagado hyayam| hilimilisaṃspṛṣṭe rakṣa sarvabheṣajottame svāhā <note place="foot" type="variant" n="48">‘hili hili mili mili saṃsṛṣṭe rakṣa rakṣa sarvabheṣajottame svāhā’ iti pā.</note>||94||</seg> <seg type="unit" n="95">iti mahāgandhahastīnāmā'gadaḥ| ṛṣabhakajīvakabhārgīmadhukotpaladhānyakeśarājājyaḥ| sasitagirikolamadhyāḥ peyāḥ śvāsajvarādiharāḥ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">hiṅgu ca kṛṣṇāyuktaṃ kapittharasayuktamagryalavaṇaṃ ca| samadhusitau pātavyau jvarahikkāśvāsakāsaghnau||96||</seg> <seg type="unit" n="97">lehaḥ kolāsthyañjanalājotpalamadhughṛtairvamyām| bṛhatīdvayāḍhakīpatradhūmavartistu hikkāghnī||97||</seg> <seg type="unit" n="98">śikhibarhibalākāsthīni sarṣapāścandanaṃ ca ghṛtayuktam| dhūmo gṛhaśayanāsanavastrādiṣu śasyate viṣanut||98||</seg> <seg type="unit" n="99">ghṛtayukte natakuṣṭhe bhujagapatiśiraḥ śirīṣapuṣpaṃ ca| dhūmāgadaḥ smṛto'yaṃ sarvaviṣaghnaḥ śvayathuhṛcca||99||</seg> <seg type="unit" n="100">jatusevyapatraguggulubhallātakakakubhapuṣpasarjarasāḥ| śvetā ca dhūma uragākhukīṭavastrakriminudagryaḥ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">taruṇapalāśakṣāraṃ srutaṃ paceccūrṇitaiḥ saha samāṃśaiḥ| lohitamṛdrajanīdvayaśuklasurasamañjarīmadhukaiḥ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">lākṣāsaindhavamāṃsīhareṇuhiṅgudvisārivākuṣṭhaiḥ| savyoṣairbāhlīkairdarvīvilepanaṃ ghaṭṭayedyāvat||102||</seg> <seg type="unit" n="103">sarvaviṣaśothagulmatvagdoṣārśobhagandaraplīhnaḥ| śothāpasmārakrimibhūtasvarabhedapāṇḍugadān||103||</seg> <seg type="unit" n="104">mandāgnitvaṃ kāsaṃ sonmādaṃ nāśayeyuratha puṃsām| guṭikāśchāyāśuṣkāḥ kolasamāstāḥ samupayuktāḥ||104||</seg> iti kṣārāgadaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">viṣapītadaṣṭaviddheṣvetaddigdhe ca vācyamuddiṣṭam| sāmānyataḥ, pṛthaktvānnirdeśamataḥ śṛṇu yathāvat||105||</seg> <seg type="unit" n="106">ripuyuktebhyo nṛbhyaḥ svebhyaḥ strībhyo'thavā bhayaṃ nṛpateḥ| āhāravihāragataṃ tasmāt preṣyān parīkṣeta||106||</seg> <seg type="unit" n="107">atyarthaśaṅkitaḥ syādbahuvāgathavā'lpavāgvigatalakṣmīḥ| prāptaḥ prakṛtivikāraṃ viṣapradātā naro jñeyaḥ||107||</seg> <seg type="unit" n="108">dṛṣṭvaivaṃ na tu sahasā bhojyaṃ kuryāttadannamagnau <note place="foot" type="variant" n="50">‘tadagramagnau tu’ iti pā.</note> tu| saviṣaṃ hi prāpyānnaṃ bahūnvikārān bhajatyagniḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">śikhibarhavicitrārcistīkṣṇākṣamarūkṣakuṇapadhūmaśca <note place="foot" type="variant" n="51">‘tīkṣṇākṣamakuṇapagandhiśca’ iti, ‘tīkṣaṇaḥ sarūkṣakuṇapagandhiśca’ iti ca pā.</note>| sphuṭati ca saśabdamekāvarto vihatārcirapi ca syāt||109||</seg> <seg type="unit" n="110">pātrasthaṃ ca vivarṇaṃ bhojyaṃ syānmakṣikāṃśca mārayati| kṣāmasvarāṃśca kākān kuryādvirajeccakorākṣi||110||</seg> <seg type="unit" n="111">pāne nīlā rājī vaivarṇyaṃ svāṃ ca nekṣate chāyām| paśyati vikṛtāmathavā lavaṇākte phenamālā syāt||111||</seg> <seg type="unit" n="112">pānānnayoḥsaviṣayorgandhena śirorugghṛdi ca mūrcchā ca| sparśena pāṇiśothaḥ suptyaṅgulidāhatodanakhabhedāḥ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">mukhage <note place="foot" type="variant" n="52">‘mukhatālvoṣṭhacimicimā’ iti pā.</note> tvoṣṭhacimicimā jihvā śūnā jaḍā vivarṇā ca| dvijaharṣahanustambhāsyadāhalālāgalavikārāḥ||113||</seg> <seg type="unit" n="114">āmāśayaṃ praviṣṭe vaivarṇyaṃ svedasadanamutkledaḥ| dṛṣṭihṛdayoparodho binduśataiścīyate cāṅgam||114||</seg> <seg type="unit" n="115">pakvāśayaṃ tu yāte mūrcchāmadamohadāhabalanāśāḥ| tandrā kārśyaṃ ca viṣe pāṇḍutvaṃ codarasthe syāt||115||</seg> <seg type="unit" n="116">dantapavanasya kūrco viśīryate dantauṣṭhamāṃsaśophaśca| keśacyutiḥ śiroruggranthayaśca saviṣe'tha śirobhyaṅge||116||</seg> <seg type="unit" n="117">duṣṭe'ñjane'kṣidāhasrāvātyupadehaśotharāgāśca| khādyairādau koṣṭhaḥ spṛśyaistvagdūṣyate duṣṭaiḥ||117||</seg> <seg type="unit" n="118">snānābhyaṅgotsādanavastrālaṅkāravarṇakairduṣṭaiḥ| kaṇḍvartikoṭhapiḍakāromodgamacimicimā śothāḥ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">ete karacaraṇadāhatodaklamāvipākāśca| bhūpādukāśvagajavarmaketuśayanāsanairduṣṭaiḥ||119||</seg> <seg type="unit" n="120">mālyamagandhaṃ mlāyati śirorujālomaharṣakaram <note place="foot" type="variant" n="53">‘viśiraśca kūrca ityatra kūrcaḥ kaṅgatikā, viśirastu dīpadantakaḥ| viśiraḥ śīrṇaśiraḥ ityanye’ iti pā.</note>| stambhayati khāni nāsāmupahanti darśanaṃ ca dhūmaḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">kūpataḍāgādijalaṃ durgandhaṃ sakaluṣaṃ vivarṇaṃ ca| pītaṃ śvayathuṃ koṭhān piḍakāśca karoti maraṇaṃ ca||121||</seg> <seg type="unit" n="122">ādāvāmāśayage vamanaṃ tvaksthe pradehasekādi| kuryādbhiṣak cikitsāṃ doṣabalaṃ caiva hi samīkṣya||122||</seg> iti mūlaviṣaviśeṣāḥ proktāḥ ...|123|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">... śṛṇu jaṅgamasyātaḥ| saviśeṣacikitsitamevādau tatrocyate tu sarpāṇām||123||</seg> <seg type="unit" n="124">iha <note place="foot" type="variant" n="54">‘darvīkarā maṇḍalino rājimantastathaiva ca| sarpā yathākramaṃ’ iti pā.</note> darvīkaraḥ sarpo maṇḍalī rājimāniti| trayo yathākramaṃ vātapittaśleṣmaprakopaṇāḥ||124||</seg> <seg type="unit" n="125">darvīkaraḥ phaṇī jñeyo maṇḍalī maṇḍalāphaṇaḥ| bindulekhavicitrāṅgaḥ pannagaḥ syāttu rājimān||125||</seg> <seg type="unit" n="126">viśeṣādrūkṣakaṭukamamloṣṇaṃ svādu śītalam| viṣaṃ yathākramaṃ teṣāṃ tasmādvātādikopanam||126||</seg> <seg type="unit" n="127">darvīkarakṛto daṃśaḥ sūkṣmadaṃṣṭrāpado'sitaḥ| niruddharaktaḥ kūrmābho vātavyādhikaro mataḥ||127||</seg> <seg type="unit" n="128">pṛthvarpitaḥ saśothaśca daṃśo maṇḍalinā kṛtaḥ| pītābhaḥ pītaraktaśca sarvapittavikārakṛt||128||</seg> <seg type="unit" n="129">kṛto rājimatā daṃśaḥ picchilaḥ sthiraśophakṛt| snigdhaḥ pāṇḍuśca sāndrāsṛk śleṣmavyādhisamīraṇaḥ||129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">vṛttabhogo mahākāyaḥ śvasannūrdhvekṣaṇaḥ pumān| sthūlamūrdhā samāṅgaśca strī tvataḥ syādviparyayāt||130||</seg> <seg type="unit" n="131">klībastrasatyadhodṛṣṭiḥ <note place="foot" type="variant" n="56">‘klībaḥ, srastastvadhodṛṣṭiḥ’ iti pā.</note> svarahīnaḥ prakampate| striyā daṣṭo viparyastairetaiḥ puṃsā naro mataḥ||131||</seg> <seg type="unit" n="132">vyāmiśraliṅgairetaistu klībadaṣṭaṃ naraṃ vadet| ityetaduktaṃ sarpāṇāṃ strīpuṅklībanidarśanam||132||</seg> <seg type="unit" n="133">pāṇḍuvaktrastu garbhiṇyā śūnauṣṭho'pyasitekṣaṇaḥ| jṛmbhākrodhopajihvārtaḥ sūtayā raktamūtravān||133||</seg> <seg type="unit" n="134">sarpo gaudhera(ya)ko nāma godhāyāṃ syāccatuṣpadaḥ| kṛṣṇasarpeṇa tulyaḥ syānnānā syurmiśrajātayaḥ||134||</seg> <seg type="unit" n="135">gūḍhasampāditaṃ vṛttaṃ pīḍitaṃ lambitārpitam| sarpitaṃ ca bhṛśābādhaṃ, daṃśā ye'nye na te bhṛśāḥ||135||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">taruṇāḥ kṛṣṇasarpāstu gonasāḥ sthavirāstathā| rājimanto vayomadhye bhavantyāśīviṣopamāḥ||136||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">sarpadaṃṣṭrāścatasrastu tāsāṃ vāmādharā sitā| pītā vāmottarā daṃṣṭrā raktaśyāvā'dharottarā <note place="foot" type="variant" n="57">‘raktaśyāve'dharottare’ iti, ‘raktaśyāve tathā'pare’ iti ca pā</note>||137||</seg> <seg type="unit" n="138">yanmātraḥ patate bindurgobālāt saliloddhṛtāt| vāmādharāyāṃ daṃṣṭrāyāṃ tanmātraṃ syādaherviṣam||138||</seg> <seg type="unit" n="139">ekadvitricaturvṛddhaviṣabhāgottarottarāḥ| savarṇāstatkṛtā daṃśā bahūttaraviṣā bhṛśāḥ||139||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">sarpāṇāmeva viṇmūtrāt kīṭāḥ syuḥ kīṭasammatāḥ| dūṣīviṣāḥ prāṇaharā iti saṅkṣepato matāḥ||140||</seg> <seg type="unit" n="141">gātraṃ raktaṃ sitaṃ kṛṣṇaṃ śyāvaṃ vā piḍakānvitam| sakaṇḍūdāhavīsarpapāki syāt kuthitaṃ tathā||141||</seg> <seg type="unit" n="142">kīṭairdūṣīviṣairdaṣṭaṃ liṅgaṃ prāṇaharaṃ śṛṇu| sarpadaṣṭe yathā śotho vardhate sogragandhyasṛk||142||</seg> <seg type="unit" n="143">daṃśo'kṣigauravaṃ mūrcchā sa rugārtaḥ śvasityapi| tṛṣṇāruciparītaśca bhaveddūṣīviṣārditaḥ||143||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">daṃśasya madhye yat kṛṣṇaṃ śyāvaṃ vā jālakāvṛtam| dagdhākṛti <note place="foot" type="variant" n="60">‘dagdhākṛti bhṛśaṃ pākakledakothajvarānvitam’ iti pā.</note> bhṛśaṃ pāki kledaśothajvarānvitam||144||</seg> <seg type="unit" n="145">dūṣīviṣābhirlūtābhistaṃ daṣṭamiti nirdiśet| sarvāsāmeva tāsāṃ ca daṃśe lakṣaṇamucyate||145||</seg> <seg type="unit" n="146">śophaḥ śvetāsitā raktāḥ pītā vā piḍakā jvaraḥ| prāṇāntiko bhavecchvāso dāhahikkāśirograhāḥ||146||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">ādaṃśācchoṇitaṃ pāṇḍu maṇḍalāni jvaro'ruciḥ| lomaharṣaśca dāhaścāpyākhudūṣīviṣārdite||147||</seg> <seg type="unit" n="148">mūrcchāṅgaśothavaivarṇyakledaśabdāśrutijvarāḥ| śirogurutvaṃ lālāsṛkchardiścāsādhyamūṣikaiḥ||148||</seg> <seg type="unit" n="149">śyāvatvamatha kārṣṇyaṃ vā nānāvarṇatvameva vā| mohaḥ purīṣabhedaśca daṣṭe syāt kṛkalāsakaiḥ||149||</seg> <seg type="unit" n="150">dahatyagnirivādau tu bhinattīvordhvamāśu ca| vṛścikasya viṣaṃ yāti daṃśe paścāttu tiṣṭhati||150||</seg> <seg type="unit" n="151">daṣṭo'sādhyastu dṛgghrāṇarasanopahato <note place="foot" type="variant" n="61">‘hṛdghrāṇa...’ iti pā.</note> naraḥ| māṃsaiḥ patadbhiratyarthaṃ vedanārto jahātyasūn||151||</seg> <seg type="unit" n="152">visarpaḥ śvayathuḥ śūlaṃ jvaraśchardirathāpi ca| lakṣaṇaṃ kaṇabhairdaṣṭe daṃśaścaiva viśīryate||152||</seg> <seg type="unit" n="153">hṛṣṭaromocciṭiṅgena stabdhaliṅgo bhṛśārtimān| daṣṭaḥ śītodakeneva siktānyaṅgāni manyate||153||</seg> <seg type="unit" n="154">ekadaṃṣṭrārditaḥ śūnaḥ saruk syāt pītakaḥ satṛṭ| chardirnidrā ca maṇḍūkaiḥ saviṣairdaṣṭalakṣaṇam||154||</seg> <seg type="unit" n="155">matsyāstu saviṣāḥ kuryurdāhaśopharujastathā| kaṇḍūṃ śothaṃ jvaraṃ mūrcchāṃ saviṣāstu jalaukasaḥ||155||</seg> <seg type="unit" n="156">dāhatodasvedaśothakarī tu gṛhagodhikā <note place="foot" type="variant" n="62">‘vidāhaṃ śvayathuṃ todaṃ svedaṃ tu gṛhagodhikā’ iti pā.</note>| daṃśe svedaṃ rujaṃ dāhaṃ kuryācchatapadīviṣam||156||</seg> <seg type="unit" n="157">kaṇḍūmānmaśakairīṣacchothaḥ syānmandavedanaḥ| asādhyakīṭasadṛśamasādhyamaśakakṣatam||157||</seg> <seg type="unit" n="158">sadyaḥprasrāviṇī śyāvā dāhamūrcchājvarānvitā| pīḍakā makṣikādaṃśe tāsāṃ tu sthagikā'suhṛt||158||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="159">śmaśānacaityavalmīkayajñāśramasurālaye| pakṣasandhiṣu madhyāhne sārdharātre'ṣṭamīṣu ca||159||</seg> <seg type="unit" n="160">na siddhyanti narā daṣṭāḥ pāṣaṇḍāyataneṣu ca| dṛṣṭiśvāsamalasparśaviṣairāśīviṣaistathā||160||</seg> vinaśyantyāśu samprāptā daṣṭāḥ sarveṣu marmasu|161|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">(yena kenāpi sarpeṇa sambhavaḥ sarva eva ca)||161||</seg> <seg type="unit" n="162">bhītamattābaloṣṇakṣuttṛṣārte vardhate viṣam| viṣaṃ prakṛtikālau ca tulyau prāpyālpamanyathā <note place="foot" type="variant" n="63">‘prāṇālpamanyathā’ iti pā.</note>||162||</seg> <seg type="unit" n="163">vāriviprahatāḥ kṣīṇā bhītā nakulanirjitāḥ| vṛddhā bālāstvaco muktāḥ sarpā mandaviṣāḥ smṛtāḥ||163||</seg> <seg type="unit" n="164">sarvadehāśritaṃ krodhādviṣaṃ sarpo vimuñcati| tadevāhārahetorvā bhayādvā na pramuñcati||164||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="165">vātolbaṇaviṣāḥ prāya ucciṭiṅgāḥ savṛścikāḥ| vātapittolbaṇāḥ kīṭāḥ ślaiṣmikāḥ kaṇabhādayaḥ||165||</seg> <seg type="unit" n="166">yasya yasya hi doṣasya liṅgādhikyāni lakṣayet| tasya tasyauṣadhaiḥ kuryādviparītaguṇaiḥ kriyām||166||</seg> <seg type="unit" n="167">hṛtpīḍordhvānilaḥ stambhaḥ sirāyāmo'sthiparvaruk| ghūrṇanodveṣṭanaṃ gātraśyāvatā vātike viṣe||167||</seg> <seg type="unit" n="168">sañjñānāśoṣṇaniśvāsau hṛddāhaḥ kaṭukāsyatā| daṃśāvadaraṇaṃ śotho raktapītaśca paittike||168||</seg> <seg type="unit" n="169">vamyarocakahṛllāsaprasekotkleśagauravaiḥ| saśaityamukhamādhuryairvidyācchleṣmādhikaṃ viṣam||169||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="170">khaṇḍena ca vraṇālepastailābhyaṅgaśca vātike| svedo nāḍīpulākādyairbṛṃhaṇaśca vidhirhitaḥ||170||</seg> <seg type="unit" n="171">suśītaiḥ stambhayet sekaiḥ pradehaiścāpi paittikam| lekhanacchedanasvedavamanaiḥ ślaiṣmikaṃ jayet||171||</seg> <seg type="unit" n="172">viṣeṣvapi ca sarveṣu sarvasthānagateṣu ca| avṛścikocciṭiṅgeṣu prāyaḥ śīto vidhirhitaḥ||172||</seg> <seg type="unit" n="173">vṛścike svedamabhyaṅgaṃ ghṛtena lavaṇena ca| sekāṃścoṣṇān prayuñjīta bhojyaṃ pānaṃ ca sarpiṣaḥ||173||</seg> <seg type="unit" n="174">etadevocciṭiṅge'pi pratilomaṃ ca pāṃśubhiḥ| udvartanaṃ sukhāmbūṣṇaistathā'vacchādanaṃ ghanaiḥ||174||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="175">śvā tridoṣaprakopāttu tathā dhātuviparyayāt| śiro'bhitāpī lālāsrāvyadhovaktrastathā bhavet||175||</seg> <seg type="unit" n="176">anye'pyevaṃvidhā vyālāḥ kaphavātaprakopaṇāḥ| hṛcchirorugjvarastambhatṛṣāmūrcchākarā matāḥ||176||</seg> <seg type="unit" n="177">kaṇḍūnistodavaivarṇyasuptikledopaśoṣaṇam| vidāharāgarukpākāḥ śopho granthinikuñcanam||177||</seg> <seg type="unit" n="178">daṃśāvadaraṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="64">‘māṃsāvadaraṇaṃ’ iti pā.</note> sphoṭāḥ karṇikā maṇḍalāni ca| jvaraśca saviṣe liṅgaṃ viparītaṃ tu nirviṣe||178||</seg> <seg type="unit" n="179">tatra sarve yathāvasthaṃ <note place="foot" type="variant" n="65">‘yathādoṣaṃ’ iti pā.</note> prayojyāḥ syurupakramāḥ| pūrvoktā vidhimanyaṃ ca yathāvadbruvataḥ śṛṇu||179||</seg> <seg type="unit" n="180">hṛdvidāhe praseke vā virekavamanaṃ bhṛśam| yathāvasthaṃ prayoktavyaṃ śuddhe saṃsarjanakramaḥ||180||</seg> <seg type="unit" n="181">śirogate viṣe nastaḥ kuryānmūlāni buddhimān| bandhujīvasya bhārgyāśca surasasyāsitasya ca||181||</seg> <seg type="unit" n="182">dakṣakākamayūrāṇāṃ māṃsāsṛṅmastake kṣate| upadheyamadhodaṣṭasyordhvadaṣṭasya <note place="foot" type="variant" n="66">‘mūrdhni deya...’ iti pā.</note> pādayoḥ||182||</seg> <seg type="unit" n="183">pippalīmaricakṣāravacāsaindhavaśigrukāḥ| piṣṭā rohitapittena ghnantyakṣigatamañjanāt||183||</seg> <seg type="unit" n="184">kapitthamāmaṃ sasitākṣaudraṃ kaṇṭhagate viṣe| lihyādāmāśayagate tābhyāṃ cūrṇapalaṃ natāt||184||</seg> <seg type="unit" n="185">viṣe pakvāśayagate pippalīṃ rajanīdvayam| mañjiṣṭhāṃ ca samaṃ piṣṭvā gopittena naraḥ pibet||185||</seg> <seg type="unit" n="186">raktaṃ māṃsaṃ ca godhāyāḥ śuṣkaṃ cūrṇīkṛtaṃ hitam| viṣe rasagate pānaṃ kapittharasasaṃyutam||186||</seg> <seg type="unit" n="187">śelormūlatvagagrāṇi bādaraudumbarāṇi ca| kaṭabhyāśca pibedraktagate, māṃsagate pibet||187||</seg> <seg type="unit" n="188">sakṣaudraṃ khadirāriṣṭaṃ kauṭajaṃ mūlamambhasā| sarveṣu ca bale dve tu madhūkaṃ madhukaṃ natam||188||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="189">pippalīṃ nāgaraṃ <note place="foot" type="variant" n="68">‘maricaṃ’ iti pā.</note> kṣāraṃ navanītena mūrcchitam| kaphe bhiṣagudīrṇe tu vidadhyātpratisāraṇam||189||</seg> <seg type="unit" n="190">māṃsīkuṅkumapatratvagrajanīnatacandanaiḥ| manaḥśilāvyāghranakhasurasairambupeṣitaiḥ||190||</seg> <seg type="unit" n="191">pānanasyāñjanālepāḥ sarvaśothaviṣāpahāḥ| candanaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ haridre dve tvageva ca||191||</seg> <seg type="unit" n="192">manaḥśilā tamālaśca rasaḥ kaiśara eva ca| śārdūlasya nakhaścaiva supiṣṭaṃ taṇḍulāmbunā||192||</seg> <seg type="unit" n="193">hanti sarvaviṣāṇyeva vajrivajramivāsurān| rase śirīṣapuṣpasya saptāhaṃ maricaṃ sitam||193||</seg> <seg type="unit" n="194">bhāvitaṃ sarpadaṣṭānāṃ nasyapānāñjane hitam| dvipalaṃ natakuṣṭhābhyāṃ ghṛtakṣaudracatuṣpalam||194||</seg> <seg type="unit" n="195">api takṣakadaṣṭānāṃ pānametat sukhapradam| sindhuvārasya mūlaṃ ca śvetā ca girikarṇikā||195||</seg> <seg type="unit" n="196">pānaṃ darvīkarairdaṣṭe nasyaṃ samadhu pākalam| mañjiṣṭhā madhuyaṣṭī ca jīvakarṣabhakau sitā||196||</seg> <seg type="unit" n="197">kāśmaryaṃ vaṭaśuṅgāni pānaṃ maṇḍalināṃ viṣe| vyoṣaṃ sātiviṣaṃ kuṣṭhaṃ gṛhadhūmo hareṇukā||197||</seg> <seg type="unit" n="198">tagaraṃ kaṭukā kṣaudraṃ hanti rājīmatāṃ viṣam| gṛhadhūmaṃ haridre dve samūlaṃ taṇḍulīyakam||198||</seg> api vāsukinā daṣṭaḥ pibenmadhughṛtāplutam <note place="foot" type="variant" n="69">‘dadhighṛtāplutam’ iti pā.</note>|199|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="199">kṣīrivṛkṣatvagālepaḥ śuddhe kīṭaviṣāpahaḥ||199||</seg> <seg type="unit" n="200">muktālepo varaḥ śothadāhatodajvarāpahaḥ| candanaṃ padmakośīraṃ śirīṣaḥ sindhuvārikā||200||</seg> <seg type="unit" n="201">kṣīraśuklā nataṃ kuṣṭhaṃ pāṭalodīcyasārivāḥ| śelusvarasapiṣṭo'yaṃ lūtānāṃ sārvakārmikaḥ||201||</seg> <seg type="unit" n="202">(yathāyogaṃ prayoktavyaḥ samīkṣyālepanādiṣu)| madhūkaṃ madhukaṃ kuṣṭhaṃ śirīṣodīcyapāṭalāḥ| sanimbasārivākṣaudrāḥ pānaṃ lūtāviṣāpaham||202||</seg> <seg type="unit" n="203">kusumbhapuṣpaṃ godantaḥ svarṇakṣīrī kapotaviṭ| dantī trivṛtsaindhavaṃ ca karṇikāpātanaṃ tayoḥ||203||</seg> <seg type="unit" n="204">kaṭabhyarjunaśairīṣaśelukṣīridrumatvacaḥ| kaṣāyakalkacūrṇāḥ syuḥ kīṭalūtāvraṇāpahāḥ||204||</seg> <seg type="unit" n="205">tvacaṃ ca nāgaraṃ caiva samāṃśaṃ ślakṣṇapeṣitam| peyamuṣṇāmbunā sarvaṃ mūṣikāṇāṃ viṣāpaham||205||</seg> <seg type="unit" n="206">kuṭajasya phalaṃ piṣṭaṃ tagaraṃ jālamālinī| tiktekṣvākuśca yogo'yaṃ pānapradhamanādibhiḥ||206||</seg> <seg type="unit" n="207">vṛścikondurulūtānāṃ sarpāṇāṃ ca viṣaṃ haret| samāno hyamṛtenāyaṃ garājīrṇaṃ ca nāśayet||207||</seg> <seg type="unit" n="208">sarve'gadā yathādoṣaṃ prayojyāḥ syuḥ kṛkaṇṭake| kapotaviṇmātuluṅgaṃ śirīṣakusumādrasaḥ||208||</seg> <seg type="unit" n="209">śaṅkhinyārkaṃ payaḥ śuṇṭhī karañjo madhu vārścike| śirīṣasya phalaṃ piṣṭaṃ snuhīkṣīreṇa dārdure||209||</seg> <seg type="unit" n="210">mūlāni śvetabhaṇḍīnāṃ vyoṣaṃ sarpiśca matsyaje| kīṭadaṣṭakriyāḥ sarvāḥ samānāḥ syurjalaukasām||210||</seg> <seg type="unit" n="211">vātapittaharī cāpi kriyā prāyaḥ praśasyate| vārściko hyucciṭiṅgasya kaṇabhasyaunduro'gadaḥ <note place="foot" type="variant" n="70">‘śalabhasyau...’ iti pā.</note>||211||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="212">vacāṃ vaṃśatvacaṃ pāṭhāṃ nataṃ surasamañjarīm| dve bale nākulīṃ kuṣṭhaṃ śirīṣaṃ rajanīdvayam||212||</seg> <seg type="unit" n="213">guhāmatiguhāṃ śvetāmajagandhāṃ śilājatu| kattṛṇaṃ kaṭabhīṃ kṣāraṃ gṛhadhūmaṃ manaḥśilām||213||</seg> <seg type="unit" n="214">rohītakasya pittena piṣṭvā tu paramo'gadaḥ| nasyāñjanādilepeṣu hito viśvambharādiṣu||214||</seg> <seg type="unit" n="215">svarjikā'jaśakṛtkṣāraḥ surasā'thākṣipīḍakaḥ <note place="foot" type="variant" n="71">‘akṣipīḍakaḥ pīḍayitvā yadraso'kṣṇi dīyate so'vapīḍo'kṣipīḍakaḥ’ iti gaṅgādharaḥ</note>| madirāmaṇḍasaṃyukto hitaḥ śatapadīviṣe||215||</seg> <seg type="unit" n="216">kapitthamakṣipīḍo'rkabījaṃ trikaṭukaṃ tathā| karañjo dve haridre ca gṛhagodhāviṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="72">‘galagoḍyā viṣaṃ’ iti pā.</note> jayet||216||</seg> <seg type="unit" n="217">kākāṇḍarasasaṃyukto <note place="foot" type="variant" n="73">‘kākāṇḍayuktaḥ sarveṣāṃ’ iti pā.</note> viṣāṇāṃ taṇḍulīyakaḥ| pradhāno barhipittena tadvadvāyasapīlukaḥ||217||</seg> <seg type="unit" n="218">śirīṣaphalamūlatvakpuṣpapatraiḥ samairdhṛtaiḥ| śreṣṭhaḥ pañcaśirīṣo'yaṃ viṣāṇāṃ pravaro vadhe||218||</seg> iti pañcaśirīṣo'gadaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="219">catuṣpadbhirdvipadbhirvā nakhadantakṣataṃ tu yat| śūyate pacyate cāpi sravati jvarayatyapi||219||</seg> <seg type="unit" n="220">somavalko'śvakarṇaśca gojihvā haṃsapadyapi| rajanyau gairikaṃ lepo nakhadantaviṣāpahaḥ||220||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="221">durandhakāre viddhasya <note place="foot" type="variant" n="74">‘daṣṭasya’ iti pā.</note> kenacidviṣaśaṅkayā| viṣodvegājjvaraśachardirmūrcchā dāho'pi vā bhavet||221||</seg> <seg type="unit" n="222">glānirmoho'tisāraścāpyetacchaṅkāviṣaṃ matam| cikitsitamidaṃ tasya kuryādāśvāsayan budhaḥ||222||</seg> <seg type="unit" n="223">sitā vaigandhiko drākṣā payasyā madhukaṃ madhu| pānaṃ samantrapūtāmbu prokṣaṇaṃ sāntvaharṣaṇam||223||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="224">śālayaḥ ṣaṣṭikāścaiva koradūṣāḥ priyaṅgavaḥ| bhojanārthe praśasyante lavaṇārthe ca saindhavam||224||</seg> <seg type="unit" n="225">taṇḍulīyakajīvantīvārtākasuniṣaṇṇakāḥ| cuccūrmaṇḍūkaparṇī ca śākaṃ ca kulakaṃ hitam||225||</seg> <seg type="unit" n="226">dhātrī dāḍimamamlārthe yūṣā mudgahareṇubhiḥ| rasāścaiṇaśikhiśvāvillāvataittirapārṣatāḥ||226||</seg> <seg type="unit" n="227">viṣaghnauṣadhasaṃyuktā rasā yūṣāśca saṃskṛtāḥ| avidāhīni cānnāni viṣārtānāṃ bhiṣagjitam||227||</seg> <seg type="unit" n="228">viruddhādhyaśanakrodhakṣudbhayāyāsamaithunam| varjayedviṣamukto'pi divāsvapnaṃ viśeṣataḥ||228||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="229">muhurmuhuḥ śironyāsaḥ śothaḥ srastauṣṭhakarṇātā <note place="foot" type="variant" n="75">‘śuṣkauṣṭhakaṇṭhatā’ iti pā.</note>| jvaraḥ stabdhākṣigātratvaṃ hanukampo'ṅgamardanam||229||</seg> <seg type="unit" n="230">romāpagamanaṃ glāniraratirvepathurbhramaḥ| catuṣpadāṃ bhavatyetaddaṣṭānāmiha lakṣaṇam||230||</seg> <seg type="unit" n="231">devadāru haridre dve saralaṃ <note place="foot" type="variant" n="76">‘surasaṃ’ iti pā.</note> candanāguru| rāsnā gorocanā'jājī guggulvikṣuraso natam||231||</seg> <seg type="unit" n="232">cūrṇaṃ sasaindhavānantaṃ gopittamadhusaṃyutam| catuṣpadānāṃ daṣṭānāmagadaḥ sārvakārmikaḥ||232||</seg> <seg type="unit" n="233">saubhāgyārthaṃ striyaḥ svedarajonānāṅgajānmalān| śatruprayuktāṃśca garān prayacchantyannamiśritān||233||</seg> <seg type="unit" n="234">taiḥ syāt pāṇḍuḥ kṛśo'lpāgnirgaraścāsyopajāyate| marmapradhamanādhmānaṃ śvayathuṃ hastapādayoḥ||234||</seg> <seg type="unit" n="235">jaṭharaṃ grahaṇīdoṣo yakṣmā gulmaḥ kṣayo jvaraḥ <note place="foot" type="variant" n="77">‘jaṭharaṃ grahaṇīrogaṃ yakṣmāṇaṃ viṣamajvaram’ iti pā.</note>| evaṃvidhasya cānyasya vyādherliṅgāni darśayet||235||</seg> <seg type="unit" n="236">svapne mārjāragomāyuvyālān sanakulān kapīn| prāyaḥ paśyati nadyādīñchuṣkāṃśca savanaspatīn||236||</seg> <seg type="unit" n="237">kālaśca gauramātmānaṃ svapne gauraśca kālakam| vikarṇanāsikaṃ vā'pi prapaśyedvihatendriyaḥ <note place="foot" type="variant" n="78">‘prapaśyedahatendriyaḥ’ iti pā.</note>||237||</seg> <seg type="unit" n="238">tamavekṣya bhiṣak prājñāḥ pṛcchet kiṃ kaiḥ kadā saha| jagdhamityavagamyāśu pradadyādvamanaṃ bhiṣak||238||</seg> <seg type="unit" n="239">sūkṣmaṃ tāmrarajastasmai sakṣaudraṃ hṛdviśodhanam| śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṃ hemacūrṇasya dāpayet||239||</seg> <seg type="unit" n="240">hema sarvaviṣāṇyāśu garāṃśca viniyacchati| na sajjate hemapāṅge viṣaṃ padmadale'mbuvat||240||</seg> <seg type="unit" n="241">nāgadantītrivṛddantīdravantīsnukpayaḥphalaiḥ| sādhitaṃ māhiṣaṃ sarpiḥ sagomūtrāḍhakaṃ hitam||241||</seg> sarpakīṭaviṣārtānāṃ garārtānāṃ ca śāntaye|242|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="242">śirīṣatvak trikaṭukaṃ triphalāṃ candanotpale||242||</seg> <seg type="unit" n="243">dve bale sārivāsphotāsurabhīnimbapāṭalāḥ| bandhujīvāḍhakīmūrvāvāsāsurasavatsakān||243||</seg> <seg type="unit" n="244">pāṭhāṅkolāśvagandhārkamūlayaṣṭyāhvapadmakān| viśālāṃ bṛhatīṃ lākṣāṃ kovidāraṃ śatāvarīm||244||</seg> <seg type="unit" n="245">kaṭabhīdantyapāmārgān pṛśniparṇīṃ rasāñjanam| śvetabhaṇḍāśvakhurakau kuṣṭhadārupriyaṅgukān||245||</seg> <seg type="unit" n="246">vidārīṃ madhukāt sāraṃ karañjasya phalatvacau| rajanyau lodhramakṣāṃśaṃ piṣṭvā sādhyaṃ ghṛtāḍhakam||246||</seg> <seg type="unit" n="247">tulyāmbucchāgagomūtratryāḍhake tadviṣāpaham| apasmārakṣayonmādabhūtagrahagarodaram||247||</seg> <seg type="unit" n="248">pāṇḍurogakrimīgulmaplīhorustambhakāmalāḥ| hanuskandhagrahādīṃśca pānābhyañjananāvanaiḥ||248||</seg> <seg type="unit" n="249">hanyāt sañjīvayeccāpi vibodbandhamṛtānnarān| nāmnedamamṛtaṃ sarvaviṣāṇāṃ syāddhṛtottamam||249||</seg> ityamṛtaghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="250">bhavanti cātra- chatrī jharjharapāṇiśca caredrātrau tathā divā| tacchāyāśabdavitrastāḥ praṇaśyantyāśu pannagāḥ||250||</seg> <seg type="unit" n="251">daṣṭamātro daśedāśu taṃ sarpaṃ loṣṭameva vā| uparyariṣṭāṃ badhnīyāddaṃśaṃ chindyāddahettathā||251||</seg> <seg type="unit" n="252">vajraṃ marakataḥ sāraḥ picuko viṣamūṣikā| karketanaḥ sarpamaṇirvaidūryaṃ gajamauktikam||252||</seg> <seg type="unit" n="253">dhāryaṃ garamaṇiryāśca varauṣadhyo viṣāpahāḥ| khagāśca śārikākrauñcaśikhihaṃsaśukādayaḥ||253||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="254">tatra ślokaḥ- itīdamuktaṃ dvividhasya vistarairbahuprakāraṃ viṣarogabheṣajam| adhītya vijñāya tathā prayojayan vrajedviṣāṇāmaviṣahyatāṃ budhaḥ||254||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne viṣacikitsitaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ||23||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="24" xml:id="ca.6.24">
          <head>madātyayacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto madātyayacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">suraiḥ sureśasahitairyā purā <note place="foot" type="variant" n="1">‘surā’ iti pā.</note> paripūjitā| sautrāmaṇyāṃ hūyate yā karmibhiryā pratiṣṭhitā||3||</seg> <seg type="unit" n="4">yajñauhī yā yayā śakraḥ somātipatito bhṛśam| nirojastamasā''viṣṭastasmāddurgāt samuddhṛtaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">vidhibhirvedavihitairvā yajadbhirmahātmabhiḥ| dṛśyā spṛśyā prakalpyā ca yajñīyā yajñasiddhaye||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">yonisaṃskāranāmādyairviśeṣairbahudhā ca yā| bhūtvā bhavatyekavidhā sāmānyānmadalakṣaṇāt||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">yā devānamṛtaṃ bhūtvā svadhā bhūtvā pittṝṃśca yā| somo bhūtvā dvijātīn yā yuṅkte śreyobhiruttamaiḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">āśvinaṃ yā mahattejo balaṃ sārasvataṃ ca yā| vīryamaindraṃ ca yā siddhā somaḥ sautrāmaṇau ca yā||8||</seg> <seg type="unit" n="9">śokāratibhayodveganāśinī yā mahābalā| yā prītiryā ratiryā vāgyā puṣṭiryā ca nirvṛtiḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yā surā suragandharvayakṣarākṣasamānuṣaiḥ| ratiḥ suretyabhihitā tāṃ surāṃ vidhinā pibet||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">śarīrakṛtasaṃskāraḥ śuciruttamagandhavān| prāvṛto nirmalairvastrairyathartūddāmagandhibhiḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">vicitravividhasragvī ratnābharaṇabhūṣitaḥ| devadvijātīn sampūjya spṛṣṭvā maṅgalamuttamam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">deśe yathartuke śaste kusumaprakarīkṛte| sarasāsammate <note place="foot" type="variant" n="3">‘saṃvāsasammate’ iti pā.</note> mukhye dhūpasammodabodhite||13||</seg> <seg type="unit" n="14">sopadhāne susaṃstīrṇe vihite śayanāsane| upaviṣṭo'thavā tiryak svaśarīrasukhe sthitaḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">sauvarṇai rājataiścāpi tathā maṇimayairapi| bhājanairvimalaiścānyaiḥ sukṛtaiśca pibet sadā||15||</seg> <seg type="unit" n="16">rūpayauvanamattābhiḥ śikṣitābhirviśeṣataḥ| vastrābharaṇamālyaiśca bhūṣitābhiryathartukaiḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">śaucānurāgayuktābhiḥ pramadābhiritastataḥ| saṃvāhyamāna iṣṭābhiḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘sañcāryamāṇamiṣṭābhiḥ’ iti pā.</note> pibenmadyamanuttamam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">madyānukūlairvividhaiḥ phalairharitakaiḥ śubhaiḥ| lavaṇairgandhapiśunairavadaṃśairyathartukaiḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">bhṛṣṭairmāṃsairbahuvidhairbhūjalāmbaracāriṇām| paurogavargavihitairbhakṣyaiśca vividhātmakaiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">pūjayitvā <note place="foot" type="variant" n="5">‘pibet sampūjya vibudhānāśiṣaḥ samprayujya ca| pradāya yajanaṃ cāgre tvarthibhyaḥ pṛthivītale’ iti pā.</note> surān pūrvamāśiṣaḥ prāk prayujya ca| pradāya sajalaṃ madyamarthibhyo vasudhātale||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">abhyaṅgotsādanasnānavāsodhūpānulepanaiḥ| snigdhoṣṇairbhāvitaścānnairvātiko madyamācaret||21||</seg> <seg type="unit" n="22">śītopacārairvividhairmadhurasnigdhaśītalaiḥ| paittiko bhāvitaścānnaiḥ pibanmadyaṃ na sīdati||22||</seg> <seg type="unit" n="23">upacārairaśiśirairyavagodhūmabhuk pibet| ślaiṣmiko dhanvajairmāṃsairmadyaṃ māricakaiḥ saha||23||</seg> <seg type="unit" n="24">vidhirvasumatāmeṣa bhaviṣyadvibhavāśca ye| yathopapatti tairmadyaṃ pātavyaṃ mātrayā hitam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">vātikebhyo hitaṃ madyaṃ prāyo gauḍikapaiṣṭikam| kaphapittādhikebhyastu mārdvīkaṃ mādhavaṃ ca yat||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">bahudravyaṃ bahuguṇaṃ bahukarma madātmakam| guṇairdoṣaiśca tanmadyamubhayaṃ copalakṣyate||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vidhinā mātrayā kāle hitairannairyathābalam| prahṛṣṭo yaḥ pibenmadyaṃ tasya syādamṛtaṃ yathā||27||</seg> <seg type="unit" n="28">yathopetaṃ punarmadyaṃ prasaṅgādyena pīyate| rūkṣavyāyāmanityena viṣavadyāti tasya tat||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">madyaṃ hṛdayamāviśya svaguṇairojaso guṇān| daśabhirdaśa saṅkṣobhya ceto nayati vikriyām||29||</seg> <seg type="unit" n="30">laghūṣṇatīkṣṇasūkṣmāmlavyavāyyāśugameva ca| rūkṣaṃ vikāśi viśadaṃ madyaṃ daśaguṇaṃ smṛtam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">guru śītaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ bahalaṃ madhuraṃ sthiram| prasannaṃ picchilaṃ snigdhamojo daśaguṇaṃ smṛtam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">gurutvaṃ lāghavācchaityamauṣṇādamlasvabhāvataḥ| mādhuryaṃ mārdavaṃ taikṣṇyātprasādaṃ cāśubhāvanāt||32||</seg> <seg type="unit" n="33">raukṣyāt snehaṃ vyavāyitvāt sthiratvaṃ ślakṣṇatāmapi| vikāsibhāvātpaicchilyaṃ vaiśadyātsāndratāṃ tathā||33||</seg> <seg type="unit" n="34">saukṣmyānmadyaṃ nihantyevamojasaḥ svaguṇairguṇān| sattvaṃ tadāśrayaṃ cāśu saṅkṣobhya janayenmadam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">rasavātādimārgāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘rasadhātvādimārgāṇāṃ’ iti pā.</note> sattvabuddhīndriyātmanām| pradhānasyaujasaścaiva hṛdayaṃ sthānamucyate||35||</seg> <seg type="unit" n="36">atipītena madyena vihatenaujasā ca tat| hṛdayaṃ yāti vikṛtiṃ tatrasthā ye ca dhātavaḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">ojasyavihate pūrvo hṛdi ca pratibodhite| madhyamo vihate'lpe ca vihate tūttamo madaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">naivaṃ vighātaṃ janayenmadyaṃ paiṣṭikamojasaḥ| vikāśirūkṣaviśadā guṇāstatra hi nolbaṇāḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">hṛdi madyaguṇāviṣṭe harṣastarṣo ratiḥ sukham| vikārāśca yathāsattvaṃ citrā rājasatāmasāḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">jāyante mohanidrāntā madyasyātiniṣevaṇāt| sa madyavibhramo nāmnā ‘mada’ ityabhidhīyate||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">pīyamānasya madyasya vijñātavyāstrayo madāḥ| prathamo madhyamo'ntyaśca lakṣaṇaistān pracakṣmahe||41||</seg> <seg type="unit" n="42">praharṣaṇaḥ prītikaraḥ pānānnaguṇadarśakaḥ| vādyagītaprahāsānāṃ kathānāṃ ca pravartakaḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">na ca buddhismṛtiharo viṣayeṣu na cākṣamaḥ| sukhanidrāprabodhaśca prathamaḥ sukhado madaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">muhuḥ smṛtirmuhurmoho(')vyaktā <note place="foot" type="variant" n="8">‘vyaktā'vyaktā ca’ iti pā.</note> sajjati vāṅmuhuḥ| yuktāyuktapralāpaśca pracalāyanameva ca||44||</seg> <seg type="unit" n="45">sthānapānānnasāṅkathyayojanā saviparyayā| liṅgānyetāni jānīyādāviṣṭe madhyame made||45||</seg> <seg type="unit" n="46">madhyamaṃ madamutkramya madamāprāpya <note place="foot" type="variant" n="9">‘madamaprāpya’ iti pā.</note> cottamam| na kiñcinnāśubhaṃ kuryurnarā rājasatāmasāḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">ko madaṃ tādṛśaṃ vidvānunmādamiva dāruṇam| gacchedadhvānamasvantaṃ bahudoṣamivādhvagaḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">tṛtīyaṃ tu madaṃ prāpya bhagnadārviva niṣkriyaḥ| madamohāvṛtamanā jīvannapi mṛtaiḥ samaḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">ramaṇīyān sa viṣayānna vetti na suhṛjjanam| yadarthaṃ pīyate madyaṃ ratiṃ tāṃ ca na vindati||49||</seg> <seg type="unit" n="50">kāryākāryaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ loke yacca hitāhitam| yadavastho na jānāti ko'vasthāṃ tāṃ vrajedbudhaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">sa dūṣyaḥ sarvabhūtānāṃ nindyaścāgrāhya eva ca| vyasanitvādudarke ca sa duḥkhaṃ vyādhimaśnute||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">pretya ceha ca yacchreyaḥ śreyo mokṣe ca yat param| manaḥsamādhau tat sarvamāyattaṃ sarvadehinām||52||</seg> <seg type="unit" n="53">madyena manasaścāsya saṅkṣobhaḥ kriyate mahān| mahāmārutavegena taṭasthasyeva śākhinaḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">madyaprasaṅgaṃ taṃ cājñā mahādoṣaṃ mahāgadam| sukhamityadhigacchanti rajomohaparājitāḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">madyopahatavijñānā viyuktāḥ sāttvikairguṇaiḥ| śreyobhirviprayujyante madāndhā madalālasāḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">madye moho bhayaṃ śokaḥ krodho mṛtyuśca saṃśritaḥ| sonmādamadamūrcchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">yatraikaḥ smṛtivibhraṃśastatra sarvamasādhuvat| ityevaṃ madyadoṣajñā madyaṃ garhanti yatnataḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">satyamete mahādoṣā madyasyoktā na saṃśayaḥ| ahitasyātimātrasya pītasya vidhivarjitam||58||</seg> <seg type="unit" n="59">kintu madyaṃ svabhāvena yathaivānnaṃ tathā smṛtam| ayuktiyuktaṃ rogāya yuktiyuktaṃ yathā'mṛtam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">prāṇāḥ prāṇabhṛtāmannaṃ tadayuktyā nihantyasūn| viṣaṃ prāṇaharaṃ tacca yuktiyuktaṃ rasāyanam||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">harṣamūrjaṃ mudaṃ puṣṭimārogyaṃ pauruṣaṃ param <note place="foot" type="variant" n="11">‘balam’ iti pā.</note>| yuktyā pītaṃ karotyāśu madyaṃ sukhamadapradam||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">rocanaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ svaravarṇaprasādanam| prīṇanaṃ bṛṃhaṇaṃ balyaṃ bhayaśokaśramāpaham||62||</seg> <seg type="unit" n="63">svāpanaṃ naṣṭanidrāṇāṃ mūkānāṃ vāgvibodhanam| bodhanaṃ cātinidrāṇāṃ vibaddhānāṃ vibandhanut||63||</seg> <seg type="unit" n="64">vadhabandhaparikleśaduḥkhānāṃ cāpyabodhanam| madyotthānāṃ ca rogāṇāṃ madyameva prabādhakam||64||</seg> <seg type="unit" n="65">ratirviṣayasaṃyoge prītisaṃyogavardhanam| api pravayasāṃ madyamutsavāmodakārakam||65||</seg> <seg type="unit" n="66">pañcasvartheṣu kānteṣu yā ratiḥ prathame made| yūnāṃ vā sthavirāṇāṃ vā tasya nāstyupamā bhuvi||66||</seg> <seg type="unit" n="67">bahuduḥkhahatasyāsya śokenopahatasya ca| viśrāmo jīvalokasya madyaṃ yuktyā niṣevitam||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">annapānavayovyādhibalakālatrikāṇi ṣaṭ| trīndoṣāṃstrividhaṃ sattvaṃ jñātvā madyaṃ pibetsadā||68||</seg> <seg type="unit" n="69">teṣāṃ trikāṇāmaṣṭānāṃ yojanā yuktirucyate| yayā yuktyā pibanmadyaṃ madyadoṣairna yujyate||69||</seg> <seg type="unit" n="70">madyasya ca guṇān sarvān yathoktān sa samaśnute| dharmārthayorapīḍāyai naraḥ sattvaguṇocchritaḥ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">sattvāni tu prabudhyante prāyaśaḥ prathame made| dvitīye'vyaktatāṃ yānti madhye cottamamadhyayoḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">sasyasambodhakaṃ varṣaṃ, hemaprakṛtidarśakaḥ| hutāśaḥ, sarvasattvānāṃ madyaṃ tūbhayakārakam||72||</seg> <seg type="unit" n="73">pradhānāvaramadhyānāṃ rūpāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘rukmāṇāṃ’ iti pā.</note> vyaktidarśakaḥ| yathā'gnirevaṃ sattvānāṃ madyaṃ prakṛtidarśakam||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">sugandhimālyagandharvaṃ supraṇītamamākulam| miṣṭānnapānaviśadaṃ sadā madhurasaṅkatham||74||</seg> <seg type="unit" n="75">sukhaprapānaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘sukhapramāṇaṃ’ iti pā.</note> sumadaṃ harṣaprītivivardhanam| svantaṃ sāttvikamāpānaṃ na cottamamadapradam||75||</seg> <seg type="unit" n="76">vaiguṇyaṃ sahasā yānti madyadoṣairna sāttvikāḥ| madyaṃ hi balavatsattvaṃ gṛhṇāti sahasā na tu <note place="foot" type="variant" n="15">‘sahasā nāvagṛhṇāti madyaṃ sattvabalādhikam’ iti pā.</note>||76||</seg> <seg type="unit" n="77">saumyāsaumyakathāprāyaṃ viśadāviśadaṃ kṣaṇāt| citraṃ rājasamāpannaṃ prāyeṇāsvantakākulam||77||</seg> <seg type="unit" n="78">harṣaprītikathāpetamatuṣṭaṃ pānabhojane| sammohakrodhanidrāntamāpānaṃ tāmasaṃ smṛtam||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">āpāne sāttvikān buddhvā tathā rājasatāmasān| jahyātsahāyān yaiḥ pītvā madyadoṣānupāśnute||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">sukhaśīlāḥ susambhāṣāḥ sumukhāḥ sammatāḥ satām| kalāsvabāhyā viśadā viṣayapravaṇāśca ye||80||</seg> <seg type="unit" n="81">parasparavidheyā ye yeṣāmaikyaṃ suhṛttayā| praharṣaprītimādhuryairāpānaṃ vardhayanti ye||81||</seg> <seg type="unit" n="82">utsavādutsavataraṃ yeṣāmanyonyadarśanam| te sahāyāḥ sukhāḥ pāne taiḥ pibansaha modate||82||</seg> <seg type="unit" n="83">rūpagandharasasparśaiḥ śabdaiścāpi manoramaiḥ| pibanti susahāyā ye te vai sukṛtibhiḥ samāḥ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">pañcabhirviṣayairiṣṭairupetairmanasaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘...riṣṭairupeto manasaḥ’ iti pā.</note> priyaiḥ| deśe kāle pibenmadyaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā||84||</seg> <seg type="unit" n="85">sthirasattvaśarīrā ye pūrvānnā madyapānvayāḥ| bahumadyocitā ye ca mādyanti sahasā na te||85||</seg> <seg type="unit" n="86">kṣutpipāsāparītāśca <note place="foot" type="variant" n="17">‘prāṅmadyāḥ kṣutpipāsārtā’ iti pā.</note> durbalā vātapaittikāḥ| rūkṣālpapramitāhārā viṣṭabdhāḥ sattvadurbalāḥ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">krodhino'nucitāḥ kṣīṇāḥ pariśrāntā madakṣatāḥ| svalpenāpi madaṃ śīghraṃ yānti madyena mānavāḥ||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">ūrdhvaṃ madātyayasyātaḥ sambhavaṃ svasvalakṣaṇam| agniveśa! cikitsāṃ ca pravakṣyāmi yathākramam||88||</seg> <seg type="unit" n="89">strīśokabhayabhārādhvakarmabhiryo'tikarśitaḥ| rūkṣālpapramitāśī ca yaḥ pibatyatimātrayā||89||</seg> <seg type="unit" n="90">rūkṣaṃ pariṇataṃ madyaṃ niśi nidrāṃ vihatya ca| karoti tasya tacchīghraṃ vātaprāyaṃ madātyayam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">hikkāśvāsaśiraḥkampapārśvaśūlaprajāgaraiḥ| vidyādbahupralāpasya vātaprāyaṃ madātyayam||91||</seg> <seg type="unit" n="92">tīkṣṇoṣṇaṃ madyamamlaṃ ca yo'timātraṃ niṣevate| amloṣṇatīkṣṇabhojī ca krodhano'gnyātapapriyaḥ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">tasyopajāyate pittādviśeṣeṇa madātyayaḥ| sa <note place="foot" type="variant" n="18">‘lakṣaṇāni bhavantyasya yāni tāni nibodha me’ iti pā.</note> tu vātolbaṇasyāśu praśamaṃ yāti hanti vā||93||</seg> <seg type="unit" n="94">tṛṣṇādāhajvarasvedamūrcchātīsāravibhramaiḥ| vidyāddharitavarṇasya pittaprāyaṃ madātyayam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">taruṇaṃ madhuraprāyaṃ gauḍaṃ paiṣṭikameva vā| madhurasnigdhagurvāśī yaḥ pibatyatimātrayā||95||</seg> <seg type="unit" n="96">avyāyāmadivāsvapnaśayyāsanasukhe rataḥ| madātyayaṃ kaphaprāyaṃ sa śīghramadhigacchati||96||</seg> <seg type="unit" n="97">chardyarocakahṛllāsatandrāstaimityagauravaiḥ| vidyācchītaparītasya kaphaprāyaṃ madātyayam||97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">viṣasya ye guṇā dṛṣṭāḥ sannipātaprakopaṇāḥ| ta eva madye dṛśyante viṣe tu balavattarāḥ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">hantyāśu hi viṣaṃ kiñcit kiñcidrogāya kalpate| yathā viṣaṃ tathaivāntyo jñeyo madyakṛto madaḥ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">tasmāt tridoṣajaṃ liṅgaṃ sarvatrāpi madātyaye| dṛśyate rūpavaiśeṣyāt pṛthaktvaṃ cāsya <note place="foot" type="variant" n="19">‘cāpi’ iti pā.</note> lakṣyate||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">śarīraduḥkhaṃ balavat sammoho <note place="foot" type="variant" n="20">‘santataṃ’ iti pā.</note> hṛdayavyathā| aruciḥ pratatā <note place="foot" type="variant" n="21">‘pramohaḥ’ iti pā.</note> tṛṣṇā jvaraḥ śītoṣṇalakṣaṇaḥ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">śiraḥpārśvāsthisandhīnāṃ vidyuttulyā <note place="foot" type="variant" n="22">‘vedanā vikṣate yathā’ iti pā.</note> ca vedanā| jāyate'tibalā jṛmbhā sphuraṇaṃ vepanaṃ śramaḥ||102||</seg> <seg type="unit" n="103">urovibandhaḥ kāsaśca hikkā śvāsaḥ prajāgaraḥ| śarīrakampaḥ karṇākṣimukharogastrikagrahaḥ||103||</seg> <seg type="unit" n="104">chardyatīsārahṛllāsā vātapittakaphātmakāḥ| bhramaḥ pralāpo rūpāṇāmasatāṃ caiva darśanam||104||</seg> <seg type="unit" n="105">tṛṇabhasmalatāparṇapāṃśubhiścāvapūraṇam| pradharṣaṇaṃ vihaṅgaiśca bhrāntacetāḥ sa manyate||105||</seg> <seg type="unit" n="106">vyākulānāmaśastānāṃ svapnānāṃ darśanāni ca| madātyayasya rūpāṇi sarvāṇyetāni lakṣayet||106||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">sarvaṃ madātyayaṃ vidyāt tridoṣamadhikaṃ tu yam| doṣaṃ madātyaye paśyet tasyādau pratikārayet||107||</seg> <seg type="unit" n="108">kaphasthānānupūrvyā ca kriyā kāryā madātyaye| pittamārutaparyantaḥ prāyeṇa hi madātyayaḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">mithyātihīnapītena yo vyādhirupajāyate| samapītena tenaiva sa madyenopaśāmyati||109||</seg> <seg type="unit" n="110">jīrṇāmamadyadoṣāya madyameva pradāpayet| prakāṅkṣālāghave jāte yadyadasmai hitaṃ bhavet||110||</seg> <seg type="unit" n="111">sauvarcalānusaṃviddhaṃ śītaṃ sabiḍasaindhavam| mātuluṅgārdrakopetaṃ jalayuktaṃ pramāṇavit <note place="foot" type="variant" n="23">‘pramāṇavat’ iti pā.</note>||111||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">tīkṣoṣṇenātimātreṇa pītenāmlavidāhinā| madyenānnarasotkledo vidagdhaḥ kṣāratāṃ gataḥ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">antardāhaṃ jvaraṃ tṛṣṇāṃ pramohaṃ vibhramaṃ madam| janayatyāśu tacchāntyai madyameva pradāpayet||113||</seg> <seg type="unit" n="114">kṣāro hi yāti mādhuryaṃ śīghramamlopasaṃhitaḥ| śreṣṭhamamleṣu madyaṃ ca yairguṇaistān paraṃ śṛṇu||114||</seg> <seg type="unit" n="115">madyasyāmlasvabhāvasya catvāro'nurasāḥ smṛtāḥ| madhuraśca kaṣāyaśca tiktaḥ kaṭuka eva ca||115||</seg> <seg type="unit" n="116">guṇāśca daśa pūrvoktāstaiścaturdaśabhirguṇaiḥ| sarveṣāṃ madyamamlānāmuparyupari tiṣṭhati||116||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">madyotkliṣṭena doṣeṇa ruddhaḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘kruddhaḥ’ iti pā.</note> srotaḥsu mārutaḥ| karoti vedanāṃ tīvrāṃ śirasyasthiṣu sandhiṣu||117||</seg> <seg type="unit" n="118">doṣaviṣyandanārthaṃ hi tasmai <note place="foot" type="variant" n="25">‘viṣyandanārthaṃ doṣasya tasya’ iti pā.</note> madyaṃ viśeṣataḥ| vyavāyitīkṣṇoṣṇatayā deyamamle(nye)ṣu satsvapi||118||</seg> <seg type="unit" n="119">srotovibandhanunmadyaṃ mārutasyānulomanam| rocanaṃ dīpanaṃ cāgnerabhyāsāt sātmyameva ca||119||</seg> <seg type="unit" n="120">rujaḥ <note place="foot" type="variant" n="26">‘uraḥsrotaḥsu śuddheṣu’ iti pā.</note> srotaḥsvaruddheṣu mārute cānulomite| nivartante vikārāśca śāmyantyasya madodayāḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">bījapūrakavṛkṣāmlakoladāḍimasaṃyutam| yavānīhapuṣājājīśṛṅgaverāvacūrṇitam||121||</seg> <seg type="unit" n="122">sasnehaiḥ śaktubhiryuktamavadaṃśairvirocitam <note place="foot" type="variant" n="27">‘...ścirotthitam’ iti pā.</note>| dadyāt salavaṇaṃ madyaṃ paiṣṭikaṃ vātaśāntaye||122||</seg> <seg type="unit" n="123">dṛṣṭvā vātolbaṇaṃ liṅgaṃ rasaiścainamupācaret| lāvatittiradakṣāṇāṃ snigdhāmlaiḥ śikhināmapi||123||</seg> <seg type="unit" n="124">pakṣiṇāṃ mṛgamatsyānāmānūpānāṃ ca saṃskṛtaiḥ| bhūśayaprasahānāṃ ca rasaiḥ śālyodanena ca||124||</seg> <seg type="unit" n="125">snigdhoṣṇalavaṇāmlaiśca veśavārairmukhapriyaiḥ| citrairgaudhūmikaiścānnairvāruṇīmaṇḍasaṃyutaiḥ <note place="foot" type="variant" n="28">‘snigdhai...’ iti pā.</note>||125||</seg> <seg type="unit" n="126">piśitārdrakagarbhābhiḥ snigdhābhiḥ pūpavartibhiḥ| māṣapūpalikābhiśca vātikaṃ samupācaret||126||</seg> <seg type="unit" n="127">nātisnigdhaṃ na cāmlena yuktaṃ samaricārdrakam| medyaṃ prāguditaṃ māṃsaṃ dāḍimasvarasena vā||127||</seg> <seg type="unit" n="128">pṛthaktrijātakopetaṃ sadhānyamaricārdrakam| rasapralepi <note place="foot" type="variant" n="29">‘rasapralehayūṣaiśca’ iti pā.</note> sampūpaiḥ sukhoṣṇaiḥ sampradāpayet||128||</seg> <seg type="unit" n="129">bhukte <note place="foot" type="variant" n="30">‘bhukte na’ iti pā.</note> tu vāruṇīmaṇḍaṃ dadyāt pātuṃ pipāsave| dāḍimasya rasaṃ vā'pi jalaṃ vā pāñcamūlikam||129||</seg> <seg type="unit" n="130">dhānyanāgaratoyaṃ ca dadhimaṇḍamathāpi vā| amlakāñjikamaṇḍaṃ vā śuktodakamathāpi vā||130||</seg> <seg type="unit" n="131">karmaṇā'nena siddhena vikāra upaśāmyati| mātrākālaprayuktena balaṃ varṇaśca vardhate||131||</seg> <seg type="unit" n="132">rāgaṣāḍavasaṃyogairvividhairbhaktarocanaiḥ| piśitaiḥ śākapiṣṭānnairyavagodhūmaśālibhiḥ||132||</seg> <seg type="unit" n="133">abhyaṅgotsādanaiḥ snānairuṣṇaiḥ prāvaraṇairghanaiḥ| ghanairagurupaṅkaiśca dhūpaiścāgurujairghanaiḥ||133||</seg> <seg type="unit" n="134">nārīṇāṃ yauvanoṣṇānāṃ nirdayairupagūhanaiḥ| śroṇyūrukucabhāraiśca saṃrodhoṣṇasukhāvahaiḥ||134||</seg> <seg type="unit" n="135">śayanācchādanairuṣṇairuṣṇaiścāntargṛhaiḥ sukhaiḥ| mārutaprabalaḥ śīghraṃ praśāmyati madātyayaḥ||135||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">bhavyakharjūramṛdvīkāparūṣakarasairyutam <note place="foot" type="variant" n="32">‘madyaṃ’ iti pā.</note>| sadāḍimarasaṃ śītaṃ saktubhiścāvacūrṇitam||136||</seg> <seg type="unit" n="137">saśarkaraṃ śārkaraṃ vā mārdvīkamathavā'param| dadyādbahūdakaṃ kāle pātuṃ pittamadātyaye||137||</seg> <seg type="unit" n="138">śaśān kapiñjalāneṇām~llāvānasitapucchakān| madhurāmlān prayuñjīta bhojane śāliṣaṣṭikān||138||</seg> <seg type="unit" n="139">paṭolayūṣamiśraṃ vā chāgalaṃ kalpayedrasam| satīnamudgamiśraṃ vā dāḍimāmalakānvitam||139||</seg> <seg type="unit" n="140">drākṣāmalakakharjūraparūṣakarasena vā| kalpayettarpaṇān yūṣān rasāṃśca vividhātmakān||140||</seg> <seg type="unit" n="141">āmāśayasthamutkliṣṭaṃ kaphapittaṃ madātyaye| vijñāya bahudoṣasya dahyamānasya <note place="foot" type="variant" n="33">‘tṛḍvidāhānvitasya ca’ iti pā.</note> tṛṣyataḥ||141||</seg> <seg type="unit" n="142">madyaṃ drākṣārasaṃ toyaṃ dattvā tarpaṇameva vā| niḥśeṣaṃ vāmayecchīghramevaṃ rogādvimucyate||142||</seg> <seg type="unit" n="143">kāle punastarpaṇādyaṃ kramaṃ kuryāt prakāṅkṣite| tenāgnirdīpyate tasya doṣaśeṣānnapācakaḥ||143||</seg> <seg type="unit" n="144">kāse saraktaniṣṭhīve pārśvastanarujāsu ca| tṛṣyate savidāhe ca sotkleśe hṛdayorasi||144||</seg> <seg type="unit" n="145">guḍūcībhadramustānāṃ paṭolasyāthavā bhiṣak| rasaṃ sanāgaraṃ dadyāt tittiripratibhojanam <note place="foot" type="variant" n="34">‘taittiraiḥ pratibhojanam’ iti pā.</note>||145||</seg> <seg type="unit" n="146">tṛṣyate cātibalavadvātapitte samuddhate| dadyāddrākṣārasaṃ pātuṃ śītaṃ doṣānulomanam||146||</seg> <seg type="unit" n="147">jīrṇe samadhurāmlena chāgamāṃsarasena tam| bhojanaṃ bhojayenmadyamanutarṣaṃ ca pāyayet||147||</seg> <seg type="unit" n="148">anutarṣasya mātrā sā yayā no dūṣyate <note place="foot" type="variant" n="35">‘no hanyate’ iti, ‘nodvasyate’ iti ca pā.</note> manaḥ| tṛṣyate madyamalpālpaṃ pradeyaṃ syādbahūdakam||148||</seg> <seg type="unit" n="149">tṛṣṇā yenopaśāmyeta madaṃ yena ca nāpnuyāt| parūṣakāṇāṃ pīlūnāṃ rasaṃ śītamathāpi <note place="foot" type="variant" n="36">‘śītamathāmbu vā’ iti pā.</note> vā||149||</seg> <seg type="unit" n="150">parṇinīnāṃ catasṝṇāṃ pibedvā śiśiraṃ jalam| mustadāḍimalājānāṃ <note place="foot" type="variant" n="37">‘mudgadāḍimalājānāṃ’ iti pā.</note> tṛṣṇāghnaṃ vā pibedrasam||150||</seg> <seg type="unit" n="151">koladāḍimavṛkṣāmlacukrīkācukrikārasaḥ| pañcāmlako mukhālepaḥ sadyastṛṣṇāṃ niyacchati||151||</seg> <seg type="unit" n="152">śītalānyannapānāni śītaśayyāsanāni <note place="foot" type="variant" n="38">‘śītāni sadanāni ca’ iti pā.</note> ca| śītavātajalasparśāḥ śītānyupavanāni ca||152||</seg> <seg type="unit" n="153">kṣaumapadmotpalānāṃ ca maṇīnāṃ mauktikasya ca| candanodakaśītānāṃ sparśāścandrāṃśuśītalāḥ||153||</seg> <seg type="unit" n="154">hemarājatakāṃsyānāṃ pātrāṇāṃ śītavāribhiḥ| pūrṇānāṃ himapūrṇānāṃ dṛtīnāṃ pavanāhatāḥ||154||</seg> <seg type="unit" n="155">saṃsparśāścandanārdrāṇāṃ nārīṇāṃ ca samārutāḥ| candanānāṃ ca mukhyānāṃ śastāḥ pittamadātyaye <note place="foot" type="variant" n="39">‘saṃsparśāścandanārdrāṇāṃ strīṇāṃ pittamadātyaye’ iti pā.</note>||155||</seg> <seg type="unit" n="156">śītavīryaṃ yadanyacca tat sarvaṃ viniyojayet| kumudotpalapatrāṇāṃ siktānāṃ candanāmbunā||156||</seg> <seg type="unit" n="157">hitāḥ sparśā manojñānāṃ dāhe madyasamutthite| kathāśca vividhāḥ śastāḥ <note place="foot" type="variant" n="40">‘citrāḥ’ iti pā.</note> śabdāśca śikhināṃ śivāḥ||157||</seg> <seg type="unit" n="158">toyadānāṃ ca śabdā hi śamayanti madātyayam| jalayantrābhivarṣīṇi vātayantravahāni ca||158||</seg> <seg type="unit" n="159">kalpanīyāni bhiṣajā dāhe dhārāgṛhāṇi ca| phalinīsevyalodhrāmbuhemapatraṃ kuṭannaṭam||159||</seg> <seg type="unit" n="160">kālīyakarasopetaṃ dāhe śastaṃ pralepanam| badarīpallavotthaśca tathaivāriṣṭakodbhavaḥ||160||</seg> <seg type="unit" n="161">phenilāyāśca yaḥ phenastairdāhe lepanaṃ śubham| surā samaṇḍā dadhyamlaṃ mātuluṅgaraso madhu||161||</seg> <seg type="unit" n="162">seke pradehe śasyante dāhaghnāḥ sāmlakāñjikāḥ| pariṣekāvagāheṣu vyañjanānāṃ ca sevane||162||</seg> <seg type="unit" n="163">śasyate śiśiraṃ toyaṃ dāhatṛṣṇāpraśāntaye| mātrākālaprayuktena karmaṇā'nena śāmyati <note place="foot" type="variant" n="41">‘karmaṇā'nena siddhena vikāra upaśāmyati’ iti pā.</note>||163||</seg> dhīmato vaidyavaśyasya śīghraṃ pittamadātyayaḥ|164|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="164">ullekhanopavāsābhyāṃ jayet kaphamadātyayam||164||</seg> <seg type="unit" n="165">tṛṣyate salilaṃ cāsmai dadyāddhrīberasādhitam| balayā pṛśniparṇyā vā kaṇṭakāryā'thavā śṛtam||165||</seg> <seg type="unit" n="166">sanāgarābhiḥ sarvābhirjalaṃ vā śṛtaśītalam| duḥsparśena samustena mustaparpaṭakena vā||166||</seg> <seg type="unit" n="167">jalaṃ mustaiḥ śṛtaṃ vā'pi dadyāddoṣavipācanam| etadeva ca pānīyaṃ sarvatrāpi madātyaye||167||</seg> <seg type="unit" n="168">niratyayaṃ pīyamānaṃ pipāsājvaranāśanam| nirāmaṃ kāṅkṣitaṃ kāle sakṣaudraṃ <note place="foot" type="variant" n="42">‘pāyayedbahumākṣikam’ iti pā.</note> pāyayettu tam||168||</seg> <seg type="unit" n="169">śārkaraṃ madhu vā jīrṇamariṣṭaṃ sīdhumeva vā| rūkṣatarpaṇasaṃyuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="43">‘rūkṣaṃ tarpaṇasaṃyuktaṃ yavānnaṃ vā pradāpayet’ iti pā.</note> yavānīnāgarānvitam||169||</seg> <seg type="unit" n="170">yāvagaudhūmikaṃ cānnaṃ rūkṣayūṣeṇa bhojayet| kulatthānāṃ suśuṣkāṇāṃ mūlakānāṃ rasena vā||170||</seg> <seg type="unit" n="171">tanunā'lpena laghunā kaṭvamlenālpasarpiṣā| paṭolayūṣamamlaṃ vā yūṣamāmalakasya vā||171||</seg> <seg type="unit" n="172">prabhūtakaṭusaṃyuktaṃ sayavānnaṃ pradāpayet| vyoṣayūṣamathāmlaṃ vā yūṣaṃ vā sāmlavetasam||172||</seg> <seg type="unit" n="173">chāgamāṃsarasaṃ rūkṣamamlaṃ vā jāṅgalaṃ rasam| sthālyāṃ vā'tha kapāle vā bhṛṣṭaṃ nirdravavartitam <note place="foot" type="variant" n="44">‘nīrasavartitam’ iti pā.</note>||173||</seg> <seg type="unit" n="174">kaṭvamlalavaṇaṃ māṃsaṃ bhakṣayan vṛṇuyānmadhu| vyaktamārīcakaṃ māṃsaṃ mātuluṅgarasānvitam||174||</seg> <seg type="unit" n="175">prabhūtakaṭusaṃyuktaṃ yavānīnāgarānvitam| bhṛṣṭaṃ dāḍimasārāmlamuṣṇapūpopaveṣṭitam||175||</seg> <seg type="unit" n="176">yathāgni bhakṣayet kāle prabhūtārdrakapeśikam| pibecca nigadaṃ madyaṃ kaphaprāye madātyaye||176||</seg> <seg type="unit" n="177">sauvarcalamajājī ca vṛkṣāmlaṃ sāmlavetasam| tvagelāmaricārdhāṃśaṃ śarkarābhāgayojitam||177||</seg> <seg type="unit" n="178">etallavaṇamaṣṭāṅgamagnisandīpanaṃ param| madātyaye kaphaprāye dadyāt srotoviśodhanam||178||</seg> <seg type="unit" n="179">etadeva punaryuktyā madhurāmlairdravīkṛtam| godhūmānnayavānnānāṃ māṃsānāṃ cātirocanam||179||</seg> <seg type="unit" n="180">peṣayet kaṭukairyuktāṃ śvetāṃ bījavivarjitām| mṛdvīkāṃ mātuluṅgasya dāḍimasya rasena vā||180||</seg> <seg type="unit" n="181">sauvarcalailāmaricairajājībhṛṅgadīpyakaiḥ| sa rāgaḥ kṣaudrasaṃyuktaḥ śreṣṭho rocanadīpanaḥ <note place="foot" type="variant" n="45">‘rocanadīpanam’ iti pā.</note>||181||</seg> <seg type="unit" n="182">mṛdvīkāyā vidhānena kārayet kāravīmapi| śuktamatsyaṇḍikopetaṃ rāgaṃ dīpanapācanam||182||</seg> <seg type="unit" n="183">āmrāmalakapeśīnāṃ rāgān kuryāt pṛthak pṛthak| dhānyasauvarcalājājīkāravīmaricānvitān||183||</seg> <seg type="unit" n="184">guḍena <note place="foot" type="variant" n="46">‘guḍena madhuśuktena vyaktāmlamadhurīkṛtān’ iti pā.</note> madhuyuktena vyaktāmlalavaṇīkṛtān| tairannaṃ rocate digdhaṃ samyagbhuktaṃ ca jīryati||184||</seg> <seg type="unit" n="185">rūkṣoṣṇenānnapānena <note place="foot" type="variant" n="47">‘rūkṣāmlenānnapānena’ iti pā.</note> snānenāśiśireṇa ca| vyāyāmalaṅghanābhyāṃ ca yuktyā jāgaraṇena ca||185||</seg> <seg type="unit" n="186">kālayuktena rūkṣeṇa snānenodvartanena ca| prāṇavarṇakarāṇāṃ ca <note place="foot" type="variant" n="48">‘snānavarṇakavāsānāṃ’ iti pā.</note> pragharṣāṇāṃ ca sevayā||186||</seg> <seg type="unit" n="187">sevayā vasanānāṃ ca gurūṇāmagurorapi| saṅkocoṣṇasukhāṅgīnāmaṅganānāṃ ca sevayā||187||</seg> <seg type="unit" n="188">sukhaśikṣitahastānāṃ strīṇāṃ saṃvāhanena ca| madātyayaḥ kaphaprāyaḥ śīghramevopaśāmyati||188||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="189">yadidaṃ karma nirdiṣṭaṃ pṛthagdoṣabalaṃ prati| sannipāte daśavidhe tadvikalpyaṃ bhiṣagvidā||189||</seg> <seg type="unit" n="190">yastu doṣavikalpajño yaścauṣadhivikalpavit| sa sādhyānsādhayedvyādhīn sādhyāsādhyavibhāgavit||190||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="191">vanāni ramaṇīyāni sapadmāḥ salilāśayāḥ| viśadānyannapānāni sahāyāśca praharṣaṇāḥ||191||</seg> <seg type="unit" n="192">mālyāni gandhayogāśca vāsāṃsi vimalāni ca| gāndharvaśabdāḥ kāntāśca goṣṭhyaśca hṛdayapriyāḥ||192||</seg> <seg type="unit" n="193">saṅkathāhāsyagītānāṃ viśadāścaiva yojanāḥ| priyāścānugatā nāryo nāśayanti madātyayam||193||</seg> <seg type="unit" n="194">nākṣobhya hi mano madyaṃ śarīramavihatya ca| kuryānmadātyayaṃ tasmādeṣṭavyā harṣaṇī kriyā||194||</seg> <seg type="unit" n="195">ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhiḥ śamaṃ yāti madātyayaḥ| na cenmadyavidhiṃ muktvā kṣīramasya prayojayet||195||</seg> <seg type="unit" n="196">laṅghanaiḥ pācanairdoṣaśodhanaiḥ śamanairapi| vimadyasya kaphe kṣīṇe jāte daurbalyalāghave||196||</seg> <seg type="unit" n="197">tasya madyavidagdhasya vātapittādhikasya ca| grīṣmopataptasya taroryathā varṣaṃ tathā payaḥ||197||</seg> <seg type="unit" n="198">payasā'bhihṛte roge bale jāte nivartayet| kṣīraprayogaṃ madyaṃ ca krameṇālpālpamācaret||198||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="199">vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ niṣevate| dhvaṃsako <note place="foot" type="variant" n="49">‘dhvaṃso vikṣepakaścaiva’ iti pā.</note> vikṣayaścaiva rogastasyopajāyate||199||</seg> <seg type="unit" n="200">vyādhyupakṣīṇadehasya duścikitsyatamau hi tau| tayorliṅgaṃ cikitsā ca yathāvadupadekṣyate||200||</seg> <seg type="unit" n="201">śleṣmaprasekaḥ kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śabdāsahiṣṇutā| tandrānidrātiyogaśca jñeyaṃ dhvaṃsakalakṣaṇam||201||</seg> <seg type="unit" n="202">hṛtkaṇṭharogaḥ sammohaśchardiraṅgarujā jvaraḥ| tṛṣṇā kāsaḥ śiraḥśūlametadvikṣayalakṣaṇam||202||</seg> <seg type="unit" n="203">tayoḥ karma tadeveṣṭaṃ vātike yanmadātyaye| tau hi prakṣīṇadehasya jāyete durbalasya vai||203||</seg> <seg type="unit" n="204">bastayaḥ sarpiṣaḥ pānaṃ prayogaḥ kṣīrasarpiṣoḥ| abhyaṅgodvartanasnānānyannapānaṃ ca vātanut||204||</seg> <seg type="unit" n="205">dhvaṃsako vikṣayaścaiva karmaṇā'nena śāmyati| yuktamadyasya madyottho na vyādhirupajāyate||205||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="206">nivṛttaḥ sarvamadyebhyo naro yaśca jitendriyaḥ| śārīramānasairdhīmān vikārairna sa yujyate||206||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="207">tatra ślokāḥ- yatprabhāvā bhagavatī surā peyā yathā ca sā| yaddravyā yasya yā ceṣṭā yogaṃ cāpekṣate yathā||207||</seg> <seg type="unit" n="208">yathā madayate yaiśca guṇairyuktā mahāguṇā| yo mado madabhedāśca ye trayaḥ svasvalakṣaṇāḥ||208||</seg> <seg type="unit" n="209">ye ca madyakṛtā doṣā guṇā ye ca madātmakāḥ| yacca trividhamāpānaṃ yathāsattvaṃ ca lakṣaṇam||209||</seg> <seg type="unit" n="210">ye sahāyāḥ sukhāḥ pāne <note place="foot" type="variant" n="50">‘ye ca’ iti pā.</note> cirakṣipramadā narāḥ| madātyayasya yo heturlakṣaṇaṃ yad yathā ca yat||210||</seg> <seg type="unit" n="211">madyaṃ madyotthitān rogān hanti yaśca kriyākramaḥ| sarvaṃ taduktamakhilaṃ madātyayacikitsite||211||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne madātyayacikitsitaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ||24||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="25" xml:id="ca.6.25">
          <head>dvivraṇīyacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dvivraṇīyacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">parāvarajñamātreyaṃ gatamānamadavyatham| agniveśo guruṃ kāle vinayādidamabravīt||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bhagavan! pūrvamuddiṣṭau dvau vraṇau rogasaṅgrahe| tayorliṅgaṃ cikitsāṃ ca vaktumarhasi śarmada!||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ityagniveśasya vaco niśamya gururabravīt| yau vraṇau pūrvamuddiṣṭau nijaścāgantureva ca||5||</seg> <seg type="unit" n="6">śrūyatāṃ vidhivat saumya! tayorliṅgaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="2">‘sabheṣajam’ iti pā.</note> bheṣajam| nijaḥ śarīradoṣottha āganturbāhyahetujaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">vadhabandhaprapatanāddaṃṣṭrādantanakhakṣatāt| āgantavo vraṇāstadvadviṣasparśāgniśastrajāḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">mantrāgadapralepādyairbheṣajairhetubhiśca te| liṅgaikadeśairnirdiṣṭā viparītā nijairvraṇaiḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘nijairvraṇāḥ’ iti pā.</note>||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">vraṇānāṃ nijahetūnāmāgantūnāmaśāmyatām| kuryāddoṣabalāpekṣī nijānāmauṣadhaṃ yathā||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">yathāsvairhetubhirduṣṭā vātapittakaphā nṛṇām| bahirmārgaṃ samāśritya janayanti nijān vraṇān||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">stabdhaḥ kaṭhinasaṃsparśo mandasrāvo'titīvraruk <note place="foot" type="variant" n="5">‘mahārujaḥ’ iti pā.</note>| tudyate sphurati śyāvo vraṇo mārutasambhavaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">sampūraṇaiḥ snehapānaiḥ snigdhaiḥ svedopanāhanaiḥ| pradehaiḥ pariṣekaiśca vātavraṇamupācaret||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tṛṣṇāmohajvarasve(kle)dadāhaduṣṭyavadāraṇaiḥ| vraṇaṃ pittakṛtaṃ vidyādgandhaiḥ srāvaiśca pūtikaiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">śītalairmadhuraistiktaiḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘snigdhaiḥ’ iti pā.</note> pradehapariṣecanaiḥ| sarpiṣpānairvirekaiśca paittikaṃ śamayedvraṇam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">bahupiccho guruḥ snigdhaḥ stimito mandavedanaḥ| pāṇḍuvarṇo'lpasaṅkledaścirakārī kaphavraṇaḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">kaṣāyakaṭurūkṣoṣṇaiḥ pradehapariṣecanaiḥ| kaphavraṇaṃ praśamayettathā laṅghanapācanaiḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘laṅghanaśodhanaiḥ’ iti pā.</note>||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tau dvau nānātvabhedena niruktā viṃśatirvraṇāḥ| teṣāṃ parīkṣā trividhā, praduṣṭā dvādaśa smṛtāḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">sthānānyaṣṭau tathā gandhāḥ, parisrāvāścaturdaśa| ṣoḍaśopadravā doṣāścatvāro viṃśatistathā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tathā copakramāḥ siddhāḥ ṣaṭtriṃśat samudāhṛtāḥ| vibhajyamānāñchṛṇu <note place="foot" type="variant" n="8">‘vibhāvyamānān’ iti pā.</note> me sarvānetān yatheritān||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kṛtyotkṛtyastathā <note place="foot" type="variant" n="9">‘kṛtyākṛtyaḥ’</note> duṣṭo'duṣṭo marmasthito na ca| saṃvṛto dāruṇaḥ srāvī saviṣo viṣamasthitaḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">utsaṅgyutsanna eṣāṃ ca vraṇān vidyādviparyayāt| iti nānātvabhedena niruktā <note place="foot" type="variant" n="10">‘bhinnāḥ syurviṃśatirvraṇāḥ’ iti pā.</note> viṃśatirvraṇāḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">darśanapraśnasaṃsparśaiḥ parīkṣā trividhā smṛtā| vayovarṇaśarīrāṇāmindriyāṇāṃ ca darśanāt||22||</seg> <seg type="unit" n="23">hetvartisātmyāgnibalaṃ parīkṣyaṃ vacanādbudhaiḥ| sparśānmārdavaśaitye ca parīkṣye saviparyaye||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">śveto'vasannavartmā'tisthūlavartmā'tipiñjaraḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘śveto'vasannacarmā ca sthūlacarmā'tipiñjaraḥ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note>| nīlaḥśyāvo'tipiḍako raktaḥ kṛṣṇo'tipūtikaḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">ropyaḥ kumbhīmukhaśceti praduṣṭā dvādaśa vraṇāḥ| caturviṃśatiruddiṣṭā <note place="foot" type="variant" n="13">‘gaṅgādharastvetamardhaślokaṃ “ṣoḍaśopadravāḥ proktā vraṇānāṃ vraṇacintakaiḥ” ityanantaraṃ paṭhati</note> doṣāḥ kalpāntareṇa vai||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tvaksirāmāṃsamedo'sthisnāyumarmāntarāśrayāḥ| vraṇasthānāni nirdiṣṭānyaṣṭāvetāni saṅgrahe||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">sarpistailavasāpūyaraktaśyāvāmlapūtikāḥ| vraṇānāṃ vraṇagandhajñairaṣṭau gandhāḥ prakīrtitāḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">lasīkājalapūyāsṛgghāridrāruṇapiñjarāḥ| kaṣāyanīlaharitasnigdharūkṣasitāsitāḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">iti rūpaiḥ samuddiṣṭā vraṇasrāvāścaturdaśa| visarpaḥ pakṣaghātaśca sirāstambho'patānakaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">mohonmādavraṇarujo jvarastṛṣṇā hanugrahaḥ| kāsaśchardiratīsāro hikkā śvāsaḥ savepathuḥ||30||</seg> ṣoḍaśopadravāḥ proktā vraṇānāṃ vraṇacintakaiḥ|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">snāyukledātsirākledādgāmbhīryātkṛmibhakṣaṇāt <note place="foot" type="variant" n="14">‘sirācchedāt’ iti pā.</note>||31||</seg> <seg type="unit" n="32">asthibhedāt saśalyatvāt saviṣatvācca <note place="foot" type="variant" n="15">‘saviṣatvādatarkaṇāt’ iti pā.</note> sarpaṇāt| nakhakāṣṭhaprabhedācca carmalomātighaṭṭanāt <note place="foot" type="variant" n="16">‘marmalomābhighaṭṭanāt’ iti pā.</note>||32||</seg> <seg type="unit" n="33">mithyābandhādati snehādatibhaiṣajyakarṣaṇāt| ajīrṇādatibhuktācca viruddhāsātmyabhojanāt||33||</seg> <seg type="unit" n="34">śokāt krodhāddivāsvapnādvyāyāmānmaithunāttathā| vraṇā na praśamaṃ yānti niṣkriyatvācca dehinām||34||</seg> <seg type="unit" n="35">parisrāvācca gandhācca doṣāccopadravaiḥ saha| vraṇānāṃ bahudoṣāṇāṃ kṛcchratvaṃ copajāyate||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">tvaṅmāṃsajaḥ sukhe deśe taruṇasyānupadravaḥ| dhīmato'bhinavaḥ kāle sukhasādhyaḥ smṛto vraṇaḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">guṇairanyatamairhīnastataḥ kṛcchro vraṇaḥ smṛtaḥ| sarvairvihīno vijñeyastvasādhyo nirupakramaḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘bhūryupadravaḥ’ iti pā.</note>||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">vraṇānāmāditaḥ kāryaṃ yathāsannaṃ viśodhanam| ūrdhvabhāgairadhobhāgaiḥ śastrairbastibhireva ca||38||</seg> sadyaḥ śuddhaśarīrāṇāṃ praśamaṃ yānti hi vraṇāḥ|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">yathākramamataścordhvaṃ śṛṇu sarvānupakramān||39||</seg> <seg type="unit" n="40">śophaghnaṃ ṣaḍvidhaṃ caiva śastrakarmāvapīḍanam| nirvāpaṇaṃ sasandhānaṃ svedaḥ śamanameṣaṇam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">śodhanau ropaṇīyau ca kaṣāyau sapralepanau| dve taile tadguṇe <note place="foot" type="variant" n="18">‘dve taile ca ghṛte’ iti pā.</note> patraṃ chādane dve ca bandhane||41||</seg> <seg type="unit" n="42">bhojyamutsādanaṃ dāho dvividhaḥ sāvasādanaḥ| kāṭhinyamārdavakare dhūpanālepane śubhe||42||</seg> <seg type="unit" n="43">vraṇāvacūrṇanaṃ varṇyaṃ ropaṇaṃ lomarohaṇam| iti ṣaṭtriṃśaduddiṣṭā vraṇānāṃ samupakramāḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">pūrvarūpaṃ bhiṣagbuddhvā vraṇānāṃ śophamāditaḥ| raktāvasecanaṃ kuryādajātavraṇaśāntaye||44||</seg> <seg type="unit" n="45">śodhayedbahudoṣāṃstu svalpadoṣān vilaṅghayet| pūrvaṃ kaṣāyasarpirbhirjayedvā mārutottarān||45||</seg> <seg type="unit" n="46">nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣavetasavalkalaiḥ| sasarpiṣkaiḥ pralepaḥ syācchophanirvāpaṇaḥ param||46||</seg> <seg type="unit" n="47">vijayā madhukaṃ vīrā bisagranthiḥ śatāvarī| nīlotpalaṃ nāgapuṣpaṃ pradehaḥ syāt sacandanaḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">saktavo madhukaṃ sarpiḥ pradehaḥ syāt saśarkaraḥ| avidāhīni cānnāni śophe bheṣajamuttamam||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">sa cedevamupakrāntaḥ śopho na praśamaṃ vrajet| tasyopanāhaiḥ pakvasya pāṭanaṃ hitamucyate||49||</seg> <seg type="unit" n="50">tailena sarpiṣā vā'pi tābhyāṃ vā saktupiṇḍikā| sukhoṣṇā śophapākārthamupanāhaḥ praśasyate||50||</seg> <seg type="unit" n="51">satilā sātasībījā dadhyamlā saktupiṇḍikā| sakiṇvakuṣṭhalavaṇā śastā syādupanāhane||51||</seg> <seg type="unit" n="52">rugdāharāgatodaiśca vidagdhaṃ śophamādiśet| jalabastisamasparśaṃ sampakvaṃ pīḍitonnatam||52||</seg> <seg type="unit" n="53">umā'tho gugguluḥ saudhaṃ payo dakṣakapotayoḥ| viṭ palāśabhavaḥ kṣāro hemakṣīrī mukūlakaḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">ityukto bheṣajagaṇaḥ pakvaśothaprabhedanaḥ| sukumārasya, kṛcchrasya śastraṃ tu paramucyate||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">pāṭanaṃ vyadhanaṃ caiva chedanaṃ lepanaṃ tathā| pracchanaṃ sīvanaṃ caiva ṣaḍvidhaṃ śastrakarma tat||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">nāḍīvraṇāḥ pakvaśothāstathā kṣatagudodaram| antaḥśalyāśca ye śophāḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘deśāḥ’ iti pā.</note> pāṭyāste tadvidhāśca ye||56||</seg> <seg type="unit" n="57">dakodarāṇi sampakvā gulmā ye ye ca raktajāḥ| vyadhyāḥ śoṇitarogāśca visarpapiḍakādayaḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">udvṛttān sthūlaparyantānutsannān kaṭhiṇān vraṇān| arśaḥprabhṛtyadhīmāṃsaṃ chedanenopapādayet||58||</seg> <seg type="unit" n="59">kilāsāni sakuṣṭhāni likhellekhyāni buddhimān| vātāsṛggranthipiḍakāḥ sakoṭhā raktamaṇḍalam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">kuṣṭhānyabhihataṃ cāṅgaṃ śothāṃśca pracchayedbhiṣak| sīvyaṃ kukṣyudarādyaṃ tu gambhīraṃ yadvipāṭitam||60||</seg> iti ṣaḍvidhamuddiṣṭaṃ śastrakarma manīṣibhiḥ|61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">sūkṣmānanāḥ koṣavanto ye vraṇāstānprapīḍayet||61||</seg> <seg type="unit" n="62">kalāyāśca masūrāśca godhūmāḥ sahareṇavaḥ| kalkīkṛtāḥ praśasyante niḥsnehā vraṇapīḍane||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">śālmalītvagbalāmūlaṃ tathā nyagrodhapallavāḥ| nyagrodhādikamuddiṣṭaṃ balādikamathāpi vā||63||</seg> <seg type="unit" n="64">ālepanaṃ nirvapaṇaṃ tadvidyāttaiśca <note place="foot" type="variant" n="20">‘tadvidhānyaiśca’ iti pā.</note> secanam| sarpiṣā śatadhautena payasā madhukāmbunā||64||</seg> nirvāpayet suśītena raktapittottarān vraṇān|65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">lambāni vraṇamāṃsāni pralipya madhusarpiṣā||65||</seg> <seg type="unit" n="66">sandadhīta samaṃ vaidyo bandhanaiścopapādayet| tānsamānsusthitāñjñātvā phalinīlodhrakaṭphalaiḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">samaṅgādhātakīyuktaiścūrṇitairavacūrṇayet| pañcavalkalacūrṇairvā śukticūrṇasamāyutaiḥ||67||</seg> dhātakīlodhracūrṇairvā tathā rohanti te vraṇāḥ|68|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">asthibhagnaṃ cyutaṃ sandhiṃ sandadhīta samaṃ punaḥ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">samena samamaṅgena kṛtvā'nyena vicakṣaṇaḥ| sthiraiḥ kavalikābandhaiḥ kuśikābhiśca saṃsthitam||69||</seg> <seg type="unit" n="70">paṭṭaiḥ prabhūtasarpiṣkairbadhnīyādacalaṃ sukham| avidāhibhirannaiśca paiṣṭikaistamupācaret||70||</seg> <seg type="unit" n="71">glānirhi na hitā tasya sandhiviśleṣakārikā| vicyutābhihatāṅgānāṃ visarpādīnupadravān||71||</seg> upācaredyathākālaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘upakrame...’ iti pā.</note> kālajñaḥ svāccikitsitāt|72|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">śuṣkā mahārujaḥ stabdhā ye vraṇā mārutottarāḥ| svedyāḥ saṅkarakalpena te syuḥ kṛśarapāyasaiḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">grāmyabailāmbujānūpairvaiśavāraiśca saṃskṛtaiḥ| utkārikābhiścoṣṇābhiḥ sukhī syādvraṇitastathā||73||</seg> <seg type="unit" n="74">sadāhā vedanāvanto ye vraṇā mārutottarāḥ| teṣāmumāṃ tilāṃścaiva bhṛṣṭān payasi nirvṛtān||74||</seg> <seg type="unit" n="75">tenaiva payasā piṣṭvā kuryādālepanaṃ bhiṣak| balā guḍūcī madhukaṃ pṛśniparṇī śatāvarī||75||</seg> <seg type="unit" n="76">jīvantī śarkarā kṣīraṃ tailaṃ matsyavasā ghṛtam| saṃsiddhā samadhūcchiṣṭā śūlaghnī snehaśarkarā||76||</seg> <seg type="unit" n="77">dvipañcamūlakvathitenāmbhasā payasā'thavā <note place="foot" type="variant" n="24">‘mastunā'thavā’ iti pā.</note>| sarpiṣā vā satailena koṣṇena pariṣecayet||77||</seg> <seg type="unit" n="78">yavacūrṇaṃ samadhukaṃ satilaṃ saha sarpiṣā| dadyādālepanaṃ koṣṇaṃ dāhaśūlopaśāntaye||78||</seg> <seg type="unit" n="79">upanāhaśca kartavyaḥ satilo mudgapāyasaḥ| rugdāhayoḥ praśamano vraṇeṣveṣa vidhirhitaḥ||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">sūkṣmānanā bahusrāvāḥ koṣavantaśca ye vraṇāḥ| na ca marmāśritāsteṣāmeṣaṇaṃ hitamucyate||80||</seg> <seg type="unit" n="81">dvividhāmeṣaṇīṃ vidyānmṛdvīṃ ca kaṭhināmapi| audbhidairmṛdubhirnālairlohānāṃ vā śalākayā||81||</seg> <seg type="unit" n="82">gambhīre māṃsale deśe pāṭyaṃ lauhaśalākayā| eṣyaṃ vidyādvraṇaṃ nālairviparītamato bhiṣak||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">pūtigandhān vivarṇāṃśca bahusrāvānmahārujaḥ| vraṇānaśuddhān vijñāya śodhanaiḥ samupācaret||83||</seg> <seg type="unit" n="84">triphalā khadiro dārvī nyagrodhādirbalā <note place="foot" type="variant" n="25">‘nyagrodho'tibalā’ iti pā.</note> kuśaḥ| nimbakolakapatrāṇi kaṣāyāḥ śodhanā matāḥ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">tilakalkaḥ salavaṇo dve haridre trivṛddhṛtam| madhukaṃ nimbapatrāṇi pralepo vraṇaśodhanaḥ||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">nātirakto nātipāṇḍurnātiśyāvo na cātiruk| na cotsanno na cotsaṅgī śuddho ropyaḥ paraṃ vraṇaḥ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">nyagrodhodumbarāśvatthakadambaplakṣavetasāḥ| karavīrārkakuṭajāḥ kaṣāyā vraṇaropaṇāḥ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">candanaṃ padmakiñjalkaṃ dārvītvaṅnīlamutpalam| mede mūrvā samaṅgā ca yaṣṭyāhvaṃ vraṇaropaṇam||88||</seg> <seg type="unit" n="89">prapauṇḍarīkaṃ jīvantī gojihvā dhātakī balā| ropaṇaṃ satilaṃ dadyāt pralepaṃ saghṛtaṃ vraṇe||89||</seg> <seg type="unit" n="90">kampillakaṃ viḍaṅgāni vatsakaṃ triphalāṃ balām| paṭolaṃ picumardaṃ ca lodhraṃ mustaṃ priyaṅgukam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">khadiraṃ dhātakīṃ sarjamelāmagurucandane| piṣṭvā sādhyaṃ bhavettailaṃ tat paraṃ vraṇaropaṇam||91||</seg> <seg type="unit" n="92">prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ kākolyau dve ca candane| siddhametaiḥ samaistailaṃ paraṃ syādvraṇaropaṇam||92||</seg> <seg type="unit" n="93">dūrvāsvarasasiddhaṃ vā tailaṃ kampillakena vā| dārvītvacaśca kalkena pradhānaṃ vraṇaropaṇam||93||</seg> <seg type="unit" n="94">yenaiva vidhinā tailaṃ ghṛtaṃ tenaiva sādhayet| raktapittottaraṃ dṛṣṭvā ropaṇīyaṃ vraṇaṃ bhiṣak||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">kadambārjunanimbānāṃ pāṭalyāḥ pippalasya ca| vraṇapracchādane vidvān patrāṇyarkasya cādiśet||95||</seg> <seg type="unit" n="96">vārkṣo'thavā''jinaḥ kṣaumaḥ paṭṭo vraṇahitaḥ smṛtaḥ| bandhaśca dvividhaḥ śasto vraṇānāṃ savyadakṣiṇaḥ||96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">lavaṇāmlakaṭūṣṇāni vidāhīni gurūṇi ca| varjayedannapānāni vraṇī maithunameva ca||97||</seg> <seg type="unit" n="98">nātiśītagurusnigdhamavidāhi yathāvraṇam| annapānaṃ vraṇahitaṃ hitaṃ cāsvapanaṃ divā||98||</seg> <seg type="unit" n="99">stanyāni jīvanīyāni bṛṃhaṇīyāni yāni ca| utsādanārthaṃ nimnānāṃ vraṇānāṃ tāni kalpayet||99||</seg> <seg type="unit" n="100">bhūrjagranthyaśmakāsīsamadhobhāgāni gugguluḥ| vraṇāvasādanaṃ tadvat kalaviṅkakapotaviṭ||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">rudhire'tipravṛtte tu cchinne cchedye'dhimāṃsake| kaphagranthiṣu gaṇḍeṣu vātastambhānilārtiṣu||101||</seg> <seg type="unit" n="102">gūḍhapūyalasīkeṣu gambhīreṣu sthireṣu ca| kl̥pteṣu <note place="foot" type="variant" n="26">‘supteṣu’ iti pā.</note> cāṅgadeśeṣu karmāgneḥ sampraśasyate||102||</seg> <seg type="unit" n="103">madhūcchiṣṭena tailena majjakṣaudravasāghṛtaiḥ| taptairvā vividhairlohairdaheddāhaviśeṣavit||103||</seg> <seg type="unit" n="104">rūkṣāṇāṃ sukumārāṇāṃ gambhīrānmārutottarān| dahet snehamadhūcchiṣṭairlohaiḥ kṣaudraistato'nyathā||104||</seg> <seg type="unit" n="105">bāladurbalavṛddhānāṃ garbhiṇyā raktapittinām| tṛṣṇājvaraparītānāmabalānāṃ viṣādinām||105||</seg> <seg type="unit" n="106">nāgnikarmopadeṣṭavyaṃ snāyumarmavraṇeṣu ca| saviṣeṣu ca śalyeṣu netrakuṣṭhavraṇeṣu ca||106||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">rogadoṣabalāpekṣī mātrākālāgnikovidaḥ| śastrakarmāgnikṛtyeṣu kṣāramapyavacārayet||107||</seg> <seg type="unit" n="108">kaṭhinatvaṃ vraṇā yānti gandhaiḥ sāraiśca dhūpitāḥ| sarpirmajjavasādhūpaiḥ śaithilyaṃ yānti hi vraṇāḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">rujaḥ srāvāśca gandhāśca kṛmayaśca vraṇāśritāḥ| śaithilyaṃ mārdavaṃ cāpi dhūpanenopaśāmyati||109||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">lodhranyagrodhaśuṅgāni khadirastriphalā ghṛtam| pralepo vraṇaśaithilyasaukumāryaprasādhanaḥ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">sarujaḥ kaṭhināḥ stabdhā nirāsrāvāśca ye vraṇāḥ| yavacūrṇaiḥ sasarpiṣkairbahuśastān pralepayet||111||</seg> <seg type="unit" n="112">mudgaṣaṣṭikaśālīnāṃ pāyasairvā yathākramam| saghṛtairjīvanīyairvā tarpayettānabhīkṣṇaśaḥ||112||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">kakubhodumbarāśvatthalodhrajāmbavakaṭphalaiḥ| tvacamāśveva gṛhṇanti tvakcūrṇaiścūrṇitā vraṇāḥ||113||</seg> <seg type="unit" n="114">manaḥśilailā <note place="foot" type="variant" n="27">‘manaḥśilāle’ iti pā.</note> mañjiṣṭhā lākṣā ca rajanīdvayam| pralepaḥ saghṛtakṣaudrastvagviśuddhikaraḥ paraḥ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">ayorajaḥ sakāsīsaṃ triphalākusumāni ca| karoti lepaḥ kṛṣṇatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="28">‘pralepaḥ kurute kārṣṇyaṃ’ iti pā.</note> sadya eva navatvaci||115||</seg> <seg type="unit" n="116">kālīyakanatāmrāsthihemakāntārasottamaiḥ <note place="foot" type="variant" n="29">‘...kālāyasottamāḥ’ iti pā.</note>| lepaḥ sagomayarasaḥ savarṇīkaraṇaḥ paraḥ||116||</seg> <seg type="unit" n="117">dhyāmakāśvatthaniculamūlaṃ lākṣā sagairikā| sahemaścāmṛtāsaṅgaḥ kāsīsaṃ ceti varṇakṛt||117||</seg> <seg type="unit" n="118">catuṣpadānāṃ tvaglomakhuraśṛṅgāsthibhasmanā| tailāktā cūrṇitā bhūmirbhavellomavatī punaḥ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">ṣoḍaśopadravā ye ca vraṇānāṃ parikīrtitāḥ| teṣāṃ cikitsā nirdiṣṭā yathāsvaṃ sve cikitsite||119||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">tatra ślokau- dvau vraṇau vraṇabhedāśca parīkṣā duṣṭireva ca| sthānāni gandhāḥ srāvāśca sopasargāḥ kriyāśca yāḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">vraṇādhikāre sapraśnametannavakamuktavān| munirvyāsasamāsābhyāmagniveśāya dhīmate||121||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne dvivraṇīyacikitsitaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ||25||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="26" xml:id="ca.6.26">
          <head>trimarmīyacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātastrimarmīyacikitsitamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">saptottaraṃ marmaśataṃ yaduktaṃ śarīrasaṅkhyāmadhikṛtya tebhyaḥ| marmāṇi bastiṃ hṛdayaṃ śiraśca pradhānabhūtāni vadanti tajjñāḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">prāṇāśrayāt, tāni hi pīḍayanto vātādayo'sūnapi pīḍayanti| tatsaṃśritānāmanupālanārthaṃ mahāgadānāṃ śṛṇu saumya rakṣām||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">kaṣāyatiktoṣaṇarūkṣabhojyaiḥ sandhāraṇābhojanamaithunaiśca <note place="foot" type="variant" n="1">‘sandhāraṇodīraṇamaithunaiśca’ iti pā.</note>| pakvāśaye kupyati cedapānaḥ srotāṃsyadhogāni balī sa ruddhvā||5||</seg> <seg type="unit" n="6">karoti viṇmārutamūtrasaṅgaṃ kramādudāvartamataḥ sughoram| rugbastihṛtkukṣyudareṣvabhīkṣṇaṃ sapṛṣṭhapārśveṣvatidāruṇā syāt||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ādhmānahṛllāsavikartikāśca todo'vipākaśca sabastiśothaḥ| varco'pravṛttirjaṭhare ca gaṇḍānyūrdhvaśca <note place="foot" type="variant" n="2">‘jaṭhare gaṇḍo hyūrdhvaṃ ca vāyau vihate gude syād’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note> vāyurvihato gude syāt||7||</seg> <seg type="unit" n="8">kṛcchreṇa śuṣkasya cirāt pravṛttiḥ syādvā tanuḥ syāt khararūkṣaśītā| tataśca rogā jvaramūtrakṛcchrapravāhikāhṛdgrahaṇīpradoṣāḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">vamyāndhyabādhiryaśiro'bhitāpavātodarāṣṭhīlamanovikārāḥ| tṛṣṇāsrapittārucigulmakāsaśvāsapratiśyārditapārśvarogāḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">anye ca rogā bahavo'nilotthā bhavantyudāvartakṛtāḥ sughorāḥ| cikitsitaṃ cāsya yathāvadūrdhvaṃ pravakṣyate tacchṛṇu cāgniveśa!||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">taṃ tailaśītajvaranāśanāktaṃ svedairyathoktaiḥ pravilīnadoṣam| upācaredvartinirūhabastisnehairvirekairanulomanānnaiḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">śyāmātrivṛnmāgadhikāṃ sadantīṃ gomūtrapiṣṭāṃ daśabhāgamāṣām| sanīlikāṃ dvirlavaṇāṃ guḍena vartiṃ karāṅguṣṭhanibhāṃ vidadhyāt||12||</seg> <seg type="unit" n="13">piṇyākasauvarcalahiṅgubhirvā sasarṣapatryūṣaṇayāvaśūkaiḥ| krimighnakampillakaśaṅkhinībhiḥ sudhārkajakṣīraguḍairyutābhiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">syāt pippalīsarṣaparāḍhaveśmadhūmaiḥ sagomūtraguḍaiśca vartiḥ| śyāmāphalālābukapippalīnāṃ nāḍyā'thavā tat pradhamettu cūrṇam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">rakṣoghnatumbīkarahāṭakṛṣṇācūrṇaṃ sajīmūtakasaindhavaṃ vā| snigdhe gude tānyanulomayanti narasya varco'nilamūtrasaṅgam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">teṣāṃ vighāte tu bhiṣagvidadhyāt svabhyaktasusvinnatanornirūham| ūrdhvānulomauṣadhamūtratailakṣārāmlavātaghnayutaṃ sutīkṣṇam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">vāte'dhike'mlaṃ lavaṇaṃ satailaṃ, kṣīreṇa pitte tu, kaphe samūtram| sa mūtravarco'nilasaṅgamāśu gudaṃ sirāśca praguṇīkaroti||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">trivṛtsudhāpatratilādiśākagrāmyaudakānūparasairyavānnam| anyaiśca sṛṣṭānilamūtraviḍbhiradyāt prasannāguḍasīdhupāyī||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">bhūyo'nubandhe tu bhavedvirecyo mūtraprasannādadhimaṇḍaśuktaiḥ| svasthaṃ tu paścādanuvāsayettaṃ raukṣyāddhi saṅgo'nilavarcasoścet||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">dviruttaraṃ hiṅgu vacāgnikuṣṭhaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘vacā sakṛṣṇā’ iti pā.</note> suvarcikā caiva viḍaṅgacūrṇam| sukhāmbunā''nāhavisūcikārtihṛdrogagulmordhvasamīraṇaghnam <note place="foot" type="variant" n="5">‘...vilambikārśo...’ iti pā.</note>||20||</seg> <seg type="unit" n="21">vacābhayācitrakayāvaśūkān sapippalīkātiviṣān sakuṣṭhān| uṣṇāmbunā''nāhavimūḍhavātān pītvā jayedāśu rasaudanāśī||21||</seg> <seg type="unit" n="22">hiṅgūgragandhābiḍaśuṇṭhyajājīharītakīpuṣkaramūlakuṣṭham| yathottaraṃ bhāgavivṛddhametat plīhodarājīrṇavisūcikāsu||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">sthirādivargasya punarnavāyāḥ śampākapūtīkakarañjayośca| siddhaḥ kaṣāye dvipalāṃśikānāṃ prastho ghṛtāt syāt pratiruddhavāte||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">phalaṃ ca mūlaṃ ca virecanoktaṃ hiṅgvarkamūlaṃ daśamūlamagryam| snuk citrakaścaiva punarnavā ca tulyāni sarvairlavaṇāni pañca||24||</seg> <seg type="unit" n="25">snehaiḥ samūtraiḥ saha jarjarāṇi śarāvasandhau vipacet sulipte| pakvaṃ supiṣṭaṃ lavaṇaṃ tadannaiḥ pānaistathā''nāharujāghnamadyāt||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">hṛtstambhamūrdhāmayagauravābhyāmudgārasaṅgena sapīnasena| ānāhamāmaprabhavaṃ jayettu pracchardanairlaṅghanapācanaiśca||26||</seg> <seg type="unit" n="27">(gulmodarabradhnārśaḥplīhodāvartayoniśukragade <note place="foot" type="variant" n="6">cakrapāṇigaṅgādharābhyāmavyākhyātatvādayaṃ pāṭhaḥ prakṣipta iti pratibhāti</note>| medaḥkaphasaṃsṛṣṭe mārutarakte'vagāḍhe ca||27||</seg> <seg type="unit" n="28">gṛdhrasipakṣavadhādiṣu virecanārheṣu vātarogeṣu| vāte vibaddhamārge medaḥkaphapittaraktena||28||</seg> <seg type="unit" n="29">payasā māṃsarasairvā triphalārasayūṣamūtramadirābhiḥ| doṣānubandhayogāt praśastameraṇḍajaṃ tailam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">tadvātanutsvabhāvāt saṃyogavaśādvirecanācca jayet| medosṛkpittakaphonmiśrānilarogajittasmāt||30||</seg> <seg type="unit" n="31">balakoṣṭhavyādhivaśādāpañcapalā bhavenmātrā| mṛdukoṣṭhālpabalānāṃ saha bhojyaṃ tatprayojyaṃ syat)||31||</seg> ityudāvartacikitsā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">vyāyāmatīkṣṇauṣadharūkṣamadyaprasaṅganityadrutapṛṣṭhayānāt| ānūpamatsyādhyaśanādajīrṇāt syurmūtrakṛcchrāṇi nṛṇāmihāṣṭau||32||</seg> <seg type="unit" n="33">pṛthaṅmalāḥ svaiḥ kupitā nidānaiḥ sarve'thavā kopamupetya bastau| mūtrasya mārgaṃ paripīḍayanti yadā tadā mūtrayatīha kṛcchrāt||33||</seg> <seg type="unit" n="34">tīvrā rujo vaṅkṣaṇabastimeḍhre svalpaṃ muhurmūtrayatīha vātāt| pītaṃ saraktaṃ sarujaṃ sadāhaṃ kṛcchrānmuhurmūtrayatīha pittāt||34||</seg> <seg type="unit" n="35">basteḥ saliṅgasya gurutvaśothau mūtraṃ sapicchaṃ kaphamūtrakṛcchre| sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātādbhavanti tat kṛcchratamaṃ hi kṛcchram||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">viśoṣayedbastigataṃ saśukraṃ mūtraṃ sapittaṃ pavanaḥ kaphaṃ vā| yadā tadā'śmaryupajāyate tu krameṇa pitteṣviva rocanā goḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">kadambapuṣpākṛtiraśmatulyā ślakṣṇā tripuṭyapyathavā'pi mṛdvī| mūtrasya cenmārgamupaiti ruddhvā mūtraṃ rujaṃ tasya karoti bastau||37||</seg> <seg type="unit" n="38">sasevanīmehanabastiśūlaṃ viśīrṇadhāraṃ ca karoti mūtram| mṛdnāti meḍhraṃ sa tu vedanārto muhuḥ śakṛnmuñcati mehate ca||38||</seg> kṣobhāt kṣate mūtrayatīha sāsṛk tasyāḥ sukhaṃ mehati ca vyapāyāt|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">eṣā'śmarī mārutabhinnamūrtiḥ syāccharkarā mūtrapathāt kṣarantī||39||</seg> <seg type="unit" n="40">(reto'bhighātābhihatasya puṃsaḥ pravartate yasya tu mūtrakṛcchram| syādvedanā vaṅkṣaṇabastimeḍhre tasyātiśūlaṃ vṛṣaṇātivṛtte||40||</seg> <seg type="unit" n="41">śukreṇa saṃruddhagatipravāho mūtraṃ sa kṛcchreṇa vimuñcatīha| tamaṇḍayoḥ stabdhamiti bruvanti reto'bhighātāt pravadanti kṛcchram <note place="foot" type="variant" n="8">ayaṃ pāṭho'nārṣa iti pratibhāti</note> )||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">śukraṃ malāścaiva pṛthak pṛthagvā mūtrāśayasthāḥ prativārayanti| tadvyāhataṃ mehanabastiśūlaṃ mūtraṃ saśukraṃ kurute vibaddham||42||</seg> stabdhaśca śūno bhṛśavedanaśca tudyeta bastirvṛṣaṇau ca tasya|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">kṣatābhighātāt kṣatajaṃ kṣayādvā prakopitaṃ bastigataṃ vibaddham||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tīvrārti mūtreṇa sahāśmarītvamāyāti tasminnatisañcite ca| ādhmātatāṃ vindati gauravaṃ ca basterlaghutvaṃ ca viniḥsṛte'smin||44||</seg> iti mūtrakṛcchranidānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">abhyañjanasnehanirūhabastisnehopanāhottarabastisekān| sthirādibhirvātaharaiśca siddhān dadyādrasāṃścānilamūtrakṛcchre||45||</seg> <seg type="unit" n="46">punarnavairaṇḍaśatāvarībhiḥ pattūravṛścīrabalāśmabhidbhiḥ| dvipañcamūlena kulatthakolayavaiśca toyotkvathite kaṣāye||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tailaṃ varāharkṣavasā ghṛtaṃ ca taireva kalkairlavaṇaiśca sādhyam| tanmātrayā''śu pratihanti pītaṃ śūlānvitaṃ mārutamūtrakṛcchram||47||</seg> <seg type="unit" n="48">etāni cānyāni varauṣadhāni piṣṭāni śastānyapi copanāhe| syurlābhatastailaphalāni caiva snehāmlayuktāni sukhoṣṇavanti||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">sekāvagāhāḥ śiśirāḥ pradehā graiṣmo vidhirbastipayovirekāḥ| drākṣāvidārīkṣurasairghṛtaiśca kṛcchreṣu pittaprabhaveṣu kāryāḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">śatāvarīkāśakuśaśvadaṃṣṭrāvidāriśālīkṣukaśerukāṇām| kvāthaṃ suśītaṃ madhuśarkarābhyāṃ yuktaṃ pibet paittikamūtrakṛcchrī||50||</seg> <seg type="unit" n="51">pibet kaṣāyaṃ kamalotpalānāṃ śṛṅgāṭakānāmathavā vidāryāḥ| daṇḍairakāṇāmathavā'pi <note place="foot" type="variant" n="9">‘daṇḍotpalānāṃ’ iti pā.</note> mūlaṃ pūrveṇa kalpena tathā'mbu śītam||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">ervārubījaṃ trapuṣāt kusumbhāt sakuṅkumaḥ syādvṛṣakaśca peyaḥ| drākṣārasenāśmariśarkarāsu sarveṣu kṛcchreṣu praśasta eṣaḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">ervārubījaṃ madhukaṃ sadāru <note place="foot" type="variant" n="10">‘sadārvi’ iti pā.</note> paitte pibettaṇḍuladhāvanena| dārvīṃ tathaivāmalakīrasena samākṣikāṃ pittakṛte tu kṛcchre||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">kṣāroṣṇatīkṣṇauṣadhamannapānaṃ svedo yavānnaṃ vamanaṃ nirūhāḥ| takraṃ satiktauṣadhasiddhatailamabhyaṅgapānaṃ kaphamūtrakṛcchre||54||</seg> <seg type="unit" n="55">vyoṣaṃ śvadaṃṣṭrātruṭisārasāsthi <note place="foot" type="variant" n="11">‘kṛmimārakāsthi’ iti pā.</note> kolapramāṇaṃ madhumūtrayuktam| pibettruṭiṃ kṣaudrayutāṃ kadalyā rasena kaiḍaryarasena vā'pi||55||</seg> <seg type="unit" n="56">takreṇa yuktaṃ śitivārakasya bījaṃ pibet kṛcchravināśahetoḥ| pibettathā taṇḍuladhāvanena pravālacūrṇaṃ kaphamūtrakṛcchre||56||</seg> <seg type="unit" n="57">saptacchadāragvadhakebukailādhavaṃ karañjaṃ kuṭajaṃ guḍūcīm| paktvā jale tena pibedyavāgūṃ siddhaṃ kaṣāyaṃ madhusaṃyutaṃ vā||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">sarvaṃ tridoṣaprabhave tu vāyoḥ sthānānupūrvyā prasamīkṣya kāryam| tribhyo'dhike prāgvamanaṃ kaphe syāt pitte virekaḥ pavane tu bastiḥ||58||</seg> iti mūtrakṛcchracikitsā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">kriyā hitā sā'śmariśarkarābhyāṃ kṛcchre yathaiveha kaphānilābhyām| kāryā'śmarībhedanapātanāya viśeṣayuktaṃ śṛṇu karma siddham||59||</seg> <seg type="unit" n="60">pāṣāṇabhedaṃ vṛṣakaṃ śvadaṃṣṭrāpāṭhābhayāvyoṣaśaṭīnikumbhāḥ| hiṃsrākharāśvāśitivārakāṇāmervārukāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘kharāhvā...’ iti pā.</note> trapuṣasya bījam||60||</seg> <seg type="unit" n="61">utkuñcikā hiṅgu savetasāmlaṃ syāddve bṛhatyau hapuṣā vacā ca| cūrṇaṃ pibedaśmaribhedapakvaṃ sarpiśca gomūtracaturguṇaṃ taiḥ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">mūlaṃ śvadaṃṣṭrekṣurakorubūkāt kṣīreṇa piṣṭaṃ bṛhatīdvayācca| āloḍya dadhnā madhureṇa peyaṃ dināni saptāśmaribhedanāya||62||</seg> <seg type="unit" n="63">punarnavāyorajanīśvadaṃṣṭrāphalgupravālāśca sadarbhapuṣpāḥ| kṣīrāmbumadyekṣurasaiḥ supiṣṭaṃ peyaṃ bhavedaśmariśarkarāsu||63||</seg> <seg type="unit" n="64">truṭiṃ surāhvaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘śatāhvāṃ’ iti pā.</note> lavaṇāni pañca yavāgrajaṃ kundurukāśmabhedau| kampillakaṃ gokṣurakasya bījamervārubījaṃ trapuṣasya bījam||64||</seg> <seg type="unit" n="65">cūrṇīkṛtaṃ citrakahiṅgumāsīyavānitulyaṃ triphalādvibhāgam| amlairaśuktai rasamadyayuṣaiḥ peyaṃ hi gulmāśmaribhedanārtham||65||</seg> <seg type="unit" n="66">bilvapramāṇo ghṛtatailabhṛṣṭo yūṣaḥ kṛtaḥ śigrukamūlakalkāt| śīto'śmabhit syāddadhimaṇḍayuktaḥ peyaḥ prakāmaṃ lavaṇena yuktaḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">jalena śobhāñjanamūlakalkaḥ śīto hitaścāśmariśarkarāsu| sitopalā vā samayāvaśūkā kṛcchreṣu sarveṣvapi bheṣajaṃ syāt||67||</seg> <seg type="unit" n="68">pītvā'tha madyaṃ nigadaṃ rathena hayena vā śīghrajavena yāyāt| taiḥ śarkarā pracyavate'śmarī tu śamyenna cecchalyaviduddharettām||68||</seg> <seg type="unit" n="69">retobhighātaprabhave tu kṛcchre samīkṣya doṣaṃ pratikarma kuryāt| kārpāsamūlaṃ vṛṣakāśmabhedau balā sthirādīni gavedhukā ca||69||</seg> <seg type="unit" n="70">vṛścīra aindrī ca punarnavā ca śatāvarī madhvasanākhyaparṇyau| tatkvāthasiddhaḥ pavane rasaḥ syāt pitte'dhike kṣīramathāpi sarpiḥ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">kaphe ca yūṣādikamannapānaṃ saṃsargaje sarvahitaḥ kramaḥ syāt| evaṃ na cecchāmyati tasya yuñjyāt surāṃ purāṇāṃ madhukāsavaṃ vā||71||</seg> <seg type="unit" n="72">vihaṅgamāṃsāni ca bṛṃhaṇāya bastīṃśca śukrāśayaśodhanārtham| śuddhasya tṛptasya ca vṛṣyayogaiḥ priyānukūlāḥ pramadā vidheyāḥ||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">raktodbhave tūtpalanālatālakāsekṣubālekṣukaśerukāṇi| pibet sitākṣaudrayutāni khādedikṣuṃ vidārīṃ trapuṣāṇi caiva||73||</seg> <seg type="unit" n="74">ghṛtaṃ śvadaṃṣṭrāsvarasena siddhaṃ kṣīreṇa caivāṣṭaguṇena peyam| sthirādikānāṃ kanakādikānāmekaikaśo vā vidhinaiva tena||74||</seg> <seg type="unit" n="75">kṣīreṇa bastirmadhurauṣadhaiḥ syāttailena vā svāduphalotthitena| yanmūtrakṛcchre vihitaṃ tu paitte kāryaṃ tu tacchoṇitamūtrakṛcchre||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">vyāyāmasandhāraṇaśuṣkarūkṣapiṣṭānnavātārkakaravyavāyān| kharjūraśālūkakapitthajambūbisaṃ kaṣāyaṃ na rasaṃ bhajeta||76||</seg> ityaśmarīcikitsā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">vyāyāmatīkṣṇātivirekabasticintābhayatrāsagadāticārāḥ| chardyāmasandhāraṇakarśanāni hṛdrogakartṝṇi tathā'bhighātaḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">vaivarṇyamūrcchājvarakāsahikkāśvāsāsyavairasyatṛṣāpramohāḥ| chardiḥ kaphotkleśarujo'ruciśca hṛdrogajāḥ syurvividhāstathā'nye||78||</seg> <seg type="unit" n="79">hṛcchūnyabhāvadravaśoṣabhedastambhāḥ samohāḥ pavanādviśeṣaḥ| pittāttamodūyanadāhamohāḥ santrāsatāpajvarapītabhāvāḥ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">stabdhaṃ guru syāt stimitaṃ ca marma kaphāt prasekajvarakāsatandrāḥ| vidyāttridoṣaṃ tvapi sarvaliṅgaṃ tīvrārtitodaṃ kṛmijaṃ sakaṇḍūm||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">tailaṃ sasauvīrakamastutakraṃ vāte prapeyaṃ lavaṇaṃ sukhoṣṇam| mūtrāmbusiddhaṃ lavaṇaiśca tailamānāhagulmārtihṛdāmayaghnam||81||</seg> <seg type="unit" n="82">punarnavāṃ dāru sapañcamūlaṃ rāsnāṃ yavān bilvakulatthakolam| paktvā jale tena vipācya tailamabhyaṅgapāne'nilahṛdgadadhnam||82||</seg> <seg type="unit" n="83">harītakīnāgarapuṣkarāhvairvayaḥkayasthālavaṇaiśca kalkaiḥ| sahiṅgubhiḥ sādhitamagryasarpirgulme sahṛtpārśvagade'nilotthe||83||</seg> <seg type="unit" n="84">sapuṣkarāhvaṃ phalapūramūlaṃ mahauṣadhaṃ śaṭyabhayā ca kalkāḥ| kṣārāmbusarpirlavaṇairvimiśrāḥ syurvātahṛdrogavikartikāghnāḥ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">kvāthaḥ kṛtaḥ pauṣkaramātuluṅgapalāśabhūtīkaśaṭīsurāhvaiḥ| sanāgarājājivacāyavānīkṣāraḥ sukhoṣṇo lavaṇaśca peyaḥ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">pathyāśaṭīpauṣkarapañcakolāt samātuluṅgādyamakena kalkaḥ| guḍaprasannālavaṇaiśca bhṛṣṭo hṛtpārśvapṛṣṭhodarayoniśūle||86||</seg> <seg type="unit" n="87">syāttryūṣaṇaṃ dve triphale sapāṭhe nidigdhikāgokṣurakau bale dve| ṛddhistruṭistāmalakī svaguptā mede madhūkaṃ madhukaṃ sthirā ca||87||</seg> <seg type="unit" n="88">śatāvarī jīvakapṛśniparṇyau dravyairimairakṣasamaiḥ supiṣṭaiḥ| prasthaṃ ghṛtasyeha pacedvidhijñaḥ prasthena dadhnā tvatha māhiṣeṇa||88||</seg> <seg type="unit" n="89">mātrāṃ palaṃ cārdhapalaṃ picuṃ vā prayojayenmākṣikasamprayuktām| śvāse sakāse tvatha pāṇḍuroge halīmake hṛdgrahaṇīpradoṣe||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">śītāḥ pradehāḥ pariṣecanāni tathā vireko hṛdi pittaduṣṭe| drākṣāsitākṣaudraparūṣakaiḥ syācchuddhe tu pittāpahamannapānam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">yaṣṭyāhvikātiktakarohiṇībhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘piṣṭvā pibeccāpi sitājalena yaṣṭyāhvayaṃ tiktakarohiṇīṃ ca’ iti pā.</note> kalkaṃ pibeccāpi sitājalena| kṣate ca sarpīṃṣi hitāni sarpirguḍāśca ye tān prasamīkṣya samyak||91||</seg> <seg type="unit" n="92">dadyādbhiṣagdhanvarasāṃśca gavyakṣīrāśināṃ pittahṛdāmayeṣu| taireva sarve praśamaṃ prayānti pittāmayāḥ śoṇitasaṃśrayā ye||92||</seg> <seg type="unit" n="93">drākṣābalāśreyasiśarkarābhiḥ kharjūravīrarṣabhakotpalaiśca| kākolimedāyugajīvakaiśca kṣīreṇa siddhaṃ mahiṣīghṛtaṃ syāt||93||</seg> <seg type="unit" n="94">kaśerukāśaivalaśṛṅgaveraprapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ bisasya| granthiśca sarpiḥ payasā pacettaiḥ kṣaudrānvitaṃ pittahṛdāmayaghnam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">sthirādikalkaiḥ payasā ca siddhaṃ drākṣārasenekṣurasena vā'pi| sarpirhitaṃ svāduphalekṣujāśca rasāḥ suśītā hṛdi pittaduṣṭe||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">svinnasya vāntasya vilaṅghitasya kriyā kaphaghnī kaphamarmaroge| kaulatthadhānyaiśca rasairvavānnaṃ pānāni tīkṣṇāni ca <note place="foot" type="variant" n="16">‘saśarkarāṇi’ iti pā.</note> śaṅkarāṇi||96||</seg> <seg type="unit" n="97">mūtre śṛtāḥ kaṭphalaśṛṅgaverapītadrupathyātiviṣāḥ pradeyāḥ| kṛṣṇāśaṭīpuṣkaramūlarāsnāvacābhayānāgaracūrṇakaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘tathā śaṭīśuṇṭhīvacopakulyārāsnāvacāpuṣkaramūlacūrṇam’ iti pā.</note> ca||97||</seg> <seg type="unit" n="98">udumbarāśvatthavaṭārjunākhye pālāśarauhītakakhādire ca| kvāthe trivṛttryūṣaṇacūrṇasiddho lehaḥ kaphaghno'śiśirāmbuyuktaḥ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">śilāhvayaṃ vā bhiṣagapramattaḥ prayojayet kalpavidhānadiṣṭam| prāśaṃ tathā''gastyamathāpi <note place="foot" type="variant" n="18">‘tathā'gastyaharītakīṃ ca’ iti pā.</note> lehaṃ rasāyanaṃ brāhmamathāmalakyāḥ||99||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">tridoṣaje laṅghanamāditaḥ syādannaṃ ca sarveṣu hitaṃ vidheyam| hīnātimadhyatvamavekṣya caiva kāryaṃ trayāṇāmapi karma śastam||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">bhukte'dhikaṃ jīryati śūlamalpaṃ jīrṇe sthitaṃ cet suradārukuṣṭham| satilvakaṃ dve lavaṇe viḍaṅgamuṣṇāmbunā sātiviṣaṃ pibet saḥ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">jīrṇe'dhike snehavirecanaṃ syāt phalairvirecyo yadi jīryati syāt| triṣveva kāleṣvadhike tu śūle tīkṣṇaṃ hitaṃ mūlavirecanaṃ syāt||102||</seg> prāyo'nilo ruddhagatiḥ prakupyatyāmāśaye śodhanameva tasmāt| kāryaṃ tathā laṅghanapācanaṃ ca ...|103|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">... sarvaṃ kṛmighnaṃ kṛmihṛdgade ca||103||</seg> iti hṛdrogacikitsā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">sandhāraṇājīrṇarajotibhāṣyakrodhartuvaiṣamyaśirobhitāpaiḥ| prajāgarātisvapanāmbuśītairavaśyayā maithunabāṣpadhūmaiḥ||104||</seg> <seg type="unit" n="105">saṃstyānadoṣe śirasi pravṛddho vāyuḥ pratiśyāyamudīrayettu| ghrāṇārtitodau kṣavathurjalābhaḥ srāvo'nilāt sasvaramūrdharogaḥ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">nāsāgrapākajvaravaktraśoṣatṛṣṇoṣṇapītasravaṇāni pittāt| kāsārucisrāvaghanaprasekāḥ kaphādguruḥ srotasi cāpi kaṇḍūḥ||106||</seg> sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātāt syuḥ pīnase tīvraruje'tiduḥkhe <note place="foot" type="variant" n="19">‘'tīva rujo'tiduḥkhe’ iti pā.</note>|107|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">sarvo'tivṛddho'hitabhojanāttu duṣṭapratiśyāya upekṣitaḥ syāt||107||</seg> <seg type="unit" n="108">tatastu rogāḥ kṣavathuśca nāsāśoṣaḥ pratīnāhaparisravau ca| ghrāṇasya pūtitvamapīnasaśca sapākaśothārbudapūyaraktāḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">arūṃṣi śīrṣaśravaṇākṣirogakhālityaharyarjunalomabhāvāḥ| tṛṭśvāsakāsajvararaktapittavaisvaryaśoṣāśca tato bhavanti||109||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">rodhābhighātasravaśoṣapākairghrāṇaṃ yutaṃ yaśca na vetti gandham| durgandhi cāsyaṃ bahuśaḥprakopi duṣṭapratiśyāyamudāharettam||110||</seg> <seg type="unit" n="111">saṃspṛśya marmāṇyanilastu mūrdhni viṣvakpathasthaḥ kṣavathuṃ karoti| kruddhaḥ sa saṃśoṣya kaphaṃ tu nāsāśṛṅgāṭakaghrāṇaviśoṣaṇaṃ ca||111||</seg> <seg type="unit" n="112">ucchvāsamārgaṃ tu kaphaḥ savāto rundhyāt pratīnāhamudāharettam| yo mastuluṅgādghanapītapakvaḥ kaphaḥ sravedeṣa <note place="foot" type="variant" n="20">‘ghrāṇāddhanaḥ pītasitastanurvā doṣaḥ sravet srāvamudāharettam’ iti pā.</note> parisravastu||112||</seg> <seg type="unit" n="113">vaivarṇyadaurgandhyamupekṣayā tu syāt pūtinasyaṃ śvayathurbhramaśca| ānahyate yasya viśuṣyate ca praklidyate dhūpyati cāpi nāsā||113||</seg> <seg type="unit" n="114">na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ vyavasyettamapīnasena| taṃ cānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt pratiśyāyasamānaliṅgam||114||</seg> <seg type="unit" n="115">sadāharāgaḥ śvayathuḥ sapākaḥ syād ghrāṇapāko'pi ca raktapittāt| ghrāṇāśritāsṛkprabhṛtīn pradūṣya kurvanti nāsāśvayathuṃ malāśca||115||</seg> <seg type="unit" n="116">ghrāṇe tathocchvāsagatiṃ nirudhya māṃsāsradoṣādapi cārbudāni| ghrāṇāt sravedvā śravaṇānmukhādvā pittāktamasraṃ tvapi pūyaraktam||116||</seg> <seg type="unit" n="117">kuryāt sapittaḥ pavanastvagādīn sandūṣya cārūṃṣi sapākavanti| nāsā pradīpteva narasya yasya dīptaṃ tu taṃ rogamudāharanti||117||</seg> iti nāsāroganidānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">bhṛśārtiśūlaṃ sphuratīha vātāt pittāt sadāhārti kaphādguru syāt| sarvaistridoṣaṃ krimibhistu kaṇḍūrdaurgandhyatodārtiyutaṃ śiraḥ syāt||118||</seg> iti śiroroganidānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">mukhāmaye mārutaje tu śoṣakārkaśyaraukṣyāṇi calā rujaśca| kṛṣṇāruṇaṃ niṣpatanaṃ saśītaṃ prasraṃsanaspandanatodabhedāḥ||119||</seg> <seg type="unit" n="120">tṛṣṇājvarasphoṭakatāludāhā <note place="foot" type="variant" n="21">‘tṛṣṇājvarasphoṭakadāhapākāḥ’ iti pā.</note> dhūmāyanaṃ cāpyavadīrṇatā ca| pittāt samūrcchā vividhā rujaśca varṇāśca śuklāruṇavarṇavarjyāḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">kaṇḍūrgurutvaṃ sitavijjalatvaṃ sneho'rucirjāḍyakaphaprasekau| utkleśamandānalatā ca tandrā rujaśca mandāḥ kaphavakraroge||121||</seg> <seg type="unit" n="122">sarvāṇi rūpāṇi tu vakraroge bhavanti yasmin sa tu sarvajaḥ syāt| saṃsthānadūṣyākṛtināmabhedāccaite catuḥṣaṣṭividhā bhavanti||122||</seg> <seg type="unit" n="123">śālākyatantre'bhihitāni teṣāṃ nimittarūpākṛtibheṣajāni| yathāpradeśaṃ tu caturvidhasya kriyāṃ pravakṣyāmi mukhāmayasya||123||</seg> iti mukharoganidānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">vātādibhiḥ śokabhayātilobhakrodhairmanoghnāśanagandharūpaiḥ| arocakāḥ syuḥ parihṛṣṭadantaḥ kaṣāyavakraśca mato'nilena||124||</seg> <seg type="unit" n="125">kaṭvamlamuṣṇaṃ virasaṃ ca pūti pittena vidyāllavaṇaṃ ca vakram| mādhuryapaicchilyagurutvaśaityavibaddhasambaddhayutaṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘vibaddhasaṃstambhayutaṃ’ iti pā.</note> kaphena||125||</seg> <seg type="unit" n="126">arocake śokabhayānilobhakrodhādyahṛdyāśanagandhaje <note place="foot" type="variant" n="23">‘krodhādyahṛdyāśucigandhaje’ iti pā.</note> syāt| svābhāvikaṃ vakramathāruciśca tridoṣaje naikarasaṃ bhavettu||126||</seg> ityarocakanidānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">nādo'tirukkarṇamalasya śoṣaḥ srāvastanuścāśravaṇaṃ ca vātāt| śophaḥ sarāgo daraṇaṃ vidāhaḥ sapītapūtiśravaṇaṃ ca pittāt||127||</seg> <seg type="unit" n="128">vaiśrutyakaṇḍūsthiraśophaśuklasnigdhaśrutiḥ śleṣmabhave'lparuk ca| sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātāt srāvaśca tatrādhikadoṣavarṇaḥ||128||</seg> iti karṇaroganidānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">alpastu <note place="foot" type="variant" n="24">‘alpāśrurāgānupadehatāśca praspandatodātirujaśca vātāt’ iti pā.</note> rāgo'nupadehavāṃśca satodabhedo'nilajākṣiroge| pittāt sadāho'tirujaḥ sarāgaḥ pītopadehaḥ subhṛśoṣṇavāhī||129||</seg> <seg type="unit" n="130">śuklopadehaṃ bahupicchilāśru netraṃ kaphāt syādgurutā sakaṇḍuḥ| sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātānnetrāmayāḥ ṣaṇṇavatistu bhedāt||130||</seg> <seg type="unit" n="131">teṣāmabhivyaktirabhipradiṣṭā śālākyatantreṣu cikitsitaṃ ca| parādhikāre tu na vistaroktiḥ śasteti tenātra na naḥ prayāsaḥ||131||</seg> iti netraroganidānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">tejo'nilādyaiḥ saha keśabhūmiṃ dagdhvā''śu kuryāt khalatiṃ narasya| kiñcittu dagdhvā palitāni kuryāddhariprabhatvaṃ ca śiroruhāṇām||132||</seg> <seg type="unit" n="133">ityūrdhvajatrūtthagadaikadeśastantre <note place="foot" type="variant" n="25">‘proktaścikitsāṃ tu paraṃ nibodha| vistārataḥ saṅgrahataśca samyagyathākramaṃ saumya mayocyamānām’ iti pā.</note> nibaddho'yamaśūnyatārtham| ataḥ paraṃ bheṣajasaṅgrahaṃ tu nibodha saṅkṣepata ucyamānam||133||</seg> iti khālityaroganidānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">vātāt sakāsavaisvarye sakṣāraṃ pīnase vṛtam| pibedrasaṃ payaścoṣṇaṃ snaihikaṃ dhūmameva vā||134||</seg> <seg type="unit" n="135">śatāhvā tvagbalā mūlaṃ syonākairaṇḍabilvajam| sāragvadhaṃ pibedvartiṃ madhūcchiṣṭavasāghṛtaiḥ||135||</seg> <seg type="unit" n="136">athavā saghṛtān saktūn kṛtvā mallakasampuṭe| navapratiśyāyavatāṃ dhūmaṃ vaidyaḥ prayojayet||136||</seg> <seg type="unit" n="137">śaṅkhamūrdhalalāṭārtau pāṇisvedopanāhanam| svabhyakte kṣavathusrāvarodhādau saṅkarādayaḥ||137||</seg> <seg type="unit" n="138">ghreyāśca rohiṣājājīvacātarkāricorakāḥ| tvakpatramaricailānāṃ cūrṇā vā sopakuñcikāḥ||138||</seg> <seg type="unit" n="139">srotaḥśṛṅgāṭanāsākṣiśoṣe tailaṃ ca nāvanam| prabhāvyāje tilān kṣīre tena piṣṭāṃstaduṣmaṇā||139||</seg> <seg type="unit" n="140">mandasvinnān sayaṣṭyāhvacūrṇāṃstenaiva pīḍayet| daśamūlasya niṣkvāthe rāsnāmadhukakalkavat||140||</seg> <seg type="unit" n="141">siddhaṃ sasaindhavaṃ tailaṃ daśakṛtvo'ṇu tat smṛtam| snigdhasyāsthāpanairdoṣaṃ nirharedvātapīnase||141||</seg> <seg type="unit" n="142">snigdhāmloṣṇaiśca laghvannaṃ grāmyādīnāṃ rasairhitam| uṣṇāmbunā snānapāne nivātoṣṇapratiśrayaḥ||142||</seg> <seg type="unit" n="143">cintāvyāyāmavākceṣṭāvyavāyavirato bhavet| vātaje pīnase dhīmānicchannevātmano hitam||143||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">paitte sarpiḥ pibet siddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘pibettiktaṃ’ iti pā.</note> śṛṅgaveraśṛtaṃ payaḥ| pācanārthaṃ pibet pakve kāryaṃ mūrdhavirecanam||144||</seg> <seg type="unit" n="145">pāṭhādvirajanīmūrvāpippalījātipallavaiḥ| dantyā ca sādhitaṃ tailaṃ nasyaṃ syāt pakvapīnase||145||</seg> <seg type="unit" n="146">pūyāsre raktapittaghnāḥ kaṣāyā nāvanāni ca| pākadāhāḍhyarūkṣeṣu <note place="foot" type="variant" n="27">‘pākadāhādyaruṣkeṣu’ iti pā.</note> śītā lepāḥ <note place="foot" type="variant" n="28">‘sekāḥ pralepanāḥ’ iti pā.</note> sasecanāḥ||146||</seg> <seg type="unit" n="147">ghreyanasyopacārāśca <note place="foot" type="variant" n="29">‘snehanasyopacārāśca’ iti pā.</note> kaṣāyāḥ svāduśītalāḥ| mandapitte pratiśyāye snigdhaiḥ kuryādvirecanam||147||</seg> <seg type="unit" n="148">ghṛtaṃ kṣīraṃ yavāḥ śālirgodhūmā jāṅgalā rasāḥ| śītāmlāstiktaśākāni yūṣā mudgādibhirhitāḥ||148||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">gauravārocakeṣvādau laṅghanaṃ kaphapīnase| svedāḥ sekāśca pākārthaṃ lipte śirasi sarpiṣā||149||</seg> <seg type="unit" n="150">laśunaṃ mudgacūrṇena vyoṣakṣāraghṛtairyutam| deyaṃ kaphaghnavamanamutkliṣṭaśleṣmaṇe hitam||150||</seg> <seg type="unit" n="151">apīnase pūtinasye ghrāṇasrāve sakaṇḍuke| dhūmaḥ śasto'vapīḍaśca kaṭubhiḥ kaphapīnase||151||</seg> <seg type="unit" n="152">manaḥśilā vacā vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ hiṅgu gugguluḥ| cūrṇo ghreyaḥ pradhamanaṃ kaṭubhiśca phalaistathā||152||</seg> <seg type="unit" n="153">bhārgīmadanatarkārīsurasādivipācite| mūtre lākṣā vacā lambā viḍaṅgaṃ kuṣṭhapippalī||153||</seg> <seg type="unit" n="154">kṛtvā kalkaṃ karañjaṃ ca tailaṃ taiḥ sārṣapaṃ pacet| pākānmukte ghane nasyametanmedonibhe kaphe||154||</seg> <seg type="unit" n="155">snigdhasya vyāhate vege cchardanaṃ kaphapīnase| vamanīyaśṛtakṣīratilamāṣayavāgunā||155||</seg> <seg type="unit" n="156">vārtākakulakavyoṣakulatthāḍhakimudgajāḥ| yūṣāḥ kaphaghnamannaṃ ca śastamuṣṇāmbuseca(va)nam||156||</seg> <seg type="unit" n="157">sarvajit pīnase duṣṭe kāryaṃ śophe ca śophajit| kṣāro'rbudādhimāṃseṣu kriyā śeṣeṣvavekṣya ca||157||</seg> iti pīnasanāsārogacikitsā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="158">vātike śiraso roge snehān svedān sanāvanān| pānānnamupanāhāṃśca kuryādvātāmayāpahān||158||</seg> <seg type="unit" n="159">tailabhṛṣṭairagurvādyaiḥ sukhoṣṇairupanāhanam| jīvanīyaiḥ sumanasā matsyairmāṃsaiśca śasyate||159||</seg> <seg type="unit" n="160">rāsnāsthirādibhiḥ siddhaṃ sakṣīraṃ nasyamartinut| tailaṃ rāsnādvikākolīśarkarābhirathāpi vā||160||</seg> <seg type="unit" n="161">balāmadhūkayaṣṭyāhvavidārīcandanotpalaiḥ| jīvakarṣabhakadrākṣāśarkarābhiśca sādhitaḥ||161||</seg> <seg type="unit" n="162">prasthastailasya sakṣīro jāṅgalārdhatulārase| nasyaṃ sarvordhvajatrūtthavātapittāmayāpaham||162||</seg> <seg type="unit" n="163">daśamūlabalārāsnātriphalāmadhukaiḥ saha| mayūraṃ pakṣapittāntraśakṛttuṇḍāṅghrivarjitam||163||</seg> <seg type="unit" n="164">jale paktvā ghṛtaprasthaṃ tasmin kṣīrasamaṃ pacet| madhuraiḥ kārṣikaiḥ kalkaiḥ śirorogārditāpaham||164||</seg> <seg type="unit" n="165">karṇākṣināsikājihvātālvāsyagalaroganut| māyūramitivikhyātamūrdhvajatrugadāpaham||165||</seg> iti māyūraghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="166">etenaiva kaṣāyeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet| caturguṇena payasā kalkairebhiśca kārṣikaiḥ||166||</seg> <seg type="unit" n="167">jīvantītriphalāmedāmṛdvīkardhiparūṣakaiḥ| samaṅgācavikābhārgīkāśmarīsuradārubhiḥ||167||</seg> <seg type="unit" n="168">ātmaguptāmahāmedātālakharjūramastakaiḥ| mṛṇālabisaśālūkaśṛṅgījīvakapadmakaiḥ <note place="foot" type="variant" n="31">‘...kharjūramadhukaiśca sajīrakaiḥ’ iti pā.</note>||168||</seg> <seg type="unit" n="169">śatāvarīvidārīkṣubṛhatīsārivāyugaiḥ| mūrvāśvadaṃṣṭrarṣabhakaśṛṅgāṭakakaserukaiḥ||169||</seg> <seg type="unit" n="170">rāsnāsthirātāmalakīsūkṣmailāśaṭipauṣkaraiḥ| punarnavātugākṣīrīkākolīdhanvayāsakaiḥ||170||</seg> <seg type="unit" n="171">kharjūrākṣoṭavātāmamuñjātābhiṣukairapi <note place="foot" type="variant" n="32">‘madhūkākṣoṭa...’ iti pā.</note>| dravyairebhiryathālābhaṃ pūrvakalpena sādhitam||171||</seg> <seg type="unit" n="172">nasye pāne tathā'bhyaṅge bastau caiva prayojayet| śirorogeṣu sarveṣu kāse śvāse ca dāruṇe||172||</seg> <seg type="unit" n="173">manyāpṛṣṭhagrahe śoṣe svarabhede tathā'rdite| yonyasṛkśukradoṣeṣu śastaṃ vandhyāsutapradam||173||</seg> <seg type="unit" n="174">ṛtusnātā tathā nārī pītvā putraṃ prasūyate| mahāmāyūramityetadghṛtamātreyapūjitam||174||</seg> <seg type="unit" n="175">iti mahāmāyūraghṛtam| ākhubhiḥ kukkuṭairhaṃsaiḥ śaśaiścāpi hi buddhimān| kalpenānena vipacet sarpirūrdhvagadāpaham||175||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="176">paitte ghṛtaṃ payaḥ sekāḥ śītā lepāḥ sanāvanāḥ| jīvanīyāni sarpīṃṣi pānānnaṃ cāpi pittanut||176||</seg> <seg type="unit" n="177">candanośīrayaṣṭyāhvabalāvyāghranakhotpalaiḥ| kṣīrapiṣṭaiḥ pradehaḥ syācchṛtairvā pariṣecanam||177||</seg> <seg type="unit" n="178">tvakpatraśarkarākalkaḥ supiṣṭastaṇḍulāmbunā| kāryo'vapīḍaḥ sarpiśca nasyaṃ tasyānu paittike||178||</seg> <seg type="unit" n="179">yaṣṭyāhvacandanānantākṣīrasiddhaṃ ghṛtaṃ hitam| nāvanaṃ śarkarādrākṣāmadhūkairvā'pi pittaje||179||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="180">kaphaje sveditaṃ dhūmanasyapradhamanādibhiḥ| śuddhaṃ pralepapānānnaiḥ kaphaghnaiḥ samupācaret||180||</seg> <seg type="unit" n="181">purāṇasarpiṣaḥ pānaistīkṣṇairbastibhireva ca| kaphānilotthite dāhaḥ śeṣayo raktamokṣaṇam||181||</seg> <seg type="unit" n="182">eraṇḍanaladakṣaumaguggulvagurucandanaiḥ| dhūmavartiṃ pibedgandhairakuṣṭhatagaraistathā||182||</seg> <seg type="unit" n="183">sannipātabhave kāryā sannipātahitā kriyā| krimije caiva kartavyaṃ tīkṣṇaṃ mūrdhavirecanam||183||</seg> <seg type="unit" n="184">tvagdantīvyāghrakarajaviḍaṅganavamālikāḥ| apāmārgaphalaṃ bījaṃ naktamālaśirīṣayoḥ| kṣavako'śmantako bilvaṃ haridrā hiṅgu yūthikā||184||</seg> <seg type="unit" n="185">phaṇijjhakaśca taistailamavimūtre caturguṇe| siddhaṃ syānnāvanaṃ cūrṇaṃ caiṣāṃ pradhamanaṃ hitam||185||</seg> <seg type="unit" n="186">phalaṃ śigrukarañjābhyāṃ savyoṣaṃ cāvapīḍakaḥ| kaṣāyaḥ svarasaḥ kṣāraścūrṇaṃ kalko'vapīḍakaḥ||186||</seg> śuktatiktakaṭukṣaudrakaṣāyaiḥ kavalagrahaḥ| iti śirorogacikitsā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="187">dhūmaḥ pradhamanaṃ śuddhiradhaśchardanalaṅghanam||187||</seg> <seg type="unit" n="188">bhojyaṃ ca mukharogeṣu yathāsvaṃ doṣanuddhitam| pippalyagurudārvītvagyavakṣārarasāñjanam||188||</seg> <seg type="unit" n="189">pāṭhāṃ tejovatīṃ pathyāṃ samabhāgaṃ vicūrṇayet| mukharogeṣu sarveṣu sakṣaudraṃ tadvidhārayet||189||</seg> <seg type="unit" n="190">sīdhumādhavamādhvīkaiḥ śreṣṭho'yaṃ kavalagrahaḥ| tejohvāmabhayāmelāṃ samaṅgāṃ kaṭukāṃ ghanam||190||</seg> <seg type="unit" n="191">pāṭhāṃ jyotiṣmatīṃ lodhraṃ dārvīṃ kuṣṭhaṃ ca cūrṇayet| dantānāṃ gharṣaṇaṃ raktasrāvakaṇḍūrujāpaham||191||</seg> <seg type="unit" n="192">pañcakolakatālīsapatrailāmaricatvacaḥ| palāśamuṣkakakṣārayavakṣārāśca cūrṇitāḥ||192||</seg> <seg type="unit" n="193">guḍe purāṇe dviguṇe kvathite guṭikāḥ kṛtāḥ| karkandhumātrāḥ saptāhaṃ sthitā muṣkakabhasmani||193||</seg> <seg type="unit" n="194">kaṇṭharogeṣu sarveṣu dhāryāḥ syuramṛtopamāḥ| gṛhadhūmo yavakṣāraḥ pāṭhā vyoṣaṃ rasāñjanam||194||</seg> <seg type="unit" n="195">tejohvā triphalā lodhraṃ citrakaśceti cūrṇitam| sakṣaudraṃ dhārayedetadgalarogavināśanam||195||</seg> <seg type="unit" n="196">kālakaṃ nāma taccūrṇaṃ dantāsyagalaroganut| iti kālakacūrṇam| manaḥśilā yavakṣāro haritālaṃ sasaindhavam||196||</seg> <seg type="unit" n="197">dārvītvak ceti taccūrṇaṃ mākṣikeṇa samāyutam| mūrcchitaṃ ghṛtamaṇḍena kaṇṭharogeṣu dhārayet||197||</seg> <seg type="unit" n="198">mukharogeṣu ca śreṣṭhaṃ pītakaṃ nāma kīrtitam| iti pītakacūrṇam| mṛdvīkā kaṭukā vyoṣaṃ dārvītvak triphalā ghanam||198||</seg> <seg type="unit" n="199">mūrcchitaṃ ghṛtamaṇḍena kaṇṭharogeṣu dhārayet| pāṭhā rasāñjanaṃ mūrvā tejohveti ca cūrṇitam||199||</seg> <seg type="unit" n="200">kṣaudrayuktaṃ vidhātavyaṃ galaroge bhiṣagjitam| yogāstvete trayaḥ proktā vātapittakaphāpahāḥ||200||</seg> <seg type="unit" n="201">kaṭukātiviṣāpāṭhādārvīmustakaliṅgakāḥ| gomūtrakvathitāḥ peyāḥ kaṇṭharogavināśanāḥ||201||</seg> <seg type="unit" n="202">svarasaḥ kvathito dārvyā ghanībhūto rasakriyā| sakṣaudrā mukharogāsṛgdoṣanāḍīvraṇāpahā||202||</seg> <seg type="unit" n="203">tāluśoṣe tvatṛṣṇasya <note place="foot" type="variant" n="33">‘satṛṣṇasya’ iti, ‘sutṛptasya’ iti ca pā.</note> sarpirauttarabhaktikam| nāvanaṃ madhurāḥ snigdhāḥ śītāścaiva rasā hitāḥ||203||</seg> <seg type="unit" n="204">mukhapāke sirākarma śiraḥkāyavirecanam| mūtratailaghṛtakṣaudrakṣīraiśca kavalagrahāḥ||204||</seg> <seg type="unit" n="205">sakṣaudrāstriphalāpāṭhāmṛdvīkājātipallavāḥ| kaṣāyatiktakāḥ śītāḥ kvāthāśca mukhadhāvanāḥ||205||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="206">tulāṃ khadirasārasya dviguṇāmarimedasaḥ| prakṣālya jarjarīkṛtya caturdroṇe'mbhasaḥ pacet||206||</seg> <seg type="unit" n="207">droṇaśeṣaṃ kaṣāyaṃ taṃ pūtvā bhūyaḥ pacecchanaiḥ| tatastasmin ghanībhūte cūrṇīkṛtyākṣabhāgikam||207||</seg> <seg type="unit" n="208">candanaṃ padmakośīraṃ mañjiṣṭhā dhātakī ghanam| prapauṇḍarīkaṃ yaṣṭyāhvatvagelāpadmakeśaram||208||</seg> <seg type="unit" n="209">lākṣāṃ rasāñjanaṃ māṃsītriphalālodhravālakam| rajanyau phalinīmelāṃ samaṅgāṃ kaṭphalaṃ vacām||209||</seg> <seg type="unit" n="210">yavāsāgurupattaṅgagairikāñjanamāvapet| lavaṅganakhakakkolajātikośān palonmitān||210||</seg> <seg type="unit" n="211">karpūrakuḍavaṃ cāpi kṣipecchīte'vatārite| tatastu guṭikāḥkāryāḥśuṣkāścāsyena dhārayet||211||</seg> <seg type="unit" n="212">tailaṃ cānena kalkena kaṣāyeṇa ca sādhayet| dantānāṃ calanabhraṃśaśauśiryakrimiroganut||212||</seg> <seg type="unit" n="213">mukhapākāsyadaurgandhyajāḍyārocakanāśanam| srāvopalepapaicchilyavaisvaryagalaśoṣanut||213||</seg> <seg type="unit" n="214">dantāsyagalarogeṣu sarveṣvetat parāyaṇam| khadirādiguṭīkeyaṃ tailaṃ ca khadirādikam||214||</seg> iti khadirādiguṭikā tailaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="215">arucau kavalagrāhā dhūmāḥ samukhadhāvanāḥ| manojñamannapānaṃ ca harṣaṇāśvāsanāni ca||215||</seg> <seg type="unit" n="216">kuṣṭhasauvarcalājājīśarkarāmaricaṃ biḍam| dhātryelāpadmakośīrapippalyutpalacandanam||216||</seg> <seg type="unit" n="217">lodhraṃ tejovatī pathyā tryūṣaṇaṃ sayavāgrajam| ārdradāḍimaniryāsaścājājīśarkarāyutaḥ||217||</seg> <seg type="unit" n="218">satailamākṣikāstvete catvāraḥ kavalagrahāḥ| caturo'rocakān hanyurvātādyekajasarvajān||218||</seg> <seg type="unit" n="219">kāravīmaricājājīdrākṣāvṛkṣāmladāḍimam| sauvarcalaṃ guḍaḥ kṣaudraṃ sarvārocakanāśanam||219||</seg> <seg type="unit" n="220">bastiṃ samīraṇe, pitte virekaṃ, vamanaṃ kaphe| kuryāddhṛdyānukūlāni harṣaṇaṃ ca manoghnaje||220||</seg> ityarocakacikitsā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="221">karṇaśūle tu vātaghnī hitā pīnasavat kriyā| pradehāḥ pūraṇaṃ nasyaṃ pākasrāve vraṇakriyāḥ||221||</seg> <seg type="unit" n="222">bhojyāni ca yathādoṣaṃ kuryāt snehāṃśca pūraṇān| hiṅgutumbaruśuṇṭhībhistailaṃ tu sārṣapaṃ pacet||222||</seg> <seg type="unit" n="223">etaddhi pūraṇaṃ śreṣṭhaṃ karṇaśūlanivāraṇam| devadāruvacāśuṇṭhīśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ||223||</seg> <seg type="unit" n="224">tailaṃ siddhaṃ bastamūtre karṇaśūlanivāraṇam| varāṭakān samāhṛtya dahenmṛdbhājane nave||224||</seg> <seg type="unit" n="225">tadbhasma ścyotayettena <note place="foot" type="variant" n="34">‘srāvayet’ iti pā.</note> gandhatailaṃ vipācayet| rasāñjanasya śuṇṭhyāśca kalkābhyāṃ karṇaśūlanut||225||</seg> <seg type="unit" n="226">śuṣkamūlakaśuṇṭhānāṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘bālamūlakaśuṇṭhānāṃ’ iti pā.</note> kṣāro hiṅgu mahauṣadham| śatapuṣpā vacā kuṣṭhaṃ dāru śigru rasāñjanam||226||</seg> <seg type="unit" n="227">sauvarcalayavakṣārasvarjikodbhidasaindhavam| bhūrjagranthirbiḍaṃ mustaṃ madhuśuktaṃ caturguṇam||227||</seg> <seg type="unit" n="228">mātuluṅgarasaścaiva kadalyā rasa eva ca| sarvairetairyathoddiṣṭaiḥ <note place="foot" type="variant" n="36">‘tailamebhirvipaktavyaṃ karṇaśūlaharaṃ param’ iti pā.</note> kṣāratailaṃ vipācayet||228||</seg> <seg type="unit" n="229">bādhiryaṃ karṇanādaśca pūyasrāvaśca dāruṇaḥ| krimayaḥ karṇaśūlaṃ ca pūraṇādasya naśyati <note place="foot" type="variant" n="37">‘pūraṇādasya tailasya krimayaḥ karṇamāśritāḥ| kṣipraṃ praṇāśaṃ gacchanti kṛṣṇātreyasya śāsanāt|| kṣāratailamidaṃ śreṣṭhaṃ mukhadantāmayāpaham’ iti pā.</note>||229||</seg> <seg type="unit" n="230">mukhakarṇākṣirogeṣu yathoktaṃ pīnase vidhim| kuryādbhiṣak samīkṣyādau doṣakālabalābalam||230||</seg> iti karṇarogacikitsā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="231">utpannamātre taruṇe netraroge biḍālakaḥ| kāryo dāhopadehāśruśopharāganivāraṇaḥ||231||</seg> <seg type="unit" n="232">nāgaraṃ saindhavaṃ sarpirmaṇḍena ca rasakriyā| nighṛṣṭaṃ vātike tadvanmadhusaindhavagairikam||232||</seg> <seg type="unit" n="233">tathā śāvarakaṃ lodhraṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ biḍālakaḥ| tadvat kāryo harītakyā ghṛtabhṛṣṭo rujāpahaḥ||233||</seg> <seg type="unit" n="234">paittike candanānantāmañjiṣṭhābhirbiḍālakaḥ| kāryaḥ padmakayaṣṭyāhvamāṃsīkālīyakaistathā||234||</seg> <seg type="unit" n="235">gairikaṃ saindhavaṃ mustaṃ rocanā ca <note place="foot" type="variant" n="38">‘rocanāmustalavaṇagairikaiśca’ iti pā.</note> rasakriyā| kaphe kāryā tathā kṣaudraṃ priyaṅguḥ samanaḥśilā||235||</seg> <seg type="unit" n="236">sannipāte tu sarvaiḥ syādbahirakṣṇoḥ pralepanam| pakṣmāṇyaspṛśyatā <note place="foot" type="variant" n="39">‘prakṣālya spṛśatā kāryaṃ samyagnetrāñjanaṃ tryahāt’ iti pā.</note> kāryaṃ sampakve tvañjanaṃ tryahāt||236||</seg> <seg type="unit" n="237">āścyotanaṃ mārutaje kvātho bilvādibhirhitaḥ| koṣṇaḥ sairaṇḍatarkārībṛhatīmadhuśigrubhiḥ||237||</seg> <seg type="unit" n="238">pṛthvīkādārvimañjiṣṭhālākṣādvimadhukotpalaiḥ| kvāthaḥ saśarkaraḥ śītaḥ pūraṇaṃ raktapittanut||238||</seg> <seg type="unit" n="239">nāgaratriphalāmustanimbavāsārasaḥ <note place="foot" type="variant" n="40">‘... nimbavāsālodhrarasaḥ kaphe’ iti pā.</note> kaphe| koṣṇamāścyotanaṃ miśrairoṣadhaiḥ sānnipātake||239||</seg> <seg type="unit" n="240">bṛhatyeraṇḍamūlatvak śigroḥ puṣpaṃ sasaindhavam| ajākṣīreṇa piṣṭaṃ syādvartirvātākṣiroganut||240||</seg> <seg type="unit" n="241">sumanaḥkorakāḥ śaṅkhastriphalā madhukaṃ balā| pittaraktāpahā vartiḥ piṣṭā divyena vāriṇā||241||</seg> <seg type="unit" n="242">saindhavaṃ triphalā vyoṣaṃ śaṅkhanābhiḥ samudrajaḥ| phenaḥ śaileyakaṃ sarjo vartiḥ śleṣmākṣiroganut||242||</seg> <seg type="unit" n="243">amṛtāhvā bisaṃ bilvaṃ paṭolaṃ chāgalaṃ śakṛt| prapauṇḍarīkaṃ yaṣṭyāhvaṃ dārvī kālānusārivā||243||</seg> <seg type="unit" n="244">eṣāmaṣṭapalān bhāgān sudhautāñjarjarīkṛtān| toye paktvā rase pūte bhūyaḥ pakve rase ghane||244||</seg> <seg type="unit" n="245">karṣaṃ ca śvetamaricājjātīpuṣpānnavāt palam| cūrṇaṃ kṣiptvā kṛtā vartiḥ sarvaghnī <note place="foot" type="variant" n="41">sarvaghnīti tridoṣaghnī| ‘doṣaghnī’ iti pā.</note> dṛkprasādanī||245||</seg> <seg type="unit" n="246">śaṅkhapravālavaidūryalauhatāmraplavāsthibhiḥ| srotojaśvetamaricairvartiḥ sarvākṣiroganut||246||</seg> <seg type="unit" n="247">śāṇārdhaṃ maricāddvau ca pippalyarṇavaphenayoḥ| śāṇārdhaṃ saindhavācchāṇā nava sauvīrakāñjanāt||247||</seg> <seg type="unit" n="248">piṣṭaṃ susūkṣmaṃ citrāyāṃ cūrṇāñjanamidaṃ śubham| kaṇḍūkācakaphārtānāṃ malānāṃ ca viśodhanam||248||</seg> <seg type="unit" n="249">bastamūtre tryahaṃ sthāpyamelācūrṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="42">‘sthāpyaṃ biḍacūrṇaṃ’ iti pā.</note> subhāvitam| cūrṇāñjanaṃ hi taimiryakrimipillamalāpaham||249||</seg> <seg type="unit" n="250">sauvīramañjanaṃ tutthaṃ tāpyo dhāturmanaḥśilā| cakṣuṣyā madhukaṃ lohā maṇayaḥ pauṣpamañjanam||250||</seg> <seg type="unit" n="251">saindhavaṃ śaukarī daṃṣṭrā katakaṃ cāñjanaṃ śubham| timirādiṣu curṇaṃ vā vartirveyamanuttamā||251||</seg> <seg type="unit" n="252">katakasya phalaṃ śaṅkhaḥ saindhavaṃ tryūṣaṇaṃ sitā| pheno rasāñjanaṃ kṣaudraṃ viḍaṅgāni manaḥśilā||252||</seg> <seg type="unit" n="253">kukkuṭāṇḍakapālāni vartireṣā vyapohati| timiraṃ paṭalaṃ kācaṃ malaṃ cāśu sukhāvatī||253||</seg> <seg type="unit" n="254">iti sukhāvatī vartiḥ | triphalākukkuṭāṇḍatvakkāsīsamayaso rajaḥ| nīlotpalaṃ viḍaṅgāni phenaṃ ca saritāṃ pateḥ||254||</seg> <seg type="unit" n="255">ājena payasā piṣṭvā bhāvayettāmrabhājane| saptarātraṃ sthitaṃ bhūyaḥ piṣṭvā kṣīreṇa vartayet||255||</seg> <seg type="unit" n="256">eṣā dṛṣṭipradā vartirandhasyābhinnacakṣuṣaḥ||256||</seg> <seg type="unit" n="256">iti dṛṣṭipradā vartiḥ | vadane kṛṣṇasarpasya nihitaṃ māsamañjanam||256||</seg> <seg type="unit" n="257">tatastasmāt samṛddhṛtya suśuṣkaṃ cūrṇayedbudhaḥ| sumanaḥkorakaiḥ śuṣkairardhāṃśaiḥ saindhavena ca||257||</seg> <seg type="unit" n="258">etannetrāñjanaṃ kāryaṃ timiraghnamanuttamam| pippalyaḥ kiṃśukaraso vasā sarpasya saindhavam||258||</seg> <seg type="unit" n="259">jīrṇaṃ ghṛtaṃ ca sarvākṣirogaghnī syādrasakriyā| kṛṣṇasarpavasā kṣaudraṃ raso dhātryā rasakriyāḥ||259||</seg> <seg type="unit" n="260">śastā sarvākṣirogeṣu kācārbudamaleṣu ca| dhātrīrasāñjanakṣaudrasarpirbhistu rasakriyā||260||</seg> <seg type="unit" n="261">pittaraktākṣirogaghnī taimiryapaṭalāpahā| dhātrīsaindhavapippalyaḥ syuralpamaricāḥ samāḥ||261||</seg> kṣaudrayuktā nihantyāndhyaṃ paṭalaṃ ca rasakriyā|262| iti netrarogacikitsā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="262">khālitye palite valyāṃ harilomni ca śodhitam||262||</seg> <seg type="unit" n="263">nasyaistailaiḥ śirovakrapralepaiścāpyupācaret| siddhaṃ vidārīgandhādyairjīvanīyairathāpi ca||263||</seg> <seg type="unit" n="264">nasyaṃ syādaṇutailaṃ vā khālityapalitāpaham| kṣīrāt sahacarādbhṛṅgarājācca saurasādrasāt||264||</seg> <seg type="unit" n="265">prasthaistu kuḍavastailādyaṣṭyāhvapalakalkitaḥ| siddhaḥ śilāsame bhāṇḍe meṣaśṛṅgādiṣu sthitaḥ||265||</seg> <seg type="unit" n="266">nasyaṃ syādbhiṣajā samyagyojitaṃ palitāpaham| bhiṣajā kṣīrapiṣṭau vā dugdhikākaravīrakau||266||</seg> <seg type="unit" n="267">utpāṭya palite deyau tāvubhau palitāpahau| mārkavasvarasāt kṣīrāddviprasthaṃ madhukāt palam||267||</seg> <seg type="unit" n="268">taiḥ pacet kuḍavaṃ tailāttannasyaṃ palitāpaham| ādityavallyā mūlāni kṛṣṇaśaireyakasya ca||268||</seg> <seg type="unit" n="269">surasasya ca patrāṇi patraṃ <note place="foot" type="variant" n="43">‘phalaṃ’ iti pā.</note> kṛṣṇaśaṇasya ca| mārkavaḥ kākamācī ca madhukaṃ devadāru ca||269||</seg> <seg type="unit" n="270">pṛthagdaśapalāṃśāni pippalyastriphalā'ñjanam| prapauṇḍarīkaṃ mañjiṣṭhā lodhraṃ kṛṣṇāgurūtpalam||270||</seg> <seg type="unit" n="271">āmrāsthi kardamaḥ kṛṣṇo mṛṇālaṃ raktacandanam| nīlī bhallātakāsthīni kāsīsaṃ madayantikā||271||</seg> <seg type="unit" n="272">somarājyasanaḥ śastraṃ kṛṣṇau piṇḍītacitrakau| puṣkarārjunakāśmaryāṇyāmrajambūphalāni ca||272||</seg> <seg type="unit" n="273">pṛthak pañcapalāṃśāni taiḥ piṣṭairāḍhakaṃ pacet| baibhītakasya tailasya dhātrīrasacaturguṇam||273||</seg> <seg type="unit" n="274">kuryādādityapākaṃ vā yāvacchuṣko bhavedrasaḥ| lohapātre tataḥ pūtaṃ saṃśuddhamupayojayet||274||</seg> <seg type="unit" n="275">pāne nasyakriyāyāṃ ca śirobhyaṅge tathaiva ca| etaccakṣuṣyamāyuṣyaṃ śirasaḥ sarvaroganut||275||</seg> <seg type="unit" n="276">mahānīlamiti khyātaṃ palitaghnamanuttamam| iti mahānīlatailam| prapauṇḍarīkamadhukapippalīcandanotpalaiḥ||276||</seg> <seg type="unit" n="277">kārṣikaistailakuḍavo dviguṇāmalakīrasaḥ| siddhaḥ sa pratimarśaḥ syāt sarvamūrdhagadāpahaḥ||277||</seg> <seg type="unit" n="278">(palitaghno <note place="foot" type="variant" n="44">ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> viśeṣeṇa kṛṣṇātreyeṇa bhāṣitaḥ|) kṣīraṃ priyālayaṣṭyāhve jīvakādyo gaṇastilāḥ||278||</seg> <seg type="unit" n="279">kṛṣṇā vaktre pralepaḥ syāddharilomanivāraṇaḥ| tilāḥ <note place="foot" type="variant" n="45">‘yaṣṭyāhvatilakijjalkakṣaudramāmalakāni ca’ iti pā.</note> sāmalakāścaiva kiñjalko madhukaṃ madhu||279||</seg> <seg type="unit" n="280">bṛṃhayedrañjayecaitat keśānmūrdhapralepanāt| pacetsaindhavaśuktāmlairayaścūrṇaṃ sataṇḍulam||280||</seg> <seg type="unit" n="281">tenāliptaṃ śiraḥ śuddhamasnigdhamuṣitaṃ niśi| tat prātastriphalādhautaṃ syāt kṛṣṇamṛdumūrdhajam||281||</seg> <seg type="unit" n="282">ayaścūrṇo'mlapiṣṭaśca rāgaḥ satriphalo varaḥ| kuryāccheṣeṣu rogeṣu kriyāṃ svāṃ svāccikitsitāt| śeṣeṣvādau ca nirdiṣṭā siddhau cānyā pravakṣyate||282||</seg> iti khālityādicikitsā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="283">sarpīṃṣyuparibhaktāni svarabhede'nilātmake| tailaiścatuṣprayogaiśca balārāsnāmṛtāhvayaiḥ||283||</seg> <seg type="unit" n="284">barhitittiridakṣāṇāṃ pañcamūlaśṛtān rasān| māyūraṃ kṣīrasarpirvā pibettryūṣaṇameva vā||284||</seg> <seg type="unit" n="285">paittike tu virekaḥ syāt payaśca madhuraiḥ śṛtam| sarpirguḍā ghṛtaṃ tiktaṃ jīvanīyaṃ vṛṣasya vā||285||</seg> <seg type="unit" n="286">kaphaje svarabhede tu tīkṣṇaṃ mūrdhavirecanam| vireko vamanaṃ dhūmo yavānnakaṭusevanam||286||</seg> <seg type="unit" n="287">cavyabhārgyabhayāvyoṣakṣāramākṣikacitrakān| lihyādvā pippalīpathye tīkṣṇaṃ madyaṃ pibecca saḥ||287||</seg> <seg type="unit" n="288">raktaje svarabhede tu saghṛtā <note place="foot" type="variant" n="46">‘saṃskṛtāḥ’ iti pā.</note> jāṅgalā rasāḥ| drākṣāvidārīkṣurasāḥ saghṛtakṣaudraśarkarāḥ||288||</seg> <seg type="unit" n="289">yaccoktaṃ kṣayakāsaghnaṃ tacca sarvaṃ cikitsitam| pittajasvarabhedaghnaṃ sirāvedhaśca raktaje||289||</seg> <seg type="unit" n="290">sannipāte hitāḥ sarvāḥ kriyā na tu sirāvyadhaḥ| ityuktaṃ svarabhedasya samāsena cikitsitam||290||</seg> iti svarabhedacikitsā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="291">bhavanti cātra- vātapittakaphā nṝṇāṃ bastihṛnmūrdhasaṃśrayāḥ| tasmāttatsthānasāmīpyāddhartavyā vamanādibhiḥ||291||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="292">adhyātmaloko vātādyairloko vātaravīndubhiḥ| pīḍyate dhāryate caiva vikṛtāvikṛtaistathā||292||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="293">viruddhairapi na tvete guṇairghnanti parasparam| doṣāḥ sahajasātmyatvādviṣaṃ ghoramahīniva||293||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="294">tatra ślokaḥ- trimarmajānāṃ rogāṇāṃ nidānākṛtibheṣajam| vistareṇa pṛthagdiṣṭaṃ trimarmīye cikitsite||294||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne trimarmīyacikitsitaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ||26||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="27" xml:id="ca.6.27">
          <head>ūrustambhacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta ūrustambhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">śriyā paramayā brāhmayā parayā ca tapaḥśriyā| ahīnaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘ahīnapūrvaṃ candrārkādibhyo merumivācalam iti pā.</note> candrasūryābhyāṃ sumerumiva parvatam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">dhīdhṛtismṛtivijñānajñānakīrtikṣamālayam| agniveśo <note place="foot" type="variant" n="2">‘agniveśo'trijaṃ’ iti pā.</note> guruṃ kāle saṃśayaṃ paripṛṣṭavān||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bhagavan pañca karmāṇi samastāni pṛthak tathā| nirdiṣṭānyāmayanāṃ hi sarveṣāmeva bheṣajam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">doṣajo'styāmayaḥ kaścidyasya tāni bhiṣagvara!| na syuḥ śaktāni śamane sādhyasya kriyayā sataḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">astyūrustambha ityukte guruṇā tasya kāraṇam| saliṅgabheṣajaṃ bhūyaḥ pṛṣṭastenābravīdguruḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">snigdhoṣṇalaghuśītāni <note place="foot" type="variant" n="3">‘snigdhoṣṇaguruśītāni’ iti pā.</note> jīrṇājīrṇe samaśnataḥ| dravaśuṣkadadhikṣīragrāmyānūpaudakāmiṣaiḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">piṣṭavyāpannamadyātidivāsvapnaprajāgaraiḥ| laṅghanādhyaśanāyāsabhayavegavidhāraṇaiḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">snehāccāmaṃ citaṃ koṣṭhe vātādīnmedasā saha| ruddhvā''śu gauravādūrū yātyadhogaiḥ sirādibhiḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">pūrayan sakthijaṅghoru doṣo medobalotkaṭaḥ| avidheyaparispandaṃ janayatyalpavikramam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">mahāsarasi gambhīre pūrṇe'mbu stimitaṃ yathā| tiṣṭhati sthiramakṣobhyaṃ tadvadūrugataḥ kaphaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">gauravāyāsasaṅkocadāharuksuptikampanaiḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘...yāma...’ iti pā.</note>| bhedasphuraṇatodaiśca yukto dehaṃ nihantyasūn||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ūrū śleṣmā samedasko vātapitte'bhibhūya tu| stambhayetsthairyaśaityābhyāmūrustambhastatastu saḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">prāgrūpaṃ dhyānanidrātistaimityārocakajvarāḥ| lomaharṣaśca chardiśca jaṅghorvoḥ sadanaṃ tathā||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">vātaśaṅkibhirajñānāttasya syāt snehanāt punaḥ| pādayoḥ sadanaṃ suptiḥ kṛcchrāduddharaṇaṃ tathā||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">jaṅghoruglāniratyarthaṃ śaśvaccādāhavedanā| padaṃ ca vyathate nyastaṃ śītasparśaṃ na vetti ca||17||</seg> <seg type="unit" n="18">saṃsthāne pīḍane gatyāṃ cālane cāpyanīśvaraḥ| anyaneyau hi sambhagnāvūrū pādau ca manyate||18||</seg> <seg type="unit" n="19">yadā dāhārtitodārto vepanaḥ puruṣo bhavet| ūrustambhastadā hanyāt sādhayedanyathā navam||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tasya na snehanaṃ kāryaṃ na bastirna virecanam| na caiva vamanaṃ yasmāttannibodhata kāraṇam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">vṛddhaye śleṣmaṇo nityaṃ snehanaṃ bastikarma ca| tatsthasyoddharaṇe caiva na samarthaṃ virecanam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">kaphaṃ kaphasthānagataṃ pittaṃ ca vamanāt sukham| hartumāmāśayasthau ca sraṃsanāttāvubhāvapi||22||</seg> <seg type="unit" n="23">pakvāśayasthāḥ sarve'pi bastibhirmūlanirjayāt| śakyā na tvāmamedobhyāṃ stabdhā jaṅghorusaṃsthitāḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">vātasthāne hi tacchaityāddvayoḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘tayoḥ’ iti pā.</note> stambhācca tadgatāḥ| na śakyāḥ sukhamuddhartuṃ jalaṃ nimnādiva sthalāt||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tasya saṃśamanaṃ nityaṃ kṣapaṇaṃ śoṣaṇaṃ tathā| yuktyapekṣī <note place="foot" type="variant" n="6">‘ādhikyādāmakaphayoryuktyapekṣaḥ sadā bhiṣak’ iti pā.</note> bhiṣak kuryādadhikatvātkaphāmayoḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">sadā rūkṣopacārāya yavaśyāmākakodravān| śākairalavaṇairdadyājjalatailopasādhitaiḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">suniṣaṇṇakanimbārkavetrāragvadhapallavaiḥ| vāyasīvāstukairanyaistiktaiśca kulakādibhiḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">kṣārāriṣṭaprayogāśca harītakyāstathaiva ca| madhūdakasya pippalyā ūrustambhavināśanāḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">samaṅgāṃ śālmalīṃ bilvaṃ madhunā saha nā pibet| tathā śrīveṣṭakodīcyadevadārunatānyapi||29||</seg> candanaṃ dhātakīṃ kuṣṭhaṃ tālīsaṃ naladaṃ tathā|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">mustaṃ harītakīṃ lodhraṃ padmakaṃ tiktarohiṇīm||30||</seg> <seg type="unit" n="31">devadāru haridre dve vacāṃ kaṭukarohiṇīm| pippalīṃ pippalīmūlaṃ saralaṃ devadāru ca||31||</seg> <seg type="unit" n="32">cavyaṃ citrakamūlāni devadāru harītakīm| bhallātakaṃ samūlāṃ ca pippalīṃ pañca tān pibet||32||</seg> sakṣaudrānardhaślokoktān kalkānūrugrahāpahān|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">śārṅgeṣṭāṃ madanaṃ dantīṃ vatsakasya phalaṃ vacām <note place="foot" type="variant" n="7">‘tvacāṃ’ iti pā.</note>||33||</seg> <seg type="unit" n="34">mūrvāmāragvadhaṃ pāṭhāṃ karañjaṃ kulakaṃ tathā| pibenmadhuyutaṃ tulyaṃ cūrṇaṃ vā vāriṇā''plutam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">sakṣaudraṃ dadhimaṇḍairvā'pyūrustambhavināśanam| mūrvāmativiṣāṃ kuṣṭhaṃ citrakaṃ kaṭurohiṇīm||35||</seg> <seg type="unit" n="36">pūrvavadgugguluṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘pūrvavadvā pibettoye’ iti pā.</note> mūtre rātristhitamathāpi vā| svarṇakṣīrīmativiṣāṃ mustaṃ tejovatīṃ vacām||36||</seg> <seg type="unit" n="37">surāhvaṃ citrakaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘kaṭukaṃ’ iti pā.</note> kuṣṭhaṃ pāṭhāṃ kaṭukarohiṇīm| lehayenmadhunā cūrṇaṃ sakṣaudraṃ vā jalāplutam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">phalīṃ vyāghranakhaṃ hema pibedvā madhusaṃyutam| triphalāṃ pippalīṃ mustaṃ cavyaṃ kaṭukarohiṇīm||38||</seg> lihyādvā madhunā cūrṇamūrustambhārdito naraḥ|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">apatarpaṇajaścet syāddoṣaḥ santarpayeddhi tam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">yuktyā jāṅgalajairmāṃsaiḥ purāṇaiścaiva śālibhiḥ| rūkṣaṇādvātakopaścennidrānāśārtipūrvakaḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">snehasvedakramastatra kāryo vātāmayāpahaḥ| pīluparṇī payasyā ca rāsnā gokṣurako vacā||41||</seg> <seg type="unit" n="42">saralāgurupāṭhāśca tailamebhirvipācayet| sakṣaudraṃ prasṛtaṃ tasmādañjaliṃ vā'pi nā pibet||42||</seg> <seg type="unit" n="43">kuṣṭhaśrīveṣṭakodīcyasaralaṃ dāru keśaram| ajagandhā'śvagandhā ca tailaṃ taiḥ sārṣapaṃ pacet||43||</seg> <seg type="unit" n="44">sakṣaudraṃ mātrayā taccāpyūrustambhārditaḥ pibet| (raukṣyānmukta ūrustambhāttataśca sa vimucyate <note place="foot" type="variant" n="10">ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> )||44||</seg> <seg type="unit" n="45">dve pale saindhavāt pañca śuṇṭhyā granthikacitrakāt| dve dve bhallātakāsthīni viṃśatirdve tathā''ḍhake||45||</seg> <seg type="unit" n="46">āranālāt pacet prasthaṃ tailasyaitairapatyadam| gṛdhrasyūrugrahārśortisarvavātavikāranut||46||</seg> <seg type="unit" n="47">palābhyāṃ pippalīmūlanāgarādaṣṭakaṭvaraḥ| tailaprasthaḥ samo dadhnā gṛdhrasyūrugrahāpahaḥ||47||</seg> ityaṣṭakaṭvaratailam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">ityābhyantaramuddiṣṭamūrustambhasya bheṣajam| śleṣmaṇaḥ kṣapaṇaṃ tvanyadbāhyaṃ śṛṇu cikitsitam||48||</seg> <seg type="unit" n="49">valmīkamṛttikā mūlaṃ karañjasya phalaṃ tvacam| iṣṭakānāṃ tataścūrṇaiḥ kuryādutsādanaṃ bhṛśam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">mūlairvā'pyaśvagandhāyā mūlairarkasya vā bhiṣak| picumardasya vā mūlairathavā devadāruṇaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">kṣaudrasarṣapavalmīkamṛttikāsaṃyutairbhiṣak| gāḍhamutsādanaṃ kuryādūrustambhe pralepanam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">dantīdravantīsurasāsarṣapaiścāpi buddhimān| tarkārīśigrusurasāviśvavatsakanimbajaiḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">patramūlaphalaistoyaṃ śṛtamuṣṇaṃ ca secanam| piṣṭaṃ tu sarṣapaṃ mūtre'dhyuṣitaṃ syāt pralepanam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vatsakaḥ surasaṃ kuṣṭhaṃ gandhāstumburuśigrukau| hiṃsrārkamūlavalmīkamṛttikāḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘hiṅgvarkamūla...’ iti pā.</note> sakuṭherakāḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">dadhisaindhavasaṃyuktaṃ kāryametaiḥ pralepanam| (ūrustambhavināśāya <note place="foot" type="variant" n="12">ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> bhiṣajā jānatā kramam)||55||</seg> <seg type="unit" n="56">śyonākaṃ khadiraṃ bilvaṃ bṛhatyau saralāsanau| śobhāñjanakatarkārīśvadaṃṣṭrāsurasārjakān||56||</seg> <seg type="unit" n="57">agnimanthakarañjau ca jalenotkvāthya secayet| pralepo mūtrapiṣṭairvā'pyūrustambhanivāraṇaḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">kaphakṣayārthaṃ śakyeṣu <note place="foot" type="variant" n="13">‘vyāyāmeṣvenaṃ śakyeṣu cotsṛjet’ iti pā.</note> vyāyāmeṣvanuyojayet| sthalānyākrāmayet kalyaṃ śarkarāḥ sikatāstathā||58||</seg> <seg type="unit" n="59">pratārayet pratisroto nadīṃ śītajalāṃ śivām| saraśca vimalaṃ śītaṃ sthiratoyaṃ punaḥ punaḥ||59||</seg> tathā viśuṣke'sya kaphe śāntimūrugraho vrajet|60|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">śleṣmaṇaḥ kṣapaṇaṃ yat syānna ca mārutamāvahet <note place="foot" type="variant" n="15">‘mārutakopanam’ iti pā.</note>||60||</seg> <seg type="unit" n="61">tat sarvaṃ sarvadā kāryamūrustambhasya bheṣajam| śarīraṃ balamagniṃ ca kāryaiṣā rakṣatā kriyā||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">tatra ślokaḥ- hetuḥ prāgrūpaliṅgāni karmāyogyatvakāraṇam| dvividhaṃ bheṣajaṃ coktamūrustambhacikitsite||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne ūrustambhacikitsitaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ||27||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="28" xml:id="ca.6.28">
          <head>vātavyādhicikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vāyurāyurbalaṃ vāyurvāyurdhātā śarīriṇām| vāyurviśvamidaṃ sarvaṃ prabhurvāyuśca kīrtitaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">avyāhatagatiryasya sthānasthaḥ prakṛtau sthitaḥ| vāyuḥ syātso'dhikaṃ jīvedvītarogaḥ samāḥ śatam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">prāṇodānasamānākhyavyānāpānaiḥ sa pañcadhā| dehaṃ tantrayate samyak sthāneṣvavyāhataścaran||5||</seg> <seg type="unit" n="6">sthānaṃ prāṇasya mūrdhoraḥkaṇṭhajihvāsyanāsikāḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘mūrdhoraḥkarṇajihvāsyanāsikāḥ’ iti pā.</note>| ṣṭhīvanakṣavathūdgāraśvāsāhārādi karma ca||6||</seg> <seg type="unit" n="7">udānasya punaḥ sthānaṃ nābhyuraḥ kaṇṭha eva ca| vākpravṛttiḥ prayatnaurjobalavarṇādi karma ca||7||</seg> <seg type="unit" n="8">svedadoṣāmbuvāhīni srotāṃsi samadhiṣṭhitaḥ| antaragneśca pārśvasthaḥ samāno'gnibalapradaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">dehaṃ vyāpnoti sarvaṃ tu vyānaḥ śīghragatirnṛṇām| gatiprasāraṇākṣepanimeṣādikriyaḥ sadā||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vṛṣaṇau bastimeḍhraṃ ca nābhyūrū vaṅkṣaṇau gudam| apānasthānamantrasthaḥ śukramūtraśakṛnti <note place="foot" type="variant" n="4">‘śukramūtraśakṛtkriyaḥ’ iti pā.</note> ca||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sṛjatyārtavagarbhau ca yuktāḥ sthānasthitāśca te| svakarma kurvate deho dhāryate tairanāmayaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vimārgasthā hyayuktā vā rogaiḥ svasthānakarmajaiḥ| śarīraṃ pīḍayantyete prāṇānāśu haranti ca||12||</seg> <seg type="unit" n="13">saṅkhyāmapyativṛttānāṃ tajjānāṃ hi pradhānataḥ| aśītirnakhabhedādyā rogāḥ sūtre nidarśitāḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">tānucyamānān paryāyaiḥ sahetūpakramāñchṛṇu| kevalaṃ vāyumuddiśya sthānabhedāttathā''vṛtam||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">rūkṣaśītālpalaghvannavyavāyātiprajāgaraiḥ| viṣamādupacārācca doṣāsṛksravaṇādati||15||</seg> <seg type="unit" n="16">laṅghanaplavanātyadhvavyāyāmātiviceṣṭitaiḥ| dhātūnāṃ saṅkṣayāccintāśokarogātikarṣaṇāt||16||</seg> <seg type="unit" n="17">duḥkhaśayyāsanāt krodhāddivāsvapnādbhayādapi| vegasandhāraṇādāmādabhighātādabhojanāt||17||</seg> <seg type="unit" n="18">marmāghātādgajoṣṭrāśvaśīghrayānāpataṃsanāt| dehe srotāṃsi riktāni pūrayitvā'nilo balī||18||</seg> karoti vividhān vyādhīn sarvāṅgaikāṅgasaṃśritān|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">avyaktaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pūrvarūpamiti smṛtam||19||</seg> ātmarūpaṃ tu tadvyaktamapāyo laghutā punaḥ|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">saṅkocaḥ parvaṇāṃ stambho bhedo'sthnāṃ parvaṇāmapi||20||</seg> <seg type="unit" n="21">lomaharṣaḥ pralāpaśca pāṇipṛṣṭhaśirograhaḥ| khāñjyapāṅgulyakubjatvaṃ śoṣo'ṅgānāmanidratā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">garbhaśukrarajonāśaḥ spandanaṃ gātrasuptatā| śironāsākṣijatrūṇāṃ grīvāyāścāpi huṇḍanam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">bhedastodārtirākṣepo mohaścāyāsa eva ca| evaṃvidhāni rūpāṇi karoti kupito'nilaḥ||23||</seg> hetusthānaviśeṣācca bhavedrogaviśeṣakṛt|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatra koṣṭhāśrite duṣṭe nigraho mūtravarcasoḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">bradhnahṛdrogagulmārśaḥpārśvaśūlaṃ ca mārute| sarvāṅgakupite vāte gātrasphuraṇabhañjane||25||</seg> <seg type="unit" n="26">vedanābhiḥ parītaśca sphuṭantīvāsya sandhayaḥ| graho viṇmūtravātānāṃ śūlādhmānāśmaśarkarāḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">jaṅghorutrikapātpṛṣṭharogaśoṣau <note place="foot" type="variant" n="7">‘...rogaśothau’ iti pā.</note> gudasthite| hṛnnābhipārśvodararuktṛṣṇodgāravisūcikāḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">kāsaḥ kaṇṭhāsyaśoṣaśca śvāsaścāmāśayasthite| pakvāśayastho'ntrakūjaṃ śūlāṭopau karoti ca||28||</seg> <seg type="unit" n="29">kṛcchramūtrapurīṣatvamānāhaṃ trikavedanām| śrotrādiṣvindriyavadhaṃ kuryādduṣṭasamīraṇaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">tvagrūkṣā sphuṭitā suptā kṛśā kṛṣṇā ca tudyate| ātanyate sarāgā ca parvaruk tvaksthite'nile||30||</seg> <seg type="unit" n="31">rujastīvrāḥ sasantāpā vaivarṇyaṃ kṛśatā'ruciḥ| gātre cārūṃṣi bhuktasya stambhaścāsṛggate'nile||31||</seg> <seg type="unit" n="32">gurvaṅgaṃ tudyate'tyarthaṃ daṇḍamuṣṭihataṃ tathā| saruk śramitamatyarthaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘stimitamatyartha’ iti pā.</note> māṃsamedogate'nile||32||</seg> <seg type="unit" n="33">bhedo'sthiparvaṇāṃ sandhiśūlaṃ māṃsabalakṣayaḥ| asvapnaḥ santatā ruk ca majjāsthikupite'nile||33||</seg> <seg type="unit" n="34">kṣipraṃ muñcati badhnāti śukraṃ garbhamathāpi vā| vikṛtiṃ janayeccāpi śukrasthaḥ kupito'nilaḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">bāhyābhyantaramāyāmaṃ khalliṃ kubjatvameva ca| sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca kuryāt snāyugato'nilaḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">śarīraṃ mandarukśophaṃ śuṣyati spandate tathā| suptāstanvyo mahatyo vā sirā vāte sirāgate||36||</seg> <seg type="unit" n="37">vātapūrṇadṛtisparśaḥ śothaḥ sandhigate'nile| prasāraṇākuñcanayoḥ pravṛttiśca <note place="foot" type="variant" n="9">‘apravṛttiḥ’ iti pā.</note> savedanā||37||</seg> (ityuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> sthānabhedena vāyorlakṣaṇameva ca)|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">ativṛddhaḥ śarīrārdhamekaṃ vāyuḥ prapadyate| yadā tadopaśoṣyāsṛgbāhuṃ pādaṃ ca jānu ca||38||</seg> <seg type="unit" n="39">tasmin saṅkocayatyardhe mukhaṃ jihmaṃ karoti ca| vakrīkaroti nāsābhrūlalāṭākṣihanūstathā||39||</seg> <seg type="unit" n="40">tato vakraṃ vrajatyāsye bhojanaṃ vakranāsikam <note place="foot" type="variant" n="13">‘vakradarśinaḥ’ iti pā.</note>| stabdhaṃ netraṃ kathayataḥ kṣavathuśca nigṛhyate||40||</seg> <seg type="unit" n="41">dīnā jihmā samutkṣiptā kalā <note place="foot" type="variant" n="14">‘'balā’ iti, ‘'phalā’ iti ca pā.</note> sajjati cāsya vāk| dantāścalanti bādhyete śravaṇau bhidyate svaraḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">pādahastākṣijaṅghoruśaṅkhaśravaṇagaṇḍaruk <note place="foot" type="variant" n="15">‘pārśva...’ iti pā.</note>| ardhe tasminmukhārdhe vā kevale syāttadarditam||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">manye saṃśritya vāto'ntaryadā nāḍīḥ prapadyate| manyāstambhaṃ tadā kuryādantarāyāmasañjñitam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">antarāyamyate grīvā manyā ca stabhyate bhṛśam| dantānāṃ daṃśanaṃ lālā pṛṣṭhāyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘pṛṣṭhākṣepaḥ’ iti pā.</note> śirograhaḥ||44||</seg> jṛmbhā vadanasaṅgaścāpyantarāyāmalakṣaṇam| (ityuktastvantarāyāmo <note place="foot" type="variant" n="17">ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note>...|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">...bahirāyāma ucyate)||45||</seg> <seg type="unit" n="46">pṛṣṭhamanyāśritā bāhyāḥ śoṣayitvā sirā balī| vāyuḥ kuryāddhanustambhaṃ bahirāyāmasañjñakam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">cāpavannāmyamānasya pṛṣṭhato nīyate śiraḥ| ura utkṣipyate manyā stabdhā grīvā'vamṛdyate||47||</seg> <seg type="unit" n="48">dantānāṃ daśanaṃ jṛmbhā lālāsrāvaśca vāggrahaḥ| jātavego nihantyeṣa vaikalyaṃ vā prayacchati||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">hanumūle sthito bandhāt saṃsrayatyanilo hanū| vivṛtāsyatvamathavā kuryāt <note place="foot" type="variant" n="20">‘kuryāt saṃvṛtamānanam’ iti pā.</note> stabdhamavedanam||49||</seg> hanugrahaṃ ca saṃstabhya hanuṃ(nū)saṃvṛtavakratām|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">muhurākṣipati kruddho gātrāṇyākṣepako'nilaḥ||50||</seg> pāṇipādaṃ ca saṃśoṣya sirāḥ sasnāyukaṇḍarāḥ|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">pāṇipādaśiraḥpṛṣṭhaśroṇīḥ stabhnāti mārutaḥ||51||</seg> daṇḍavatstabdhagātrasya daṇḍakaḥ so'nupakramaḥ|52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">svasthaḥ syādarditādīnāṃ muhurvege <note place="foot" type="variant" n="21">‘muhurvegāgame gate’ iti pā.</note> gate'gate||52||</seg> pīḍyate pīḍanaistaistairbhiṣagetān vivarjayet|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">hatvaikaṃ mārutaḥ pakṣaṃ dakṣiṇaṃ vāmameva vā||53||</seg> <seg type="unit" n="54">kuryācceṣṭānivṛttiṃ hi rujaṃ vākstambhameva <note place="foot" type="variant" n="22">‘vāksaṅgameva ca’ iti pā.</note> ca| gṛhītvā'rdhaṃ śarīrasya sirāḥ snāyūrviśoṣya ca||54||</seg> <seg type="unit" n="55">pādaṃ saṅkocayatyekaṃ hastaṃ vā todaśūlakṛt| ekāṅgarogaṃ taṃ vidyāt sarvāṅgaṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘pavanāt kuśalo bhiṣak| sarvāṅgarogaṃ tadvacca sarvadehānuge'nile’ iti pā.</note> sarvadehajam||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">sphikpūrvā kaṭipṛṣṭhorujānujaṅghāpadaṃ kramāt| gṛdhrasī stambharuktodairgṛhṇāti spandate muhuḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">vātādvātakaphāttandrāgauravārocakānvitā| khallī tu pādajaṅghorukaramūlāvamoṭanī||57||</seg></ab>
          <ab type="mula">sthānānāmanurūpaiśca liṅgaiḥ śeṣān vinirdiśet|58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">sarveṣveteṣu saṃsargaṃ pittādyairupalakṣayet||58||</seg> <seg type="unit" n="59">vāyordhātukṣayāt kopo mārgasyāvaraṇena ca (vā)| vātapittakaphā dehe sarvasroto'nusāriṇaḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">vāyureva hi sūkṣmatvāddvayostatrāpyudīraṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="26">‘...dvāyostatrāpyudīraṇaḥ’ iti pā.</note>| kupitastau samuddhūya tatra tatra kṣipan gadān||60||</seg> karotyāvṛtamārgatvādrasādīṃścopaśoṣayet|61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">liṅgaṃ pittāvṛte dāhastṛṣṇā śūlaṃ bhramastamaḥ <note place="foot" type="variant" n="27">‘klamaḥ’ iti pā.</note>||61||</seg> <seg type="unit" n="62">kaṭvamlalavaṇoṣṇaiśca vidāhaḥ śītakāmitā| śaityagauravaśūlāni kaṭvādyupaśayo'dhikam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">laṅghanāyāsarūkṣoṣṇakāmitā ca kaphāvṛte| raktāvṛte sadāhārtistvaṅmāṃsāntarajo bhṛśam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">bhavet sarāgaḥ śvayathurjāyante maṇḍalāni ca| kaṭhināśca vivarṇāśca piḍakāḥ śvayathustathā||64||</seg> <seg type="unit" n="65">harṣaḥ pipīlikānāṃ ca sañcāra iva māṃsage| calaḥ snigdho mṛduḥ śītaḥ śopho'ṅgeṣvarucistathā||65||</seg> <seg type="unit" n="66">āḍhyavāta iti jñeyaḥ sa kṛcchro medasā''vṛtaḥ| sparśamasthnā''vṛte tūṣṇaṃ pīḍanaṃ cābhinandati||66||</seg> <seg type="unit" n="67">sambhajyate sīdati ca sūcībhiriva tudyate| majjāvṛte vināmaḥ <note place="foot" type="variant" n="28">‘vinamati jṛmbhate pariceṣṭate’ iti pā.</note> syājjṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam||67||</seg> <seg type="unit" n="68">śūlaṃ tu pīḍyamāne ca pāṇibhyāṃ labhate sukham| śukrāvego'tivego vā niṣphalatvaṃ ca śukrage||68||</seg> <seg type="unit" n="69">bhukte kukṣau ca rugjīrṇe śāmyatyannāvṛte'nile| mūtrāpravṛttirādhmānaṃ bastau mūtrāvṛte'nile||69||</seg> <seg type="unit" n="70">varcaso'tivibandho'dhaḥ sve sthāne parikṛntati| vrajatyāśu jarāṃ sneho bhukte cānahyate naraḥ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">cirāt pīḍitamannena duḥkhaṃ śuṣkaṃ śakṛt sṛjet| śroṇīvaṅkṣaṇapṛṣṭheṣu rugvilomaśca mārutaḥ||71||</seg> asvasthaṃ hṛdayaṃ caiva varcasā tvāvṛte'nile|72|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">sandhicyutirhanustambhaḥ <note place="foot" type="variant" n="29">‘gātraśleṣaḥ’ iti pā.</note> kuñcanaṃ kubjatā'rditaḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">pakṣāghāto'ṅgasaṃśoṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="30">‘sandhicyutiḥ pakṣavadhaḥ’ iti pā.</note> paṅgutvaṃ khuḍavātatā| stambhanaṃ cāḍhyavātaśca rogā majjāsthigāśca ye||73||</seg> <seg type="unit" n="74">ete sthānasya gāmbhīryādyatnāt sidhyanti vā na vā| navān balavatastvetān sādhayennirupadravān||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">kriyāmataḥ paraṃ siddhāṃ vātarogāpahāṃ śṛṇu| kevalaṃ nirupastambhamādau snehairupācaret||75||</seg> <seg type="unit" n="76">vāyuṃ sarpirvasātailamajjapānairnaraṃ tataḥ| snehaklāntaṃ samāśvāsya payobhiḥ snehayet punaḥ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">yūṣairgrāmyāmbujānūparasairvā snehasaṃyutaiḥ| pāyasaiḥ kṛśaraiḥ sāmlalavaṇairanuvāsanaiḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">nāvanaistarpaṇaiścānnaiḥ <note place="foot" type="variant" n="31">‘...ścānyaiḥ’ iti pā.</note> susnigdhaṃ svedayettataḥ| svabhyaktaṃ snehasaṃyuktairnāḍīprastarasaṅkaraiḥ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">tathā'nyairvividhaiḥ svedairyathāyogamupācaret| snehāktaṃ <note place="foot" type="variant" n="32">‘snehārdraṃ’ iti pā.</note> svinnamaṅgaṃ tu vakraṃ stabdhamathāpi vā||79||</seg> <seg type="unit" n="80">śanairnāmayituṃ śakyaṃ yatheṣṭaṃ śuṣkadāruvat| harṣatodarugāyāmaśothastambhagrahādayaḥ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">svinnasyāśu praśāmyanti mārdavaṃ copajāyate| snehaśca dhātūnsaṃśuṣkān puṣṇātyāśu prayojitaḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">balamagnibalaṃ puṣṭiṃ prāṇāṃścāpyabhivardhayet| asakṛttaṃ punaḥ snehaiḥ svedaiścāpyupapādayet||82||</seg> tathā snehamṛdau koṣṭhe na tiṣṭhantyanilāmayāḥ|83|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">yadyanena sadoṣatvāt karmaṇā na praśāmyati||83||</seg> <seg type="unit" n="84">mṛdubhiḥ snehasaṃyuktairauṣadhaistaṃ viśodhayet| ghṛtaṃ tilvakasiddhaṃ vā sātalāsiddhameva vā||84||</seg> <seg type="unit" n="85">payasairaṇḍatailaṃ vā pibeddoṣaharaṃ śivam| snigdhāmlalavaṇoṣṇādyairāhārairhi malaścitaḥ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">sroto baddhvā'nilaṃ rundhyāttasmāttamanulomayet <note place="foot" type="variant" n="34">‘badhnāti taṃ ruddhvā’ iti pā.</note>| durbalo yo'virecyaḥ syāttaṃ nirūhairupācaret||86||</seg> <seg type="unit" n="87">pācanairdīpanīyairvā bhojanaistadyutairnaram| saṃśuddhasyotthite cāgnau snehasvedau punarhitau||87||</seg> <seg type="unit" n="88">svādvamlalavaṇasnigdhairāhāraiḥ satataṃ punaḥ| nāvanairdhūmapānaiśca sarvānevopapādayet||88||</seg> iti sāmānyataḥ proktaṃ vātarogacikitsitam|89|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">viśeṣatastu koṣṭhasthe vāte kṣāraṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘kṣīraṃ’ iti pā.</note> pibennaraḥ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">pācanairdīpanairyuktairamlairvā <note place="foot" type="variant" n="36">‘pācanīyai rasairyuktairanyairvā’ iti pā.</note> pācayenmalān| gudapakvāśayasthe tu karmodāvartanuddhitam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">āmāśayasthe śuddhasya yathādoṣaharīḥ kriyāḥ| sarvāṅgakupite'bhyaṅgo bastayaḥ sānuvāsanāḥ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">svedābhyaṅgāvagāhāśca hṛdyaṃ cānnaṃ tvagāśrite| śītāḥ pradehā raktasthe vireko raktamokṣaṇam||92||</seg> <seg type="unit" n="93">vireko māṃsamedaḥsthe nirūhāḥ śamanāni ca| bāhyābhyantarataḥ snehairasthimajjagataṃ jayet||93||</seg> <seg type="unit" n="94">harṣo'nnapānaṃ śukrasthe balaśukrakaraṃ hitam| vibaddhamārgaṃ dṛṣṭvā vā śukraṃ dadyādvirecanam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">viriktapratibhuktasya pūrvoktāṃ kārayet kriyām| garbhe śuṣke tu vātena bālānāṃ cāpi śuṣyatām||95||</seg> <seg type="unit" n="96">sitākāśmaryamadhukairhitamutthāpane payaḥ| hṛdi prakupite siddhamaṃśumatyā payo hitam||96||</seg> <seg type="unit" n="97">matsyānnābhipradeśasthe siddhān bilvaśalāṭubhiḥ| vāyunā veṣṭyamāne tu gātre syādupanāhanam||97||</seg> <seg type="unit" n="98">tailaṃ saṅkucite'bhyaṅgo māṣasaindhavasādhitam| bāhuśīrṣagate nasyaṃ pānaṃ cauttarabhaktikam||98||</seg> bastikarma tvadho nābheḥ śasyate cāvapīḍakaḥ|99|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">ardite nāvanaṃ mūrdhni tailaṃ tarpaṇameva ca||99||</seg> <seg type="unit" n="100">nāḍīsvedopanāhāścāpyānūpapiśitairhitāḥ| svedanaṃ snehasaṃyuktaṃ pakṣāghāte virecanam||100||</seg> <seg type="unit" n="101">antarākaṇḍarāgulphaṃ <note place="foot" type="variant" n="37">‘kaṇḍarāṅgulyoḥ’ iti pā.</note> sirā bastyagnikarma ca| gṛdhrasīṣu prayuñjīta khallyāṃ tūṣṇopanāhanam||101||</seg> <seg type="unit" n="102">pāyasaiḥ kṛśarairmāṃsaiḥ śastaṃ tailaghṛtānvitaiḥ| vyāttānane <note place="foot" type="variant" n="38">‘vyāditāsye’ iti pā.</note> hanuṃ svinnāmaṅguṣṭhābhyāṃ prapīḍya ca||102||</seg> <seg type="unit" n="103">pradeśinībhyāṃ connābhya cibukonnāmanaṃ hitam| srastaṃ svaṃ gamayetsthānaṃ stabdhaṃ svinnaṃ vināmayet||103||</seg></ab>
          <ab type="mula">pratyekaṃ sthānadūṣyādikriyāvaiśeṣyamācaret <note place="foot" type="variant" n="39">‘...kriyāṃ sarvatra kārayet’ iti pā.</note>|104|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">sarpistailavasāmajjasekābhyañjanabastayaḥ <note place="foot" type="variant" n="40">‘pānābhyañjana...’ iti pā.</note>||104||</seg> <seg type="unit" n="105">snigdhāḥ svedā nivātaṃ ca sthānaṃ prāvaraṇāni ca| rasāḥ payāṃsi bhojyāni svādvamlalavaṇāni ca||105||</seg> bṛṃhaṇaṃ yacca tat sarvaṃ praśastaṃ vātarogiṇām|106|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">balāyāḥ pañcamūlasya daśamūlasya vā rase||106||</seg> <seg type="unit" n="107">ajaśīrṣāmbujānūpamāṃsādapiśitaiḥ pṛthak| sādhayitvā rasān snigdhāndadhyamlavyoṣasaṃskṛtān||107||</seg> <seg type="unit" n="108">bhojayedvātarogārtaṃ tairvyaktalavaṇairnaram| etairevopanāhāṃśca piśitaiḥ samprakalpayet||108||</seg> <seg type="unit" n="109">ghṛtatailayutaiḥ sāmlaiḥ kṣuṇṇasvinnairanasthibhiḥ| patrotkvāthapayastailadroṇyaḥ syuravagāhane||109||</seg> <seg type="unit" n="110">svabhyaktānāṃ praśasyante sekāścānilarogiṇām| ānūpaudakamāṃsāni daśamūlaṃ śatāvarīm||110||</seg> <seg type="unit" n="111">kulatthān badarānmāṣāṃstilānrāsnāṃ yavān balām| vasādadhyāranālāmlaiḥ saha kumbhyāṃ vipācayet||111||</seg> <seg type="unit" n="112">nāḍīsvedaṃ prayuñjīta piṣṭaiścāpyupanāhanam| taiśca siddhaṃ ghṛtaṃ tailamabhyaṅgaṃ pānameva ca||112||</seg> <seg type="unit" n="113">mustaṃ kiṇvaṃ tilāḥ kuṣṭhaṃ surāhvaṃ lavaṇaṃ natam| dadhikṣīracatuḥsnehaiḥ siddhaṃ syādupanāhanam||113||</seg> <seg type="unit" n="114">utkārikāvesavārakṣīramāṣatilaudanaiḥ| eraṇḍabījagodhūmayavakolasthirādibhiḥ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">sasnehaiḥ sarujaṃ gātramālipya bahalaṃ bhiṣak| eraṇḍapatrairbadhnīyādrātrau kalyaṃ vimokṣayet||115||</seg> <seg type="unit" n="116">kṣīrāmbunā tataḥ siktaṃ punaścaivopanāhitam| muñcedrātrau divābaddhaṃ carmabhiśca salomabhiḥ||116||</seg> <seg type="unit" n="117">phalānāṃ tailayonīnāmamlapiṣṭān suśītalān| pradehānupanāhāṃśca gandhairvātaharairapi||117||</seg> pāyasaiḥ kṛśaraiścaiva kārayet snehasaṃyutaiḥ|118|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">rūkṣaśuddhānilārtānāmataḥ snehān pracakṣmahe||118||</seg> <seg type="unit" n="119">vividhān vividhavyādhipraśamāyāmṛtopamān| droṇe'mbhasaḥ pacedbhāgān daśamūlāccatuṣpalān||119||</seg> <seg type="unit" n="120">yavakolakulatthānāṃ bhāgaiḥ prasthonmitaiḥ saha| pādaśeṣe rase piṣṭairjīvanīyaiḥ saśarkaraiḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">tathā kharjūrakāśmaryadrākṣābadaraphalgubhiḥ| sakṣīraiḥ sarpiṣaḥ prasthaḥ siddhaḥ kevalavātanut||121||</seg> <seg type="unit" n="122">niratyayaḥ prayoktavyaḥ pānābhyañjanabastiṣu| citrakaṃ nāgaraṃ rāsnāṃ pauṣkaraṃ pippalīṃ śaṭīm||122||</seg> <seg type="unit" n="123">piṣṭvā vipācayet sarpirvātarogaharaṃ param| balābilvaśṛte kṣīre ghṛtamaṇḍaṃ vipācayet||123||</seg> <seg type="unit" n="124">tasya śuktiḥ prakuñco vā nasyaṃ mūrdhagate'nile| grāmyānūpaudakānāṃ tu bhitvā'sthīni pacejjale||124||</seg> <seg type="unit" n="125">taṃ snehaṃ daśamūlasya kaṣāyeṇa punaḥ pacet| jīvakarṣabhakāsphotāvidārīkapikacchubhiḥ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">vātaghnairjīvanīyaiśca kalkairdvikṣīrabhāgikam| tatsiddhaṃ nāvanābhyaṅgāttathā pānānuvāsanāt||126||</seg> <seg type="unit" n="127">sirāparvāsthikoṣṭhasthaṃ praṇudatyāśu mārutam| ye syuḥ prakṣīṇamajjānaḥ kṣīṇaśukraujasaśca ye||127||</seg> <seg type="unit" n="128">balapuṣṭikaraṃ teṣāmetat syādamṛtopamam| tadvatsiddhā vasā nakramatsyakūrmaculūkajā||128||</seg> <seg type="unit" n="129">pratyagrā vidhinā'nena nasyapāneṣu śasyate| prasthaḥ syāttriphalāyāstu kulatthakuḍavadvayam||129||</seg> <seg type="unit" n="130">kṛṣṇagandhātvagāḍhakyoḥ pṛthak pañcapalaṃ bhavet| rāsnācitrakayordve dve daśamūlaṃ palonmitam||130||</seg> <seg type="unit" n="131">jaladroṇe pacet pādaśeṣe prasthonmitaṃ pṛthak| surāranāladadhyamlasauvīrakatuṣodakam||131||</seg> <seg type="unit" n="132">koladāḍimavṛkṣāmlarasaṃ tailaṃ vasāṃ ghṛtam| majjānaṃ ca payaścaiva jīvanīyapalāni ṣaṭ||132||</seg> <seg type="unit" n="133">kalkaṃ dattvā mahāsnehaṃ samyagenaṃ vipācayet| sirāmajjāsthige vāte sarvāṅgaikāṅgarogiṣu||133||</seg> <seg type="unit" n="134">vepanākṣepaśūleṣu tadabhyaṅge prayojayet| nirguṇḍyā mūlapatrābhyāṃ gṛhītvā svarasaṃ tataḥ||134||</seg> <seg type="unit" n="135">tena siddhaṃ samaṃ tailaṃ nāḍīkuṣṭhānilārtiṣu| hitaṃ pāmāpacīnāṃ ca pānābhyañjanapūraṇam||135||</seg> kārpāsāsthikulatthānāṃ rase siddhaṃ ca vātanut|136|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">mūlakasvarase kṣīrasame sthāpyaṃ tryahaṃ dadhi||136||</seg> <seg type="unit" n="137">tasyāmlasya tribhiḥ prasthaistailaprasthaṃ vipācayet| yaṣṭyāhvaśarkarārāsnālavaṇārdrakanāgaraiḥ||137||</seg> supiṣṭaiḥ palikaiḥ pānāttadabhyaṅgācca vātanut|138|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">pañcamūlakaṣāyeṇa piṇyākaṃ bahuvārṣikam||138||</seg> <seg type="unit" n="139">paktvā tasya rasaṃ pūtvā <note place="foot" type="variant" n="42">‘paktvā'mbhasi rase tasmin’ iti pā.</note> tailaprasthaṃ vipācayet| payasā'ṣṭaguṇenaitat sarvavātavikāranut||139||</seg> <seg type="unit" n="140">saṃsṛṣṭe śleṣmaṇā caitadvāte śastaṃ viśeṣataḥ| yavakolakulatthānāṃ śreyasyāḥ śuṣkamūlakāt||140||</seg> <seg type="unit" n="141">bilvāccāñjalimekaikaṃ dravairamlairvipācayet| tena tailaṃ kaṣāyeṇa phalāmlaiḥ kaṭubhistathā||141||</seg> piṣṭaiḥ siddhaṃ mahāvātairārtaḥ śīte prayojayet|142|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">sarvavātavikārāṇāṃ tailānyanyānyataḥ śṛṇu||142||</seg> <seg type="unit" n="143">catuṣprayogāṇyāyuṣyabalavarṇakarāṇi ca| rajaḥśukrapradoṣaghnānyapatyajananāni ca||143||</seg> <seg type="unit" n="144">niratyayāni siddhāni sarvadoṣaharāṇi ca| sahācaratulāyāśca rase tailāḍhakaṃ pacet||144||</seg> <seg type="unit" n="145">mūlakalkāddaśapalaṃ payo dattvā caturguṇam| siddhe'smiñcharkarācūrṇādaṣṭādaśapalaṃ bhiṣak||145||</seg> <seg type="unit" n="146">vinīya dāruṇeṣvetadvātavyādhiṣu yojayet| śvadaṃṣṭrāsvarasaprasthau dvau samau payasā saha||146||</seg> <seg type="unit" n="147">ṣaṭpalaṃ śṛṅgaverasya guḍasyāṣṭapalaṃ tathā| tailaprasthaṃ vipakvaṃ tairdadyāt sarvānilārtiṣu||147||</seg> <seg type="unit" n="148">jīrṇe taile ca dugdhena peyākalpaḥ praśasyate| balāśataṃ guḍūcyāśca pādaṃ rāsnāṣṭabhāgikam||148||</seg> <seg type="unit" n="149">jalāḍhakaśate paktvā daśabhāgasthite rase| dadhimastvikṣuniryāsaśuktaistailāḍhakaṃ samaiḥ||149||</seg> <seg type="unit" n="150">pacet sājapayo'rdhāṃśaiḥ kalkairebhiḥ palonmitaiḥ| śaṭīsaraladārvelāmañjiṣṭhāgurucandanaiḥ||150||</seg> <seg type="unit" n="151">padmakātiviṣāmustasūrpaparṇīhareṇubhiḥ| yaṣṭyāhvasurasavyāghranakharṣabhakajīvakaiḥ||151||</seg> <seg type="unit" n="152">palāśarasakastūrīnalikājātikoṣakaiḥ| spṛkkākuṅkumaśaileyajātīkaṭuphalāmbubhiḥ||152||</seg> <seg type="unit" n="153">tvacākundurukarpūraturuṣkaśrīnivāsakaiḥ <note place="foot" type="variant" n="43">‘tvakcandanailākarpūra...’ iti pā.</note>| lavaṅganakhakakkolakuṣṭhamāṃsīpriyaṅgubhiḥ||153||</seg> <seg type="unit" n="154">sthauṇeyatagaradhyāmavacāmadanapallavaiḥ| sanāgakeśaraiḥ siddhe kṣipeccātrāvatārite||154||</seg> <seg type="unit" n="155">patrakalkaṃ tataḥ pūtaṃ vidhinā tat prayojayet| śvāsaṃ kāsaṃ jvaraṃ hikkāṃ <note place="foot" type="variant" n="44">‘mūrcchāṃ’ iti pā.</note> chardiṃ gulmān kṣataṃ kṣayam||155||</seg> <seg type="unit" n="156">plīhaśoṣāvapasmāramalakṣmīṃ ca praṇāśayet| balātailamidaṃ śreṣṭhaṃ vātavyādhivināśanam||156||</seg> (agniveśāya guruṇā kṛṣṇātreyeṇa bhāṣitam)| iti balātailam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="157">amṛtāyāstulāḥ pañca droṇeṣvaṣṭasvapāṃ pacet||157||</seg> <seg type="unit" n="158">pādaśeṣe samakṣīraṃ tailasya dvyāḍhakaṃ pacet| elāmāṃsīnatośīrasārivākuṣṭhacandanaiḥ||158||</seg> <seg type="unit" n="159">balātāmalakīmedāśatapuṣpardhijīvakaiḥ <note place="foot" type="variant" n="45">‘śatapuṣpābalāmedāmahāmedardhijīvakaiḥ’ iti pā.</note>| kākolīkṣīrakākolīśrāvaṇyatibalānakhaiḥ||159||</seg> <seg type="unit" n="160">mahāśrāvaṇijīvantīvidārīkapikacchubhiḥ| śatāvarīmahāmedākarkaṭākhyāhareṇubhiḥ||160||</seg> <seg type="unit" n="161">vacāgokṣurakairaṇḍarāsnākālāsahācaraiḥ| vīrāśallakimustatvakpatrarṣabhakabālakaiḥ||161||</seg> <seg type="unit" n="162">sahailākuṅkumaspṛkkātridaśāhvaiśca kārṣikaiḥ| mañjiṣṭhāyāstrikarṣeṇa madhukāṣṭapalena ca||162||</seg> <seg type="unit" n="163">kalkaistat kṣīṇavīryāgnibalasammūḍhacetasaḥ| unmādāratyapasmārairārtāṃśca prakṛtiṃ nayet||163||</seg> <seg type="unit" n="164">vātavyādhiharaṃ śreṣṭhaṃ tailāgryamamṛtāhvayam| (kṛṣṇātreyeṇa <note place="foot" type="variant" n="46">ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> guruṇā bhāṣitaṃ vaidyapūjitam)||164||</seg> ityamṛtādyaṃ tailam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="165">rāsnāsahasraniryūhe tailadroṇaṃ vipācayet| gandhairhaimavataiḥ piṣṭairelādyaiścānilārtinut||165||</seg> <seg type="unit" n="166">kalpo'yamaśvagandhāyāṃ prasāraṇyāṃ balādvaye| kvāthakalkapayobhirvā balādīnāṃ pacet pṛthak||166||</seg> iti rāsnātailam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="167">mūlakasvarasaṃ kṣīraṃ tailaṃ dadhyamlakāñjikam| tulyaṃ vipācayet kalkairbalācitrakasaindhavaiḥ||167||</seg> <seg type="unit" n="168">pippalyativiṣārāsnācavikāguruśigrukaiḥ| bhallātakavacākuṣṭhaśvadaṃṣṭrāviśvabheṣajaiḥ||168||</seg> <seg type="unit" n="169">puṣkarāhvaśaṭībilvaśatāhvānatadārubhiḥ| tatsiddhaṃ pītamatyugrān hanti vātātmakān gadān||169||</seg> <seg type="unit" n="170">iti mūlakādyaṃ tailam| vṛṣamūlaguḍūcyośca dviśatasya śatasya ca| citrakāt sāśvagandhācca kvāthe tailāḍhakaṃ pacet||170||</seg> <seg type="unit" n="171">sakṣīraṃ vāyunā bhagne dadyājjarjarite tathā| prāktailāvāpasiddhaṃ ca bhavedetadguṇottaram||171||</seg> iti vṛṣamūlāditailam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="172">rāsnāśirīṣayaṣṭyāhvaśuṇṭhīsahacarāmṛtāḥ||172||</seg> <seg type="unit" n="173">syonākadāruśampākahayagandhātrikaṇṭakāḥ| eṣāṃ daśapalān bhāgān kaṣāyamupakalpayet||173||</seg> <seg type="unit" n="174">tatastena kaṣāyeṇa sarvagandhaiśca kārṣikaiḥ| dadhyāranālamāṣāmbumūlakekṣurasaiḥ <note place="foot" type="variant" n="47">‘... māṣāmla...’ iti</note> śubhaiḥ||174||</seg> <seg type="unit" n="175">pṛthak prasthonmitaiḥ sārdhaṃ tailaprasthaṃ vipācayet| plīhamūtragrahaśvāsakāsamārutaroganut <note place="foot" type="variant" n="48">‘plīhapārśvagrahaśvāsa...’ iti pā.</note>||175||</seg> <seg type="unit" n="176">etanmūlakatailākhyaṃ <note place="foot" type="variant" n="49">‘rāsnātailamiti khyātaṃ’ iti pā.</note> varṇāyurbalavardhanam| iti mūlakatailam| yavakolakulatthānāṃ matsyānāṃ śigrubilvayoḥ| rasena mūlakānāṃ ca tailaṃ dadhipayonvitam||176||</seg> <seg type="unit" n="177">sādhayitvā bhiṣagdadyāt sarvavātāmayāpaham| laśunasvarase siddhaṃ tailamebhiśca vātanut||177||</seg> <seg type="unit" n="178">tailānyetānyṛtusnātāmaṅganāṃ pāyayeta ca| pītvā'nyatamameṣāṃ hi vandhyā'pi janayet sutam||178||</seg> <seg type="unit" n="179">yacca śītajvare tailamagurvādyamudāhṛtam| anekaśataśastacca siddhaṃ syādvātaroganut||179||</seg> <seg type="unit" n="180">vakṣyante yāni tailāni vātaśoṇitake'pi ca| tāni cānilaśāntyarthaṃ siddhikāmaḥ prayojayet||180||</seg> <seg type="unit" n="181">nāsti tailāt paraṃ kiñcidauṣadhaṃ mārutāpaham| vyavāyyuṣṇagurusnehāt saṃskārādvalavattaram||181||</seg> <seg type="unit" n="182">gaṇairvātaharaistasmācchataśo'tha sahasraśaḥ| siddhaṃ kṣiprataraṃ hanti sūkṣmamārgasthitān gadān||182||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="183">kriyā sādhāraṇī sarvā saṃsṛṣṭe cāpi śasyate| vāte pittādibhiḥ srotaḥsvāvṛteṣu viśeṣataḥ||183||</seg> <seg type="unit" n="184">pittāvṛte viśeṣeṇa śītāmuṣṇāṃ tathā kriyām| vyatyāsāt kārayet sarpirjīvanīyaṃ ca śasyate||184||</seg> <seg type="unit" n="185">dhanvamāṃsaṃ yavāḥ śāliryāpanāḥ kṣīrabastayaḥ| virekaḥ kṣīrapānaṃ ca pañcamūlībalāśṛtam||185||</seg> <seg type="unit" n="186">madhuyaṣṭibalātailaghṛtakṣīraiśca secanam| pañcamūlakaṣāyeṇa kuryādvā śītavāriṇā||186||</seg> <seg type="unit" n="187">kaphāvṛte yavānnāni jāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ| svedāstīkṣṇā nirūhāśca vamanaṃ savirecanam||187||</seg> <seg type="unit" n="188">jīrṇaṃ sarpistathā tailaṃ tilasarṣapajaṃ hitam| saṃsṛṣṭe kaphapittābhyāṃ pittamādau vinirjayet||188||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="189">āmāśayagataṃ matvā <note place="foot" type="variant" n="50">‘dṛṣṭvā’ iti pā.</note> kaphaṃ vamanamācaret||189||</seg> <seg type="unit" n="190">pakvāśaye virekaṃ tu pitte sarvatrage tathā| svedairviṣyanditaḥ śleṣmā yadā pakvāśaye sthitaḥ||190||</seg> <seg type="unit" n="191">pittaṃ vā darśayelliṅgaṃ bastibhistau vinirharet| śleṣmaṇā'nugataṃ vātamuṣṇairgomūtrasaṃyutaiḥ||191||</seg> <seg type="unit" n="192">nirūhaiḥ pittasaṃsṛṣṭaṃ nirharet kṣīrasaṃyutaiḥ| madhurauṣadhasiddhaiśca tailaistamanuvāsayet||192||</seg> <seg type="unit" n="193">śirogate tu sakaphe dhūmanasyādi kārayet| hṛte pitte kaphe yaḥ syāduraḥsroto'nugo'nilaḥ||193||</seg> <seg type="unit" n="194">saśeṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="51">‘sarveṣāṃ’ iti pā.</note> syāt kriyā tatra kāryā kevalavātikī| śoṇitenāvṛte kuryādvātaśoṇitakīṃ kriyām||194||</seg> <seg type="unit" n="195">pramehavātamedoghnīmāmavāte <note place="foot" type="variant" n="52">‘... māḍhyavāte’ iti pā.</note> prayojayet| svedābhyaṅgarasakṣīrasnehā māṃsāvṛte hitāḥ||195||</seg> <seg type="unit" n="196">mahāsneho'sthimajjasthe pūrvavadretasā''vṛte| annāvṛte tadullekhaḥ <note place="foot" type="variant" n="53">‘tu vamanaṃ’ iti pā.</note> pācanaṃ dīpanaṃ laghu||196||</seg> <seg type="unit" n="197">mūtralāni tu mūtreṇa svedāḥ sottarabastayaḥ| śakṛtā tailamairaṇḍaṃ snigdhodāvartavatkriyā <note place="foot" type="variant" n="54">‘bastiḥ snehāśca bhedinaḥ’ iti pā.</note>||197||</seg> <seg type="unit" n="198">svasthānastho balī doṣaḥ prāk taṃ svairauṣadhairjayet| vamanairvā virekairvā bastibhiḥ śamanena vā||198||</seg> (ityuktamāvṛte vāte pittādibhiryathāyatham <note place="foot" type="variant" n="55">ayamardhaśloko hastalikhitapustakeṣu na paṭhyate</note> )|199|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="199">mārutānāṃ hi pañcānāmanyonyāvaraṇe śṛṇu||199||</seg> <seg type="unit" n="200">liṅgaṃ vyāsasamāsābhyāmucyamānaṃ mayā'nagha!| prāṇo vṛṇotyudānādīn prāṇaṃ vṛṇvanti te'pi ca||200||</seg> <seg type="unit" n="201">udānādyāstathā'nyonyaṃ sarva eva yathākramam| viṃśatirvaraṇānyetānyulbaṇānāṃ <note place="foot" type="variant" n="56">‘viṃśatyāvaraṇānye...’ iti pā.</note> parasparam||201||</seg> <seg type="unit" n="202">mārutānāṃ hi pañcānāṃ tāni samyak pratarkayet| sarvendriyāṇāṃ śūnyatvaṃ jñātvā smṛtibalakṣayam||202||</seg> <seg type="unit" n="203">vyāne prāṇāvṛte liṅgaṃ karma tatrordhvajatrukam| svedo'tyarthaṃ lomaharṣastvagdoṣaḥ suptagātratā||203||</seg> <seg type="unit" n="204">prāṇe vyānāvṛte tatra snehayuktaṃ virecanam| prāṇāvṛte samāne syurjaḍagadgadamūkatāḥ||204||</seg> <seg type="unit" n="205">catuṣprayogāḥ śasyante snehāstatra sayāpanāḥ| samānenāvṛte'pāne <note place="foot" type="variant" n="57">‘samānenāvṛte prāṇe grahaṇīpārśvavedanā’ iti pā.</note> grahaṇīpārśvahṛdgadāḥ||205||</seg> śūlaṃ cāmāśaye tatra dīpanaṃ sarpiriṣyate|206|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="206">śirograhaḥ pratiśyāyo niḥśvāsocchvāsasaṅgrahaḥ||206||</seg> <seg type="unit" n="207">hṛdrogo mukhaśoṣaścāpyudāne prāṇasaṃvṛte| tatrordhvabhāgikaṃ karma kāryamāśvāsanaṃ tathā||207||</seg> <seg type="unit" n="208">karmaujobalavarṇānāṃ nāśo mṛtyurathāpi vā| udānenāvṛte prāṇe taṃ śanaiḥ śītavāriṇā||208||</seg> <seg type="unit" n="209">siñcedāśvāsayeccainaṃ sukhaṃ caivopapādayet| urdhvagenāvṛte'pāne chardiśvāsādayo gadāḥ||209||</seg> <seg type="unit" n="210">syurvāte tatra bastyādi bhojyaṃ caivānulomanam| moho'lpo'gniratīsāra ūrdhvage'pānasaṃvṛte||210||</seg> <seg type="unit" n="211">vāte syādvamanaṃ tatra dīpanaṃ grāhi cāśanam| vamyādhmānamudāvartagulmārtiparikartikāḥ||211||</seg> <seg type="unit" n="212">liṅgaṃ vyānāvṛte'pāne taṃ snigdhairanulomayet| apānenāvṛte vyāne bhavedviṇmūtraretasām||212||</seg> <seg type="unit" n="213">atipravṛttistatrāpi sarvaṃ saṅgrahaṇaṃ matam| mūrcchā tandrā pralāpo'ṅgasādo'gnyojobalakṣayaḥ||213||</seg> <seg type="unit" n="214">samānenāvṛte vyāne vyāyāmo laghubhojanam| stabdhatā'lpāgnitā'svedaśceṣṭāhānirnimīlanam||214||</seg> <seg type="unit" n="215">udānenāvṛte vyāne tatra pathyaṃ mitaṃ laghu| pañcānyonyāvṛtānevaṃ vātān budhyeta lakṣaṇaiḥ||215||</seg> <seg type="unit" n="216">eṣāṃ svakarmaṇāṃ hānirvṛddhirvā''varaṇe matā| yathāsthūlaṃ samuddiṣṭametadāvaraṇe'ṣṭakam||216||</seg> saliṅgabheṣajaṃ samyagbudhānāṃ buddhivṛddhaye|217|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="217">sthānānyavekṣya vātānāṃ vṛddhiṃ hāniṃ ca karmaṇām||217||</seg> <seg type="unit" n="218">dvādaśāvaraṇānyanyānyabhilakṣya bhiṣagjitam| kuryādabhyañjanasnehapānabastyādi <note place="foot" type="variant" n="58">‘...snehanasyapānādi’ iti pā.</note> sarvaśaḥ||218||</seg> kramamuṣṇamanuṣṇaṃ vā vyatyāsādavacārayet|219|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="219">udānaṃ yojayedūrdhvamapānaṃ cānulomayet||219||</seg> <seg type="unit" n="220">samānaṃ śamayeccaiva tridhā vyānaṃ tu yojayet| prāṇo rakṣyaścaturbhyo'pi sthāne hyasya sthitirdhruvā||220||</seg> svaṃ sthānaṃ gamayedevaṃ vṛtānetān vimārgagān|221|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="221">mūrcchā dāho bhramaḥ śūlaṃ vidāhaḥ śītakāmitā||221||</seg> <seg type="unit" n="222">chardanaṃ ca vidagdhasya prāṇe pittasamāvṛte| ṣṭhīvanaṃ kṣavathūdgāraniḥśvāsocchvāsasaṅgrahaḥ||222||</seg> <seg type="unit" n="223">prāṇe kaphāvṛte rūpāṇyaruciśchardireva ca| mūrcchādyāni ca rūpāṇi dāho nābhyurasaḥ klamaḥ||223||</seg> <seg type="unit" n="224">ojobhraṃśaśca sādaścāpyudāne pittasaṃvṛte| āvṛte śleṣmaṇodāne vaivarṇyaṃ vāksvaragrahaḥ||224||</seg> <seg type="unit" n="225">daurbalyaṃ gurugātratvamaruciścopajāyate| atisvedastṛṣā dāho mūrcchā cārucireva <note place="foot" type="variant" n="60">‘cāratireva ca’ iti pā.</note> ca||225||</seg> <seg type="unit" n="226">pittāvṛte samāne syādupaghātastathoṣmaṇaḥ| asvedo vahnimāndyaṃ ca lomaharṣastathaiva ca||226||</seg> <seg type="unit" n="227">kaphāvṛte samāne syādgātrāṇāṃ cātiśītatā| vyāne pittāvṛte tu syāddāhaḥ sarvāṅgagaḥ klamaḥ||227||</seg> <seg type="unit" n="228">gātravikṣepasaṅgaśca sasantāpaḥ savedanaḥ| gurutā sarvagātrāṇāṃ sarvasandhyasthijā rujaḥ||228||</seg> <seg type="unit" n="229">vyāne kaphāvṛte liṅgaṃ gatisaṅgastathā'dhikaḥ <note place="foot" type="variant" n="61">‘rujaḥ’ iti pā.</note>| hāridramūtravarcastvaṃ tāpaśca gudameḍhrayoḥ||229||</seg> <seg type="unit" n="230">liṅgaṃ pittāvṛte'pāne rajasaścātivartanam| bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam||230||</seg> śleṣmaṇā saṃvṛte'pāne kaphamehasya cāgamaḥ|231|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="231">lakṣaṇānāṃ tu miśratvaṃ pittasya ca kaphasya ca||231||</seg> <seg type="unit" n="232">upalakṣya bhiṣagvidvān miśramāvaraṇaṃ vadet| yadyasya vāyornirdiṣṭaṃ sthānaṃ tatretarau sthitau||232||</seg> <seg type="unit" n="233">doṣau bahuvidhān vyādhīn darśayetāṃ yathānijān| āvṛtaṃ śleṣmapittābhyāṃ prāṇaṃ codānameva ca||233||</seg> <seg type="unit" n="234">garīyastvena paśyanti bhiṣajaḥ śāstracakṣuṣaḥ| viśeṣājjīvitaṃ prāṇe udāne saṃśritaṃ balam||234||</seg> <seg type="unit" n="235">syāttayoḥ pīḍanāddhānirāyuṣaśca balasya ca| sarve'pyete'parijñātāḥ parisaṃvatsarāstathā||235||</seg> upekṣaṇādasādhyāḥ syurathavā durupakramāḥ <note place="foot" type="variant" n="62">‘durupakramāt’ iti pā.</note>|236|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="236">hṛdrogo vidradhiḥ plīhā gulmo'tīsāra eva ca||236||</seg> <seg type="unit" n="237">bhavantyupadravāsteṣāmāvṛtānāmupekṣaṇāt| tasmādāvaraṇaṃ vaidyaḥ pavanasyopalakṣayet||237||</seg> <seg type="unit" n="238">pañcātmakasya vātena pittena śleṣmaṇā'pi vā| bhiṣagjitamataḥ samyagupalakṣya samācaret||238||</seg> <seg type="unit" n="239">anabhiṣyandibhiḥ snigdhaiḥ srotasāṃ śuddhikārakaiḥ| kaphapittāviruddhaṃ yadyacca vātānulomanam||239||</seg> <seg type="unit" n="240">sarvasthānāvṛte'pyāśu tat kāryaṃ mārute hitam| yāpanā bastayaḥ prāyo madhurāḥ sānuvāsanāḥ||240||</seg> <seg type="unit" n="241">prasamīkṣya balādhikyaṃ mṛdu vā sraṃsanaṃ hitam| rasāyanānāṃ sarveṣāmupayogaḥ praśasyate||241||</seg> <seg type="unit" n="242">śailasya jatuno'tyarthaṃ payasā guggulostathā| lehaṃ vā bhārgavaproktamabhyaset kṣīrabhuṅnaraḥ||242||</seg> <seg type="unit" n="243">abhayāmalakīyoktamekādaśasitāśatam <note place="foot" type="variant" n="63">‘abhayāmalakīyoktānekādaśa mitāśanaḥ’ iti gaṅgādharaḥ paṭhati</note>| apānenāvṛte sarvaṃ dīpanaṃ grāhi bheṣajam||243||</seg> <seg type="unit" n="244">vātānulomanaṃ yacca pakvāśayaviśodhanam| iti saṅkṣepataḥ proktamāvṛtānāṃ cikitsitam||244||</seg> <seg type="unit" n="245">prāṇādīnāṃ bhiṣak kuryādvitarkya svayameva tat| pittāvṛte tu pittaghnairmārutasyāvirodhibhiḥ| kaphāvṛte kaphaghnaistu mārutasyānulomanaiḥ||245||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="246">loke vāyvarkasomānāṃ durvijñeyā yathā gatiḥ| tathā śarīre vātasya pittasya ca kaphasya ca||246||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="247">kṣayaṃ vṛddhiṃ samatvaṃ ca tathaivāvaraṇaṃ bhiṣak| vijñāya pavanādīnāṃ na pramuhyati karmasu||247||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="248">tatra ślokau- pañcātmanaḥ sthānavaśāccharīre sthānāni karmāṇi ca dehadhātoḥ| prakopahetuḥ kupitaśca rogān sthāneṣu cānyeṣu vṛto'vṛtaśca||248||</seg> <seg type="unit" n="249">prāṇeśvaraḥ prāṇabhṛtāṃ karoti kriyā ca teṣāmakhilā niruktā| tāṃ deśasātmyartubalānyavekṣya prayojayecchāstramatānusārī||249||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne vātavyādhicikitsitaṃ nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ||28||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="29" xml:id="ca.6.29">
          <head>vātaśoṇitacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vātaśoṇitacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">hutāgnihotramāsīnamṛṣimadhye punarvasum| pṛṣṭavān gurumekāgramagniveśo'gnivarcasam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">agnimārutatulyasya saṃsargasyānilāsṛjoḥ| hetulakṣaṇabhaiṣajyānyathāsmai gururabravīt||4||</seg> <seg type="unit" n="5">lavaṇāmlakaṭukṣārasnigdhoṣṇājīrṇabhojanaiḥ| klinnaśuṣkāmbujānūpamāṃsapiṇyākamūlakaiḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kulatthamāṣaniṣpāvaśākādipalalekṣubhiḥ| dadhyāranālasauvīraśuktatakrasurāsavaiḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">viruddhādhyaśanakrodhadivāsvapnaprajāgaraiḥ| prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ miṣṭānnasukhabhojinām <note place="foot" type="variant" n="1">‘miṣṭānnarasabhojinām’ iti, ‘mithyāhāravihāriṇām’ iti ca pā.</note>||7||</seg> <seg type="unit" n="8">acaṅkramaṇaśīlānāṃ kupyate vātaśoṇitam| abhighātādaśuddhyā ca praduṣṭe śoṇite nṛṇām||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kaṣāyakaṭutiktālparūkṣāhārādabhojanāt| hayoṣṭrayānayānāmbukrīḍāplavanalaṅghanaiḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘hayoṣṭrakharayānāmbu...’ iti pā.</note>||9||</seg> <seg type="unit" n="10">uṣṇe cātyadhvavaiṣamyādvyavāyādveganigrahāt <note place="foot" type="variant" n="3">‘cātyadhvagamanāt’ iti pā.</note>| vāyurvivṛddho vṛddhena raktenāvāritaḥ pathi||10||</seg> <seg type="unit" n="11">kṛtsnaṃ sandūṣayedraktaṃ tajjñeyaṃ vātaśoṇitam| khuḍaṃ vātabalāsākhyamāḍhyavātaṃ ca nāmabhiḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tasya sthānaṃ karau pādāvaṅgulyaḥ sarvasandhayaḥ| kṛtvā''dau hastapāde tu mūlaṃ dehe vidhāvati||12||</seg> <seg type="unit" n="13">saukṣmyāt sarvasaratvācca pavanasyāsṛjastathā| taddravatvāt saratvācca dehaṃ gacchan sirāyanaiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">parvasvabhihataṃ kṣubdhaṃ vakratvādavatiṣṭhate| sthitaṃ pittādisaṃsṛṣṭaṃ tāstāḥ sṛjati vedanāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">karoti duḥkhaṃ teṣveva tasmāt prāyeṇa sandhiṣu| bhavanti vedanāstāstā atyarthaṃ duḥsahā nṛṇām||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">svedo'tyarthaṃ na vā kārṣṇyaṃ sparśājñatvaṃ kṣate'tiruk| sandhiśaithilyamālasyaṃ sadanaṃ piḍakodgamaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu| nistodaḥ sphuraṇaṃ bhedo gurutvaṃ suptireva ca||17||</seg> <seg type="unit" n="18">kaṇḍūḥ sandhiṣu rugbhūtvā bhūtvā naśyati cāsakṛt| vaivarṇyaṃ maṇḍalotpattirvātāsṛkpūrvalakṣaṇam||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">uttānamatha gambhīraṃ dvividhaṃ tat pracakṣate| tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ gambhīraṃ tvantarāśrayam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">kaṇḍūdāharugāyāmatodasphuraṇakuñcanaiḥ| anvitā śyāvaraktā tvagbāhye tāmrā tatheṣyate||20||</seg> <seg type="unit" n="21">gambhīre śvayathuḥ stabdhaḥ kaṭhino'ntarbhṛśārtimān| śyāvastāmro'thavā dāhatodasphuraṇapākavān||21||</seg> <seg type="unit" n="22">rugvidāhānvito'bhīkṣṇaṃ vāyuḥ sandhyasthimajjasu| chindanniva caratyantarvakrīkurvaṃśca vegavān||22||</seg> <seg type="unit" n="23">karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīre sarvataścaran| sarvairliṅgaiśca vijñeyaṃ vātāsṛgubhayāśrayam||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatra vāte'dhike vā syādrakte pitte kaphe'pi vā| saṃsṛṣṭeṣu samasteṣu yacca tacchṛṇu lakṣaṇam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">viśeṣataḥ sirāyāmaśūlasphuraṇatodanam <note place="foot" type="variant" n="6">‘...todasphuraṇabhedanam’ iti pā.</note>| śothasya kārṣṇyaṃ raukṣyaṃ ca śyāvatāvṛddhihānayaḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṅkoco'ṅgagraho'tiruk| kuñcanastambhane śītapradveṣaścānile'dhike||26||</seg> <seg type="unit" n="27">śvayathurbhṛśaruk <note place="foot" type="variant" n="7">‘rakte śotho'tiruk’ iti pā.</note> todastāmraścimicimāyate| snigdharūkṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍūkledānvito'sṛji <note place="foot" type="variant" n="8">‘bhṛśam’ iti pā.</note>||27||</seg> <seg type="unit" n="28">vidāho vedanā mūrcchā svedastṛṣṇā mado bhramaḥ| rāgaḥ pākaśca bhedaśca śoṣaścoktāni paittike||28||</seg> <seg type="unit" n="29">staimityaṃ gauravaṃ snehaḥ suptirmandā ca ruk kaphe| hetulakṣaṇasaṃsargādvidyāddvandvatridoṣajam||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ, yāpyaṃ dvidoṣajam| tridoṣajamasādhyaṃ syādyasya ca syurupadravāḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">asvapnārocakaśvāsamāṃsakothaśirograhāḥ| mūrcchāyamadaruktṛṣṇājvaramohapravepakāḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">hikkāpāṅgulyavīsarpapākatodabhramaklamāḥ| aṅgulīvakratā sphoṭā dāhamarmagrahārbudāḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">etairupadravairvarjyaṃ mohenaikena vā'pi yat| samprasrāvi vivarṇaṃ ca stabdhamarbudakṛcca yat||33||</seg> <seg type="unit" n="34">varjayeccaiva saṅkocakaramindriyatāpanam| akṛtsnopadravaṃ yāpyaṃ sādhyaṃ syānnirupadravam||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">raktamārgaṃ nihantyāśu <note place="foot" type="variant" n="11">‘vihatyāśu’ iti pā.</note> śākhāsandhiṣu mārutaḥ| niviśyānyonyamāvārya <note place="foot" type="variant" n="12">‘ābādhya’ iti pā.</note> vedanābhirharedasūn||35||</seg> <seg type="unit" n="36">tatra muñcedasṛk śṛṅgajalaukaḥsūcyalābubhiḥ| pracchanairvā sirābhirvā yathādoṣaṃ yathābalam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">rugdāhaśūlatodārtādasṛk <note place="foot" type="variant" n="13">‘rugdāhatodarāgārtāda...’ iti pā.</note> srāvyaṃ jalaukasā| śṛṅgaistumbairharet suptikaṇḍūcimicimāyanāt||37||</seg> <seg type="unit" n="38">deśāddeśaṃ vrajat srāvyaṃ sirābhiḥ pracchanena vā| aṅgaglānau na tu srāvyaṃ rūkṣe vātottare ca yat <note place="foot" type="variant" n="14">‘rūkṣaṃ vātottaraṃ ca yat’ iti pā.</note>||38||</seg> <seg type="unit" n="39">gambhīraṃ śvayathuṃ stambhaṃ kampaṃ snāyusirāmayān| glāniṃ cāpi sasaṅkocāṃ kuryādvāyurasṛkkṣayāt||39||</seg> <seg type="unit" n="40">khāñjyādīn vātarogāṃśca mṛtyuṃ cātyavasecanāt| kuryāttasmāt pramāṇena snigdhādraktaṃ vinirharet||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">virecyaḥ snehayitvā''dau snehayuktairvirecanaiḥ| rūkṣairvā mṛdubhiḥ śastamasakṛdvastikarma ca||41||</seg> sekābhyaṅgapradehānnasnehāḥ prāyo'vidāhinaḥ| vātarakte praśasyanta ...|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">... viśeṣaṃ tu nibodha me||42||</seg> <seg type="unit" n="43">bāhyamālepanābhyaṅgapariṣekopanāhanaiḥ| virekāsthāpanasnehapānairgambhīramācaret||43||</seg> <seg type="unit" n="44">sarpistailavasāmajjāpānābhyañjanabastibhiḥ| sukhoṣṇairupanāhaiśca vātottaramupācaret||44||</seg> <seg type="unit" n="45">virecanairghṛtakṣīrapānaiḥ sekaiḥ sabastibhiḥ| śītairnirvāpaṇaiścāpi raktapittottaraṃ jayet||45||</seg> <seg type="unit" n="46">vamanaṃ mṛdu nātyarthaṃ snehasekau vilaṅghanam| koṣṇā lepāśca śasyante vātarakte kaphottare||46||</seg> <seg type="unit" n="47">kaphavātottare śītaiḥ pralipte vātaśoṇite| dāhaśotharujākaṇḍūvivṛddhiḥ stambhanādbhavet||47||</seg> <seg type="unit" n="48">raktapittottare coṣṇairdāhaḥ kledo'vadāraṇam| bhavettasmādbhiṣagdoṣabalaṃ buddhvā''caretkriyām||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">divāsvapnaṃ sasantāpaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā| kaṭūṣṇaṃ gurvabhiṣyandi lavaṇāmlaṃ ca varjayet||49||</seg> <seg type="unit" n="50">purāṇā yavagodhūmanīvārāḥ śāliṣaṣṭikāḥ| bhojanārthaṃ rasārthaṃ vā viṣkirapratudā hitāḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">āḍhakyaścaṇakā mudgā masūrāḥ samakuṣṭhakāḥ| yūṣārthaṃ bahusarpiṣkāḥ praśastā vātaśoṇite||51||</seg> <seg type="unit" n="52">suniṣaṇṇakavetrāgrakākamācīśatāvarī| vāstukopodikāśākaṃ śākaṃ sauvarcalaṃ tathā||52||</seg> <seg type="unit" n="53">ghṛtamāṃsarasairbhṛṣṭaṃ śākasātmyāya dāpayet| vyañjanārthaṃ, tathā gavyaṃ māhiṣājaṃ payo hitam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">iti saṅkṣepataḥ proktaṃ vātaraktacikitsitam| etadeva punaḥ sarvaṃ vyāsataḥ sampravakṣyate||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">śrāvaṇīkṣīrakākolījīvakarṣabhakaiḥ samaiḥ| siddhaṃ samadhukaiḥ sarpiḥ sakṣīraṃ vātaraktanut||55||</seg> <seg type="unit" n="56">balāmatibalāṃ medāmātmaguptāṃ śatāvarīm| kākolīṃ kṣīrakākolīṃ rāsnāmṛddhiṃ ca peṣayet||56||</seg> <seg type="unit" n="57">ghṛtaṃ caturguṇakṣīraṃ taiḥ siddhaṃ vātaraktanut| hṛtpāṇḍurogavīsarpakāmalājvaranāśanam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">trāyantikātāmalakīdvikākolīśatāvarī| kaśerukākaṣāyeṇa kalkairebhiḥ paceddhṛtam||58||</seg> <seg type="unit" n="59">dattvā parūṣakādrākṣākāśmaryekṣurasān samān| pṛthagvidāryāḥ svarasaṃ tathā kṣīraṃ caturguṇam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">etat prāyogikaṃ sarpiḥ pārūṣakamiti smṛtam| vātarakte kṣate kṣīṇe vīsarpe paittike jvare||60||</seg> iti pārūṣakaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">dve pañcamūle varṣābhūmeraṇḍaṃ sapunarnavam| mudgaparṇīṃ mahāmedāṃ māṣaparṇīṃ śatāvarīm||61||</seg> <seg type="unit" n="62">śaṅkhapuṣpīmavākpuṣpīṃ rāsnāmatibalāṃ balām| pṛthagdvipalikaṃ kṛtvā jaladroṇe vipācayet||62||</seg> <seg type="unit" n="63">pādaśeṣe samān kṣīradhātrīkṣucchāgalān rasān| ghṛtāḍhakena saṃyojya śanairmṛdvagninā pacet||63||</seg> <seg type="unit" n="64">kalkānāvāpya mede dve kāśmaryaphalamutpalam| tvakkṣīrīṃ pippalīṃ drākṣāṃ padmabījaṃ punarnavām||64||</seg> <seg type="unit" n="65">nāgaraṃ kṣīrakākolīṃ padmakaṃ bṛhatīdvayam| vīrāṃ śṛṅgāṭakaṃ bhavyamurumāṇaṃ nikocakam||65||</seg> <seg type="unit" n="66">kharjūrākṣoṭavātāmamuñjātābhiṣukāṃstathā| etairghṛtāḍhake siddhe kṣaudraṃ śīte pradāpayet||66||</seg> <seg type="unit" n="67">samyak siddhaṃ ca vijñāya suguptaṃ sannidhāpayet| kṛtarakṣāvidhiṃ caukṣe prāśayedakṣasammitam||67||</seg> <seg type="unit" n="68">pāṇḍurogaṃ jvaraṃ hikkāṃ svarabhedaṃ bhagandaram| pārśvaśūlaṃ kṣayaṃ kāsaṃ plīhānaṃ vātaśoṇitam||68||</seg> <seg type="unit" n="69">kṣataśoṣamapasmāramaśmarīṃ śarkarāṃ tathā| sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca mūtrasaṅgaṃ ca nāśayet||69||</seg> <seg type="unit" n="70">balavarṇakaraṃ dhanyaṃ valīpalitanāśanam| jīvanīyamidaṃ sarpirvṛṣyaṃ vandhyāsutapradam||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">drākṣāmadhu(dhū)katoyābhyāṃ siddhaṃ vā sasitopalam| pibeddhṛtaṃ tathā kṣīraṃ guḍūcīsvarase śṛtam||71||</seg> <seg type="unit" n="72">jīvakarṣabhakau medāmṛṣyaproktāṃ śatāvarīm| madhukaṃ madhuparṇīṃ ca kākolīdvayameva ca||72||</seg> <seg type="unit" n="73">mudgamāṣākhyaparṇinyau daśamūlaṃ punarnavām| balāmṛtāvidārīśca sāśvagandhāśmabhedakāḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">eṣāṃ kaṣāyakalkābhyāṃ sarpistailaṃ ca sādhayet| lābhataśca vasāmajjadhānvaprātudavaiṣkiram||74||</seg> <seg type="unit" n="75">caturguṇena payasā tat siddhaṃ vātaśoṇitam| sarvadehāśritaṃ hanti vyādhīn ghorāṃśca vātajān||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">sthirā śvadaṃṣṭrā bṛhatī sārivā saśatāvarī| kāśmaryāṇyātmaguptā ca vṛścīro dve bale tathā||76||</seg> <seg type="unit" n="77">eṣāṃ kvāthe catuḥkṣīraṃ pṛthak tailaṃ pṛthagghṛtam| medāśatāvarīyaṣṭijīvantījīvakarṣabhaiḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">paktvā mātrā tataḥ kṣīratriguṇā'dhyardhaśarkarā| khajena mathitā peyā vātarakte tridoṣaje||78||</seg> <seg type="unit" n="79">tailaṃ payaḥ śarkarāṃ ca pāyayedvā sumūrcchitam| sarpistailasitākṣaudrairmiśraṃ vā'pi pibet payaḥ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">aṃśumatyā śṛtaḥ prasthaḥ payaso dvisitopalaḥ| pāne praśasyate tadvat pippalīnāgaraiḥ śṛtaḥ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">balāśatāvalīrāsnādaśamūlaiḥ sapīlubhiḥ| śyāmairaṇḍasthirābhiśca vātārtighnaṃ śṛtaṃ payaḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">dhāroṣṇaṃ mūtrayuktaṃ vā kṣīraṃ doṣānulomanam| pibedvā satrivṛccūrṇaṃ pittaraktāvṛtānilaḥ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">kṣīreṇairaṇḍatailaṃ vā prayogeṇa pibennaraḥ| bahudoṣo virekārthaṃ jīrṇe kṣīraudanāśanaḥ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">kaṣāyamabhayānāṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘kaṣāyamamṛtānāṃ’ iti pā.</note> vā ghṛtabhṛṣṭaṃ pibennaraḥ| kṣīrānupānaṃ trivṛtācūrṇaṃ drākṣārasena vā||84||</seg> <seg type="unit" n="85">kāśmaryaṃ trivṛtāṃ drākṣāṃ triphalāṃ saparūṣakām| śṛtaṃ pibedvirekāya lavaṇakṣaudrasaṃyutam||85||</seg> <seg type="unit" n="86">triphalāyāḥ kaṣāyaṃ vā pibet kṣaudreṇa saṃyutam| dhātrīharidrāmustānāṃ kaṣāyaṃ vā kaphādhikaḥ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">yogaiśca kalpavihitairasakṛttaṃ virecayet| mṛdubhiḥ snehasaṃyuktairjñātvā vātaṃ malāvṛtam||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">nirharedvā malaṃ tasya saghṛtaiḥ kṣīrabastibhiḥ| na hi bastisamaṃ kiñcidvātaraktacikitsitam||88||</seg> <seg type="unit" n="89">bastivaṅkṣaṇapārśvoruparvāsthijaṭharārtiṣu| udāvarte ca śasyante nirūhāḥ sānuvāsanāḥ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">dadyāttailāni cemāni bastikarmaṇi buddhimān| nasyābhyañjanasekeṣu dāhaśūlopaśāntaye||90||</seg> <seg type="unit" n="91">madhuyaṣṭyāstulāyāstu <note place="foot" type="variant" n="16">‘madhuparṇyāḥ’ iti pā.</note> kaṣāye pādaśeṣite| tailāḍhakaṃ samakṣīraṃ pacet kalkaiḥ palonmitaiḥ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">śatapuṣpāvarīmūrvāpayasyāgurucandanaiḥ| sthirāhaṃsapadīmāṃsīdvimedāmadhuparṇibhiḥ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">kākolīkṣīrakākolītāmalakyṛddhipadmakaiḥ| jīvakarṣabhajīvantītvakpatranakhavālakaiḥ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāsārivaindrīvitunnakaiḥ| catuṣprayogāttaddhanti tailaṃ mārutaśoṇitam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">sopadravaṃ sāṅgaśūlaṃ sarvagātrānugaṃ tathā| vātāsṛkpittadāhārtijvaraghnaṃ balavarṇakṛt||95||</seg> iti madhuparṇyāditailam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">madhukasya śataṃ drākṣā kharjūrāṇi parūṣakam| madhūkaudanapākyau ca prasthaṃ muñjātakasya ca||96||</seg> <seg type="unit" n="97">kāśmaryāḍhakamityetaccaturdroṇe pacedapām| śeṣe'ṣṭabhāge pūte ca tasmiṃstailāḍhakaṃ pacet||97||</seg> <seg type="unit" n="98">tathā''malakakāśmaryavidārīkṣurasaiḥ samaiḥ| caturdroṇena payasā kalkaṃ dattvā palonmitam||98||</seg> <seg type="unit" n="99">kadambāmalakākṣoṭapadmabījakaśerukam| śṛṅgāṭakaṃ śṛṅgaveraṃ lavāṇaṃ pippalīṃ sitām||99||</seg> <seg type="unit" n="100">jīvanīyaiśca saṃsiddhaṃ kṣaudraprasthena saṃsṛjet| nasyābhyañjanapāneṣu bastau cāpi niyojayet||100||</seg> <seg type="unit" n="101">vātavyādhiṣu sarveṣu manyāstambhe hanugrahe| sarvāṅgaikāṅgavāte ca kṣatakṣīṇe kṣatajvare||101||</seg> <seg type="unit" n="102">sukumārakamityetadvātāsrāmayanāśanam| svaravarṇakaraṃ tailamārogyabalapuṣṭidam||102||</seg> <seg type="unit" n="103">iti sukumārakatailam| guḍūcīṃ madhukaṃ hrasvaṃ pañcamūlaṃ punarnavām| rāsnāmeraṇḍamūlaṃ ca jīvanīyāni lābhataḥ||103||</seg> <seg type="unit" n="104">palānāṃ śatakairbhāgairbalāpañcaśataṃ tathā| kolabilvayavānmāṣānkulatthāṃścāḍhakonmitān||104||</seg> <seg type="unit" n="105">kāśmaryāṇāṃ suśuṣkāṇāṃ droṇaṃ droṇaśate'mbhasi| sādhayejjarjaraṃ dhautaṃ caturdroṇaṃ ca śeṣayet||105||</seg> <seg type="unit" n="106">tailadroṇaṃ pacettena dattvā pañcaguṇaṃ payaḥ| piṣṭvā tripalikaṃ caiva candanośīrakeśaram||106||</seg> <seg type="unit" n="107">patrailāgurukuṣṭhāni tagaraṃ madhuyaṣṭikām| mañjiṣṭhāṣṭapalaṃ caiva tat siddhaṃ sārvayaugikam||107||</seg> <seg type="unit" n="108">vātarakte kṣatakṣīṇe bhārārte kṣīṇaretasi| vepanākṣepabhagnānāṃ sarvāṅgaikāṅgarogiṇām||108||</seg> <seg type="unit" n="109">yonidoṣamapasmāramunmādaṃ khañjapaṅgutām| hanyāt prasavanaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘puṃsavanaṃ’ iti pā.</note> caitattailāgryamamṛtāhvayam||109||</seg> ityamṛtādyaṃ tailam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">padmavetasayaṣṭyāhvaphenilāpadmakotpalaiḥ| pṛthakpañcapalairdarbhabalācandanakiṃśukaiḥ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">jale śṛtaiḥ pacettailaprasthaṃ sauvīrasammitam| lodhrakālīyakośīrajīvakarṣabhakeśaraiḥ||111||</seg> <seg type="unit" n="112">madayantīlatāpatrapadmakeśarapadmakaiḥ| prapauṇḍarīkakāśmaryamāṃsīmedāpriyaṅgubhiḥ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">kuṅkumasya palārdhena mañjiṣṭhāyāḥ palena ca| mahāpadmamidaṃ tailaṃ vātāsṛgjvaranāśanam||113||</seg> iti mahāpadmaṃ tailam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">padmakośīrayaṣṭyāhvarajanīkvāthasādhitam| syāt piṣṭaiḥ sarjamañjiṣṭhāvīrākākolicandanaiḥ||114||</seg> khuḍḍākapadmakamidaṃ tailaṃ vātāsradāhanut|115| iti khuḍḍākapadmakaṃ tailam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">śatena yaṣṭimadhukāt sādhyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">tasmiṃstaile caturdroṇe madhukasya palena tu| siddhaṃ madhukakāśmaryasairvā vātaraktanut||116||</seg> <seg type="unit" n="117">madhuparṇyāḥ palaṃ piṣṭvā tailaprasthaṃ caturguṇe| kṣīre sādhyaṃ śataṃ kṛtvā tadevaṃ madhukācchate||117||</seg> <seg type="unit" n="118">siddhaṃ deyaṃ tridoṣe <note place="foot" type="variant" n="18">‘viṣonmādavātāsraśvāsakāsanut’ iti pā.</note> syādvātāsre śvāsakāsanut| hṛtpāṇḍurogavīsarpakāmalādāhanāśanam||118||</seg> iti śatapākaṃ madhukatailam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">balākaṣāyakalkābhyāṃ tailaṃ kṣīrasamaṃ pacet| sahasraṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘sahasraśatapākaṃ vā’ iti pā.</note> śatavāraṃ vā vātāsṛgvātaroganut||119||</seg> <seg type="unit" n="120">rasāyanamidaṃ śreṣṭhamindriyāṇāṃ prasādanam| jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ svaryaṃ śukrāsṛgdoṣanāśanam||120||</seg> iti sahasrapākaṃ śatapākaṃ vā balātailam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">guḍūcīrasadugdhābhyāṃ tailaṃ drākṣārasena vā| siddhaṃ madhukakāśmaryarasairvā vātaraktanut||121||</seg> <seg type="unit" n="122">āranālāḍhake tailaṃ pādasarjarasaṃ śṛtam| prabhūte khajitaṃ toye jvaradāhārtinut param||122||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">samadhūcchiṣṭamāñjiṣṭhaṃ sasarjarasasārivam| piṇḍatailaṃ tadabhyaṅgādbātaraktarujāpaham||123||</seg> iti piṇḍatailam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">daśamūlaśṛtaṃ kṣīraṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam| pariṣeko'nilaprāye tadvat koṣṇena sarpiṣā||124||</seg> <seg type="unit" n="125">snehairmadhurasiddhairvā caturbhiḥ pariṣecayet| stambhākṣepakaśūlārtaṃ koṣṇairdāhe tu śītalaiḥ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">tadvadgavyāvikacchāgaiḥ kṣīraistailavimiśritaiḥ| kvāthairvā jīvanīyānāṃ pañcamūlasya vā bhiṣak||126||</seg> <seg type="unit" n="127">drākṣekṣurasamadyāni dadhimastvamlakāñjikam| sekārthe taṇḍulakṣaudraśarkarāmbu ca śasyate||127||</seg> <seg type="unit" n="128">kumudotpalapadmādyairmaṇihāraiḥ sacandanaiḥ| śītatoyānugairdāhe prokṣaṇaṃ sparśanaṃ hitam||128||</seg> <seg type="unit" n="129">candrapādāmbusaṃsikte kṣaumapadmadalacchade| śayane pulinasparśaśītamārutavījite||129||</seg> <seg type="unit" n="130">candanārdrastanakarāḥ priyā nāryaḥ priyaṃvadāḥ| sparśaśītāḥ sukhasparśā ghnanti dāhaṃ rujaṃ klamam||130||</seg> <seg type="unit" n="131">sarāge saruje dāhe raktaṃ visrāvya lepayet| madhukāśvatthatvaṅmāṃsīvīrodumbaraśādvalaiḥ||131||</seg> <seg type="unit" n="132">jalajairyavacūrṇairvā sayaṣṭyāhvapayoghṛtaiḥ| sarpiṣā jīvanīyairvā piṣṭairlepo'rtidāhanut||132||</seg> <seg type="unit" n="133">tilāḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘elāpriyālamadhukabisaṃ’ iti pā.</note> priyālo madhukaṃ bisaṃ mūlaṃ ca vetasāt| ājena payasā piṣṭaḥ pralepo dāharāganut||133||</seg> <seg type="unit" n="134">prapauṇḍarīkamañjiṣṭhādārvīmadhukacandanaiḥ| sitopalairakāsaktumasūrośīrapadmakaiḥ||134||</seg> <seg type="unit" n="135">lepo rugdāhavīsarparāgaśophanivāraṇaḥ| pittaraktottare tvete, lepān vātottare śṛṇu||135||</seg> <seg type="unit" n="136">vātaghnaiḥ sādhitaḥ snigdhaḥ sakṣīramudgapāyasaḥ <note place="foot" type="variant" n="22">‘kṛsaro mudgapāyasaḥ’ iti pā.</note>| tilasarṣapapiṇḍairvā'pyupanāho rujāpahaḥ||136||</seg> <seg type="unit" n="137">audakaprasahānūpaveśavārāḥ susaṃskṛtāḥ| jīvanīyauṣadhaiḥ snehayuktāḥ syurupanāhane||137||</seg> <seg type="unit" n="138">stambhatodarugāyāmaśothāṅgagrahanāśanāḥ| jīvanīyauṣadhaiḥ siddhā sapayaskā vasā'pi vā||138||</seg> <seg type="unit" n="139">ghṛtaṃ sahacarānmūlaṃ jīvantī cchāgalaṃ payaḥ| lepaḥ piṣṭāstilāstadvadbhṛṣṭāḥ payasi nirvṛtāḥ||139||</seg> <seg type="unit" n="140">kṣīrapiṣṭamumālepameraṇḍasya phalāni ca| kuryācchūlanivṛttyarthaṃ śatāhvāmanile'dhike||140||</seg> <seg type="unit" n="141">samūlāgracchadairaṇḍakvāthe dviprāsthikaṃ pṛthak| ghṛtaṃ tailaṃ vasā majjā cānūpamṛgapakṣiṇām||141||</seg> <seg type="unit" n="142">kalkārthe jīvanīyāni gavyaṃ kṣīramathājakam| haridrotpalakuṣṭhailāśatāhvāśvahanacchadān <note place="foot" type="variant" n="23">‘...varuṇacchadān’ iti pā.</note>||142||</seg> <seg type="unit" n="143">bilvamātrān pṛthak puṣpaṃ kākubhaṃ cāpi sādhayet| madhūcchiṣṭapalānyaṣṭau dadyācchīte'vatārite||143||</seg> <seg type="unit" n="144">śūlenaiṣo'rditāṅgānāṃ lepaḥ sandhigate'nile| vātarakte cyute bhagne khañje kubje ca śasyate||144||</seg> <seg type="unit" n="145">śophagauravakaṇḍvādyairyukte tvasmin kaphottare| mūtrakṣārasurāpakvaṃ ghṛtamabhyañjane hitam||145||</seg> <seg type="unit" n="146">padmakaṃ tvak samadhukaṃ sārivā ceti tairghṛtam| siddhaṃ samadhuśuktaṃ syāt sekābhyaṅge kaphottare||146||</seg> <seg type="unit" n="147">kṣārastailaṃ <note place="foot" type="variant" n="24">‘kṣīraṃ tailaṃ’ iti pā.</note> gavāṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘ghṛtaṃ’ iti pā.</note> mūtraṃ jalaṃ ca kaṭukaiḥ śṛtam| pariṣeke praśaṃsanti vātarakte kaphottare||147||</seg> <seg type="unit" n="148">lepaḥ sarṣapanimbārkahiṃsrākṣīratilairhitaḥ| śreṣṭhaḥ siddhaḥ <note place="foot" type="variant" n="26">‘saktughṛtakṣīrakapitthatvagbhireva ca’ iti pā.</note> kapitthatvagghṛtakṣīraiḥ sasaktubhiḥ||148||</seg> <seg type="unit" n="149">gṛhadhūmo vacā kuṣṭhaṃ śatāhvā rajanīdvayam| pralepaḥ śūlanudvātarakte vātakaphottare||149||</seg> <seg type="unit" n="150">tagaraṃ tvak śatāhvailā kuṣṭhaṃ mustaṃ hareṇukā| dāru vyāghranakhaṃ cāmlapiṣṭaṃ vātakaphāsranut||150||</seg> <seg type="unit" n="151">madhuśigrorhitaṃ tadvadbījaṃ dhānyāmlasaṃyutam| muhūrtaṃ liptamamlaiśca siñcedvātakaphottaram||151||</seg> <seg type="unit" n="152">triphalāvyoṣapatrailātvakkṣīrīcitrakaṃ vacām| viḍaṅgaṃ pippalīmūlaṃ romaśaṃ vṛṣakatvacam||152||</seg> <seg type="unit" n="153">ṛddhiṃ tāmalakīṃ cavyaṃ samabhāgāni peṣayet| kalyaṃ liptamayaspātre <note place="foot" type="variant" n="27">‘kalkairliptvā''yasīṃ pātrīṃ’ iti pā.</note> madhyāhne bhakṣayettataḥ||153||</seg> <seg type="unit" n="154">varjayeddadhiśuktāni kṣāraṃ vairodhikāni ca| vātāsre sarvadoṣe'pi hitaṃ śūlārdite param||154||</seg> <seg type="unit" n="155">buddhvā sthānaviśeṣāṃśca doṣāṇāṃ ca balābalam| cikitsitamidaṃ kuryādūhāpohavikalpavit||155||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="156">kupite mārgasaṃrodhānmedaso vā kaphasya vā| ativṛddhyā'nile <note place="foot" type="variant" n="29">‘ativṛddhe’ iti pā.</note> nādau śastaṃ snehanabṛṃhaṇam||156||</seg> <seg type="unit" n="157">vyāyāmaśodhanāriṣṭamūtrapānairvirecanaiḥ| takrābhayāprayogaiśca kṣapayet kaphamedasī||157||</seg> <seg type="unit" n="158">bodhavṛkṣakaṣāyaṃ tu prapibenmadhunā saha| vātaraktaṃ jayatyāśu tridoṣamapi dāruṇam||158||</seg> <seg type="unit" n="159">purāṇayavagodhūmasīdhvariṣṭasurāsavaiḥ| śilājatuprayogaiśca guggulormākṣikasya ca||159||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="160">gambhīre raktamākrāntaṃ syāccettadvātavajjayet| paścādvāte kriyāṃ kuryādvātaraktaprasādanīm||160||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">raktapittātivṛddhyā tu pākamāśu niyacchati| bhinnaṃ sravati vā raktaṃ vidagdhaṃ pūyameva vā||161||</seg> <seg type="unit" n="162">tayoḥ kriyā vidhātavyā bhedaśodhanaropaṇaiḥ <note place="foot" type="variant" n="30">‘vyadhaśodharopaṇaiḥ’ iti, ‘bhedaśodhanadāraṇaiḥ’ iti ca pā.</note>| kuryādupadravāṇāṃ ca kriyāṃ svāṃ svāccikitsitāt||162||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">tatra ślokāḥ- hetuḥ sthānāni mūlaṃ ca yasmāt prāyeṇa sandhiṣu| kupyati prāk ca yadrūpaṃ dvividhasya ca lakṣaṇam||163||</seg> <seg type="unit" n="164">pṛthagbhinnasya liṅgaṃ ca doṣādhikyamupadravāḥ| sādhyaṃ yāpyamasādhyaṃ ca kriyā sādhyasya cākhilā||164||</seg> <seg type="unit" n="165">vātaraktasya nirdiṣṭā samāsavyāsatastathā| maharṣiṇā'gniveśāya tathaivāvasthikī kriyā||165||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsitasthāne vātaśoṇitacikitsitaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ||29||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="30" xml:id="ca.6.30">
          <head>yonivyāpaccikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto yonivyāpaccikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">divyatīrthauṣadhimataścitradhātuśilāvataḥ| puṇye himavataḥ pārśve surasiddharṣisevite||3||</seg> <seg type="unit" n="4">viharantaṃ tapoyogāttattvajñānārthadarśinam| punarvasuṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘kṛṣṇātreyaṃ’ iti pā.</note> jitātmānamagniveśo'nu pṛṣṭavān||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bhagavan! yadapatyānāṃ mūlaṃ nāryaḥ paraṃ nṛṇām| tadvighāto gadaiścāsāṃ kriyate yonimāśritaiḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">tasmātteṣāṃ samutpattimutpannānāṃ ca lakṣaṇam| sauṣadhaṃ śrotumicchāmi prajānugrahakāmyayā||6||</seg> <seg type="unit" n="7">iti śiṣyeṇa pṛṣṭastu provācarṣivaro'trijaḥ| viṃśatirvyāpado yonernirdiṣṭā rogasaṅgrahe||7||</seg> <seg type="unit" n="8">mithyācāreṇa tāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca| jāyante bījadoṣācca daivācca śṛṇu tāḥ pṛthak||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">vātalāhāraceṣṭāyā vātalāyāḥ samīraṇaḥ| vivṛddho yonimāśritya yonestodaṃ savedanam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">stambhaṃ pipīlikāsṛptimiva karkaśatāṃ tathā| karoti suptimāyāsaṃ vātajāṃścāparān gadān||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sā syāt saśabdarukphenatanurūkṣārtavā'nilāt| vyāpatkaṭvamlalavaṇakṣārādyaiḥ pittajā bhavet||11||</seg> <seg type="unit" n="12">dāhapākajvaroṣṇārtā nīlapītāsitārtavā| bhṛśoṣṇakuṇapasrāvā yoniḥ syātpittadūṣitā||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kapho'bhiṣyandibhirvṛddho yoniṃ ceddūṣayet striyāḥ| sa kuryāt picchilāṃ śītāṃ kaṇḍugrastālpavedanām||13||</seg> <seg type="unit" n="14">pāṇḍuvarṇāṃ tathā pāṇḍupicchilārtavavāhinīm| samaśnantyā rasān sarvāndūṣayitvā trayo malāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">yonigarbhāśayasthāḥ svairyoniṃ yuñjanti lakṣaṇaiḥ| sā bhaveddāhaśūlārtā śvetapicchilavāhinī||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">raktapittakarairnāryā raktaṃ pittena dūṣitam| atipravartate yonyāṃ labdhe garbhe'pi sāsṛjā <note place="foot" type="variant" n="3">‘sā'prajā’ iti pā.</note>||16||</seg> <seg type="unit" n="17">yonigarbhāśayasthaṃ cet pittaṃ sandūṣayedasṛk| sā'rajaskā matā kārśyavaivarṇyajananī bhṛśam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">yonyāmadhāvanāt kaṇḍūṃ jātāḥ kurvanti jantavaḥ| sā syādacaraṇā kaṇḍvā tayā'tinarakāṅkṣiṇī||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pavano'tivyavāyena śophasuptirujaḥ striyāḥ| karoti kupito yonau sā cāticaraṇā matā||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">maithunādatibālāyāḥ pṛṣṭhakaṭyūruvaṅkṣaṇam| rujan dūṣayate yoniṃ vāyuḥ prākcaraṇā hi sā||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">garbhiṇyāḥ śleṣmalābhyāsācchardiniḥśvāsanigrahāt| vāyuḥ kruddhaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘vāyurvṛddhaḥ’ iti pā.</note> kaphaṃ yonimupanīya pradūṣayet||21||</seg> <seg type="unit" n="22">pāṇḍuṃ satodamāsrāvaṃ śvetaṃ sravati vā kapham| kaphavātāmayavyāptā sā syādyonirupaplutā||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">pittalāyā nṛsaṃvāse kṣavathūdgāradhāraṇāt| pittasammūrcchito vāyuryoniṃ dūṣayati striyāḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">śūnā sparśākṣamā sārtirnīlapītamasṛk sravet| śroṇivaṅkṣaṇapṛṣṭhārtijvarārtāyāḥ pariplutā||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">vegodāvartanādyonimudāvartayate'nilaḥ| sā rugārtā rajaḥ kṛcchreṇodāvṛttaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘kṛcchreṇodāvṛttya’ iti pā.</note> vimuñcati||25||</seg> <seg type="unit" n="26">ārtave sā vimukte tu tatkṣaṇaṃ labhate sukham| rajaso gamanādūrdhvaṃ jñeyodāvartinī budhaiḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">akāle vāhamānāyā garbheṇa pihito'nilaḥ| karṇikāṃ janayedyonau śleṣmaraktena mūrcchitaḥ||27||</seg> raktamārgāvarodhinyā sā <note place="foot" type="variant" n="7">‘tayā karṇikayā'nvitā| sā yoniḥ sarvabhiṣajāṃ nāmataḥ karṇinī matā’ iti pā.</note> tayā karṇinī matā|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">raukṣyādvāyuryadā garbhaṃ jātaṃ jātaṃ vināśayet||28||</seg> duṣṭaśoṇitajaṃ nāryāḥ putraghnī nāma sā matā|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">vyavāyamatitṛptāyā bhajantyāstvannapīḍitaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">vāyurmithyāsthitāṅgāyā yonisrotasi saṃsthitaḥ| vakrayatyānanaṃ yonyāḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘yonermukhaṃ vakrayati’ iti pā.</note> sā'sthimāṃsānilārtibhiḥ||30||</seg> bhṛśārtirmaithunāśaktā yonirantarmukhī matā|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">garbhasthāyāḥ striyā raukṣyādvāyuryoniṃ pradūṣayan||31||</seg> mātṛdoṣādaṇudvārāṃ kuryāt sūcīmukhī tu sā|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">vyavāyakāle rundhantyā vegān prakupito'nilaḥ||32||</seg> kuryādviṇmūtrasaṅgārtiṃ śoṣaṃ yonimukhasya ca|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">ṣaḍahāt saptarātrādvā śukraṃ garbhāśayaṃ gatam||33||</seg> sarujaṃ nīrujaṃ vā'pi yā sravet sā tu vāminī|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">bījadoṣāttu garbhasthamārutopahatāśayā||34||</seg> nṛdveṣiṇyastanī caiva ṣaṇḍhī syādanupakramā|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">viṣamaṃ duḥkhaśayyāyāṃ maithunāt kupito'nilaḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">garbhāśayasya yonyāśca mukhaṃ viṣṭambhayet striyāḥ| asaṃvṛtamukhī sārtī <note place="foot" type="variant" n="9">‘sārtiḥ saphenārtavavāhinī’ iti pā.</note> rūkṣaphenāsravāhinī||36||</seg> māṃsotsannā mahāyoniḥ parvavaṅkṣaṇaśūlinī|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">ityetairlakṣaṇaiḥ proktā viṃśatiryonijā gadāḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">na śukraṃ dhārayatyebhirdoṣairyonirupadrutā| tasmādgarbhaṃ na gṛhṇāti strī gacchatyāmayān bahūn||38||</seg> gulmārśaḥpradarādīṃśca vātādyaiścātipīḍanam|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">āsāṃ ṣoḍaśa yāstvantyā ādye dve pittadoṣaje||39||</seg> <seg type="unit" n="40">pariplutā vāminī ca vātapittātmike mate| karṇinyupaplute vātakaphāccheṣāstu vātajāḥ||40||</seg> dehaṃ vātādayastāsāṃ svairliṅgaiḥ pīḍayanti hi|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">snehanasvedabastyādi vātajāsvanilāpaham||41||</seg> <seg type="unit" n="42">kārayedraktapittaghnaṃ śītaṃ pittakṛtāsu ca| śleṣmajāsu ca rūkṣoṣṇaṃ karma kuryādvicakṣaṇaḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">sannipāte vimiśraṃ tu saṃsṛṣṭāsu ca kārayet| snigdhasvinnāṃ tathā yoniṃ duḥsthitāṃ sthāpayetpunaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">pāṇinā nāmayejjihmāṃ saṃvṛtāṃ vardhayet punaḥ| praveśayenniḥsṛtāṃ ca vivṛtāṃ parivartayet||44||</seg> <seg type="unit" n="45">yoniḥ sthānāpavṛttā hi śalyabhūtā matā striyāḥ| sarvāṃ vyāpannayoniṃ tu karmabhirvamanādibhiḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">mṛdubhiḥ pañcabhirnārīṃ snigdhasvinnāmupācaret| sarvataḥ suviśuddhāyāḥ śeṣaṃ karma vidhīyate||46||</seg> <seg type="unit" n="47">vātavyādhiharaṃ karma vātārtānāṃ sadā hitam| audakānūpajairmāṃsaiḥ kṣīraiḥ satilataṇḍulaiḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">savātaghnauṣadhairnāḍīkumbhīsvedairupācaret| aktāṃ lavaṇatailena sāśmaprastarasaṅkaraiḥ||48||</seg> svinnāṃ koṣṇāmbusiktāṅgīṃ vātaghnairbhojayedrasaiḥ|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">balādroṇadvayakvāthe ghṛtatailāḍhakaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘ghṛtatailāḍhakadvayam’ iti pā.</note> pacet||49||</seg> <seg type="unit" n="50">sthirāpayasyājīvantīvīrarṣabhakajīvakaiḥ| śrāvaṇīpippalīmudgapīlumāṣākhyaparṇibhiḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">śarkarākṣīrakākolīkākanāsābhireva ca| piṣṭaiścaturguṇakṣīre siddhaṃ peyaṃ yathābalam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">vātapittakṛtān rogān hatvā garbhaṃ dadhāti tat| kāśmaryatriphalādrākṣākāsamardaparūṣakaiḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">punarnavādvirajanīkākanāsāsahacaraiḥ| śatāvaryā guḍūcyāśca prasthamakṣasamairghṛtāt||53||</seg> <seg type="unit" n="54">sādhitaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘siddhaṃ pibedvātayonidoṣaghnaṃ garbhadaṃ param’ iti pā.</note> yonivātaghnaṃ garbhadaṃ paramaṃ pibet| pippalīkuñcikājājīvṛṣakaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘kiṃśukājājī...’ iti pā.</note> saindhavaṃ vacām||54||</seg> <seg type="unit" n="55">yavakṣārājamode ca śarkarāṃ citrakaṃ tathā| piṣṭvā sarpiṣi <note place="foot" type="variant" n="13">‘prasannayā''loḍya ghṛtabhṛṣṭāni dāpayet’ iti pā.</note> bhṛṣṭāni pāyayet prasannayā||55||</seg> <seg type="unit" n="56">yonipārśvārtihṛdrogagulmārśovinivṛttaye| vṛṣakaṃ mātuluṅgasya mūlāni madayantikām||56||</seg> <seg type="unit" n="57">pibet salavaṇairmadyaiḥ pippalīkuñcike tathā| rāsnāśvadaṃṣṭrāvṛṣakaiḥ pibecchūle śṛtaṃ payaḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">guḍūcītriphalādantīkvāthaiśca pariṣecayet| saindhavaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bṛhatī devadāru ca||58||</seg> <seg type="unit" n="59">samāṃśaiḥ sādhitaṃ kalkaistailaṃ dhāryaṃ rujāpaham| guḍūcīmālatīrāsnābalāmadhukacitrakaiḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">nidigdhikādevadāruyūthikābhiśca kārṣikaiḥ| tailaprasthaṃ gavāṃ mūtre kṣīre ca dviguṇe pacet||60||</seg> <seg type="unit" n="61">vātārtāyāḥ picuṃ dadyādyonau ca praṇayettataḥ| vātārtānāṃ ca yonīnāṃ sekābhyaṅgapicukriyāḥ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">(uṣṇāḥ snigdhāḥ prakartavyāstailāni snehanāni ca <note place="foot" type="variant" n="14">ayamardhaḥ ślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> )| hiṃsrākalkaṃ tu vātārtā koṣṇamabhyajya dhārayet| pañcavalkasya pittārtā śyāmādīnāṃ kaphāturā||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">pittalānāṃ tu yonīnāṃ sekābhyaṅgapicukriyāḥ| śītāḥ pittaharāḥ kāryāḥ snehanārthaṃ ghṛtāni ca||63||</seg> <seg type="unit" n="64">(pittaghnauṣadhasiddhāni kāryāṇi bhiṣajā tathā <note place="foot" type="variant" n="15">ayamardhaḥ ślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> )| śatāvarīmūlatulāścatasraḥ samprapīḍayet||64||</seg> <seg type="unit" n="65">rasena kṣīratulyena pacettena ghṛtāḍhakam| jīvanīyaiḥ śatāvaryā mṛdvīkābhiḥ parūṣakaiḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">piṣṭaiḥ priyālaiścākṣāṃśairdviyaṣṭimadhukairbhiṣak| siddhe śīte ca madhunaḥ pippalyāśca palāṣṭakam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">sitādaśapalonmiśrāllihyāt pāṇitalaṃ tataḥ| yonyasṛkśukradoṣaghnaṃ vṛṣyaṃ puṃsavanaṃ ca tat||67||</seg> <seg type="unit" n="68">kṣataṃ kṣayaṃ raktapittaṃ kāsaṃ śvāsaṃ halīmakam| kāmalāṃ vātaraktaṃ ca vīsarpaṃ hṛcchirograham||68||</seg> <seg type="unit" n="69">unmādāratyapasmārān vātapittātmakāñjayet| iti bṛhacchatāvarīghṛtam| evameva kṣīrasarpirjīvanīyopasādhitam||69||</seg> garbhadaṃ pittalānāṃ ca yonīnāṃ syādbhiṣagjitam|70|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">yonyāṃ śleṣmapraduṣṭāyāṃ vartiḥ saṃśodhanī hitā||70||</seg> <seg type="unit" n="71">vārāhe bahuśaḥ pitte bhāvitairlaktakaiḥ kṛtā| bhāvitaṃ payasā'rkasya yavacūrṇaṃ sasaindhavam||71||</seg> <seg type="unit" n="72">vartiḥ kṛtā muhurdhāryā tataḥ secyā sukhāmbunā| pippalyā maricairmāṣaiḥ śatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ||72||</seg> vartistulyā pradeśinyā dhāryā yoniviśodhanī|73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">udumbaraśalāṭūnāṃ droṇamabdroṇasaṃyutam||73||</seg> <seg type="unit" n="74">sapañcavalkakulakamālatīnimbapallavam <note place="foot" type="variant" n="16">‘...kaṭvaṅga...’ iti pā.</note>| niśāṃ sthāpya jale tasmiṃstailaprasthaṃ vipācayet||74||</seg> <seg type="unit" n="75">lākṣādhavapalāśatvaṅniryāsaiḥ śālmalena ca| piṣṭaiḥ siddhasya tailasya picuṃ yonau nidhāpayet||75||</seg> <seg type="unit" n="76">saśarkaraiḥ kaṣāyaiśca śītaiḥ kurvīta secanam| picchilā vivṛtā kāladuṣṭā yoniśca dāruṇā||76||</seg> <seg type="unit" n="77">saptāhācchudhyati <note place="foot" type="variant" n="17">‘saptāhāt sidhyati’ iti pā.</note> kṣipramapatyaṃ cāpi vindati| udumbarasya dugdhena ṣaṭkṛtvo bhāvitāttilāt||77||</seg> <seg type="unit" n="78">tailaṃ kvāthena tasyaiva siddhaṃ dhāryaṃ ca pūrvavat| dhātakyāmalakīpatrasrotojamadhukotpalaiḥ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">jambvāmramadhyakāsīsalodhrakaṭphalatindukaiḥ| saurāṣṭrikādāḍimatvagudumbaraśalāṭubhiḥ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">akṣamātrairajāmūtre kṣīre ca dviguṇe pacet| tailaprasthaṃ picuṃ dadyādyonau ca praṇayettataḥ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">kaṭīpṛṣṭhatrikābhyaṅgaṃ snehabastiṃ ca dāpayet| picchilā srāviṇī <note place="foot" type="variant" n="18">‘picchilasrāviṇī’ iti pā.</note> yonirviplutopaplutā tathā||81||</seg> <seg type="unit" n="82">uttānā connatā śūnā sidhyet sasphoṭaśūlinī| karīradhavanimbārkaveṇukośāmrajāmbavaiḥ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">jiṅginīvṛṣamūlānāṃ kvāthairmārdvīkasīdhubhiḥ| saśuktairdhāvanaṃ miśrairyonyāsrāvavināśanam||83||</seg> kuryāt satakragomūtraśuktairvā triphalārasaiḥ|84|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">pippalyayorajaḥpathyāprayogā madhunā hitāḥ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">śleṣmalāyāṃ kaṭuprāyāḥ samūtrā bastayo hitāḥ| pitte samadhurakṣīrā vāte tailāmlasaṃyutāḥ||85||</seg> sannipātasamutthāyāḥ karma sādhāraṇaṃ hitam|86|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">raktayonyāmasṛgvarṇairanubandhaṃ samīkṣya ca||86||</seg> <seg type="unit" n="87">tataḥ kuryādyathādoṣaṃ raktasthāpanamauṣadham| tilacūrṇaṃ dadhi ghṛtaṃ phāṇitaṃ śaukarī vasā||87||</seg> <seg type="unit" n="88">kṣaudreṇa saṃyutaṃ peyaṃ vātāsṛgdaranāśanam| varāhasya raso medyaḥ sakaulattho'nilādhike||88||</seg> <seg type="unit" n="89">śarkarākṣaudrayaṣṭyāhvanāgarairvā yutaṃ dadhi| payasyotpalaśālūkabisakālīyakāmbudam||89||</seg> sapayaḥśarkarākṣaudraṃ paittike'sṛgdare <note place="foot" type="variant" n="19">‘...kṣaudramekaśo'sṛgdare’ iti pā.</note> pibet|90|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">pāṭhā jambvāmrayormadhyaṃ śilodbhedaṃ rasāñjanam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">ambaṣṭhā śālmalīśleṣaṃ samaṅgāṃ vatsakatvacam| bāhlīkātiviṣe bilvaṃ mustaṃ lodhraṃ sagairikam||91||</seg> <seg type="unit" n="92">kaṭvaṅgaṃ maricaṃ śuṇṭhīṃ mṛdvīkāṃ raktacandanam| kaṭphalaṃ vatsakānantādhātakīmadhukārjunam||92||</seg> <seg type="unit" n="93">puṣyeṇoddhṛtya tulyāni sūkṣmacūrṇāni kārayet| tāni kṣaudreṇa saṃyojya pibettaṇḍulavāriṇā||93||</seg> <seg type="unit" n="94">arśaḥsu cātisāreṣu raktaṃ yaccopaveśyate| doṣāgantukṛtā ye ca bālānāṃ tāṃśca nāśayet||94||</seg> <seg type="unit" n="95">yonidoṣaṃ rajodoṣaṃ śvetaṃ nīlaṃ sapītakam| strīṇāṃ śyāvāruṇaṃ yacca prasahya vinivartayet||95||</seg> cūrṇaṃ puṣyānugaṃ nāma hitamātreyapūjitam|96| iti puṣyānugacūrṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">taṇḍulīyakamūlaṃ tu sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā||96||</seg> <seg type="unit" n="97">rasāñjanaṃ ca lākṣāṃ ca chāgena payasā pibet| patrakalkau ghṛte bhṛṣṭau rājādanakapitthayoḥ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">pittānilaharau, paitte sarvathaivāsrapittajit| madhukaṃ triphalāṃ lodhraṃ mustaṃ saurāṣṭrikāṃ madhu||98||</seg> <seg type="unit" n="99">madyairnimbaguḍūcyau vā kaphaje'sṛgdare pibet| virecanaṃ mahātiktaṃ paittike'sṛgdare pibet||99||</seg> hitaṃ garbhaparisrāve yaccoktaṃ tacca kārayet|100|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">kāśmaryakuṭajakvāthasiddhamuttarabastinā||100||</seg> <seg type="unit" n="101">raktayonyarajaskānāṃ putraghnyāśca hitaṃ ghṛtam| mṛgājāvivarāhāsṛgdadhyamlaphalasarpiṣā <note place="foot" type="variant" n="20">‘...dadhyamlakṣaudrasarpiṣā’ iti pā.</note>||101||</seg> <seg type="unit" n="102">arajaskā pibet siddhaṃ jīvanīyaiḥ payo'pi vā| karṇinyacaraṇāśuṣkayoniprākcaraṇāsu ca||102||</seg> <seg type="unit" n="103">kaphavāte ca dātavyaṃ tailamuttarabastinā| gopitte matsyapitte vā kṣaumaṃ triḥsaptabhāvitam||103||</seg> <seg type="unit" n="104">madhunā kiṇvacūrṇaṃ vā dadyādacaraṇāpaham| srotasāṃ śodhanaṃ kaṇḍūkledaśophaharaṃ ca tat||104||</seg> <seg type="unit" n="105">vātaghnaiḥ śatapākaiśca tailaiḥ prāgaticāriṇī| āsthāpyā cānuvāsyā ca svedyā cānilasūdanaiḥ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">snehadravyaistathā''hārairupanāhaiśca yuktitaḥ| śatāhvāyavagodhūmakiṇvakuṣṭhapriyaṅgubhiḥ||106||</seg> <seg type="unit" n="107">balākhuparṇikāśryāhvaiḥ saṃyāvo dhāraṇaḥ smṛtaḥ| vāminyupaplutānāṃ ca snehasvedādikaḥ kramaḥ||107||</seg> <seg type="unit" n="108">kāryastataḥ snehapicustataḥ santarpaṇaṃ bhavet| śallakījiṅginījambūdhavatvakpañcavalkalaiḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">kaṣāyaiḥ sādhitaḥ snehapicuḥ syādviplutāpahaḥ| karṇinyāṃ vartikā kuṣṭhapippalyarkāgrasaindhavaiḥ||109||</seg> <seg type="unit" n="110">bastamūtrakṛtā dhāryā sarvaṃ ca śleṣmanuddhitam| traivṛtaṃ snehanaṃ svedo grāmyānūpaudakā rasāḥ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">daśamūlapayobastiścodāvartānilārtiṣu| traivṛtenānuvāsyā ca bastiścottarasañjñitaḥ||111||</seg> <seg type="unit" n="112">etadeva mahāyonyāṃ srastāyāṃ ca vidhīyate| vasā <note place="foot" type="variant" n="21">‘varāhakukkuṭavasā’ iti pā.</note> ṛkṣavarāhāṇāṃ ghṛtaṃ ca madhuraiḥ śṛtam||112||</seg> <seg type="unit" n="113">pūrayitvā <note place="foot" type="variant" n="22">‘sampraveśya’ iti pā.</note> mahāyoniṃ badhnīyāt kṣaumalaktakaiḥ| prasrastāṃ sarpiṣā'bhyajya kṣīrasvinnāṃ praveśya ca||113||</seg> <seg type="unit" n="114">badhnīyādveśavārasya piṇḍenāmūtrakālataḥ| yacca vātavikārāṇāṃ karmoktaṃ tacca kārayet||114||</seg> <seg type="unit" n="115">sarvavyāpatsu matimānmahāyonyāṃ viśeṣataḥ| nahi vātādṛte yonirnārīṇāṃ sampraduṣyati||115||</seg> śamayitvā tamanyasya kuryāddoṣasya bheṣajam|116|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">rohītakānmūlakalkaṃ pāṇḍure'sṛgdare pibet||116||</seg> <seg type="unit" n="117">jalenāmalakībījaṃ kalkaṃ vā sasitāmadhum| madhunā''malakāccūrṇaṃ rasaṃ vā lehayecca <note place="foot" type="variant" n="23">‘lehayet site’ iti pā.</note> tām||117||</seg> <seg type="unit" n="118">nyagrodhatvakkaṣāyeṇa lodhrakalkaṃ tathā pibet| āsrāve kṣaumapaṭṭaṃ vā bhāvitaṃ tena dhārayet||118||</seg> <seg type="unit" n="119">plakṣatvakcūrṇapiṇḍaṃ vā dhārayenmadhunā kṛtam| yonyā snehāktayā lodhrapriyaṅgumadhukasya vā||119||</seg> <seg type="unit" n="120">dhāryā madhuyutā vartiḥ kaṣāyāṇāṃ ca sarvaśaḥ| srāvacchedārthamabhyaktāṃ dhūpayedvā ghṛtāplutaiḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">saralāgugguluyavaiḥ satailakaṭumatsyakaiḥ| kāsīsaṃ triphalā kāṅkṣī samaṅgā''mrāsthi dhātakī||121||</seg> <seg type="unit" n="122">paicchilye kṣaudrasaṃyuktaścūrṇo vaiśadyakārakaḥ| palāśasarjajambūtvaksamaṅgāmocadhātakīḥ||122||</seg> <seg type="unit" n="123">sapicchilāpariklinnāstambhanaḥ kalka iṣyate| stabdhānāṃ karkaśānāṃ ca kāryaṃ mārdavakārakam||123||</seg> <seg type="unit" n="124">dhārayedveśavāraṃ vā pāyasaṃ kṛśarāṃ tathā| durgandhānāṃ kaṣāyaḥ syāttauvaraḥ kalka eva vā||124||</seg> <seg type="unit" n="125">cūrṇaṃ vā sarvagandhānāṃ pūtigandhāpakarṣaṇam| evaṃ yoniṣu śuddhāsu garbhaṃ vindanti yoṣitaḥ||125||</seg> aduṣṭe prākṛte bīje jīvopakramaṇe sati|126|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">pañcakarmaviśuddhasya puruṣasyāpi cendriyam||126||</seg> parīkṣya varṇairdoṣāṇāṃ duṣṭaṃ tadghnairupācaret|127|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">bhavanti cātra- saliṅgā vyāpado yoneḥ sanidānacikitsitāḥ||127||</seg> <seg type="unit" n="128">uktā vistarataḥ samyaṅmuninā tattvadarśinā| punarevāgniveśastu papraccha bhiṣajāṃ varam||128||</seg> <seg type="unit" n="129">ātreyamupasaṅgamya śukradoṣāstvayā'nagha!| rogādhyāye samuddiṣṭā hyaṣṭau puṃsāmaśeṣataḥ||129||</seg> <seg type="unit" n="130">teṣāṃ hetuṃ bhiṣakśreṣṭha! duṣṭāduṣṭasya cākṛtim| cikitsitaṃ ca kārtsnyena klaibyaṃ yacca caturvidham||130||</seg> <seg type="unit" n="131">upadraveṣu yonīnāṃ pradaro yaśca kīrtitaḥ| teṣāṃ nidānaṃ liṅgaṃ ca cikitsāṃ caiva tattvataḥ||131||</seg> <seg type="unit" n="132">samāsavyāsabhedena prabrūhi <note place="foot" type="variant" n="25">‘brūhi no’ iti pā.</note> bhiṣajāṃvara!| tasmai śuśrūṣamāṇāya provāca munipuṅgavaḥ||132||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">bījaṃ yasmādvyavāye <note place="foot" type="variant" n="26">‘vyavāyeṣu’ iti pā.</note> tu harṣayonisamutthitam| śukraṃ pauruṣamityuktaṃ tasmādvakṣyāmi tacchṛṇu||133||</seg> <seg type="unit" n="134">yathā bījamakālāmbukṛmikīṭāgnidūṣitam| na virohati sanduṣṭaṃ tathā śukraṃ śarīriṇām||134||</seg> <seg type="unit" n="135">ativyavāyādvyāyāmādasātmyānāṃ ca sevanāt| akāle vā'pyayonau vā maithunaṃ na ca gacchataḥ||135||</seg> <seg type="unit" n="136">rūkṣatiktakaṣāyātilavaṇāmloṣṇasevanāt| nārīṇāmarasajñānāṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘arasajñatvāt sravaṇāñja... (saraṇāñja...)’ iti pā.</note> gamanājjarayā tathā||136||</seg> <seg type="unit" n="137">cintāśokādavisrambhācchastrakṣārāgnivibhramāt| bhayātkrodhādabhīcārādvyādhibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="28">‘...datīsārā...’ iti pā.</note> karśitasya ca||137||</seg> <seg type="unit" n="138">vegāghātāt kṣatāccāpi dhātūnāṃ sampradūṣaṇāt| doṣāḥ pṛthak samastā vā prāpya retovahāḥ sirāḥ||138||</seg> śukraṃ sandūṣayantyāśu ...|139|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="139">... tadvakṣyāmi vibhāgaśaḥ| phenilaṃ tanu rūkṣaṃ ca vivarṇaṃ pūti picchilam||139||</seg> <seg type="unit" n="140">anyadhātūpasaṃsṛṣṭamavasādi tathā'ṣṭamam| phenilaṃ tanu rūkṣaṃ ca kṛcchreṇālpaṃ ca mārutāt||140||</seg> <seg type="unit" n="141">bhavatyupahataṃ śukraṃ na tadgarbhāya kalpate| sanīlamathavā pītamatyuṣṇaṃ pūtigandhi ca||141||</seg> <seg type="unit" n="142">dahalliṅgaṃ viniryāti śukraṃ pittena dūṣitam| śleṣmaṇā baddhamārgaṃ tu bhavatyatyarthapicchilam||142||</seg> <seg type="unit" n="143">strīṇāmatyarthagamanādabhighātāt kṣatādapi| śukraṃ pravartate jantoḥ prāyeṇa rudhirānvayam||143||</seg> <seg type="unit" n="144">vegasandhāraṇācchukraṃ vāyunā vihataṃ pathi| kṛcchreṇa yāti grathitamavasādi tathā''ṣṭamam||144||</seg> <seg type="unit" n="145">iti doṣāḥ samākhyātāḥ śukrasyāṣṭau salakṣaṇāḥ| snigdhaṃ ghanaṃ picchilaṃ ca madhuraṃ cāvidāhi ca||145||</seg> retaḥ śuddhaṃ vijānīyācchvetaṃ <note place="foot" type="variant" n="29">‘...cchuddhasphaṭikasannibham’ iti pā.</note> sphaṭikasannibham|146|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">vājīkaraṇayogaistairupayogasukhairhitaiḥ||146||</seg> <seg type="unit" n="147">raktapittaharairyogairyonivyāpadikaistathā| duṣṭaṃ yadā bhavecchukraṃ tadā tat samupācaret||147||</seg> <seg type="unit" n="148">ghṛtaṃ ca jīvanīyaṃ yaccyavanaprāśa eva ca| girijasya prayogaśca retodoṣānapohati||148||</seg> <seg type="unit" n="149">vātānvite hitāḥ śukre nirūhāḥ sānuvāsanāḥ| abhayāmalakīyaṃ ca paitte śastaṃ rasāyanam <note place="foot" type="variant" n="30">‘brāhmamāmalakīyaṃ ca paitte śastaṃ virecanam’ iti pā.</note>||149||</seg> <seg type="unit" n="150">māgadhyamṛtalohānāṃ triphalāyā rasāyanam| kaphotthitaṃ śukradoṣaṃ hanyādbhallātakasya ca||150||</seg> <seg type="unit" n="151">yadanyadhātusaṃsṛṣṭaṃ śukraṃ tadvīkṣya yuktitaḥ| yathādoṣaṃ prayuñjīta doṣadhātubhiṣagjitam||151||</seg> <seg type="unit" n="152">sarpiḥ payo rasāḥ śāliryavagodhūmaṣaṣṭikāḥ| praśastāḥ śukradoṣeṣu bastikarma viśeṣataḥ||152||</seg> ityaṣṭaśukradoṣāṇāṃ muninoktaṃ cikitsitam|153|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="153">retodoṣodbhavaṃ klaibyaṃ yasmācchuddhyaiva sidhyati||153||</seg> tato vakṣyāmi te samyagagniveśa! yathātatham|154|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="154">bījadhvajopaghātābhyāṃ jarayā śukrasaṅkṣayāt||154||</seg> <seg type="unit" n="155">klaibyaṃ sampadyate tasya śṛṇu sāmānyalakṣaṇam| saṅkalpapravaṇo nityaṃ priyāṃ vaśyāmapi striyam||155||</seg> <seg type="unit" n="156">na yāti liṅgaśaithilyāt kadācidyāti vā yadi| śvāsārtaḥ svinnagātraśca moghasaṅkalpaceṣṭitaḥ||156||</seg> <seg type="unit" n="157">mlānaśiśnaśca nirbījaḥ <note place="foot" type="variant" n="31">‘nirvīryaḥ’ iti pā.</note> syādetat klaibyalakṣaṇam| sāmānyalakṣaṇaṃ hyetadvistareṇa pravakṣyate||157||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="158">śītarūkṣālpasaṅkliṣṭaviruddhājīrṇabhojanāt <note place="foot" type="variant" n="32">‘viruddhātyalpasaṅkliṣṭaviṣamāsātmyabhojanāt’ iti pā.</note>| śokacintābhayatrāsāt strīṇāṃ cātyarthasevanāt||158||</seg> <seg type="unit" n="159">abhicārādavisrambhādrasādīnāṃ ca saṅkṣayāt| vātādīnāṃ ca vaiṣamyāttathaivānaśanācchramāt||159||</seg> <seg type="unit" n="160">nārīṇāmarasajñatvāt pañcakarmāpacārataḥ| bījopaghātādbhavati pāṇḍuvarṇaḥ sudurbalaḥ||160||</seg> <seg type="unit" n="161">alpaprāṇo'lpaharṣaśca pramadāsu bhavennaraḥ| hṛtpāṇḍurogatamakakāmalāśramapīḍitaḥ||161||</seg> chardyatīsāraśūlārtaḥ kāsajvaranipīḍitaḥ| bījopaghātajaṃ klaibyaṃ ...|163|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="162">... dhvajabhaṅgakṛtaṃ śṛṇu||162||</seg> <seg type="unit" n="163">atyamlalavaṇakṣāraviruddhāsātmyabhojanāt| atyambupānādviṣamāt piṣṭānnagurubhojanāt||163||</seg> <seg type="unit" n="164">dadhikṣīrānūpamāṃsasevanādvyādhikarṣaṇāt| kanyānāṃ caiva gamanādayonigamanādapi||164||</seg> <seg type="unit" n="165">dīrgharogāṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘dīrgharomṇī’ iti pā.</note> cirotsṛṣṭāṃ tathaiva ca rajasvalām| durgandhāṃ duṣṭayoniṃ ca tathaiva ca parisrutām <note place="foot" type="variant" n="35">‘pariplutām’ iti pā.</note>||165||</seg> <seg type="unit" n="166">īdṛśīṃ pramadāṃ mohādyo gacchet kāmaharṣitaḥ| catuṣpadābhigamanācchephasaścābhighātataḥ||166||</seg> <seg type="unit" n="167">adhāvanādvā meḍhrasya śastradantanakhakṣatāt| kāṣṭhaprahāraniṣpeṣācchūkānāṃ cātisevanāt||167||</seg> <seg type="unit" n="168">retasaśca pratīghātāddhvajabhaṅgaḥ pravartate| (bhavanti <note place="foot" type="variant" n="36">ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> yāni rūpāṇi tasya vakṣyāmyataḥ param)| śvayathurvedanā meḍhre rāgaścaivopalakṣyate||168||</seg> <seg type="unit" n="169">sphoṭāśca tīvrā jāyante liṅgapāko bhavatyapi| māṃsavṛddhirbhaveccāsya vraṇāḥ kṣipraṃ bhavantyapi||169||</seg> <seg type="unit" n="170">pulākodakasaṅkāśaḥ srāvaḥ śyāvāruṇaprabhaḥ| valayīkurute <note place="foot" type="variant" n="37">‘parigrahaḥ sphītadeśaḥ śiśne valayīkurute kaṭhinaśca bhavati’ iti gaṅgādharaḥ| ‘valayaṃ kurute cāpi kaṭhinaṃ ca parigraham’ iti pā.</note> cāpi kaṭhinaśca parigrahaḥ||170||</seg> <seg type="unit" n="171">jvarastṛṣṇā bhramo mūrcchā cchardiścāsyopajāyate| raktaṃ kṛṣṇaṃ sraveccāpi nīlamāvilalohitam||171||</seg> <seg type="unit" n="172">agnineva ca dagdhasya tīvro dāhaḥ savedanaḥ| bastau vṛṣaṇayorvā'pi sīvanyāṃ vaṅkṣaṇeṣu ca||172||</seg> <seg type="unit" n="173">kadācitpicchilo vā'pi pāṇḍuḥ srāvaśca jāyate| śvayathurjāyate mandaḥ stimito'lpaparisravaḥ||173||</seg> <seg type="unit" n="174">cirācca pākaṃ vrajati śīghraṃ vā'tha pramucyate| jāyante krimayaścāpi klidyate pūtigandhi ca||174||</seg> <seg type="unit" n="175">viśīryate maṇiścāsya meḍhraṃ muṣkāvathāpi ca| dhvajabhaṅgakṛtaṃ klaibyamityetat samudāhṛtam||175||</seg> etaṃ <note place="foot" type="variant" n="38">‘evaṃ’ iti pā.| ‘etaṃ dhvajabhaṅgamupadaṃśaṃ kecit pañcavidhaṃ pracakṣate’ iti gaṅgādharaḥ</note> pañcavidhaṃ keciddhvajabhaṅgaṃ pracakṣate|176|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="176">klaibyaṃ jarāsambhavaṃ hi pravakṣyāmyatha tacchṛṇu||176||</seg> <seg type="unit" n="177">jaghanyamadhyapravaraṃ vayastrividhamucyate| atipravayasāṃ śukraṃ prāyaśaḥ kṣīyate nṛṇām||177||</seg> <seg type="unit" n="178">rasādīnāṃ saṅkṣayācca tathaivāvṛṣyasevanāt| balavīryendriyāṇāṃ ca krameṇaiva parikṣayāt||178||</seg> <seg type="unit" n="179">parikṣayādāyuṣaścāpyanāhārācchramāt klamāt| jarāsambhavajaṃ klaibyamityetairhetubhirnṛṇām||179||</seg> <seg type="unit" n="180">jāyate tena so'tyarthaṃ kṣīṇadhātuḥ sudurbalaḥ| vivarṇo durbalo dīnaḥ kṣipraṃ vyādhimathāśnute||180||</seg> etajjarāsambhavaṃ hi ...|181|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="181">... caturthaṃ kṣayajaṃ śṛṇu| atīva cintanāccaiva śokātkrodhādbhayāttathā||181||</seg> <seg type="unit" n="182">īrṣyotkaṇṭhāmadodvegān <note place="foot" type="variant" n="39">‘īrṣyotkaṇṭhāmanaḥkṣobhān samāviśati’ iti pā.</note> sadā viśati yo naraḥ| kṛśo vā sevate rūkṣamannapānaṃ tathauṣadham||182||</seg> <seg type="unit" n="183">durbalaprakṛtiścaiva nirāhāro bhavedyadi| asātmyabhojanāccāpi <note place="foot" type="variant" n="40">‘athālpabhojanāccāpi iti pā.</note> hṛdaye yo vyavasthitaḥ||183||</seg> <seg type="unit" n="184">rasaḥ pradhānadhāturhi kṣīyetāśu tato nṛṇām| raktādayaśca kṣīyante dhātavastasya dehinaḥ||184||</seg> <seg type="unit" n="185">śukrāvasānāstebhyo'pi śukraṃ dhāma paraṃ matam| cetaso vā'tiharṣeṇa vyavāyaṃ sevate'ti yaḥ||185||</seg> <seg type="unit" n="186">tasyāśu kṣīyate śukraṃ tataḥ prāpnoti saṅkṣayam| ghoraṃ vyādhimavāpnoti maraṇaṃ vā sa gacchati||186||</seg> <seg type="unit" n="187">śukraṃ tasmādviśeṣeṇa rakṣyamārogyamicchatā| evaṃ nidānaliṅgābhyāmuktaṃ klaibyaṃ caturvidham||187||</seg> <seg type="unit" n="188">kecit klaibye tvasādhye dve dhvajabhaṅgakṣayodbhave| vadanti śephasaśchedādvṛṣaṇotpāṭanena ca||188||</seg> <seg type="unit" n="189">mātāpitrorbījadoṣādaśubhaiścākṛtātmanaḥ| garbhasthasya yadā doṣāḥ prāpya retovahāḥsirāḥ||189||</seg> <seg type="unit" n="190">śoṣayantyāśu tannāśādretaścāpyupahanyate| tatra sampūrṇasarvāṅgaḥ sa bhavatyapumān pumān||190||</seg> ete tvasādhyā vyākhyātāḥ sannipātasamucchrayāt|191|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="191">cikitsitamatastūrdhvaṃ samāsavyāsataḥ śṛṇu||191||</seg> <seg type="unit" n="192">śukradoṣeṣu nirdiṣṭaṃ bheṣajaṃ yanmayā'nagha!| klaibyopaśāntaye kuryāt kṣīṇakṣatahitaṃ ca yat||192||</seg> <seg type="unit" n="193">bastayaḥ kṣīrasarpīṃṣi vṛṣyayogāśca ye matāḥ| rasāyanaprayogāśca sarvānetān prayojayet||193||</seg> <seg type="unit" n="194">samīkṣya dehadoṣāgnibalaṃ bheṣajakālavit| vyavāyahetuje klaibye tathā dhātuviparyayāt <note place="foot" type="variant" n="41">‘bheṣajaṃ dhātuvardhanam’ iti pā.</note>||194||</seg> <seg type="unit" n="195">daivavyapāśrayaṃ caiva bheṣajaṃ cābhicāraje <note place="foot" type="variant" n="42">‘daivavyapāśrayaṃ tatra bheṣajaṃ samprayojayet’ iti pā.</note>| samāsenaitaduddiṣṭaṃ bheṣajaṃ klaibyaśāntaye||195||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="196">vistareṇa pravakṣyāmi klaibyānāṃ bheṣajaṃ punaḥ| susvinnasnigdhagātrasya snehayuktaṃ virecanam||196||</seg> <seg type="unit" n="197">annāśanaṃ tataḥ kuryādathavā''sthāpanaṃ punaḥ| pradadyānmatimān vaidyastatastamanuvāsayet||197||</seg> <seg type="unit" n="198">palāśairaṇḍamustādyaiḥ paścādāsthāpayettataḥ| vājīkaraṇayogāśca pūrvaṃ ye samudāhṛtāḥ||198||</seg> <seg type="unit" n="199">bhiṣajā te prayojyāḥ syuḥ klaibye bījopaghātaje| dhvajabhaṅgakṛtaṃ klaibyaṃ jñātvā tasyācaret kriyām||199||</seg> <seg type="unit" n="200">pradehān pariṣekāṃśca kuryādvā raktamokṣaṇam| snehapānaṃ ca kurvīta sasnehaṃ ca virecanam||200||</seg> <seg type="unit" n="201">anuvāsaṃ <note place="foot" type="variant" n="43">‘anvāsanaṃ’ iti pā.</note> tataḥ kuryādathavā''sthāpanaṃ punaḥ| vraṇavacca kriyāḥ sarvāstatra kuryādvicakṣaṇaḥ||201||</seg> <seg type="unit" n="202">jarāsambhavaje klaibye kṣayaje caiva kārayet| snehasvedopapannasya sasnehaṃ śodhanaṃ hitam||202||</seg> <seg type="unit" n="203">kṣīrasarpirvṛṣyayogā bastayaścaiva yāpanāḥ| rasāyanaprayogāśca tayorbheṣajamucyate||203||</seg> vistareṇaitaduddiṣṭaṃ klaibyānāṃ bheṣajaṃ mayā|204|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="204">yaḥ pūrvamuktaḥ pradaraḥ śṛṇu hetvādibhistu tam||204||</seg> <seg type="unit" n="205">yā'tyarthaṃ sevate nārī lavaṇāmlagurūṇi ca| kaṭūnyatha vidāhīni snigdhāni piśitāni ca||205||</seg> <seg type="unit" n="206">grāmyaudakāni medyāni kṛśarāṃ pāyasaṃ dadhi <note place="foot" type="variant" n="44">‘guḍam’ iti pā.</note>| śuktamastusurādīni bhajantyāḥ kupito'nilaḥ||206||</seg> <seg type="unit" n="207">raktaṃ <note place="foot" type="variant" n="45">‘raktaṃ pramāṇādadhikaṃ pūrvaṃ ca kupito'nilaḥ| rajovahāḥ samāśritya vardhayatyāśu tadrajaḥ|| tasmādasṛgdaraṃ’ iti pā.</note> pramāṇamutkramya garbhāśayagatāḥ sirāḥ| rajovahāḥ samāśritya raktamādāya tadrajaḥ||207||</seg> <seg type="unit" n="208">yasmādvivardhayatyāśu rasabhāvādvimānatā <note place="foot" type="variant" n="46">‘rasabhāvādvimārgataḥ’ iti, ‘raktapittaṃ samārutam’ iti ca pā.</note>| tasmādasṛgdaraṃ prāhuretattantraviśāradāḥ||208||</seg> <seg type="unit" n="209">rajaḥ pradīryate yasmāt pradarastena sa smṛtaḥ| sāmānyataḥ samuddiṣṭaṃ kāraṇaṃ liṅgameva ca||209||</seg> <seg type="unit" n="210">caturvidhaṃ vyāsatastu vātādyaiḥ sannipātataḥ| ataḥparaṃ pravakṣyāmi hetvākṛtibhiṣagjitam||210||</seg> <seg type="unit" n="211">rūkṣādibhirmārutastu raktamādāya pūrvavat| kupitaḥ pradaraṃ kuryāllakṣaṇaṃ tasya me śṛṇu||211||</seg> <seg type="unit" n="212">phenilaṃ tanu rūkṣaṃ ca śyāvaṃ cāruṇameva ca| kiṃśukodakasaṅkāśaṃ sarujaṃ vā'tha nīrujam||212||</seg> <seg type="unit" n="213">kaṭivaṅkṣaṇahṛtpārśvapṛṣṭhaśroṇiṣu mārutaḥ| kurute vedanāṃ tīvrāmetadvātātmakaṃ viduḥ||213||</seg> <seg type="unit" n="214">amloṣṇalavaṇakṣāraiḥ pittaṃ prakupitaṃ yadā| pūrvavat pradaraṃ kuryāt paittikaṃ liṅgataḥ śṛṇu||214||</seg> <seg type="unit" n="215">sanīlamathavā pītamatyuṣṇamasitaṃ tathā| nitāntaraktaṃ sravati muhurmuhurathārtimat||215||</seg> <seg type="unit" n="216">dāharāgatṛṣāmohajvarabhramasamāyutam| asṛgdaraṃ paittikaṃ syācchlaiṣmikaṃ tu pravakṣyate||216||</seg> <seg type="unit" n="217">gurvādibhirhetubhiśca pūrvavat kupitaḥ kaphaḥ| pradaraṃ kurute tasya lakṣaṇaṃ tattvataḥ śṛṇu||217||</seg> <seg type="unit" n="218">picchilaṃ pāṇḍuvarṇaṃ ca guru snigdhaṃ ca śītalam| sravatyasṛk śleṣmalaṃ ca ghanaṃ mandarujākaram||218||</seg> <seg type="unit" n="219">chardyarocakahṛllāsaśvāsakāsasamanvitam| (vakṣyate <note place="foot" type="variant" n="47">ayaṃ śloko hastalikhitapustake nopalabhyate</note> kṣīradoṣāṇāṃ sāmānyamiha kāraṇam||219||</seg> <seg type="unit" n="220">yattadeva tridoṣasya kāraṇaṃ pradarasya tu)| triliṅgasaṃyutaṃ vidyānnaikāvasthamasṛgdaram||220||</seg> <seg type="unit" n="221">nārī tvatiparikliṣṭā yadā prakṣīṇaśoṇitā| sarvahetusamācārādativṛddhastadā'nilaḥ||221||</seg> <seg type="unit" n="222">raktamārgeṇa sṛjati pratyanīkabalaṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘pratyanīkaguṇaṃ’ iti pā.</note> kapham| durgandhaṃ picchilaṃ pītaṃ vidagdhaṃ pittatejasā||222||</seg> <seg type="unit" n="223">vasāṃ medaśca yāvaddhi samupādāya vegavān| sṛjatyapatyamārgeṇa sarpirmajjavasopamam||223||</seg> <seg type="unit" n="224">śaśvat sravatyathāsrāvaṃ tṛṣṇādāhajvarānvitām| kṣīṇaraktāṃ durbalāṃ sa tāmasādhyāṃ vivarjayet||224||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="225">māsānniṣpicchadāhārti pañcarātrānubandhi ca| naivātibahu nātyalpamārtavaṃ śuddhamādiśet||225||</seg> <seg type="unit" n="226">guñjāphalasavarṇaṃ ca padmālaktakasannibham <note place="foot" type="variant" n="51">‘yadvā'laktaka ...’ iti pā.</note>| indragopakasaṅkāśamārtavaṃ śuddhamādiśet||226||</seg> <seg type="unit" n="227">yonīnāṃ vātalādyānāṃ yaduktamiha bheṣajam| caturṇāṃ pradarāṇāṃ ca tat sarvaṃ kārayedbhiṣak||227||</seg> <seg type="unit" n="228">raktātisāriṇāṃ yacca tathā śoṇitapittinām| raktārśasāṃ ca yat proktaṃ bheṣajaṃ tacca kārayet||228||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="229">dhātrīstanastanyasampaduktā vistarataḥ purā| stanyasañjananaṃ caiva stanyasya ca viśodhanam||229||</seg> <seg type="unit" n="230">vātādiduṣṭe liṅgaṃ ca kṣīṇasya ca cikitsitam| tatsarvamuktaṃ ye tvaṣṭau kṣīradoṣāḥ prakīrtitāḥ||230||</seg> <seg type="unit" n="231">vātādiṣveva tān vidyācchāstracakṣurbhiṣaktamaḥ| trividhāstu yataḥ śiṣyāstato vakṣyāmi vistaram||231||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="232">ajīrṇāsātmyaviṣamaviruddhātyarthabhojanāt| lavaṇāmlakaṭukṣārapraklinnānāṃ ca sevanāt||232||</seg> <seg type="unit" n="233">manaḥśarīrasantāpādasvapnānniśi cintanāt| prāptavegapratīghātādaprāptodīraṇena ca||233||</seg> <seg type="unit" n="234">paramānnaṃ guḍakṛtaṃ kṛśarāṃ dadhi mandakam <note place="foot" type="variant" n="52">‘matsyakam’ iti pā.</note>| abhiṣyandīni māṃsāni grāmyānūpaudakāni ca||234||</seg> <seg type="unit" n="235">bhuktvā bhuktvā divāsvapnānmadyasyātiniṣevaṇāt| anāyāsādabhīghātāt <note place="foot" type="variant" n="53">‘abhicārādanāyāsād vyādhibhiḥ karśanena ca’ iti pā.</note> krodhāccātaṅkakarśanaiḥ||235||</seg> <seg type="unit" n="236">doṣāḥ kṣīravahāḥ prāpya sirāḥ stanyaṃ pradūṣya ca| kuryuraṣṭavidhaṃ bhūyo doṣatastannibodha me||236||</seg> <seg type="unit" n="237">vairasyaṃ phenasaṅghāto raukṣyaṃ cetyanilātmake| pittādvaivarṇyadaurgandhye snehapaicchilyagauravam||237||</seg> <seg type="unit" n="238">kaphādbhavati rūkṣādyairanilaḥ svaiḥ prakopaṇaiḥ| kruddhaḥ kṣīrāśayaṃ prāpya rasaṃ stanyasya <note place="foot" type="variant" n="54">‘stanyaṃ pradūṣayet’ iti pā.</note> dūṣayet||238||</seg> <seg type="unit" n="239">virasaṃ vātasaṃsṛṣṭaṃ kṛśībhavati tat piban| na cāsya <note place="foot" type="variant" n="55">‘na cāsmai’ iti pā.</note> svadate kṣīraṃ kṛcchreṇa ca vivardhate||239||</seg> <seg type="unit" n="240">tathaiva vāyuḥ kupitaḥ stanyamantarviloḍayan| karoti phenasaṅghātaṃ tattu <note place="foot" type="variant" n="56">‘tataḥ’ iti pā.</note> kṛcchrāt pravartate||240||</seg> <seg type="unit" n="241">tena kṣāmasvaro bālo baddhaviṇmūtramārutaḥ| vātikaṃ śīrṣarogaṃ vā pīnasaṃ vā'dhigacchati||241||</seg> <seg type="unit" n="242">pūrvavat kupitaḥ stanye snehaṃ śoṣayate'nilaḥ| rūkṣaṃ tat pibato raukṣyādbalahrāsaḥ prajāyate||242||</seg> <seg type="unit" n="243">pittamuṣṇādibhiḥ kruddhaṃ stanyāśayamabhiplutam| karoti stanyavaivarṇyaṃ nīlapītāsitādikam||243||</seg> <seg type="unit" n="244">vivarṇagātraḥ svinnaḥ syāttṛṣṇālurbhinnaviṭ śiśuḥ| nityamuṣṇaśarīraśca nābhinandati taṃ stanam||244||</seg> <seg type="unit" n="245">pūrvavat kupite pitte daurgandhyaṃ kṣīramṛcchati| pāṇḍvāmayastatpibataḥ kāmalā ca bhavecchiśoḥ||245||</seg> <seg type="unit" n="246">kruddho gurvādibhiḥ śleṣmā kṣīrāśayagataḥ striyāḥ| snehānvitatvāttatkṣīramatisnigdhaṃ karoti tu||246||</seg> <seg type="unit" n="247">chardanaḥ kunthanastena lālālurjāyate śiśuḥ| nityopadigdhaiḥ srotobhirnidrāklamasamanvitaḥ <note place="foot" type="variant" n="57">‘...rnidrālasyasamanvitaḥ’ iti pā.</note>||247||</seg> <seg type="unit" n="248">śvāsakāsaparītastu prasekatamakānvitaḥ| abhibhūya kaphaḥ stanyaṃ picchilaṃ kurute yadā||248||</seg> <seg type="unit" n="249">lālāluḥ śūnavaktrākṣirjaḍaḥ syāttat pibañchiśuḥ| kaphaḥ kṣīrāśayagato gurutvāt kṣīragauravam||249||</seg> <seg type="unit" n="250">karoti <note place="foot" type="variant" n="58">‘atisnehānvitaṃ’ iti pā.</note> guru tat pītvā bālo hṛdrogamṛcchati| anyāṃśca vividhātrogānkuryātkṣīrasamāśritān||250||</seg> <seg type="unit" n="251">kṣīre vātādibhirduṣṭe sambhavanti tadātmakāḥ| tatrādau stanyaśuddhyarthaṃ dhātrīṃ snehopapāditām||251||</seg> <seg type="unit" n="252">saṃsvedya vidhivadvaidyo vamanenopapādayet| vacāpriyaṅguyaṣṭyāhvaphalavatsakasarṣapaiḥ||252||</seg> <seg type="unit" n="253">kalkairnimbapaṭolānāṃ kvāthaiḥ salavaṇairvamet| samyagvāntāṃ yathānyāyaṃ kṛtasaṃsarjanāṃ tataḥ||253||</seg> <seg type="unit" n="254">doṣakālabalāpekṣī snehayitvā virecayet| trivṛtāmabhayāṃ vā'pi triphalārasasaṃyutām||254||</seg> <seg type="unit" n="255">pāyayenmadhusaṃyuktāmabhayāṃ vā'pi kevalām| (pāyayenmūtrasaṃyuktāṃ virekārthaṃ ca śāstravit <note place="foot" type="variant" n="59">ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> )||255||</seg> <seg type="unit" n="256">samyagviriktāṃ matimān kṛtasaṃsarjanāṃ punaḥ| tato doṣāvaśeṣaghnairannapānairupācaret <note place="foot" type="variant" n="60">‘doṣaviśeṣaghnai...’ iti pā.</note>||256||</seg> <seg type="unit" n="257">śālayaḥ ṣaṣṭikā vā syuḥ śyāmākā bhojane hitāḥ| priyaṅgavaḥ koradūṣā yavā veṇuyavāstathā||257||</seg> <seg type="unit" n="258">vaṃśavetrakalāyāśca śākārthe <note place="foot" type="variant" n="61">‘sasnehā yūṣasaṃskṛtāḥ’ iti pā.</note> snehasaṃskṛtāḥ| mudgān masūrān yūṣārthe kulatthāṃśca prakalpayet||258||</seg> <seg type="unit" n="259">nimbavetrāgrakulakavārtākāmalakaiḥ śṛtān| savyoṣasaindhavān yūṣāndāpayetstanyaśodhanān||259||</seg> <seg type="unit" n="260">śaśān kapiñjalāneṇān saṃskṛtāṃśca pradāpayet| śārṅgeṣṭāsaptaparṇatvagaśvagandhāśṛtaṃ jalam||260||</seg> <seg type="unit" n="261">pāyayetāthavā stanyaśuddhaye rohiṇīśṛtam| amṛtāsaptaparṇatvakkvāthaṃ caiva sanāgaram||261||</seg> <seg type="unit" n="262">kirātatiktakakvāthaṃ ślokapāderitān pibet| trīnetānstanyaśuddhyarthamiti sāmānyabheṣajam||262||</seg> <seg type="unit" n="263">kīrtitaṃ stanyadoṣāṇāṃ pṛthaganyaṃ nibodhata| pāyayedvirasakṣīrāṃ drākṣāmadhukasārivāḥ||263||</seg> <seg type="unit" n="264">ślakṣṇapiṣṭāṃ payasyāṃ ca samāloḍya sukhāmbunā| pañcakolakulatthaiśca piṣṭairālepayet stanau||264||</seg> <seg type="unit" n="265">śuṣkau prakṣālya nirduhyāttathā stanyaṃ viśudhyati| phenasaṅghātavatkṣīraṃ yasyāstāṃ pāyayet striyam||265||</seg> <seg type="unit" n="266">pāṭhānāgaraśārṅgeṣṭāmūrvāḥ <note place="foot" type="variant" n="62">‘dhānyanāgara...’ iti pā.</note> piṣṭvā sukhāmbunā| añjanaṃ nāgaraṃ <note place="foot" type="variant" n="63">‘tagaraṃ’ iti pā.</note> dāru bilvamūlaṃ priyaṅgavaḥ||266||</seg> <seg type="unit" n="267">stanayoḥ pūrvavat kāryaṃ lepanaṃ kṣīraśodhanam| kirātatiktakaṃ śuṇṭhīṃ sāmṛtāṃ kvāthayedbhiṣak||267||</seg> <seg type="unit" n="268">taṃ kvāthaṃ pāyayeddhātrīṃ stanyadoṣanibarhaṇam| stanau cālepayet piṣṭairyavagodhūmasarṣapaiḥ||268||</seg> <seg type="unit" n="269">ṣaḍvirekāśritīyoktairauṣadhaiḥ stanyaśodhanaiḥ| rūkṣakṣīrā <note place="foot" type="variant" n="64">‘gurukṣīrā’ iti pā.</note> pibet kṣīraṃ tairvā siddhaṃ ghṛtaṃ pibet||269||</seg> <seg type="unit" n="270">pūrvavajjīvakādyaṃ ca pañcamūlaṃ pralepanam| stanayoḥ saṃvidhātavyaṃ sukhoṣṇaṃ stanyaśodhanam||270||</seg> <seg type="unit" n="271">yaṣṭīmadhukamṛdvīkāpayasyāsindhuvārikāḥ| śītāmbunā pibetkalkaṃ kṣīravaivarṇyanāśanam||271||</seg> <seg type="unit" n="272">drākṣāmadhukakalkena stanau cāsyāḥ pralepayet| prakṣālya vāriṇā caiva nirduhyāttau <note place="foot" type="variant" n="65">‘nidogdhavyau’ iti pā.</note> punaḥ punaḥ||272||</seg> <seg type="unit" n="273">viṣāṇikājaśṛṅgyau ca triphalāṃ rajanīṃ vacām| pibecchītāmbunā piṣṭvā kṣīradaurgandhyanāśinīm||273||</seg> <seg type="unit" n="274">lihyādvā'pyabhayācūrṇaṃ savyoṣaṃ mākṣikaplutam| kṣīradaurgandhyanāśārthaṃ dhātrī pathyāśinī tathā||274||</seg> <seg type="unit" n="275">sārivośīramañjiṣṭhāśleṣmātakakucandanaiḥ| patrāmbucandanośīraiḥ <note place="foot" type="variant" n="66">‘yavāmbu...’ iti pā.</note> stanau cāsyāḥ pralepayet||275||</seg> <seg type="unit" n="276">snigdhakṣīrā <note place="foot" type="variant" n="67">‘gurukṣīrā’ iti pā.</note> dārumustapāṭhāḥ piṣṭvā sukhāmbunā| pītvā sasaindhavāḥ kṣipraṃ kṣīraśuddhimavāpnuyāt||276||</seg> <seg type="unit" n="277">pāyayet picchilakṣīrāṃ śārṅgeṣṭāmabhayāṃ vacām| mustanāgarapāṭhāśca pītāḥ stanyaviśodhanāḥ||277||</seg> <seg type="unit" n="278">takrāriṣṭaṃ pibeccāpi yaduktaṃ gudajāpaham| vidārībilvamadhukaiḥ stanau cāsyāḥ pralepayet||278||</seg> <seg type="unit" n="279">trāyamāṇāmṛtānimbapaṭolatriphalāśṛtam| gurukṣīrā pibedāśu stanyadoṣaviśuddhaye||279||</seg> <seg type="unit" n="280">pibedvā pippalīmūlacavyacitrakanāgaram| balānāgaraśārṅgeṣṭāmūrvābhirlepayet stanau||280||</seg> <seg type="unit" n="281">pṛśniparṇīpayasyābhyāṃ stanau cāsyāḥ pralepayet| aṣṭāvete kṣīradoṣā hetulakṣaṇabheṣajaiḥ||281||</seg> nirdiṣṭāḥ kṣīradoṣotthāstathoktāḥ kecidāmayāḥ|282|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="282">doṣadūṣyamalāścaiva mahatāṃ vyādhayaśca ye||282||</seg> <seg type="unit" n="283">ta eva sarve <note place="foot" type="variant" n="68">‘jñeya bālānāṃ vinā bālagrahān budhaiḥ’ iti pā.</note> bālānāṃ mātrā tvalpatarā matā| nivṛttirvamanādīnāṃ mṛdutvaṃ paratantratām||283||</seg> <seg type="unit" n="284">vākceṣṭayorasāmarthyaṃ vīkṣya bāleṣu śāstravit| bheṣajaṃ svalpamātraṃ tu yathāvyādhi prayojayet||284||</seg> <seg type="unit" n="285">madhurāṇi kaṣāyāṇi kṣīravanti mṛdūni ca| prayojayedbhiṣagbāle matimānapramādataḥ||285||</seg> <seg type="unit" n="286">atyarthasnigdharūkṣoṣṇamamlaṃ kaṭuvipāki ca| guru cauṣadhapānānnametadbāleṣu garhitam||286||</seg> <seg type="unit" n="287">samāsāt sarvarogāṇāmetadbāleṣu bheṣajam| nirdiṣṭaṃ śāstravidvaidyaḥ pravivicya <note place="foot" type="variant" n="69">‘pravibhajya’ iti pā.</note> prayojayet||287||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="288">bhavanti cātra- iti sarvavikārāṇāmuktametaccikitsitam| sthānametaddhi tantrasya rahasyaṃ paramuttamam <note place="foot" type="variant" n="70">‘paramucyate’ iti pā.</note>||288||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="289">asmin saptadaśādhyāyāḥ kalpāḥ siddhaya eva ca| nāsādyante'gniveśasya tantre carakasaṃskṛte||289||</seg> <seg type="unit" n="290">tānetān kāpilabaliḥ śeṣān dṛḍhabalo'karot| tantrasyāsya mahārthasya pūraṇārthaṃ yathātatham||290||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="291">rogā ye'pyatra noddiṣṭā bahutvānnāmarūpataḥ| teṣāmapyetadeva syāddoṣādīn vīkṣya bheṣajam||291||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="292">doṣadūṣyanidānānāṃ viparītaṃ hitaṃ dhruvam| uktānuktān gadān sarvān samyagyuktaṃ niyacchati||292||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="293">deśakālapramāṇānāṃ sātmyāsātmyasya caiva hi| samyagyogo'nyathā hyeṣāṃ pathyamapyanyathā bhavet||293||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="294">āsyādāmāśayasthān hi rogān nastaḥśirogatān| gudāt pakvāśayasthāṃśca hantyāśu <note place="foot" type="variant" n="73">‘adhastādgudato dattaṃ hantyāśutaramauṣadham’ iti pā.</note> dattamauṣadham||294||</seg> <seg type="unit" n="295">śarīrāvayavottheṣu visarpapiḍakādiṣu| yathādeśaṃ <note place="foot" type="variant" n="74">‘yathādoṣaṃ’ ‘yathāvasthaṃ’, ‘yathādehaṃ’ iti ca pā.</note> pradehādi śamanaṃ syādviśeṣataḥ||295||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="296">dināturauṣadhavyādhijīrṇaliṅgartvavekṣaṇam <note place="foot" type="variant" n="75">bahuṣvādarśapustakeṣu ‘avekṣaṇam’ ityasya sthāne ‘apekṣaṇam’ iti paṭhyate, evamagre'pyasmin prakaraṇe ‘rogyavekṣaḥ’ ityādi sthāne ‘rogyapekṣaḥ’ ityādi paṭhyate</note>| kālaṃ vidyāddināvekṣaḥ pūrvāhṇe vamanaṃ yathā||296||</seg> <seg type="unit" n="297">rogyavekṣo yathā prātarniranno balavān pibet| bheṣajaṃ laghupathyānnairyuktamadyāttu durbalaḥ||297||</seg> <seg type="unit" n="298">bhaiṣajyakālo bhuktādau madhye paścānmuhurmuhuḥ| sāmudgaṃ bhaktasaṃyuktaṃ grāsagrāsāntare daśa||298||</seg> <seg type="unit" n="299">apāne viguṇe pūrvaṃ, samāne madhyabhojanam| vyāne <note place="foot" type="variant" n="76">‘vyāne'nte prātarāśasya’ iti pā.</note> tu prātaraśitamudāne bhojanottaram||299||</seg> <seg type="unit" n="300">vāyau prāṇe praduṣṭe tu grāsagrāsāntariṣyate| śvāsakāsapipāsāsu tvavacāryaṃ muhurmuhuḥ||300||</seg> <seg type="unit" n="301">sāmudgaṃ hikkine deyaṃ laghunā'nnena saṃyutam| sambhojyaṃ tvauṣadhaṃ bhojyairvicitrairarucau hitam||301||</seg> <seg type="unit" n="302">jvare peyāḥ kaṣāyāśca kṣīraṃ sarpirvirecanam| ṣaḍahe ṣaḍahe deyaṃ kālaṃ vīkṣyāmayasya ca||302||</seg> <seg type="unit" n="303">kṣudvegamokṣau laghutā viśuddhirjīrṇalakṣaṇam| tadā bheṣajamādeyaṃ syāddhi doṣavadanyathā||303||</seg> <seg type="unit" n="304">cayādayaśca doṣāṇāṃ varjyaṃ sevyaṃ ca yatra yat| ṛtāvavekṣyaṃ yat karma pūrvaṃ sarvamudāhṛtam||304||</seg> <seg type="unit" n="305">(upakramāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="77">etacchlokadvayaṃ hastalikhitapustake na paṭhyate</note> karaṇaṃ pratiṣedhe ca kāraṇam| vyākhyātamabalānāṃ savikalpānāmavekṣaṇe||305||</seg> <seg type="unit" n="306">muhurmuhuśca rogāṇāmavasthāmāturasya ca| avekṣamāṇastu bhiṣak cikitsāyāṃ na muhyati)||306||</seg> <seg type="unit" n="307">ityevaṃ ṣaḍvidhaṃ kālamanavekṣya bhiṣagjitam| prayuktamahitāya syāt sasyasyākālavarṣavat||307||</seg> <seg type="unit" n="308">vyādhīnāmṛtvahorātravayasāṃ bhojanasya ca| viśeṣo bhidyate yastu kālāvekṣaḥ sa ucyate||308||</seg> <seg type="unit" n="309">vasante śleṣmajā rogāḥ śaratkāle tu pittajāḥ| varṣāsu vātikāścaiva prāyaḥ prādurbhavanti hi||309||</seg> <seg type="unit" n="310">niśānte divasānte ca varṣānte vātajā gadāḥ| prātaḥ kṣapādau kaphajāstayormadhye tu pittajāḥ||310||</seg> <seg type="unit" n="311">vayontamadhyaprathame vātapittakaphāmayāḥ| balavanto bhavantyeva svabhāvādvayaso nṛṇām||311||</seg> <seg type="unit" n="312">jīrṇānte vātajā rogā jīryamāṇe tu pittajāḥ| śleṣmajā bhuktamātre tu labhante prāyaśo balam||312||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="313">nālpaṃ hantyauṣadhaṃ vyādhiṃ yathā''po'lpā mahānalam| doṣavaccātimātraṃ syātsasyasyātyudakaṃ yathā||313||</seg> <seg type="unit" n="314">sampradhārya balaṃ tasmādāmayasyauṣadhasya ca| naivātibahu nātyalpaṃ bhaiṣajyamavacārayet||314||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="315">aucityādyasya yat sātmyaṃ deśasya puruṣasya ca| apathyamapi naikāntāttattyajaṃllabhate sukham||315||</seg> <seg type="unit" n="316">bāhlīkāḥ pahlavāścīnāḥ śūlīkā yavanāḥ śakāḥ| māṃsagodhūmamādhvīkaśastravaiśvānarocitāḥ||316||</seg> <seg type="unit" n="317">matsyasātmyāstathā <note place="foot" type="variant" n="79">‘kṣārasātmyāstathā prācyā matsyasātmyāśca saindhavāḥ’ iti pā.</note> prācyāḥ kṣīrasātmyāśca saindhavāḥ| aśmakāvantikānāṃ <note place="foot" type="variant" n="80">‘aśmakānartakānāṃ’ iti pā.</note> tu tailāmlaṃ sātmyamucyate||317||</seg> <seg type="unit" n="318">kandamūlaphalaṃ <note place="foot" type="variant" n="81">‘śākamūlaphalaṃ’ iti pā.</note> sātmyaṃ vidyānmalayavāsinām| sātmyaṃ dakṣiṇataḥ peyā manthaścottarapaścime <note place="foot" type="variant" n="82">‘maṇḍa...’ iti pā.</note>||318||</seg> <seg type="unit" n="319">madhyadeśe bhavet sātmyaṃ yavagodhūmagorasāḥ| teṣāṃ tatsātmyayuktāni bhaiṣajānyavacārayet||319||</seg> sātmyaṃ hyāśu balaṃ dhatte nātidoṣaṃ ca bahvapi|320|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="320">yogaireva cikitsan hi deśādyajño'parādhyati||320||</seg> vayobalaśarīrādibhedā hi bahavo matāḥ <note place="foot" type="variant" n="84">‘teṣāṃ tatsātmyayuktāśca vayovasthāyutāstathā| āyurbalaśarīrādibhedā hi bahavo matāḥ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ</note>|321|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="321">tathā'ntaḥsandhimārgāṇāṃ doṣāṇāṃ gūḍhacāriṇām||321||</seg> <seg type="unit" n="322">bhavet kadācit kāryā'pi viruddhābhimatā kriyā| pittamantargataṃ gūḍhaṃ <note place="foot" type="variant" n="85">‘antargataṃ pittadhātuṃ’ iti pā.</note> svedasekopanāhanaiḥ||322||</seg> <seg type="unit" n="323">nīyate bahiruṣṇairhi tathoṣṇaṃ śamayanti te| bāhyaiśca śītaiḥ sekādyairūṣmā'ntaryāti pīḍitaḥ||323||</seg> <seg type="unit" n="324">so'ntargūḍhaṃ kaphaṃ hanti śītaṃ śītaistathā jayet| ślakṣṇapiṣṭo ghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt||324||</seg> <seg type="unit" n="325">tvaggatasyoṣmaṇo rodhācchītakṛccānyathā'guroḥ| chardighnī makṣikāviṣṭhā makṣikaiva tu vāmayet||325||</seg> dravyeṣu svinnajagdheṣu caiva teṣveva vikriyā|326|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="326">tasmāddoṣauṣadhādīni parīkṣya daśa tattvataḥ||326||</seg> kuryāccikitsitaṃ prājño na yogaireva kevalam|327|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="327">nivṛtto'pi punarvyādhiḥ svalpenāyāti hetunā||327||</seg> <seg type="unit" n="328">kṣīṇe mārgīkṛte dehe śeṣaḥ sūkṣma ivānalaḥ| tasmāttamanubadhnīyāt prayogeṇānapāyinā||328||</seg> siddhyarthaṃ prākprayuktasya siddhasyāpyauṣadhasya tu|329|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="329">kāṭhinyādūnabhāvādvā doṣo'ntaḥ kupito mahān||329||</seg> <seg type="unit" n="330">pathyairmṛdvalpatāṃ nīto mṛdudoṣakaro bhavet| pathyamapyaśnatastasmādyo vyādhirupajāyate||330||</seg> jñātvaivaṃ vṛddhimabhyāsamathavā tasya kārayet|331|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="331">sātatyātsvādvabhāvādvā pathyaṃ dveṣyatvamāgatam||331||</seg> <seg type="unit" n="332">kalpanāvidhibhistaistaiḥ priyatvaṃ gamayet punaḥ| manaso'rthānukūlyāddhi tuṣṭirūrjā rucirbalam||332||</seg> <seg type="unit" n="333">sukhopabhogatā ca syādvyādheścāto balakṣayaḥ| laulyāddoṣakṣayādvyādhervaidharmyāccāpi yā ruciḥ||333||</seg> tāsu pathyopacāraḥ syādyogenādyaṃ vikalpayet|334|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="334">tatra ślokāḥ- viṃśatirvyāpado yonernidānaṃ liṅgameva ca||334||</seg> <seg type="unit" n="335">cikitsā cāpi nirdiṣṭā śiṣyāṇāṃ hitakāmyayā| śukradoṣāstathā cāṣṭau nidānākṛtibheṣajaiḥ||335||</seg> <seg type="unit" n="336">klaibyānyuktāni catvāri catvāraḥ pradarāstathā| teṣāṃ nidānaṃ liṅgaṃ ca bhaiṣajyaṃ caiva kīrtitam||336||</seg> <seg type="unit" n="337">kṣīradoṣāstathā cāṣṭau hetuliṅgabhiṣagjitaiḥ| retaso rajasaścaiva kīrtitaṃ śuddhilakṣaṇam||337||</seg> <seg type="unit" n="338">uktānuktacikitsā ca samyagyogastathaiva ca| deśādiguṇaśaṃsā <note place="foot" type="variant" n="86">‘deśādiguṇayogāśca’ iti pā.</note> ca kālaḥ ṣaṅvidha eva ca||338||</seg> <seg type="unit" n="339">deśe deśe ca yat sātmyaṃ yathā vaidyo'parādhyati| cikitsā cāpi nirdiṣṭā doṣāṇāṃ gūḍhacāriṇām||339||</seg> <seg type="unit" n="340">yo hi samyaṅna jānāti śāstraṃ śāstrārthameva ca| na kuryāt sa kriyāṃ citramacakṣuriva citrakṛt||340||</seg> <seg type="unit" n="341">agniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte| cikitsitamidaṃ sthānaṃ ṣaṣṭhaṃ parisamāpitam||341||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne yonivyāpaccikitsitaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ||30||</seg> iti carakasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaṃ cikitsitasthānaṃ sampūrṇam|</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="7" xml:id="ca.7">
        <head>kalpasthānam</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ca.7.1">
          <head>madanakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto madanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atha khalu vamanavirecanārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> vamanavirecanadravyāṇāṃ sukhopabhogatamaiḥ sahānyairdravyairvividhaiḥ kalpanārthaṃ bhedārthaṃ vibhāgārthaṃ cetyarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘bhedārthaṃ vibhāgārthaṃ cetyarthaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note>, tadyogānāṃ ca kriyāvidheḥ sukhopāyasya samyagupakalpanārthaṃ kalpasthānamupadekṣyāmo'gniveśa!||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra doṣaharaṇamūrdhvabhāgaṃ vamanasañjñakam, adhobhāgaṃ virecanasañjñakam; ubhayaṃ vā śarīramalavirecanādvirecanasañjñāṃ labhate||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatroṣṇa-tīkṣṇa-sūkṣma-vyavāyi-vikāśīnyauṣadhāni svavīryeṇa hṛdayamupetya dhamanīranusṛtya sthūlāṇusrotobhyaḥ kevalaṃ śarīragataṃ doṣasaṅghātamāgneyatvād viṣyandayanti, taikṣṇyād vicchindanti, sa vicchinnaḥ pariplavan <note place="foot" type="variant" n="7">‘pariplavaḥ’ iti pā.</note> snehabhāvite kāye snehāktabhājanasthamiva kṣaudramasajjannaṇupravaṇabhāvādāmāśayamāgamyodānapraṇunno'gnivāyvātmakatvādūrdhvabhāgaprabhāvādauṣadhasyordhvamutkṣipyate, salilapṛthivyātmakatvādadhobhāgaprabhāvāccauṣadhasyādhaḥ pravartate, ubhayataścobhayaguṇatvāt| iti lakṣaṇoddeśaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra phala-jīmūtakekṣvāku-dhāmārgava-kuṭaja-kṛtavedhanānāṃ, śyāmā-trivṛccaturaṅgula-tilvaka-mahāvṛkṣa-saptalā-śaṅkhinī-dantī-dravantīnāṃ ca, nānāvidhadeśakālasambhavāsvāda-rasa-vīrya-vipāka-prabhāvagrahaṇād <note place="foot" type="variant" n="10">‘…prabhāvagrahaṇānāṃ’ iti pā.</note> deha-doṣa-prakṛti-vayo-balāgni-bhakti-sātmya-rogāvasthādīnāṃ nānāprabhāvavattvācca <note place="foot" type="variant" n="11">‘…rogāvasthādinānātmakatvācca’ iti pā.</note>, vicitragandha-varṇa-rasa-sparśānāmupayogasukhārthamasaṅkhyeyasaṃyogānāmapi <note place="foot" type="variant" n="12">‘…mupabhogasukhārtha...’ iti pā.</note> ca satāṃ dravyāṇāṃ vikalpamārgopadarśanārthaṃ ṣaḍvirecanayogaśatāni vyākhyāsyāmaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tāni tu dravyāṇi deśa-kāla-guṇa-bhājana-sampadvīryabalādhānāt kriyāsamarthatamāni bhavanti||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">trividhaḥ khalu deśaḥ- jāṅgalaḥ, ānūpaḥ, sādhāraṇaśceti| tatra jāṅgalaḥ paryākāśabhūyiṣṭhaḥ, tarubhirapi ca kadara-khadirāsanāśvakarṇa-dhava-tiniśa-śallakī-sāla-somavalka-badarī-tindukāśvattha-vaṭāmalakīvanagahanaḥ, anekaśamī-kakubha-śiṃśapāprāyaḥ, sthiraśuṣkapavanabalavidhūyamānapranṛtyattaruṇaviṭapaḥ, pratatamṛgatṛṣṇikopagūḍhatanukharaparuṣasikatāśarkarābahulaḥ, lāvatittiricakorānucaritabhūmibhāgaḥ, vātapittabahulaḥ, sthirakaṭhinamanuṣyaprāyo jñeyaḥ, athānūpo hintālatamālanārikelakadalīvanagahanaḥ, saritsamudraparyantaprāyaḥ, śiśirapavanabahulaḥ, vañjulavānīropaśobhitatīrābhiḥ saridbhirupagatabhūmibhāgaḥ, kṣitidharanikuñjopaśobhitaḥ, mandapavanānuvījitakṣitiruhagahanaḥ, anekavanarājīpuṣpitavanagahanabhūmibhāgaḥ, snigdhatarupratānopagūḍhaḥ, haṃsa-cakravāka-balākā-nandīmukha-puṇḍarīka-kādamba-madgu <note place="foot" type="variant" n="14">‘... madgukoyaṣṭībhṛṅgarājapuṃskokilānunāditaḥ’ iti pā.</note> -bhṛṅgarāja-śatapatra-mattakokilānunāditataruviṭapaḥ, sukumārapuruṣaḥ, pavanakaphaprāyo jñeyaḥ; anayoreva dvayordeśayorvīrudvanaspativānaspatyaśakunimṛgagaṇayutaḥ sthirasukumārabalavarṇasaṃhananopapannasādhāraṇaguṇayuktapuruṣaḥ sādhāraṇo jñeyaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tatra deśe sādhāraṇe jāṅgale vā yathākālaṃ śiśirātapapavanasalilasevite same śucau pradakṣiṇodake śmaśāna-caitya-devayajanāgāra-sabhā-śvabhrārāma-valmīkoṣaravirahite kuśarohiṣāstīrṇe snigdhakṛṣṇamadhuramṛttike suvarṇavarṇamadhuramṛttike vā mṛdāvaphālakṛṣṭe'nupahate'nyairbalavattarairdrumairauṣadhāni jātāni praśasyante||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tatra yāni kālajātānyupāgatasampūrṇapramāṇa-rasavīrya-gandhāni <note place="foot" type="variant" n="15">‘... nyāgatasampurṇapramāṇarasavīryagandhāni’ iti pā.</note> kālātapāgnisalilapavanajantubhiranupahatagandha-varṇa-rasa-sparśa-prabhāvāṇi pratyagrāṇyudīcyāṃ diśi sthitāni; teṣāṃ śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṃ varṣāvasantayorgrāhyaṃ, grīṣme mūlāni śiśire vā śīrṇaprarūḍhaparṇānāṃ, śaradi tvakkandakṣīrāṇi, hemante sārāṇi, yathartu puṣpaphalamiti; maṅgalācāraḥ kalyāṇavṛttaḥ śuciḥ śuklavāsāḥ sampūjya devatā aśvinau gobrāhmaṇāṃśca kṛtopavāsaḥ prāṅmukha udaṅmukho vā gṛhṇīyāt||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">gṛhītvā cānurūpaguṇavadbhājanasthānyāgāreṣū <note place="foot" type="variant" n="16">‘cānurūpaguṇavadbhājane saṃsthāpyāgāreṣu’ iti pā.</note> prāgudagdvāreṣu nivātapravātaikadeśeṣu nityapuṣpopahārabalikarmavatsu, agni-salilopasveda-dhūma-rajo-mūṣaka-catuṣpadāmanabhigamanīyāni svavacchannāni śikyeṣvāsajya sthāpayet||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tāni ca yathādoṣaṃ prayuñjīta surā-sauvīraka-tuṣodaka-maireya-medaka-dhānyāmla <note place="foot" type="variant" n="17">‘...dhānyaphaladadhyamlādibhirvāte’ iti pā.</note> -phalāmla-dadhyamlādibhirvāte, mṛdvīkāmalaka <note place="foot" type="variant" n="18">‘mṛdvīkāmadhumadhukaphāṇitakṣīrādibhiḥ’ iti pā.</note> -madhu-madhuka-parūṣaka-phāṇitakṣīrādibhiḥ pitte, śleṣmaṇi tu madhu-mūtra-kaṣāyādibhirbhāvitānyāloḍitāni ca; ityuddeśaḥ| taṃ vistareṇa dravya-deha-doṣa-sātmyādīni <note place="foot" type="variant" n="19">‘dravyadehadoṣasātmyādīn vasantādīṃśca’ iti pā.</note> pravibhajya vyākhyāsyāmaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">vamanadravyāṇāṃ madanaphalāni śreṣṭhatamānyācakṣate, anapāyitvāt| tāni vasantagrīṣmayorantare <note place="foot" type="variant" n="20">‘...rantarā puṣye'śvayuji mṛgaśirasi vā’ iti pā.</note> puṣyāśvayugbhyāṃ mṛgaśirasā vā gṛhṇīyānmaitre muhūrte| yāni pakvānyakāṇānyaharitāni pāṇḍūnyakrimīṇyapūtīnyajantujagdhānyahrasvāni; tāni pramṛjya <note place="foot" type="variant" n="21">‘pragṛhya kuśamūlairbaddhvā’ iti pā.</note>, kuśapuṭe baddhvā, gomayenālipya, yavatu(bu)ṣamāṣaśālikulatthamudgapalānāmanyatame <note place="foot" type="variant" n="22">‘... mudgaparṇānā...’ iti pā.</note> nidadhyādaṣṭarātram| ata ūrdhvaṃ mṛdūbhūtāni madhviṣṭagandhānyuddhṛtya śoṣayet| suśuṣkāṇāṃ phalapippalīruddharet <note place="foot" type="variant" n="23">‘phalānāṃ pippalīruddharet’ iti pā.</note>| tāsāṃ ghṛtadadhimadhupalalavimṛditānāṃ punaḥ śuṣkāṇāṃ navaṃ kalaśaṃ supramṛṣṭavālukamarajaskamākaṇṭhaṃ pūrayitvā svavacchannaṃ svanuguptaṃ śikyeṣvāsajya <note place="foot" type="variant" n="24">‘...ṣvavasṛjya’ iti pā.</note> samyak sthāpayet||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">atha cchardanīyamāturaṃ dvyahaṃ tryahaṃ vā snehasvedopapannaṃ śvaśchardayitavyamiti grāmyānūpaudakamāṃsarasa-kṣīra-dadhi-māṣa-tila-śākādibhiḥ samutkleśitaśleṣmāṇaṃ vyuṣitaṃ jīrṇāhāraṃ pūrvāhṇe kṛtabalihomamaṅgalaprāyaścittaṃ nirannamanatisnigdhaṃ yavāgvā ghṛtamātrāṃ pītavantaṃ, tāsāṃ phalapippalīnāmantarnakhamuṣṭiṃ yāvadvā sādhu manyeta jarjarīkṛtya yaṣṭimadhukaṣāyeṇa kovidāra-karbudāra-nīpa-vidula-bimbī-śaṇapuṣpī-sadāpuṣpī-pratyakpuṣpī-kaṣāyāṇāmanyatamena vā rātrimuṣitaṃ vimṛdya pūtaṃ madhusaindhavayuktaṃ sukhoṣṇaṃ kṛtvā pūrṇaṃ śarāvaṃ mantreṇānenābhimantrayet- ‘oṃ brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānilānalāḥ| ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṅghāśca pāntu te| rasāyanamivarṣīṇāṃ devānāmamṛtaṃ yathā| sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te’| ityevamabhimantryodaṅmukhaṃ prāṅmukhaṃ vā''turaṃ pāyayecchleṣmajvaragulmapratiśyāyārtaṃ viśeṣeṇa punaḥ punarāpittāgamanāt, tena sādhu vamati; hīnavegaṃ tu pippalyāmalaka-sarṣapa-vacākalkalavaṇoṣṇodakaiḥ punaḥ punaḥ pravartayedāpittadarśanāt| ityeṣa sarvaśchardanayogavidhiḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">sarveṣu tu madhusaindhavaṃ kaphavilayanacchedārthaṃ vamaneṣu vidadhyāt| na coṣṇavirodho madhunaśchardanayogayuktasya, avipakvapratyāgamanāddoṣanirharaṇācca||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">phalapippalīnāṃ dvau dvau bhāgau kovidārādikaṣāyeṇa triḥsaptakṛtvaḥ srāvayet, tena rasena tṛtīyaṃ bhāgaṃ piṣṭvā mātrāṃ harītakībhirbibhītakairāmalairvā tulyāṃ vartayet, tāsāmekāṃ dve vā pūrvoktānāṃ kaṣāyāṇāmanyatamasyāñjalimātreṇa vimṛdya balavacchleṣmaprasekagranthijvarodarāruciṣu pāyayediti samānaṃ pūrveṇa||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">phalapippalīkṣīraṃ, tena vā kṣīrayavāgūmadhobhāge raktapitte hṛddāhe ca; tajjasya vā dadhna uttarakaṃ kaphaccharditamakaprasekeṣu <note place="foot" type="variant" n="28">‘...prasekeṣu pūrṇaṃ śarāvaṃ’ iti pā.</note>; tasya vā payasaḥ śītasya santānikāñjaliṃ pitte prakupite uraḥkaṇṭhahṛdaye ca tanukaphopadigdhe, iti samānaṃ pūrveṇa||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">phalapippalīśṛtakṣīrānnavanītamutpannaṃ phalādikalkakaṣāyasiddhaṃ kaphābhibhūtāgniṃ viśuṣyaddehaṃ <note place="foot" type="variant" n="29">‘viśuṣkadehaṃ viśuṣyamāṇaṃ ca’ iti pā.</note> ca mātrayā pāyayediti samānaṃ pūrveṇa||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">phalapippalīnāṃ phalādikaṣāyeṇa triḥsaptakṛtvaḥ suparibhāvitena puṣparajaḥprakāśena cūrṇena sarasi sañjātaṃ <note place="foot" type="variant" n="30">‘sañjātaṃ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> bṛhatsaroruhaṃ sāyāhne'vacūrṇayet, tadrātrivyuṣitaṃ prabhāte punaravacūrṇitamuddhṛtya haridrākṛsarakṣīrayavāgūnāmanyatamaṃ saindhavaguḍaphāṇitayuktamākaṇṭhaṃ pītavantamāghrāpayet sukumāramutkliṣṭapittakaphamauṣadhadveṣiṇamiti samānaṃ pūrveṇa||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">phalapippalīnāṃ bhallātakavidhiparisrutaṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘bhallātakavidhisrutaṃ’ iti pā.</note> svarasaṃ paktvā phāṇitībhūtamātantulībhāvāllehayet; ātapaśuṣkaṃ vā cūrṇīkṛtaṃ jīmūtakādikaṣāyeṇa pitte kaphasthānagate pāyayediti samānaṃ pūrveṇa||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">phalapippalīcūrṇāni pūrvavat phalādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="32">‘kovidārādīnāṃ’ iti pā.</note> ṣaṇṇāmanyatamakaṣāyasrutāni vartikriyāḥ phalādikaṣāyopasarjanāḥ <note place="foot" type="variant" n="33">‘kovidārādikaṣāyopasarjanāḥ’ iti pā.</note> peyā iti samānaṃ pūrveṇa||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">phalapippalīnāmāragvadha <note place="foot" type="variant" n="35">‘phalapippalīṣvā...’ iti pā.</note> -vṛkṣaka-svādukaṇṭaka-pāṭhā-pāṭalā-śārṅgeṣṭā-mūrvā-saptaparṇa-naktamāla-picumarda-paṭola-suṣavī-guḍūcī-somavalka-dvīpikānāṃ pippalī-pippalīmūla-hastipippalī-citraka-śṛṅgaverāṇāṃ cānyatamakaṣāyeṇa siddho leha iti samānaṃ pūrveṇa||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">phalapippalīṣvelā-hareṇukā-śatapuṣpā-kustumburu-tagara-kuṣṭha-tvak-coraka-marubakāguru-guggulvelavāluka-śrīveṣṭaka-paripelava-māṃsī-śaileyaka-sthauṇeyaka-sarala-pārāvatapadyaśokarohiṇīnāṃ viṃśateranyatamasya kaṣāyeṇa sādhitotkārikā utkārikākalpena, modakā vā modakakalpena, yathādoṣarogabhakti prayojyā iti samānaṃ pūrveṇa||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">phalapippalīsvarasakaṣāyaparibhāvitāni tilaśālitaṇḍulapiṣṭāni tatkaṣāyopasarjanāni śaṣkulīkalpena vā śaṣkulyaḥ, pūpakalpena vā pūpāḥ iti samānaṃ pūrveṇa||24||</seg> <seg type="unit" n="25">etenaiva ca kalpena sumukha-surasa-kuṭheraka-kāṇḍīra-kālamālaka-parṇāsaka-kṣavaka-phaṇijjhaka-gṛñjana-kāsamarda-bhṛṅgarājānāṃ poṭekṣuvālikā-kālaṅkataka-daṇḍairakāṇāṃ cānyatamasya kaṣāyeṇa kārayet||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tathā badaraṣāḍava-rāga-leha-modakotkārikā-tarpaṇa-pānaka-māṃsarasa-yūṣa-madyānāṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘...yūṣamadyāni madanaphalaphāṇitenopasaṃsṛjya’ iti pā.</note> madanaphalānyanyatamenopasṛjya yathādoṣarogabhakti dadyāt; taiḥ sādhu vamatīti||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">madanaḥ karahāṭaśca rāṭhaḥ piṇḍītakaḥ phalam| śvasanaśceti paryāyairucyate tasya kalpanā||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tatra ślokāḥ- nava yogāḥ kaṣāyeṣu, mātrāsvaṣṭau <note place="foot" type="variant" n="37">‘vartiṣvaṣṭau’ iti pā.</note>, payoghṛte| pañca, phāṇitacūrṇe dvau ghreye, vartikriyāsu ṣaṭ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">viṃśatirviṃśatirlehamodakotkārikāsu ca| śaṣkulīpūpayoścoktā yogāḥ ṣoḍaśa ṣoḍaśa||29||</seg> <seg type="unit" n="30">daśānye ṣāḍavādyeṣu trayastriṃśadidaṃ śatam| yogānāṃ vidhivaddiṣṭaṃ phalakalpe maharṣiṇā||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne madanakalpo nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ca.7.2">
          <head>jīmūtakakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto jīmūtakakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kalpaṃ jīmūtakasyemaṃ phalapuṣpāśrayaṃ śuṇu| garāgarī ca veṇī ca tathā syāddevatāḍakaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">jīmūtakaṃ tridoṣaghnaṃ yathāsvauṣadhakalpitam| prayoktavyaṃ jvaraśvāsahikkādyeṣvāmayeṣu ca||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">yathoktaguṇayuktānāṃ deśajānāṃ yathāvidhi| payaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘payaḥpuṣpeṣu nirvṛttaṃ’ iti pā.</note> puṣpe'sya, nirvṛtte phale peyā payaskṛtā||5||</seg> <seg type="unit" n="6">lomaśe kṣīrasantānaṃ, dadhyuttaramalomaśe| śṛte payasi dadhyamlaṃ jātaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘jāte’ iti pā.</note> haritapāṇḍuke||6||</seg> <seg type="unit" n="7">jīrṇānāṃ ca suśuṣkāṇāṃ nyastānāṃ bhājane śucau| cūrṇasya payasā śuktiṃ vātapittārditaḥ pibet||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">āsutya ca surāmaṇḍe mṛditvā prasrutaṃ pibet| kaphaje'rocake kāse pāṇḍuroge sayakṣmaṇi||8||</seg> <seg type="unit" n="9">dve cāpothyāthavā trīṇi guḍūcyā <note place="foot" type="variant" n="4">‘guḍūcyāmalakasya vā’ iti pā.</note> madhukasya vā| kovidārādikānāṃ vā nimbasya kuṭajasya vā||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kaṣāyeṣvāsutaṃ pūtvā tenaiva vidhinā pibet| athavā''ragvadhādīnāṃ saptānāṃ pūrvavat pibet||10||</seg> ekaikasya <note place="foot" type="variant" n="5">‘ekaikaśaḥ’ iti pā.</note> kaṣāyeṇa pittaśleṣmajvarārditaḥ|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">mātrāḥ syuḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘vartayaḥ’ iti pā.</note> phalavaccāṣṭau kolamātrāstu tā matāḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">jīvakarṣabhakekṣūṇāṃ śatāvaryā rasena vā| pittaśleṣmajvare dadyādvātapittajvare'thavā||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tathā jīmūtakakṣīrāt samutpannaṃ pacedghṛtam| phalādīnāṃ kaṣāyeṇa śreṣṭhaṃ tadvamanaṃ matam||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tatra ślokau- ṣaṭ kṣīre madirāmaṇḍe <note place="foot" type="variant" n="7">‘madirāyoge’ iti pā.</note> eko dvādaśa cāpare| sapta cāragvadhādīnāṃ kaṣāye'ṣṭau ca vartiṣu||14||</seg> <seg type="unit" n="15">jīvakādiṣu catvāro ghṛtaṃ caikaṃ prakīrtitam| kalpe jīmūtakānāṃ ca <note place="foot" type="variant" n="8">‘ye’ iti ‘te’ iti ca pā.</note> yogāstriṃśannavādhikāḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne jīmūtakakalpo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ca.7.3">
          <head>ikṣvākukalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta ikṣvākukalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> siddhaṃ vakṣyāmyathekṣvākukalpaṃ yeṣāṃ praśasyate|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">lambā'tha <note place="foot" type="variant" n="1">‘lambā piṇḍaphalā tumbī kaṭukālābukī ca sā’ iti pā.</note> kaṭukālābūstumbī piṇḍaphalā tathā||3||</seg> ikṣvākuḥ phalinī caiva procyate tasya kalpanā|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">kāsaśvāsaviṣacchardijvarārte kaphakarṣite||4||</seg> pratāmyati nare caiva vamanārthaṃ tadiṣyate|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">apuṣpasya pravālānāṃ muṣṭiṃ prādeśasammitam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kṣīraprasthe śṛtaṃ dadyāt pittodrikte kaphajvare| puṣpādiṣu ca catvāraḥ kṣīre jīmūtake yathā||6||</seg> <seg type="unit" n="7">yogā haritapāṇḍūnāṃ surāmaṇḍena pañcamaḥ| phalasvarasabhāgaṃ ca triguṇakṣīrasādhitam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">uraḥsthite kaphe dadyāt svarabhede ca pīnase| jīrṇe madhyoddhṛte kṣīraṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘jīrṇamadhyoddhṛtaṃ kṣīre’ iti pā.</note> prakṣipettadyadā dadhi||8||</seg> <seg type="unit" n="9">jātaṃ syāt sakaphe kāse śvāse vamyāṃ ca tat pibet| ajākṣīreṇa bījāni bhāvayet <note place="foot" type="variant" n="3">‘bhāvitāni prayojayet’ iti pā.</note> pāyayet ca||9||</seg> <seg type="unit" n="10">viṣagulmodaragranthigaṇḍeṣu ślīpadeṣu ca| mastunā vā phalānmadhyaṃ pāṇḍukuṣṭhaviṣārditaḥ||10||</seg> tena takraṃ vipakvaṃ vā sakṣaudralavaṇaṃ pibet|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tumbyā phalarasaiḥ śuṣkaiḥ sapuṣpairavacūrṇitam||11||</seg> chardayenmālyamāghrāya gandhasampatsukhocitaḥ|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">bhakṣayet phalamadhyaṃ vā guḍena palalena ca||12||</seg> ikṣvākuphalatailaṃ vā siddhaṃ vā pūrvavadghṛtam|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pañcāśaddaśavṛddhāni phalādīnāṃ yathottaram||13||</seg> pibedvimṛdya bījāni kaṣāyeṣvāśataṃ pṛthak|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">yaṣṭyāhvakovidārādyairmuṣṭimantarnakhaṃ pibet||14||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaṣāyaiḥ kovidārādyairmātrāśca <note place="foot" type="variant" n="6">‘rvartayaḥ’ iti pā.</note> phalavat smṛtāḥ|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">bilvamūlakaṣāyeṇa tumbībījāñjaliṃ pacet||15||</seg> <seg type="unit" n="16">pūtasyāsya trayo bhāgāścaturthaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘bhāgāstrayastrikaṭukasya ca’ iti pā.</note> phāṇitasya tu| saghṛto bījabhāgaśca piṣṭānardhāṃśikāṃstathā <note place="foot" type="variant" n="8">‘piṣṭvā hyardhāṃśikāṃstathā’ iti pā.</note>||16||</seg> <seg type="unit" n="17">mahājālinijīmūtakṛtavedhanavatsakān| taṃ lehaṃ sādhayeddarvyā ghaṭṭayanmṛdunā'gninā||17||</seg> <seg type="unit" n="18">yāvat syāttantumattoye patitaṃ tu na śīryate| taṃ lihanmātrayā lehaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘kāle’ iti pā.</note> pramathyāṃ ca pibedanu||18||</seg> kalpa eṣo'gnimanthādau catuṣke pṛthagucyate|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">śaktubhirvā pibenmanthaṃ tumbīsvarasabhāvitaiḥ||19||</seg> kaphaje'tha jvare kāse kaṇṭharogeṣvarocake|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">gulme mehe <note place="foot" type="variant" n="10">‘śophe’ iti pā.</note> praseke ca kalkaṃ māṃsarasaiḥ pibet| naraḥ sādhu vamatyevaṃ na ca daurbalyamaśnute||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tatra ślokāḥ- payasyaṣṭau surāmaṇḍa-mastu-takreṣu ca trayaḥ| ghreyaṃ sapalalaṃ tailaṃ vardhamānāḥ phaleṣu ṣaṭ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">ghṛtamekaṃ kaṣāyeṣu navānye madhukādiṣu| aṣṭau vartikriyā lehāḥ pañca mantho <note place="foot" type="variant" n="11">‘manthe rase tathā’ iti pā.</note> rasastathā||22||</seg> <seg type="unit" n="23">yogā ikṣvākukalpe <note place="foot" type="variant" n="12">‘ikṣvākukalpe'smin’ iti pā.</note> te catvāriṃśacca pañca ca| uktā maharṣiṇā samyak prajānāṃ hitakāmyayā||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne ikṣvākukalpo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ca.7.4">
          <head>dhāmārgavakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dhāmārgavakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">karkoṭakī koṭhaphalā <note place="foot" type="variant" n="1">‘kaṭuphalā’ iti pā.</note> mahājālinireva ca| dhāmārgavasya paryāyā rājakośātakī tathā||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">gare gulmodare kāse vāte śleṣmāśayasthite| kaphe ca kaṇṭhavakrasthe kaphasañcayajeṣu ca||4||</seg> rogeṣveṣu <note place="foot" type="variant" n="2">‘rogeṣvetat’ iti pā.</note> prayojyaṃ syāt sthirāśca guravaśca ye|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">phalaṃ puṣpaṃ pravālaṃ ca vidhinā tasya saṃharet||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pravālasvarasaṃ śuṣkaṃ kṛtvā ca <note place="foot" type="variant" n="3">‘kṛtāśca’ iti pā.</note> gulikāḥ pṛthak| kovidārādibhiḥ peyāḥ kaṣāyairmadhukasya ca||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">puṣpādiṣu payoyogāścatvāraḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘prayogāśca’ iti, ‘yathāyogāḥ’ iti ca pā.</note> pañcamī surā| pūrvavat...|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">... jīrṇaśuṣkāṇāmataḥ kalpaḥ pravakṣyate||7||</seg> <seg type="unit" n="8">madhukasya kaṣāyeṇa bījakaṇṭhoddhṛtaṃ phalam| saguḍaṃ vyuṣitaṃ rātriṃ kovidārādibhistathā||8||</seg> dadyādgulmodarārtebhyo ye cāpyanye kaphāmayāḥ|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">dadyādannena saṃyuktaṃ chardihṛdrogaśāntaye||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">cūrṇairvā'pyutpalādīni bhāvitāni prabhūtaśaḥ| rasakṣīrayavāgvāditṛpto ghrātvā vamet sukham||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">cūrṇīkṛtasya vartiṃ vā kṛtvā badarasammitām| vinīyāñjalimātre tu pibedgo'śvaśakṛdrase <note place="foot" type="variant" n="5">‘gośakṛto rase’ iti pā.</note>||11||</seg> <seg type="unit" n="12">pṛṣatarṣyakuraṅgāhvagajoṣṭrāśvatarāvike| śvadaṃṣṭrakharakhaṅgānāṃ caivaṃ peyā śakṛdrase <note place="foot" type="variant" n="6">‘pṛṣatarṣyakuraṅgāśvataragokarṇarāsame| hariṇājaśvadaṃṣṭrāvisambhave ca śakṛdrase’ iti pā.</note>||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">jīvakarṣabhakau vīrāmātmaguptāṃ śatāvarīm| kākolīṃ śrāvaṇīṃ medāṃ mahāmedāṃ madhūlikām||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ekaikaśo'bhisañcūrṇya saha dhāmārgaveṇa te| śarkarāmadhusaṃyuktā lehā hṛddāhakāsinām||14||</seg> sukhodakānupānāḥ syuḥ pittoṣmasahite kaphe|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">dhānyatumburuyūṣeṇa kalkaḥ sarvaviṣāpahaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">jātyāḥ saumanasāyinyā rajanyāścorakasya ca| vṛścīrasya mahākṣudrasahāhaimavatasya ca||16||</seg> <seg type="unit" n="17">bimbyāḥ punarnavāyā vā kāsamardasya vā pṛthak <note place="foot" type="variant" n="8">‘punarnavākāsamardabimbīhaimavatasya ca| mahāsahākṣudrasahāvṛścīrāṇāṃ pṛthak pṛthak’ iti pā.</note>| ekaṃ dhāmārgavaṃ dve vā kaṣāye parimṛdya tu||17||</seg> pūtaṃ manovikāreṣu pibedvamanamuttamam|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tacchṛtakṣīrajaṃ sarpiḥ sādhitaṃ vā phalādibhiḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tatra ślokau- pallave nava catvāraḥ kṣīra ekaḥ surāsave| kaṣāye viṃśatiḥ kalke daśa dvau ca śakṛdrase||19||</seg> <seg type="unit" n="20">anna ekastathā ghreye daśa lehāstathā ghṛtam| kalpe dhāmārgavasyoktāḥ ṣaṣṭiryogā maharṣiṇā||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne dhāmārgavakalpo nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ca.7.5">
          <head>vatsakakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vatsakakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atha vatsakanāmāni bhedaṃ strīpuṃsayostathā| kalpaṃ cāsya pravakṣyāmi <note place="foot" type="variant" n="1">‘nibodhemaṃ’ iti pā.</note> vistareṇa yathātatham||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vatsakaḥ kuṭajaḥ śakro vṛkṣako girimallikā| bījānīndrayavāstasya tathocyante kaliṅgakāḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bṛhatphalaḥ śvetapuṣpaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘sitaiḥ puṣpaiḥ’ iti pā.</note> snigdhapatraḥ pumān bhavet| śyāmā cāruṇapuṣpā strī phalavṛntaistathā'ṇubhiḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘phalapuṣpaiḥ’ iti pā.</note>||5||</seg> <seg type="unit" n="6">raktapittakaphaghnastu sukumāreṣvanatyayaḥ| hṛdrogajvaravātāsṛgvīsarpādiṣu śasyate||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kāle phalāni saṅgṛhyā tayoḥ śuṣkāṇi nikṣipet <note place="foot" type="variant" n="4">‘saṅkṣipet’ iti pā.</note>| teṣāmantarnakhaṃ muṣṭiṃ jarjarīkṛtya bhāvayet <note place="foot" type="variant" n="5">‘tepayet’ iti, ‘temayet iti’ ca pā.</note>||7||</seg> <seg type="unit" n="8">madhukasya kaṣāyeṇa kovidārādibhistathā| niśi sthitaṃ vimṛdyaitallavaṇakṣaudrasaṃyutam||8||</seg> pibettadvamanaṃ śreṣṭhaṃ pittaśleṣmanibarhaṇam|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">aṣṭāhaṃ payasā''rkeṇa teṣāṃ cūrṇāni bhāvayet||9||</seg> <seg type="unit" n="10">jīvakasya <note place="foot" type="variant" n="6">‘jīmūtakakaṣāyeṇa’ iti pā.</note> kaṣāyeṇa tataḥ pāṇitalaṃ pibet| phalajīmūtakekṣvākujīvantīnāṃ pṛthak tathā||10||</seg> sarṣapāṇāṃ madhūkānāṃ lavaṇasyāthavā'mbunā|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kṛśareṇāthavā yuktaṃ vidadhyādvamanaṃ bhiṣak||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tatra ślokaḥ- kaṣāyairnava cūrṇaiśca pañcoktāḥ salilaistrayaḥ| ekaśca kṛśarāyāṃ syādyogāste'ṣṭādaśa smṛtāḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘kṛśarā'ṣṭādaśayogā vatsakasya nidarśitāḥ’ iti pā.</note>||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne vatsakakalpo nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ca.7.6">
          <head>kṛtavedhanakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kṛtavedhanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kṛtavedhananāmāni kalpaṃ cāsya nibodhata| kṣveḍaḥ kośātakī coktaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘jālī’ iti pā.</note> mṛdaṅgaphalameva ca||3||</seg> <seg type="unit" n="4">atyarthakaṭutīkṣṇoṣṇaṃ gāḍheṣviṣṭaṃ gadeṣu ca| kuṣṭhapāṇḍvāmayaplīhaśophagulmagarādiṣu||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṣīrādi kusumādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘kṣīrādikusumādīni’ iti pā.</note> surā caiteṣu pūrvavat|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">suśuṣkāṇāṃ tu jīrṇānāmekaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘bījānāmekaṃ’ iti pā.</note> dve vā yathābalam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kaṣāyairmadhukādīnāṃ navabhiḥ phalavat pibet| kvāthayitvā phalaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘rasaṃ taṃ ca kṛtvā lehaṃ’ iti, ‘rasaṃ tasya paktvā lehaṃ’ iti ca pā.</note> tasya pūtvā lehaṃ nidhāpayet||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kṛtavedhanakalkāṃśaṃ phalādyardhāṃśasaṃyutam <note place="foot" type="variant" n="5">‘phalārdhārdhāṃśasaṃyutam’ iti pā.</note>| pṛthak cāragvadhādīnāṃ trayodaśabhirāsutam||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">śālmalīmūlacūrṇānāṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘śālmalīmūlavṛntānāṃ’ iti pā.</note> picchābhirdaśabhistathā|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">vartikriyāḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘vartayaḥ phalavat ṣaṭ syuḥ’ iti pā.</note> ṣaṭ phalavat, phalādīnāṃ ghṛtaṃ tathā||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kośātakāni pañcāśat kovidārarase pacet| taṃ kaṣāyaṃ phalādīnāṃ kalkairlehaṃ punaḥ pacet||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kṣveḍasya tatra bhāgaḥ syāccheṣāṇyardhāṃśikāni tu| kaṣāyaiḥ kovidārādyairevaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘kovidārādyairaṣṭābhistaṃ pṛthak pibet’ iti pā.</note> tat kalpayet pṛthak||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kaṣāyeṣu phalādīnāmānūpaṃ piśitaṃ pṛthak| kośātakyā samaṃ paktvā rasaṃ salavaṇaṃ pibet||11||</seg> phalādipippalītulyaṃ tadvat kṣveḍarasaṃ pibet|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kṣveḍaṃ kāsī <note place="foot" type="variant" n="9">kāsīti kāsavānityarthaḥ</note> pibet siddhaṃ miśramikṣurasena ca||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tatra ślokau- kṣīre dvau dvau surā caikā kvāthā dvāviṃśatistathā| daśa picchā ghṛtaṃ caikaṃ ṣaṭ ca vartikriyāḥ śubhāḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">lehe'ṣṭau sapta māṃse ca yoga ikṣurase'paraḥ| kṛtavedhanakalpe'smin ṣaṣṭiryogāḥ prakīrtitāḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne kṛtavedhanakalpo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ca.7.7">
          <head>śyāmātrivṛtkalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śyāmātrivṛtkalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">virecane trivṛnmūlaṃ śreṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘…rmaharṣayaḥ’ iti pā.</note>| tasyāḥ sañjñā guṇāḥ karma bhedaḥ kalpaśca vakṣyate||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tribhaṇḍī trivṛtā caiva <note place="foot" type="variant" n="2">‘śyāmā suvahā koṭarā tathā| trivṛt sarvānubhūtiśca’ iti pā.</note> śyāmā kūṭaraṇā tathā| sarvānubhūtiḥ suvahā <note place="foot" type="variant" n="3">‘saralā’ iti pā.</note> śabdaiḥ paryāyavācakaiḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">kaṣāyā madhurā rūkṣā vipāke kaṭukā ca sā| kaphapittapraśamanī raukṣyāccānilakopanī||5||</seg> <seg type="unit" n="6">sedānīmauṣadhairyuktā vātapittakaphāpahaiḥ| kalpavaiśeṣyamāsādya <note place="foot" type="variant" n="4">‘kalpe vaiśeṣyamāsādya’ iti pā.</note> sarvarogaharā bhavet||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">mūlaṃ tu dvividhaṃ tasyāḥ śyāmaṃ cāruṇameva ca| tayormukhyataraṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘tayoḥ śreṣṭhataraṃ’ iti pā.</note> viddhi mūlaṃ yadaruṇaprabham||7||</seg> <seg type="unit" n="8">sukumāre śiśau vṛddhe mṛdukoṣṭhe ca tacchubham <note place="foot" type="variant" n="6">‘taddhitam’ iti pā.</note>| mohayedāśukāritvācchyāmā kṣiṇvīta mūrcchayet <note place="foot" type="variant" n="7">‘śyāmā kaṇṭhaṃ kṣiṇotyapi’ iti pā.</note>||8||</seg> <seg type="unit" n="9">taikṣṇyāt karṣati hṛtkaṇṭhamāśu doṣaṃ haratyapi| śasyate bahudoṣāṇāṃ krūrakoṣṭhāśca ye narāḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">guṇavatyāṃ tayorbhūmau jātaṃ mūlaṃ samuddharet| upoṣya prayataḥ śukle śuklavāsāḥ samāhitaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">gambhīrānugataṃ ślakṣṇamatiryagvisṛtaṃ ca yat| tadvipāṭyoddharedgarbhaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘tadvipothyoddharedgarbha’ iti pā.</note> tvacaṃ śuṣkāṃ nidhāpayet||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">snigdhasvinno virecyastu peyāmātroṣitaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘peyāmātrocitaḥ’ iti, ‘peyāmātrāśritaḥ’ iti ca pā.</note> sukham|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">akṣamātraṃ tayoḥ piṇḍaṃ vinīyāmlena nā pibet||12||</seg> <seg type="unit" n="13">go'vyajāmahiṣīmūtrasauvīrakatuṣodakaiḥ| prasannayā triphalayā śṛtayā ca pṛthak pibet||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ekaikaṃ saindhavādīnāṃ dvādaśānāṃ sanāgaram| trivṛddviguṇasaṃyuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘trivṛttriguṇasaṃyuktaṃ’ iti pā.</note> cūrṇamuṣṇāmbunā pibet||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pippalī pippalīmūlaṃ maricaṃ gajapippalī| saralaḥ kilimaṃ hiṅgu bhārgī tejovatī tathā||15||</seg> <seg type="unit" n="16">mustaṃ haimavatī pathyā citrako rajanī vacā| svarṇakṣīryajamodā ca śṛṅgaveraṃ ca taiḥ pṛthak||16||</seg> ekaikārdhāṃśasaṃyuktaṃ pibedgomūtrasaṃyutam|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">madhukārdhāṃśasaṃyuktaṃ śarkarāmbuyutaṃ pibet||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">jīvakarṣabhakau medāṃ śrāvaṇīṃ karkāṭāhvayām| mudgamāṣākhyaparṇyau ca mahatīṃ śrāvaṇīṃ tathā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kākolīṃ kṣīrakākolīmindrāṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘kṣudrāṃ’ iti, ‘citrāṃ’ iti ca pā.</note> chinnaruhāṃ tathā| kṣīraśuklāṃ payasyāṃ ca yaṣṭyāhvaṃ vidhinā pibet||19||</seg> vātapittahitānyetānyanyāni tu kaphānile|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kṣīramāṃsekṣukāśmaryadrākṣāpīlurasaiḥ pṛthak||20||</seg> sarpiṣā vā tayoścūrṇamabhayārdhāṃśikaṃ pibet|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">lihyādvā madhusarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ sasitopalam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">ajagandhā tugākṣīrī vidārī śarkarā trivṛt| cūrṇitaṃ kṣaudrasarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate||22||</seg> <seg type="unit" n="23">sannipātajvarastambhadāhatṛṣṇārdito naraḥ| śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaram||23||</seg> <seg type="unit" n="24">sādhayedvidhivallehaṃ lihyāt pāṇitalaṃ tataḥ| sakṣaudrāṃ śarkarāṃ paktvā kuryānmṛdbhājane nave||24||</seg> <seg type="unit" n="25">kṣipecchīte <note place="foot" type="variant" n="12">‘dadyācchīte’ iti pā.</note> trivṛccūrṇaṃ tvakpatramaricaiḥ saha| mātrayā <note place="foot" type="variant" n="13">‘lihyāttaṃ mātrayā lehaṃ’ iti pā.</note> lehayedetadīśvarāṇāṃ virecanam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">kuḍavāṃśān <note place="foot" type="variant" n="14">‘rasān kauḍavikānikṣu...’ iti pā.</note> rasānikṣudrākṣāpīluparuṣakāt| sitopalāpalaṃ kṣaudrāt kuḍavārdhaṃ ca sādhayet||26||</seg> <seg type="unit" n="27">taṃ lehaṃ yojayecchītaṃ trivṛccūrṇena śāstravit| etadutsannapittānāmīśvarāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘etadutkṛṣṭapittānā...’ iti pā.</note> virecanam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śarkarāmodakān vartīrgulikāmāṃsapūpakān| anena vidhinā kuryāt paittikānāṃ virecanam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pippalīṃ nāgaraṃ kṣāraṃ śyāmāṃ trivṛtayā saha| lehayenmadhunā sārdhaṃ śleṣmalānāṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘ślaiṣmikāṇāṃ’ iti pā.</note> virecanam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">mātuluṅgābhayādhātrīśrīparṇīkoladāḍimāt| subhṛṣṭān svarasāṃstaile sādhayettatra cāvapet||30||</seg> <seg type="unit" n="31">sahakārāt kapitthācca madhyamamlaṃ ca yat phalam| pūrvavadbahalībhūte trivṛccūrṇaṃ samāvapet||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tvakpatrakeśarailānāṃ cūrṇaṃ madhu ca mātrayā| leho'yaṃ kaphapūrṇānāmīśvarāṇāṃ virecanam||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">pānakāni rasān yūṣānmodakān rāgaṣāḍavān| anena vidhinā kuryādvirekārthaṃ kaphādhike||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">bhṛṅgailābhyāṃ samā nīlī taistrivṛttaiśca śarkarā| cūrṇaṃ phalarasakṣaudraśaktubhistarpaṇaṃ pibet||34||</seg> <seg type="unit" n="35">vātapittakaphottheṣu rogeṣvalpānaleṣu ca| nareṣu sukumāreṣu nirapāyaṃ virecanam||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">śarkarātriphalāśyāmātrivṛtpippalimākṣikaiḥ| modakaḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahaḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">trivṛcchāṇā matāstisrastisraśca triphalātvacaḥ| viḍaṅgapippalīkṣāraśāṇāstisraśca cūrṇitāḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">lihyāt sarpirmadhubhyāṃ ca modakaṃ vā guḍena tu| bhakṣayenniṣparīhārametacchodhanamuttamam <note place="foot" type="variant" n="18">‘... metacchreṣṭhaṃ virecanam’ iti pā.</note>||38||</seg> <seg type="unit" n="39">gulmaṃ plīhodaraṃ śvāsaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘kāsaṃ’ iti pā.</note> halīmakamarocakam| kaphavātakṛtāṃścānyān vyādhīnetahyapohati||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">viḍaṅgapippalīmūlatriphalādhānyacitrakān| maricendrayavājājīpippalīhastipippalīḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">lavaṇānyajamodāṃ ca cūrṇitaṃ kārṣikaṃ pṛthak| tilatailatrivṛccūrṇabhāgau cāṣṭapalonmitau||41||</seg> <seg type="unit" n="42">dhātrīphalarasaprasthāṃstrīn guḍārdhatulāṃ tathā| paktvā mṛdvagninā khādedbadarodumbaropamān||42||</seg> <seg type="unit" n="43">guḍān kṛtvā na cātra syādvihārāhārayantraṇā| mandāgnitvaṃ jvaraṃ mūrcchāṃ mūtrakṛcchramarocakam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">asvapnaṃ gātraśūlaṃ ca kāsaṃ śvāsaṃ bhramaṃ kṣayam| kuṣṭhārśaḥkāmalāmehagulmodarabhagandarān||44||</seg> <seg type="unit" n="45">grahaṇīpāṇḍurogāṃśca hanyuḥ puṃsavanāśca te| kalyāṇakā iti khyātāḥ sarveṣvṛtuṣu yaugikāḥ||45||</seg> iti kalyāṇakaguḍaḥ|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">vyoṣatvakpatramustailāviḍaṅgāmalakābhayāḥ <note place="foot" type="variant" n="20">‘... malakān samān| trivṛto'ṣṭaguṇaṃ bhāgaṃ’ iti pā.</note>| samabhāgā bhiṣagdadyāddviguṇaṃ ca mukūlakam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">trivṛto'ṣṭaguṇaṃ bhāgaṃ śarkarāyāśca ṣaḍguṇam| cūrṇitaṃ guḍikāḥ kṛtvā kṣaudreṇa palasammitāḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">bhakṣayet kalyamutthāya śītaṃ cānu pibejjalam| mūtrakṛcchre jvare vamyāṃ kāse śvāse bhrame kṣaye||48||</seg> <seg type="unit" n="49">tāpe pāṇḍvāmaye'lpe'gnau śastā niryantraṇāśinaḥ| yogaḥ sarvaviṣāṇāṃ ca mataḥ śreṣṭho <note place="foot" type="variant" n="21">‘śreṣṭhaṃ virecanam’ iti pā.</note> virecane||49||</seg> mūtrajānāṃ ca rogāṇāṃ vidhijñenāvacāritaḥ|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">pathyādhātryurubūkāṇāṃ prasṛtau dvau trivṛtpalam||50||</seg> daśa tānmodakān kuryādīśvarāṇāṃ virecanam|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">trivṛddhaimavatī śyāmā nīlinī hastipippalī||51||</seg> <seg type="unit" n="52">samūlā pippalī mustamajamodā durālabhā| kārṣikaṃ nāgarapalaṃ guḍasya palaviṃśatim||52||</seg> <seg type="unit" n="53">cūrṇitaṃ modakān kuryādudumbaraphalopamān| hiṅgusauvarcalavyoṣayavānībiḍajīrakaiḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vacājagandhātriphalācavyacitrakadhānyakaiḥ| modakān veṣṭayeccūrṇaistān satumburudāḍimaiḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">trikavaṅkṣaṇahṛdbastikoṣṭhārśaḥplīhaśūlinām| hikkākāsāruciśvāsakaphodāvartināṃ śubhāḥ <note place="foot" type="variant" n="22">‘hitāḥ’ iti pā.</note>||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">trivṛtāṃ kauṭajaṃ bījaṃ pippalīṃ viśvabheṣajam| kṣaudradrākṣārasopetaṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘samṛdvīkārasakṣaudraṃ’ iti pā.</note> varṣāsvetadvirecanam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">trivṛddurālabhāmustaśarkarodīcyacandanam| drākṣāmbunā sayaṣṭyāhvasātalaṃ jaladātyaye||57||</seg> <seg type="unit" n="58">trivṛtāṃ citrakaṃ pāṭhāmajājīṃ saralaṃ vacām| svarṇakṣīrīṃ ca hemante piṣṭvā tūṣṇāmbunā pibet||58||</seg> <seg type="unit" n="59">śarkarā trivṛtā tulyā grīṣmakāle virecanam| trivṛttrāyantihapuṣāḥ sātalāṃ kaṭurohiṇīm <note place="foot" type="variant" n="24">‘hapuṣāṃ saptalāṃ śyāmāṃ dravantīṃ kaṭurohiṇīm’ iti pā.</note>||59||</seg> <seg type="unit" n="60">svarṇakṣīrīṃ ca sañcūrṇya gomūtre bhāvayettryaham| eṣa sarvartuko yogaḥ snigdhānāṃ maladoṣahṛt||60||</seg> <seg type="unit" n="61">trivṛcchyāmā durālambhā vatsakaṃ hastipippalī| nīlinī triphalā mustaṃ kaṭukā ca sucūrṇitam||61||</seg> <seg type="unit" n="62">sarpirmāṃsarasoṣṇāmbuyuktaṃ pāṇitalaṃ tataḥ| pibet sukhatamaṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘pibedetatsarvakālaṃ’ iti pā.</note> hyetadrūkṣāṇāmapi śasyate||62||</seg> <seg type="unit" n="63">tryūṣaṇaṃ triphalā hiṅgu kārṣikaṃ trivṛtāpalam| sauvarcalārdhakarṣaṃ ca palārdhaṃ cāmlavetasāt||63||</seg> <seg type="unit" n="64">taccūrṇaṃ śarkarātulyaṃ madyenāmlena vā pibet| gulmapārśvārtinutsiddhaṃ jīrṇe cādyādrasaudanam||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">trivṛtāṃ triphalāṃ dantīṃ saptalāṃ vyoṣasaindhavam| kṛtvā cūrṇaṃ tu saptāhaṃ bhāvyamāmalakīrase||65||</seg> tadyojyaṃ tarpaṇe yūṣe piśite rāgayuktiṣu|66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">tulyāmlaṃ trivṛtākalkasiddhaṃ gulmaharaṃ ghṛtam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">śyāmātrivṛtayormūlaṃ pacedāmalakaiḥ saha| jale tena kaṣāyeṇa <note place="foot" type="variant" n="26">‘niryūheṇa tayoryuktyā’ iti pā.</note> paktvā sarpiḥ pibennaraḥ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa siddhaṃ sarpiḥ pibettathā| sādhitaṃ vā payastābhyāṃ sukhaṃ tena viricyate||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">trivṛnmuṣṭīṃstu sanakhānaṣṭau droṇe'mbhasaḥ pacet <note place="foot" type="variant" n="27">‘jale droṇe trivṛnmuṣṭīnaṣṭau tu sanakhān pacet’ iti pā.</note>| pādaśeṣaṃ kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ guḍatulāyutam||69||</seg> <seg type="unit" n="70">snigdhe sthāpyaṃ ghaṭe kṣaudrapippalīphalacitrakaiḥ| pralipte madhunā <note place="foot" type="variant" n="28">‘vidhinā’ iti pā.</note> māsaṃ jātaṃ tanmātrayā pibet||70||</seg> <seg type="unit" n="71">grahaṇīpāṇḍurogaghnaṃ gulmaśvayathunāśanam| surāṃ vā trivṛtāyogakiṇvāṃ <note place="foot" type="variant" n="29">‘trivṛtākiṇvāṃ pibettatkvāthasaṃyutām’ iti pā.</note> tatkvāthasaṃyutām||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">yavaiḥ śyāmātrivṛtkvāthasvinnaiḥ kulmāṣamambhasā| āsutaṃ ṣaḍahaṃ palle jātaṃ sauvīrakaṃ pibet||72||</seg> <seg type="unit" n="73">bhṛṣṭān vā satuṣāñchuddhān <note place="foot" type="variant" n="30">‘kṣuṇṇān’ iti pā.</note> yavāṃstaccūrṇasaṃyutān| āsutānambhasā tadvat pibejjātaṃ tuṣodakam||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">tathā madanakalpoktān ṣāḍavādīn pṛthagdaśa| trivṛccūrṇena saṃyojya virekārthaṃ prayojayet||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">bhavataścātra- tvakkeśarāmrātakadāḍimailāsitopalāmākṣikamātuluṅgaiḥ| madyaistathā'mlaiśca manonukūlairyuktāni deyāni virecanāni||75||</seg> <seg type="unit" n="76">śītāmbunā pītavataśca tasya siñcenmukhaṃ chardivighātahetoḥ| hṛdyāṃśca mṛtpuṣpaphalapravālānamlaṃ ca dadyādupajighraṇārtham||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">tatra ślokāḥ- eko'mlādibhiraṣṭau ca daśa dvau saindhavādibhiḥ| mūtre'ṣṭādaśa yaṣṭyāṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘yaṣṭyā’ iti pā.</note> dvau jīvakādau caturdaśa||77||</seg> <seg type="unit" n="78">kṣīrādau sapta lehe'ṣṭau catvāraḥ sitayā'pi ca| pānakādiṣu pañcaiva ṣaḍṛtau pañca modakāḥ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">catvāraśca ghṛte kṣīre dvau cūrṇe tarpaṇe tathā| dvau madye kāñjike dvau ca daśānye ṣāḍavādiṣu||79||</seg> <seg type="unit" n="80">śyāmāyāstrivṛtāyāśca kalpe'smin samudāhṛtam| śataṃ daśottaraṃ siddhaṃ yogānāṃ paramarṣiṇā||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne śyāmātrivṛtkalpo nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ca.7.8">
          <head>caturaṅgulakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaścaturaṅgulakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">āragvadho rājavṛkṣaḥ śampākaścaturaṅgulaḥ| pragrahaḥ kṛtamālaśca karṇikāro'vaghātakaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">jvarahṛdrogavātāsṛgudāvartādirogiṣu| rājavṛkṣo'dhikaṃ pathyo mṛdurmadhuraśītalaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bāle vṛddhe kṣate kṣīṇe sukumāre ca mānave| yojyo <note place="foot" type="variant" n="1">‘deyaḥ’ iti pā.</note> mṛdvanapāyitvādviśeṣāccaturaṅgulaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">phalakāle <note place="foot" type="variant" n="2">‘recanārthe pariṇataṃ phalaṃ tasyāharedbudhaḥ’ iti pā.</note> phalaṃ tasya grāhyaṃ pariṇataṃ ca yat| teṣaṃ guṇavatāṃ bhāraṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘jātaṃ’ iti, ‘sāraṃ’ iti ca pā.</note> sikatāsu nidhāpayet||6||</seg> <seg type="unit" n="7">saptarātrāt samuddhṛtya śoṣayedātape bhiṣak| tato majjānamuddhṛtya śucau bhāṇḍe nidhāpayet||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">drākṣārasayutaṃ dadyāddāhodāvartapīḍite| caturvarṣamukhe bāle yāvaddvādaśavārṣike||8||</seg> caturaṅgulamajjñastu prasṛtaṃ vā'thavā'ñjalim|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">surāmaṇḍena saṃyuktamathavā kolasīdhunā||9||</seg> <seg type="unit" n="10">dadhimaṇḍena vā yuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘samyak’ iti pā.</note> rasenāmalakasya vā| kṛtvā śītakaṣāyaṃ taṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘vā’ iti pā.</note> pibet sauvīrakeṇa vā||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">trivṛto <note place="foot" type="variant" n="6">‘trivṛnmajjñostathā kalkaṃ tatkaṣāyeṇa vā pibet’ iti pā.</note> vā kaṣāyeṇa majjñaḥ kalkaṃ tathā pibet| tathā bilvakaṣāyeṇa lavaṇakṣaudrasaṃyutam||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kaṣāyeṇāthavā tasya trivṛccūrṇaṃ guḍānvitam| sādhayitvā śanairlehaṃ lehayenmātrayā naram||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">caturaṅgulasiddhādvā kṣīrādyadudiyādghṛtam| majjñaḥ kalkena dhātrīṇāṃ rase tatsādhitaṃ pibet||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tadeva daśamūlasya kulatthānāṃ yavasya ca| kaṣāye sādhitaṃ sarpiḥ kalkaiḥ śyāmādibhiḥ pibet||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">dantīkvāthe'ñjaliṃ majjñāḥ śampākasya guḍasya ca| dattvā māsārdhamāsasthamariṣṭaṃ pāyayeta <note place="foot" type="variant" n="8">‘pāyayedbhiṣak’ iti pā.</note> ca||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">yasya yat pānamannaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘pānamamlaṃ ca’ iti pā.</note> ca hṛdyaṃ svādvatha vā kaṭu| lavaṇaṃ vā bhavettena yuktaṃ dadyādvirecanam||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tatra ślokāḥ drākṣārase surāsīdhvordadhni cāmalakīrase| sauvīrake kaṣāye ca trivṛto bilvakasya <note place="foot" type="variant" n="10">‘sauvīrake'tha trivṛtaḥ kaṣāye tilvakasya ca’ iti, ‘sauvīrake kaṣāyābhyāṃ bilvaśampākayostathā’ iti ca pā.</note> ca||17||</seg> <seg type="unit" n="18">lehe'riṣṭe ghṛte dve ca yogā dvādaśa kīrtitāḥ| caturaṅgulakalpe'smin sukumārāḥ sukhodayāḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne caturaṅgulakalpo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="ca.7.9">
          <head>tilvakakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātastilvakakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tilvakastu mato lodhro bṛhatpatrastirīṭakaḥ| tasya mūlatvacaṃ śuṣkāmantarvalkalavarjitām||3||</seg> <seg type="unit" n="4">cūrṇayettu tridhā kṛtvā dvau bhāgau ścotayettataḥ| lodhrasyaiva kaṣāyeṇa tṛtīyaṃ tena bhāvayet||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bhāgaṃ taṃ daśamūlasya punaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘kaṣāye bhāvitaṃ punaḥ’ iti pā.</note> kvāthena bhāvayet| śuṣkaṃ cūrṇaṃ punaḥ kṛtvā tata <note place="foot" type="variant" n="2">‘snigdhasvinne pradāpayet’ iti pā.</note> ūrdhvaṃ prayojayet||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">dadhitakrasurāmaṇḍamūtrairbadarasīdhunā <note place="foot" type="variant" n="3">‘dadhimaṇḍasurāmaṇḍa...’ iti pā.</note>| rasenāmalakānāṃ vā tataḥ pāṇitalaṃ pibet||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">meṣaśṛṅgyabhayākṛṣṇācitrakaiḥ salile śṛte| marujān sunuyāttacca jātaṃ sauvīrakaṃ yadā||7||</seg> bhavedañjalinā tasya lodhrakalkaṃ pibet sadā|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">surāṃ lodhrakaṣāyeṇa jātāṃ pakṣasthitāṃ pibet||8||</seg> <seg type="unit" n="9">dantīcitrakayordroṇe salilasyāḍhakaṃ pṛthak| samutkvāthya guḍasyaikāṃ tulāṃ lodhrasya cāñjalim||9||</seg> āvapettat paraṃ pakṣānmadyapānāṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘madyapānādvi...’ iti pā.</note> virecanam|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">kampillakakaṣāyeṇa <note place="foot" type="variant" n="5">‘tilvakasya kaṣāyeṇa’ iti pā.</note> daśakṛtvaḥ subhāvitām||10||</seg> mātrāṃ kampillakasyaiva kaṣāyeṇa punaḥ pibet|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">caturaṅgulakalpena leho'nyaḥ kārya eva ca||11||</seg> <seg type="unit" n="12">triphalāyāḥ kaṣāyeṇa sasarpirmadhuphāṇitaḥ| lodhracūrṇayutaḥ siddho lehaḥ śreṣṭho <note place="foot" type="variant" n="6">‘śreṣṭhaṃ virecanam’ iti pā.</note> virecane||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tilvakasya kaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaraḥ| saghṛtaḥ sādhito lehaḥ sa ca śreṣṭho <note place="foot" type="variant" n="7">‘śreṣṭhaṃ virecanam’ iti pā.</note> virecane||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">aṣṭāṣṭau trivṛtādīnāṃ muṣṭīṃstu sanakhān pṛthak| droṇe'pāṃ sādhayet pādaśeṣe prasthaṃ ghṛtāt pacet||14||</seg> <seg type="unit" n="15">piṣṭaistaireva bilvāṃśaiḥ samūtralavaṇairatha| tato mātrāṃ pibet kāle śreṣṭhametadvirecanam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">lodhrakalkena mūtrāmlalavaṇaiśca pacedghṛtam| caturaṅgulakalpena sarpiṣī dve ca sādhayet||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tatra ślokau- pañca dadhyādibhistvekā surā sauvīrakeṇa ca| eko'riṣṭastathā yoga ekaḥ kampillakena ca||17||</seg> <seg type="unit" n="18">lehāstrayo ghṛtenāpi catvāraḥ samprakīrtitāḥ| yogāste lodhramūlānāṃ kalpe ṣoḍaśa darśitāḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne tilvakakalpo nāma navamo'dhyāyaḥ||9||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="ca.7.10">
          <head>sudhākalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ sudhākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">virecanānāṃ sarveṣāṃ sudhā tīkṣṇatamā matā| saṅghātaṃ hi bhinattyāśu doṣāṇāṃ kaṣṭavibhramā||3||</seg> <seg type="unit" n="4">tasmānnaiṣā mṛdau koṣṭhe prayoktavyā kadācana| na doṣanicaye cālpe sati mārgaparikrame <note place="foot" type="variant" n="1">‘cānyaparikrame’ iti pā.</note>||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">pāṇḍurogodare gulme kuṣṭhe dūṣīviṣārdite| śvayathau madhumehe ca doṣavibhrāntacetasi||5||</seg> <seg type="unit" n="6">rogairevaṃvidhairgrastaṃ jñātvā saprāṇamāturam| prayojayenmahāvṛkṣaṃ samyak sa hyavacāritaḥ||6||</seg> sadyo harati <note place="foot" type="variant" n="2">‘nudati’ iti pā.</note> doṣāṇāṃ mahāntamapi sañcayam|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">dvividhaḥ sa mato'lpaiśca bahubhiścaiva kaṇṭakaiḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">sutīkṣṇaiḥ kaṇṭakairalpaiḥ pravaro bahukaṇṭakaḥ| sa nāmnā snugguḍā nandā sudhā nistriṃśapatrakaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tau <note place="foot" type="variant" n="3">‘taṃ’ iti pā.</note> vipāṭyāharet kṣīraṃ śastreṇa matimān bhiṣak| dvivarṣaṃ vā trivarṣaṃ vā śiśirānte viśeṣataḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">bilvādīnāṃ bṛhatyā vā kaṇṭakāryāstathaikaśaḥ| kaṣāyeṇa samāṃśaṃ taṃ kṛtvā'ṅgāreṣu śoṣayet||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tataḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘kolapramāṇāṃ guṭikāṃ pibet sauvīrakeṇa tām’ iti pā.</note> kolasamāṃ mātrāṃ pibet sauvīrakeṇa vā| tuṣodakena kolānāṃ rasenāmalakasya vā||11||</seg> surayā dadhimaṇḍena mātuluṅgarasena vā|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">sātalāṃ kāñcanakṣīrīṃ śyāmādīni kaṭutrikam <note place="foot" type="variant" n="6">‘phalatrikam’ iti pā.</note>||12||</seg> <seg type="unit" n="13">yathopapatti saptāhaṃ sudhākṣīreṇa bhāvayet| kolamātrāṃ ghṛtenātaḥ pibenmāṃsarasena vā||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tryūṣaṇaṃ triphalāṃ dantīṃ citrakaṃ trivṛtāṃ tathā| snukkṣīrabhāvitaṃ samyagvidadhyādguḍapānakam||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">trivṛtāragvadhaṃ dantīṃ śaṅkhinīṃ saptalāṃ samam| gomūtre rajanīṃ kṛtvā <note place="foot" type="variant" n="7">‘niśi sthitaṃ gavāṃ mūtre’ iti pā.</note> śoṣayedātape tataḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">saptāhaṃ bhāvayitvaivaṃ snukkṣīreṇāparaṃ punaḥ| saptāhaṃ bhāvayecchuṣkaṃ tatastenāpi bhāvitam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">gandhamālyaṃ tadāghrāya <note place="foot" type="variant" n="8">‘samāghrāya’ iti pā.</note> prāvṛtya paṭameva ca| sukhamāśu viricyante mṛdukoṣṭhā narādhipāḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa snukkṣīraghṛtaphāṇitaiḥ| lehaṃ paktvā <note place="foot" type="variant" n="9">‘kṛtvā’ iti pā.</note> virekārthaṃ lehayenmātrayā naram||18||</seg></ab>
          <ab type="mula">pāyayettu sudhākṣīraṃ yūṣairmāṃsarasairghṛtaiḥ|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">bhāvitāñchuṣkamatsyān vā māṃsaṃ vā bhakṣayennaraḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kṣīreṇāmalakaiḥ sarpiścaturaṅgulavat pacet| surāṃ vā kārayet kṣīre ghṛtaṃ vā pūrvavat pacet||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tatra ślokau- sauvīrakādibhiḥ sapta sarpiṣā ca rasena ca| pānakaṃ ghreyalehau ca yogā yūṣādibhistrayaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">dvau śuṣkamatsyamāṃsābhyāṃ suraikā dve ca sarpiṣī| mahāvṛkṣasya yogāste viṃśatiḥ samudāhṛtāḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne sudhākalpo nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="ca.7.11">
          <head>saptalāśaṅkhinīkalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ saptalāśaṅkhinīkalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">saptalā carmasāhvā ca bahuphenarasā ca sā| śaṅkhinī tiktalā caiva <note place="foot" type="variant" n="1">‘tiktakā jñeyā’ iti, ‘tiktanālā ca’ iti ca pā.</note> yavatiktā'kṣi(kṣa)pīḍakaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">te gulmagarahṛdrogakuṣṭhaśophodarādiṣu| vikāsitīkṣṇarūkṣatvādyojye śleṣmādhikeṣu tu||4||</seg> <seg type="unit" n="5">nātiśuṣkaṃ phalaṃ grāhyaṃ śaṅkhinyā nistuṣīkṛtam| saptalāyāśca mūlāni gṛhītvā bhājane kṣipet||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">akṣamātraṃ tayoḥ piṇḍaṃ prasannālavaṇāyutam| hṛdroge kaphavātotthe <note place="foot" type="variant" n="2">‘hṛdrogakaphavātārte’ iti pā.</note> gulme caiva prayojayet||6||</seg> <seg type="unit" n="7">priyālapīlukarkandhukolāmrātakadāḍimaiḥ| drākṣāpanasakharjūrabadarāmlaparūṣakaiḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">maireye dadhimaṇḍe'mle sauvīrakatuṣodake| sīdhau cāpyeṣa kalpaḥ syāt sukhaṃ śīghravirecanaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tailaṃ vidārigandhādyaiḥ payasi kvathite pacet| saptalāśaṅkhinīkalke trivṛcchyāmārdhabhāgike||9||</seg> <seg type="unit" n="10">dadhimaṇḍena sannīya siddhaṃ tat pāyayeta ca| śaṅkhinīcūrṇabhāgau dvau tilacūrṇasya <note place="foot" type="variant" n="3">‘nīlīcūrṇasya cāparaḥ’ iti pā.</note> cāparaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">harītakīkaṣāyeṇa tailaṃ tatpīḍitaṃ pibet| atasīsarṣapairaṇḍakarañjaṣveṣa saṃvidhiḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">śaṅkhinīsaptalāsiddhāt kṣīrādyadudiyādghṛtam| kalkabhāge tayoreva trivṛcchyāmārdhasaṃyute||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kṣīreṇāloḍya sampakvaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘vipacet’ iti pā.</note> pibettacca virecanam| dantīdravantyoḥ kalpo'yamajaśṛṅgyajagandhayoḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kṣīriṇyā nīlikāyāśca <note place="foot" type="variant" n="6">‘syāt kṣīriṇīnīlikayoḥ’ iti pā.</note> tathaiva ca karañjayoḥ| masūravidalāyāśca pratyakparṇyāstathaiva ca||14||</seg> <seg type="unit" n="15">dvivargārdhāṃśakalkena tadvat sādhyaṃ ghṛtaṃ punaḥ| śaṅkhinīsaptalādhātrīkaṣāye sādhayedghṛtam <note place="foot" type="variant" n="7">‘cāparaṃ smṛtam’ iti pā.</note>||15||</seg> <seg type="unit" n="16">trivṛtkalpena sarpiśca trayo lehāśca lodhravat <note place="foot" type="variant" n="8">‘pūrvavat’ iti pā.</note>| surākampillayoryogaḥ kāryo lodhravadeva ca||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">dantīdravantyoḥ kalpena sauvīrakatuṣodake| ajagandhājaśṛṅgyośca tadvat <note place="foot" type="variant" n="9">‘kārye syātāṃ’ iti pā.</note> syātāṃ virecane||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tatra ślokau- kaṣāyā daśa ṣaṭ caiva ṣaṭ taile'ṣṭau ca sarpiṣi| pañca madye trayo lehā yogaḥ kampillake tathā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">saptalāśaṅkhinībhyāṃ te triṃśaduktā navādhikāḥ| yogāḥ siddhāḥ samastābhyāmekaśo'pi ca te hitāḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne saptalāśaṅkhinīkalpo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="ca.7.12">
          <head>dantīdravantīkalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dantīdravantīkalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dantyudumbaraparṇī syānnikumbho'tha mukūlakaḥ| dravantī nāmataścitrā nyagrodhī mūṣikāhvayā||3||</seg> (tathā mūṣikaparṇī cāpyupacitrā ca śambarī| pratyakśreṇī sutaśreṇī dantī ra(ca)ṇḍā ca kīrtitā <note place="foot" type="variant" n="1">ayaṃ ślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note> )|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tayormūlāni saṅgṛhya sthirāṇi bahalāni ca| hastidantaprakārāṇi śyāvatāmrāṇi buddhimān||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">pippalīmadhuliptāni svedayenmṛtkuśāntare| śoṣayedātape'gnyarkau <note place="foot" type="variant" n="2">‘śoṣayedātape'rkāgnī’ iti pā.</note> hato hyeṣāṃ vikāśitām||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tīkṣṇoṣṇānyāśukārīṇi vikāśīni gurūṇi ca| vilāyayanti doṣau dvau mārutaṃ kopayanti ca||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">dadhitakrasurāmaṇḍaiḥ piṇḍamakṣasamaṃ tayoḥ| priyālakolabadarapīluśīdhubhireva ca||7||</seg> <seg type="unit" n="8">pibedgulmodarī doṣairabhikhinnaśca <note place="foot" type="variant" n="3">‘doṣairabhiṣyaṇṇaśca’ iti pā.</note> yo naraḥ| gomṛgājarasaiḥ pāṇḍuḥ kṛmikoṣṭhī bhagandarī||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tayoḥ kalke kaṣāye ca daśamūlarasāyute| kakṣyālajīvisarpeṣu <note place="foot" type="variant" n="4">‘visarpālajikakṣyāsu’ iti pā.</note> dāhe ca vipacedghṛtam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">tailaṃ mehe ca gulme ca sodāvarte kaphānile| catuḥsnehaṃ śakṛcchukravātasaṅgānilārtiṣu||10||</seg> <seg type="unit" n="11">rase dantyajaśṛṅgayośca guḍakṣaudraghṛtānvitaḥ| lehaḥ siddho virekārthe dāhasantāpamehanut <note place="foot" type="variant" n="5">‘deyaḥ santāpamehanut’ iti pā.</note>||11||</seg> <seg type="unit" n="12">vātatarṣe jvare paitte syāt sa evājagandhayā| dantīdravantyormūlāni pacedāmalakīrase||12||</seg> <seg type="unit" n="13">trīṃstu tasya kaṣāyasya bhāgau dvau phāṇitasya ca| tapte sarpiṣi taile vā bharjayettatra cāvapet||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kalkaṃ dantīdravantyośca śyāmādīnāṃ ca bhāgaśaḥ| tatsiddhaṃ prāśayellehaṃ sukhaṃ tena viricyate||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">rase ca daśamūlasya tathā baibhītake rase| harītakīrase caiva lehānevaṃ pacet pṛthak <note place="foot" type="variant" n="6">‘bhiṣak’ iti pā.</note>||15||</seg> <seg type="unit" n="16">tayorbilvasamaṃ cūrṇaṃ tadraseneva bhāvitam| asṛṣṭe viśi vātotthe gulme cāmlayutaṃ śubham||16||</seg> <seg type="unit" n="17">pāṭayitvekṣukāṇḍaṃ vā kalkenālipya cāntarā| svedayitvā tataḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘naraḥ’ iti pā.</note> khādet sukhaṃ tena viricyate||17||</seg> <seg type="unit" n="18">mūlaṃ dantīdravantyośca saha mudgairvipācayet| lāvavartīrakādyaiśca <note place="foot" type="variant" n="8">‘lāvatittirikābhyāṃ ca’ iti pā.</note> te rasāḥ syurvirecane||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tayorvā'pi kaṣāyeṇa yavāgūṃ jāṅgalaṃ rasam| māṣayūṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘māṃsaṃ yūṣāṃśca’ iti pā.</note> ca saṃskṛtya dadyāttaiśca viricyate||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tatkaṣāyāttrayo bhāgā dvau sitāyāstathaiva ca| eko godhūmacūrṇānāṃ kāryā <note place="foot" type="variant" n="10">‘kāryaiṣotkārikā’ iti pā.</note> cotkārikā śubhā||20||</seg> <seg type="unit" n="21">modako vā'sya kalpena <note place="foot" type="variant" n="11">‘kalkena’ iti pā.</note> kāryastacca virecanam| tayoścāpi kaṣāyeṇa madyānyasyopakalpayet||21||</seg> <seg type="unit" n="22">dantīkvāthena cāloḍya <note place="foot" type="variant" n="12">‘dantīkaṣāyairlulitān’ iti pā.</note> dantītailena sādhitān| guḍalāvaṇikān bhakṣyān vividhān bhakṣayennaraḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">dantīṃ dravantīṃ maricaṃ yavānīmupakuñcikām| nāgaraṃ hemadugdhāṃ ca citrakaṃ ceti cūrṇitam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">saptāhaṃ bhāvayenmūtre gavāṃ pāṇitalaṃ tataḥ| pibetghṛtena jīrṇe <note place="foot" type="variant" n="13">‘cūrṇa’ iti pā.</note> tu viriktaścāpi tarpaṇam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">sarvarogaharaṃ mukhyaṃ sarveṣvṛtuṣu yaugikam| cūrṇaṃ tadanapāyitvādbālavṛddheṣu pūjitam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">durbhaktājīrṇapārśvārtigulmaplīhodareṣu ca| gaṇḍamālāsu vāte <note place="foot" type="variant" n="14">‘gaṇḍamālāsravāte ca’ iti pā.</note> ca pāṇḍuroge ca śasyate||26||</seg> <seg type="unit" n="27">palaṃ citrakadantyośca harītakyāśca viṃśatiḥ| trivṛtpippalikarṣau dvau guḍasyāṣṭapalena tat||27||</seg> <seg type="unit" n="28">vinīya modakān kuryāddaśaikaṃ bhakṣayettataḥ| uṣṇāmbu ca pibeccānu <note place="foot" type="variant" n="15">‘pibeccheṣān’ iti pā.</note> daśame daśame'hni ca||28||</seg> <seg type="unit" n="29">ete niṣparihārāḥ syuḥ sarvaroganibarhaṇāḥ| grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkaṇḍūkoṭhānilāpahāḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">dantīdvipalaniryūho drākṣārdhaprasthasādhitaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘drākṣārdhaprasthasaṃyutaḥ’ iti pā.</note>| virecanaṃ pittakāse pāṇḍuroge ca śasyate||30||</seg> <seg type="unit" n="31">dantīkalkaṃ samaguḍaṃ śītavāriyutaṃ pibet| virecanaṃ mukhyatamaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘etadvirecanaṃ mukhyaṃ’ iti pā.</note> kāmalāharamuttamam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">śyāmādantīrase gauḍaḥ pippalīphalacitrakaiḥ| lipte'riṣṭo'nilaśleṣmaplīhapāṇḍūdarāpahaḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">tathā dantīdravantyośca kaṣāye sājagandhayoḥ| gauḍaḥ kāryo''jaśṛṅgyā vā sa <note place="foot" type="variant" n="18">‘rase’ iti pā.</note> vai sukhavirecanaḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">taccūrṇakvāthamāṣāmbukiṇvatoyasamudbhavā| madirā kaphagulmālpavahnipārśvakaṭigrahe||34||</seg> <seg type="unit" n="35">ajagandhākaṣāyeṇa sauvīrakatuṣodake| surākampillake yogau lodhravacca tayoḥ smṛtau||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">tatra ślokāḥ- (dadhyādiṣu trayaḥ pañca priyālādyaistrayo rase| sneheṣu vai trayo lehyāḥ ṣaṭ cūrṇe tveka eva ca||36||</seg> <seg type="unit" n="37">ikṣāvekastathā mudgamāṃsānāṃ ca rasāstrayaḥ| yavāgvādau trayaścaiva ukta utkārikāvidhau||37||</seg> <seg type="unit" n="38">ekaśca modake madye caikastatkvāthatailake| cūrṇamekaṃ punaścaiko modakaḥ pañca cāsave||38||</seg> <seg type="unit" n="39">ekaḥ sauvīrake'thaiko yogaḥ syāttu tuṣodake| ekā suraikaḥ kampille tathā pañca ghṛte smṛtāḥ <note place="foot" type="variant" n="19">etacchlokacatuṣṭayaṃ hastalikhitapustake na paṭhyate</note> )||39||</seg> <seg type="unit" n="40">dantīdravantīkalpe'smin proktāḥ ṣoḍaśakāstrayaḥ| nānāvidhānāṃ yogānāṃ bhaktidoṣāmayānprati||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">triśataṃ pañcapañcāśadyogānāṃ vamane smṛtam| dve śate navakāḥ pañca yogānāṃ tu virecane||41||</seg> <seg type="unit" n="42">ūrdhvānulomabhāgānāmityuktāni śatāni ṣaṭ| prādhānyataḥ samāśritya dravyāṇi daśa pañca ca||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">bhavanti cātra- yaddhi yena pradhānena dravyaṃ samupasṛjyate| tatsañjñakaḥ sa yogo vai bhavatīti viniścayaḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘saṃyogo bhavatīti viniścitam’ iti pā.</note>||43||</seg> <seg type="unit" n="44">phalādīnāṃ pradhānānāṃ guṇabhūtāḥ surādayaḥ| te hi tānyanuvartante manujendramivetare||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">viruddhavīryamapyeṣāṃ pradhānānāmabādhakam| adhikaṃ tulyavīrye hi kriyāsāmarthyamiṣyate <note place="foot" type="variant" n="24">‘samānavīrye tvadhikaṃ kriyāsāmānyamiṣyate’ iti pā.</note>||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">iṣṭavarṇarasasparśagandhārthaṃ prati cāmayam| ato viruddhavīryāṇāṃ prayoga iti niścitam||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">bhūyaścaiṣāṃ balādhānaṃ kāryaṃ svarasabhāvanaiḥ| subhāvitaṃ hyalpamapi dravyaṃ syādbahukarmakṛt||47||</seg> svarasaistulyavīryairvā tasmāddravyāṇi bhāvayet|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">alpasyāpi mahārthatvaṃ prabhūtasyālpakarmatām||48||</seg> kuryāt saṃyogaviśleṣakālasaṃskārayuktibhiḥ|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">pradeśamātrametāvaddraṣṭavyamiha ṣaṭśatam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">svabuddhyaivaṃ sahasrāṇi koṭīrvā'pi prakalpayet| bahudravyavikalpatvādyogasaṅkhyā <note place="foot" type="variant" n="29">‘... ddravyasaṅkhyā’ iti pā.</note> na vidyate||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">tīkṣṇamadhyamṛdūnāṃ tu teṣāṃ śṛṇuta lakṣaṇam| sukhaṃ kṣipraṃ mahāvegamasaktaṃ yat pravartate||51||</seg> <seg type="unit" n="52">nātiglānikaraṃ pāyau hṛdaye na ca rukkaram| antarāśayamakṣiṇvan kṛtsnaṃ doṣaṃ nirasyati||52||</seg> virecanaṃ nirūho vā tattīkṣṇamiti nirdiśet|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">jalāgnikīṭairaspṛṣṭaṃ deśakālaguṇānvitam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">īṣanmātrādhikairyuktaṃ tulyavīryaiḥ subhāvitam| snehasvedopapannasya tīkṣṇatvaṃ yāti bheṣajam||54||</seg> <seg type="unit" n="55">kiñcidebhirguṇairhīnaṃ pūrvoktairmātrayā tathā| snigdhasvinnasya vā samyaṅmadhyaṃ bhavati bheṣajam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">mandavīryaṃ virūkṣasya hīnamātraṃ tu bheṣajam| atulyavīryaiḥ saṃyuktaṃ mṛdu syānmandavegavat||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">akṛtsnadoṣaharaṇādaśuddhī te balīyasām| madhyāvarabalānāṃ tu prayojye siddhimicchatā||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">tīkṣṇo madhyo mṛdurvyādhiḥ sarvamadhyālpalakṣaṇaḥ| tīkṣṇādīni balāvekṣī <note place="foot" type="variant" n="30">‘bhiṣak teṣu balāpekṣī prayojayet’ iti pā.</note> bheṣajānyeṣu yojayet||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">deyaṃ tvanirhṛte pūrvaṃ pīte paścāt punaḥ punaḥ| bheṣajaṃ vamanārthīyaṃ prāya āpittadarśanāt||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">balatraividhyamālakṣya <note place="foot" type="variant" n="31">‘balaṃ trividhamālakṣya’ iti pā.</note> doṣāṇāmāturasya ca| punaḥ pradadyādbhaiṣajyaṃ sarvaśo vā vivarjayet||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">nirhṛte vā'pi jīrṇe vā doṣanirharaṇe budhaḥ| bheṣaje'nyatprayuñjīta prārthayansiddhimuttamām||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">apakvaṃ vamanaṃ doṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="32">‘doṣān’ iti pā.</note> pacyamānaṃ virecanam| nirharedvamanasyātaḥ pākaṃ na pratipālayet||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">pīte prasraṃsane <note place="foot" type="variant" n="33">‘praskandane’ iti pā.</note> doṣānna nirhatya jarāṃ gate| vamite cauṣadhe dhīraḥ pāyayedauṣadhaṃ punaḥ||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">dīptāgniṃ bahudoṣaṃ tu dṛḍhasnehaguṇaṃ naram| duḥśuddhaṃ tadaharbhuktaṃ śvobhūte pāyayet punaḥ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">durbalo bahudoṣaśca doṣapākena yo naraḥ| viricyate śanairbhojyairbhūyastamanusārayet <note place="foot" type="variant" n="34">‘sarairbhojyaiḥ’ iti pā.</note>||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">vamanaiśca virekaiśca viśuddhasyāpramāṇataḥ <note place="foot" type="variant" n="36">‘viśuddhasya pramāṇataḥ| bhojanottarapānābhyāṃ’ iti pā.</note>| bhojanāntarapānābhyāṃ doṣaśeṣaṃ śamaṃ nayet||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">durbalaṃ śodhitaṃ pūrvamalpadoṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="37">‘pūrvamalpaśeṣaṃ’ iti pā.</note> ca mānavam| aparijñātakoṣṭhaṃ ca pāyayetauṣadhaṃ mṛdu||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">śreyo mṛdvasakṛtpītamalpabādhaṃ niratyayam| na cātitīkṣṇaṃ yat kṣipraṃ janayetprāṇasaṃśayam||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">durbalo'pi mahādoṣo virecyo bahuśo'lpaśaḥ| mṛdubhirbheṣajairdoṣā hanyurhyenamanirhṛtāḥ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">yasyordhvaṃ kaphasaṃsṛṣṭaṃ pītaṃ yātyānulomikam| vamitaṃ kavalaiḥ śuddhaṃ laṅghitaṃ pāyayettu tam||70||</seg> <seg type="unit" n="71">vibaddhe'lpe <note place="foot" type="variant" n="38">‘vibandhe'lpaṃ’ iti pā.</note> cirāddoṣe sravatyuṣṇaṃ pibejjalam| tenādhmānaṃ tṛṣā cchardirvibandhaścaiva śāmyati||71||</seg> <seg type="unit" n="72">bheṣajaṃ doṣaruddhaṃ cennordhvaṃ nādhaḥ pravartate| sodgāraṃ sāṅgaśūlaṃ <note place="foot" type="variant" n="39">‘saśūlaṃ ca’ iti pā.</note> ca svedaṃ tatrāvacārayet||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">suvirikte <note place="foot" type="variant" n="40">‘suviriktastu’ iti, ‘suviriktasya’ iti ca pā.</note> tu sodgāramāśvevauṣadhamullikhet| atipravartanaṃ <note place="foot" type="variant" n="41">‘atipravṛttaṃ jīrṇe tu’ iti pā.</note> jīrṇe suśītaiḥ stambhayedbhiṣak||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">kadācicchleṣmaṇā ruddhaṃ tiṣṭhatyurasi bheṣajam| kṣīṇe śleṣmaṇi sāyāhne rātrau vā tatpravartate||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">rūkṣānāhārayorjīrṇe <note place="foot" type="variant" n="44">‘virūkṣānāhayorjīrṇe’ iti pā.</note> viṣṭabhyordhvaṃ gate'pi vā| vāyunā bheṣaje tvanyat sasnehalavaṇaṃ pibet||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">tṛṇmohabhramamūrcchāyāḥ syuścejjīryati <note place="foot" type="variant" n="45">‘syurjīryati hi bheṣaje’ iti pā.</note> bheṣaje| pittaghnaṃ svādu śītaṃ ca bheṣajaṃ tatra śasyate||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">lālāhṛllāsaviṣṭambhalomaharṣāḥ <note place="foot" type="variant" n="46">‘…śītaharṣāḥ’ iti pā.</note> kaphāvṛte| bheṣajaṃ tatra tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭvādi kaphanuddhitam||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">susnigdhaṃ krūrakoṣṭhaṃ ca laṅghayedavirecitam| tenāsya snehajaḥ śleṣmā saṅgaścaivopaśāmyati||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">rūkṣa-bahvanila-krūrakoṣṭha-vyāyāmaśālinām <note place="foot" type="variant" n="47">‘…vyāyāmaśūlinām’ iti pā.</note>| dīptāgnīnāṃ ca bhaiṣajyamaviricyaiva jīryati||79||</seg> <seg type="unit" n="80">tebhyo bastiṃ purā dattvā paścāddadyādvirecanam| bastipravartitaṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘bastipracālitaṃ’ iti pā.</note> doṣaṃ harecchīghraṃ virecanam||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">rūkṣāśanāḥ karmanityā ye narā dīptapāvakāḥ| teṣāṃ doṣāḥ kṣayaṃ yānti karmavātātapāgnibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="49">‘vāyukarmāgnibhisteṣāṃ yānti doṣāḥ kṣayaṃ sadā’ iti pā.</note>||81||</seg> <seg type="unit" n="82">viruddhādhyaśanājīrṇadoṣānapi sahanti te| snehyāste mārutādrakṣyā nāvyādhau tān viśodhayet <note place="foot" type="variant" n="50">‘virecayet’ iti pā.</note>||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">nātisnigdhaśarīrāya dadyāt snehavirecanam| snehotkliṣṭaśarīrāya rūkṣaṃ dadyādvirecanam||83||</seg> <seg type="unit" n="84">evaṃ jñātvā vidhiṃ dhīro deśakālapramāṇavit| virecanaṃ virecyebhyaḥ prayacchannāparādhyati||84||</seg> <seg type="unit" n="85">vibhraṃśo viṣavadyasya samyagyogo yathā'mṛtam| kāleṣvavaśyaṃ peyaṃ ca tasmādyatnāt prayojayet||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">dravyapramāṇaṃ tu yaduktamasminmadhyeṣu tat koṣṭhavayobaleṣu| tanmūlamālambya <note place="foot" type="variant" n="52">‘tanmulamālakṣya bhavedvikalpaḥ’ iti pā.</note> bhavedvikalpyaṃ teṣāṃ vikalpyo'bhyadhikonabhāvaḥ||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">ṣaḍ dhvaṃśyastu marīciḥ syāt ṣaṇmarīcyastu sarṣapaḥ| aṣṭau te sarṣapā raktāstaṇḍulaścāpi taddvayam||87||</seg> <seg type="unit" n="88">dhānyamāṣo bhavedeko dhānyamāṣadvayaṃ yavaḥ| aṇḍikā te tu catvārastāścatasrastu māṣakaḥ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">hemaśca dhānyakaścokto bhavecchāṇastu te trayaḥ| śāṇau dvau draṅkṣaṇaṃ vidyāt kolaṃ badarameva ca||89||</seg> <seg type="unit" n="90">vidyāddvau draṅkṣaṇau karṣaṃ suvarṇaṃ cākṣameva ca| biḍālapadakaṃ caiva picuṃ pāṇitalaṃ tathā||90||</seg> <seg type="unit" n="91">tindukaṃ ca vijānīyāt kavalagrahameva ca| dve suvarṇe palārdhaṃ syācchuktiraṣṭamikā tathā||91||</seg> <seg type="unit" n="92">dve palārdhe palaṃ muṣṭiḥ prakuñco'tha caturthikā| bilvaṃ ṣoḍaśikā cāmraṃ dve pale prasṛtaṃ viduḥ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">aṣṭamānaṃ tu vijñeyaṃ kuḍavau dvau tu mānikā| palaṃ caturguṇaṃ vidyādañjaliṃ kuḍavaṃ tathā||93||</seg> <seg type="unit" n="94">catvāraḥ kuḍavāḥ prasthaścatuḥprasthamathāḍhakam| pātraṃ tadeva vijñeyaṃ kaṃsaḥ prasthāṣṭakaṃ tathā||94||</seg> <seg type="unit" n="95">kaṃsaścaturguṇo droṇaścārmaṇaṃ nalvaṇaṃ ca tat| sa eva kalaśaḥ khyāto ghaṭamunmānameva ca||95||</seg> <seg type="unit" n="96">droṇastu dviguṇaḥ śūrpo vijñeyaḥ kumbha eva ca| goṇīṃ śūrpadvayaṃ vidyāt khārīṃ bhāraṃ tathaiva ca||96||</seg> <seg type="unit" n="97">dvātriṃśataṃ vijānīyādvāhaṃ śūrpāṇi buddhimān| tulāṃ śatapalaṃ vidyāt parimāṇaviśāradaḥ||97||</seg> śuṣkadravyeṣvidaṃ mānamevamādi prakīrtitam|98|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">dviguṇaṃ taddraveṣviṣṭaṃ tathā sadyoddhṛteṣu ca||98||</seg> <seg type="unit" n="99">yaddhi <note place="foot" type="variant" n="53">‘yatra mānaṃ tulākāryaṃ tatraivaṃ samprayojayet’ iti pā.</note> mānaṃ tulā proktā palaṃ vā tat prayojayet| anukte parimāṇe tu tulyaṃ mānaṃ prakīrtitam||99||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">dravakārye'pi cānukte sarvatra salilaṃ smṛtam| yataśca pādanirdeśaścaturbhāgastataśca saḥ||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">jalasnehauṣadhānāṃ tu pramāṇaṃ yatra neritam <note place="foot" type="variant" n="54">‘noditam’ iti pā.</note>| tatra syādauṣadhāt snehaḥ snehāttoyaṃ caturguṇam||101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">snehapākastridhā jñeyo mṛdurmadhyaḥ kharastathā| tulye kalkena niryāse bheṣajānāṃ mṛduḥ smṛtaḥ||102||</seg> <seg type="unit" n="103">saṃyāva iva niryāse madhyo darvīṃ vimuñcati| śīryamāṇe tu niryāse vartamāne <note place="foot" type="variant" n="55">‘vartyamāne’ iti pā.</note> kharastathā||103||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">kharo'bhyaṅge smṛtaḥ pāko, mṛdurnastaḥkriyāsu ca| madhyapākaṃ tu pānārthe bastau ca viniyojayet||104||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">mānaṃ ca dvividhaṃ prāhuḥ kāliṅgaṃ māgadhaṃ tathā| kāliṅgānmāgadhaṃ śreṣṭhamevaṃ mānavido viduḥ||105||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">tatra ślokau- kalpārthaḥ śodhanaṃ sañjñā pṛthagghetuḥ pravartane| deśādīnāṃ phalādīnāṃ guṇā yogaśatāni ṣaṭ||106||</seg> <seg type="unit" n="107">vikalpaheturnāmāni tīkṣṇamadhyālpalakṣaṇam| vidhiścāvasthiko mānaṃ snehapākaśca darśitaḥ||107||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne dantīdravantīkalpo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||</seg> iti carakasaṃhitāyāṃ saptamaṃ kalpasthānaṃ sampūrṇam|</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="8" xml:id="ca.8">
        <head>siddhisthānam</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ca.8.1">
          <head>kalpanāsiddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kalpanāsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kā kalpanā pañcasu karmasūktā, kramaśca kaḥ, kiṃ ca kṛtākṛteṣu| liḍgaṃ tathaivātikṛteṣu, saṅkhyā kā, kiṅguṇaḥ, keṣu ca kaśca bastiḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">kiṃ varjanīyaṃ pratikarmakāle, kṛte kiyān vā parihārakālaḥ| praṇīyamānaśca na yāti kena, kenaiti śīghraṃ, sucirācca bastiḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">sādhyā <note place="foot" type="variant" n="1">‘sādhyā yathāsvaṃ śamanaiśca kecit kasmādgadā na praśamaṃ vrajanti’ iti pā.</note> gadāḥ svaiḥ śamanaiśca kecit kasmāt prayuktairna śamaṃ vrajanti| pracoditaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘ityagniveśo bhiṣajāṃ variṣṭhaṃ papraccha tasmai sa ca sarvamāha’ iti pā.</note> śiṣyavareṇa samyagityagniveśena bhiṣagvariṣṭhaḥ||5||</seg> punarvasustantravidāha tasmai sarvaprajānāṃ hitakāmyayedam|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tryahāvaraṃ saptadinaṃ paraṃ tu snigdho naraḥ svedayitavya uktaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘iṣṭaḥ’ iti pā.</note>||6||</seg> nātaḥ paraṃ snehanamādiśanti sātmyībhavet saptadināt paraṃ tu|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">sneho'nilaṃ hanti mṛdūkaroti dehaṃ malānāṃ vinihanti saṅgam||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">snigdhasya sūkṣmeṣvayaneṣu līnaṃ svedastu doṣaṃ nayati dravatvam|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">grāmyaudakānūparasaiḥ samāṃsairutkleśanīyaḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘samāṣaiḥ’ iti pā.</note> payasā ca vamyaḥ||8||</seg> rasaistathā jāṅgalajaiḥ sayūṣaiḥ snigdhaiḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘snigdhaḥ’ iti pā.</note> kaphāvṛddhikarairvirecyaḥ|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śleṣmottaraśchardayati hyaduḥkhaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘prasuṣṭaṃ’ iti pā.</note> viricyate mandakaphastu samyak||9||</seg> adhaḥ kaphe'lpe vamanaṃ virecayedvirecanaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘vigacchet’ iti pā.</note> vṛddhakaphe tathordhvam|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">snigdhāya <note place="foot" type="variant" n="12">‘snigdhasya ca svinnavataśca kāryaṃ virecanaṃ yogyatamaṃ tataśca| peyāṃ’ iti pā.</note> deyaṃ vamanaṃ yathoktaṃ vāntasya peyādiranukramaśca||10||</seg> snigdhasya susvinnatanoryathāvadvirecanaṃ yogyatamaṃ prayojyam <note place="foot" type="variant" n="13">‘vidadhyāt’ iti pā.</note>|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trirdvirathaikaśaśca||11||</seg> krameṇa seveta viśuddhakāyaḥ pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">yathā'ṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ sandhukṣyamāṇo bhavati krameṇa||12||</seg> mahān sthiraḥ sarvapacastathaiva <note place="foot" type="variant" n="18">‘sarvasahastathaiva’ iti pā.</note> śuddhasya peyādibhirantaragniḥ|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">jaghanyamadhyapravare tu vegāścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau||13||</seg> <seg type="unit" n="14">daśaiva te dvitriguṇā vireke prasthastathā dvitricaturguṇaśca| pittāntamiṣṭaṃ vamanaṃ virekādardhaṃ kaphāntaṃ ca virekamāhuḥ||14||</seg> dvitrān saviṭkānapanīya vegānmeyaṃ vireke vamane tu pītam|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kramāt kaphaḥ pittamathānilaśca yasyaiti samyagvamitaḥ sa iṣṭaḥ||15||</seg> hṛtpārśvamūrdhendriyamārgaśuddhau tathā laghutve'pi ca lakṣyamāṇe|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">duśchardite sphoṭakakoṭhakaṇḍūhṛtkhāviśuddhirgurugātratāṃ ca||16||</seg></ab>
          <ab type="mula">tṛṇmohamūrcchānilakopanidrābalādihānirvamane'ti ca <note place="foot" type="variant" n="20">‘balātihāniḥ’ iti pā.</note> syāt|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">srotoviśuddhīndriyasamprasādau laghutvamūrjo'gniranāmayatvam||17||</seg> prāptiśca viṭpittakaphānilānāṃ samyagviriktasya bhavet krameṇa|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">syācchleṣmapittānilasamprakopaḥ sādastathā'gnergurutā <note place="foot" type="variant" n="22">‘svedo'lpavahnirgurugātratā syāt’ iti pā.</note> pratiśyā||18||</seg> tandrā tathā cchardirarocakaśca vātānulomyaṃ na ca durvirikte|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kaphāsrapittakṣayajānilotthāḥ suptyaṅgamardaklamavepanādyāḥ||19||</seg> nidrābalābhāvatamaḥpraveśāḥ sonmādahikkāśca virecite'ti|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">saṃsṛṣṭabhaktaṃ navame'hni sarpistaṃ pāyayetāpyanuvāsayedvā||20||</seg> <seg type="unit" n="21">tailāktagātrāya tato nirūhaṃ dadyātryahānnātibubhukṣitāya| prasyāgate dhanvarasena bhojyaḥ samīkṣya vā doṣabalaṃ yathārham||21||</seg> narastato niśyanuvāsanārho nātyāśitaḥ syādanuvāsanīyaḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘pratyāgate māṃsarasena bhojyaḥ sāyaṃ ca bhukto'lpamalo'nuvāsyaḥ’ iti pā.</note>|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">śīte vasante ca divā'nuvāsyo rātrau śaradgrīṣmaghanāgameṣu||22||</seg> tāneva doṣān parirakṣatā ye snehasya pāne parikīrtitāḥ prāk|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">pratyāgate cāpyanuvāsanīye divā pradeyaṃ vyuṣitāya bhojyam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">sāyaṃ ca bhojyaṃ parato dvyahe vā tryahe'nuvāsyo'hani pañcame vā <note place="foot" type="variant" n="27">‘pratyāgate cāpyuṣitasya kāle bhojyaṃ divā sāyamataḥ paraṃ tu| tryahe tryahe vā'pyatha pañcame vā dadyānnirūhādanuvāsanaṃ tu’ iti pā.</note>| tryahe tryahe vā'pyatha <note place="foot" type="variant" n="28">‘dvyahe tryahe vā'pyatha’ iti pā.</note> pañcame vā dadyānnirūhādanuvāsanaṃ ca||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">ekaṃ tathā trīn kaphaje vikāre pittātmake pañca tu sapta vā'pi| vāte navaikādaśa vā punarvā bastīnayugmān kuśalo vidadhyāt||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">naro viriktastu nirūhadānaṃ vivarjayet saptadinānyavaśyam| śuddho nirūheṇa virecanaṃ ca taddhyasya śūnyaṃ vikaseccharīram||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">bastirvayaḥsthāpayitā sukhāyurbalāgnimedhāsvaravarṇakṛcca| sarvārthakārī śiśuvṛddhayūnāṃ niratyayaḥ sarvagadāpahaśca||27||</seg> <seg type="unit" n="28">viṭśleṣmapittānilamūtrakarṣī <note place="foot" type="variant" n="35">‘viṭśleṣmapittānilamūtrakarṣī sthiratvakṛt śukrasutapradaśca’ iti, ‘viṭpittakheṭānilamūtrakarṣī’ iti ca pā.</note> dārḍhyāvahaḥ śukrabalapradaśca| viśvaksthitaṃ doṣacayaṃ nirasya sarvān vikārān śamayennirūhaḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">dehe nirūheṇa viśuddhamārge saṃsnehanaṃ varṇabalapradaṃ ca| na tailadānāt paramasti kiñciddravyaṃ viśeṣeṇa samīraṇārte <note place="foot" type="variant" n="37">‘nānvāsanāt kiñcidihāsti karma paraṃ viśeṣeṇa samīraṇārte’ iti pā.</note>||29||</seg> <seg type="unit" n="30">snehena raukṣyaṃ laghutāṃ gurutvādauṣṇyācca śaityaṃ pavanasya hatvā| tailaṃ dadātyāśu manaḥprasādaṃ vīryaṃ <note place="foot" type="variant" n="38">‘snehaṃ’ iti pā.</note> balaṃ varṇamathāgnipuṣṭim <note place="foot" type="variant" n="39">‘... mathāpi puṣṭim’ iti pā.</note>||30||</seg> <seg type="unit" n="31">mūle niṣikto hi yathā drumaḥ syānnīlacchadaḥ komalapallavāgryaḥ| kāle mahān puṣpaphalapradaśca tathā naraḥ syādanuvāsanena||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">stabdhāśca ye saṅkucitāśca ye'pi ye paṅgavo ye'pi ca bhagnarugṇāḥ| yeṣāṃ ca śākhāsu caranti vātāḥ śasto viśeṣeṇa hi teṣu bastiḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">ādhmāpane <note place="foot" type="variant" n="41">‘ādhmāpite’ iti pā.</note> vigrathite purīṣe śūle ca bhaktānabhinandane ca| evamprakārāśca bhavanti kukṣau ye cāmayāsteṣu ca bastiriṣṭaḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">yāśca striyo vātakṛtopasargā <note place="foot" type="variant" n="42">‘vātakṛtopasargādgarbhaṃ’ iti pā.</note> garbhaṃ na gṛhṇanti nṛbhiḥ sametāḥ| kṣīṇendriyā ye ca narāḥ kṛśāśca bastiḥ <note place="foot" type="variant" n="43">‘teṣāṃ ca bastiḥ paramaḥ pradiṣṭaḥ’ iti pā.</note> praśastaḥ paramaṃ ca teṣu||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">uṣṇābhibhūteṣu vadanti śītāñchītābhibhūteṣu tathā sukhoṣṇān| tatpratyanīkauṣadhasamprayuktān sarvatra bastīn pravibhajya yuñjyāt <note place="foot" type="variant" n="45">‘dadyāt’ iti pā.</note>||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">na bṛṃhaṇīyān vidadhīta bastīn viśodhanīyeṣu gadeṣu vaidyaḥ| kuṣṭhapramehādiṣu medureṣu nareṣu ye cāpi viśodhanīyāḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">kṣīṇakṣatānāṃ na viśodhanīyānna śoṣiṇāṃ no bhṛśadurbalānām| na mūrcchitānāṃ na viśodhitānāṃ yeṣāṃ ca doṣeṣu nibaddhamāyuḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">śākhāgatāḥ koṣṭhagatāśca rogā marmordhvasarvāvayavāṅgajāśca| ye santi teṣāṃ na hi kaścidanyo vāyoḥ paraṃ janmani heturasti||38||</seg> <seg type="unit" n="39">viṇmūtrapittādimalāśayānāṃ <note place="foot" type="variant" n="47">‘…malācayānāṃ vikṣepasaṃhārakaraḥ’ iti pā.</note> vikṣepasaṅghātakaraḥ sa yasmāt| tasyātivṛddhasya śamāya nānyadbastiṃ vinā bheṣajamasti kiñcit||39||</seg> tasmāccikitsārdhamiti bruvanti sarvāṃ cikitsāmapi bastimeke|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">nābhipradeśaṃ kaṭipārśvakukṣiṃ gatvā śakṛddoṣacayaṃ viloḍya <note place="foot" type="variant" n="50">‘nirasya’ iti, ‘vipothya’ iti ca pā.</note>||40||</seg> saṃsnehya kāyaṃ sapurīṣadoṣaḥ samyak sukhenaiti ca yaḥ sa bastiḥ <note place="foot" type="variant" n="51">nābhipradeśaṃ ca kaṭiṃ ca gatvā kukṣiṃ samāloḍya punaśca pṛṣṭham| saṃsnehya kāyaṃ śithilāṃśca kṛtvā doṣān purīṣaṃ grathitaṃ vimathya|| svasaktavegaḥ sapurīṣadoṣaḥ pratyāgato bastiriti praśastaḥ’ iti pā.</note>|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">prasṛṣṭaviṇmūtrasamīraṇatvaṃ rucyagnivṛddhyāśayalāghavāni||41||</seg> rogopaśāntiḥ prakṛtisthatā ca balaṃ ca tat syāt sunirūḍhaliṅgam|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">syādrukchirohṛdgudabastiliṅge <note place="foot" type="variant" n="52">‘…hṛdgudakukṣiliṅge’ iti pā.</note> śophaḥ pratiśyāyavikartike ca||42||</seg> hṛllāsikā mārutamūtrasaṅgaḥ śvāso na samyak ca nirūhite <note place="foot" type="variant" n="53">‘nirūhitasya’ iti pā.</note> syuḥ|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">liṅgaṃ yadevātivirecitasya bhavettadevātinirūhitasya||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">pratyetyasaktaṃ saśakṛcca tailaṃ raktādibuddhīndriyasamprasādaḥ <note place="foot" type="variant" n="54">‘vakrādiśuddhīndriyasamprasādaḥ’ iti pā.</note>| svapnānuvṛttirlaghutā balaṃ ca sṛṣṭāśca vegāḥ svanuvāsite syuḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">adhaḥśarīrodarabāhupṛṣṭhapārśveṣu rugrūkṣakharaṃ ca gātram <note place="foot" type="variant" n="55">‘varcaḥ’ iti pā.</note>| grahaśca viṇmūtrasamīraṇānāmasamyagetānyanuvāsitasya <note place="foot" type="variant" n="56">‘…nyanuvāsite syuḥ’ iti pā.</note>||45||</seg> hṛllāsamohaklamasādamūrcchāvikartikā cātyanuvāsitasya|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">yasyeha yāmānanuvartate trīn sneho naraḥ syāt sa viśuddhadehaḥ||46||</seg> āśvāgate'nyastu punarvidheyaḥ sneho na saṃsnehayati hyatiṣṭhan|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">triṃśanmatāḥ karma <note place="foot" type="variant" n="57">‘karmasu’ iti pā.</note> nu bastayo hi kālastato'rdhena tataśca yogaḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">sānvāsanā dvādaśa vai nirūhāḥ prāk sneha ekaḥ parataśca pañca| kāle <note place="foot" type="variant" n="58">‘kālastrayo'nte ita’ pā.</note> trayo'nte puratastathaikaḥ snehā nirūhāntaritāśca ṣaṭ syuḥ||48||</seg> yoge <note place="foot" type="variant" n="59">‘yogo nirūhāstraya eva’ iti pā.</note> nirūhāstraya eva deyāḥ snehāśca pañcaiva parādimadhyāḥ|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">trīn pañca vā''huścaturo'tha ṣaḍvā vātādikānāmanuvāsanīyān <note place="foot" type="variant" n="61">‘vātādhikebhyastvanuvāsanīyān’ iti pā.</note>||49||</seg> snehān pradāyāśu bhiṣagvidadhyāt srotoviśudyarthamato nirūhān|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">viśuddhadehasya <note place="foot" type="variant" n="63">‘viśuddhakāyasya’ iti pā.</note> tataḥ krameṇa snigdhaṃ talasveditamuttamāṅgam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">virecayettrirdvirathaikaśo vā balaṃ samīkṣya trividhaṃ malānām| uraḥśirolāghavamindriyācchyaṃ <note place="foot" type="variant" n="64">‘uraḥśirolāghavamindriyāṇāṃ’ iti pā.</note> srotoviśuddhiśca bhavedviśuddhe||51||</seg> <seg type="unit" n="52">galopalepaḥ śiraso gurutvaṃ niṣṭhīvanaṃ cāpyatha durvirikte| śirokṣiśaṅkhaśravaṇārtitodāvatyarthaśuddhe timiraṃ ca paśyet||52||</seg> syāttarpaṇaṃ tatra mṛdu dravaṃ ca snigdhasya tīkṣṇaṃ tu punarna yoge|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">ityāturasvasthasukhaḥ prayogo <note place="foot" type="variant" n="66">‘prayoge’ iti pā.</note> balāyuṣorvṛddhikṛdāmayaghnaḥ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula">kālastu bastyādiṣu yāti yāvāṃstāvān bhaveddviḥ parihārakālaḥ|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">atyāsanasthānavacāṃsi yānaṃ svapnaṃ divā maithunavegarodhān||54||</seg> śītopacārātapaśokaroṣāṃstyajedakālāhitabhojanaṃ ca|55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">baddhe praṇīte viṣamaṃ <note place="foot" type="variant" n="67">‘viṣame’ iti pā.</note> ca netre mārge tathā'rśaḥkaphaviḍvibaddhe <note place="foot" type="variant" n="68">‘tathā'rśaḥkaphaviḍvibandhe’ iti pā.</note>||55||</seg> na yāti bastirna sukhaṃ nireti doṣāvṛto'lpo yadi vā'lpavīryaḥ|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">prāpte tu varconilamūtravege vāte'tivṛddhe'lpabale <note place="foot" type="variant" n="69">‘vāte viru(ba)ddhe’ iti pā.</note> gude vā||56||</seg> atyuṣṇatīkṣṇaśca mṛdau ca koṣṭhe praṇītamātraḥ punareti bastiḥ|57|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">medaḥkaphābhyāmanilo niruddhaḥ śūlāṅgasuptiśvayathūn <note place="foot" type="variant" n="70">‘suptyaṅgamardaśvayathūn’ iti pā.</note> karoti||57||</seg> <seg type="unit" n="58">snehaṃ tu yuñjannabudhastu tasmai saṃvardhayatyeva hi tān vikārān| rogāstathā'nye'pyavitarkyamāṇāḥ paraspareṇāvagṛhītamārgāḥ||58||</seg> sandūṣitā dhātubhireva cānyaiḥ svairbheṣajairnopaśamaṃ vrajanti|59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">sarvaṃ ca rogapraśamāya karma hīnātimātraṃ viparītakālam||59||</seg> mithyopacārācca na taṃ vikāraṃ śāntiṃ nayet pathyamapi prayuktam|60|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">tatra ślokaḥ- praśnānimān dvādaśa pañcakarmāṇyuddiśya siddhāviha kalpanāyām||60||</seg> <seg type="unit" n="61">prajāhitārthaṃ bhagavān mahārthān samyagjagādarṣivaro'triputraḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne kalpanāsiddhirnāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ca.8.2">
          <head>pañcakarmīyā siddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pañcakarmīyāṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘pañcakarmīyasiddhiṃ’ iti pā.</note> siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yeṣāṃ yasmāt pañcakarmāṇyagniveśa na kārayet| yeṣāṃ ca kārayettāni tat sarvaṃ sampravakṣyate||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">caṇḍaḥ sāhasiko bhīruḥ kṛtaghno vyagra eva ca| sadrājabhiṣajāṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘sadvaidyanṛpatidveṣṭā’ iti pā.</note> dveṣṭā taddviṣṭaḥ śokapīḍitaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">yādṛcchiko mumūrṣuśca vihīnaḥ karaṇaiśca yaḥ| vairī vaidyavidagdhaśca śraddhāhīnaḥ suśaṅkitaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">bhiṣajāmavidheyaśca nopakramyā bhiṣagvidā| etānupacaran vaidyo bahūn doṣānavāpnuyāt||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ebhyo'nye samupakramyā narāḥ sarvairupakramaiḥ| avasthāṃ pravibhajyaiṣāṃ varjyaṃ kāryaṃ ca vakṣyate||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">avamyāstāvat- kṣatakṣīṇātisthūlātikṛśabālavṛddhadurbalaśrāntapipāsitakṣudhitakarmabhārādhvahatopavāsamaithunādhyayanavyāyāmacintā- prasaktakṣāmagarbhiṇīsukumārasaṃvṛtakoṣṭhaduśchardanordhvaraktapittaprasaktacchardirūrdhvavātāsthāpitānuvāsitahṛdrogodāvartamūtrāghāta- plīhagulmodarāṣṭhīlāsvaropaghātatimiraśiraśaṅkhakarṇākṣiśūlārtāḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tatra kṣatasya bhūyaḥ kṣaṇanādraktātipravṛttiḥ syāt, kṣīṇātisthūlakṛśabālavṛddhadurbalānāmauṣadhabalāsahatvāt prāṇoparodhaḥ, śrāntapipāsitakṣudhitānāṃ ca tadvat, karmabhārādhvahatopavāsamaithunādhyayanavyāyāmacintāprasaktakṣāmāṇāṃ raukṣyādvātaraktacchedakṣatabhayaṃ syāt, garbhiṇyā garbhavyāpadāmagarbhabhraṃśāccadāruṇā rogaprāptiḥ, sukumārasya hṛdayāpakarṣaṇādūrdhvamadho <note place="foot" type="variant" n="4">‘hṛdayavikarṣaṇāt’ iti pā.</note> vā rudhirātipravṛttiḥ, saṃvṛtakoṣṭhaduśchachardanayoratimātrapravāhaṇāddoṣāḥ samutkliṣṭā antaḥkoṣṭhe <note place="foot" type="variant" n="5">‘antaḥkoṣṭhe visarpanta, stambhaṃ jāḍyaṃ vaicittyaṃ maraṇaṃ vā janayanti’ iti pā.</note> janayantyantarvisarpaṃ stambhaṃ jāḍyaṃ vaicittyaṃ maraṇaṃ vā, ūrdhvagaraktapittina udānamutkṣipya prāṇān haredraktaṃ cātipravartayet, prasaktacchardestadvat, ūrdhvavātāsthāpitānuvāsitānāmūrdhvaṃ vātātipravṛttiḥ, hṛdrogiṇohṛdayoparodhaḥ, udāvartino ghoratara udāvartaḥ syācchīghratarahantā, mūtrāghātādibhirārtānāṃ tīvrataraśūlaprādurbhāvaḥ, timirārtānāṃ timirātivṛddhiḥ, śiraḥśūlādiṣu śūlātivṛddhiḥ; tasmādete na vamyāḥ| sarveṣvapi tu khalveteṣu viṣagaraviruddhājīrṇābhyavahārāmakṛteṣvapratiṣiddhaṃ śīghratarakāritvādeṣāmiti <note place="foot" type="variant" n="6">‘śīghratarakāritvāddoṣāṇām’ iti pā.</note>||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">śeṣāstu vamyāḥ; viśeṣatastu <note place="foot" type="variant" n="8">‘viśeṣatastu’ iti kvacitpustake na paṭhyate</note> pīnasakuṣṭhanavajvararājayakṣmakāsaśvāsagalagrahagalagaṇḍaślīpadamehamandāgniviruddhājīrṇānna visūcikālasakaviṣagarapītadaṣṭadigdhaviddhādhaḥśoṇitapittapraseka (durnāma <note place="foot" type="variant" n="9">‘durnāma’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> ) hṛllāsārocakāvipākāpacyapasmāronmādātisāraśophapāṇḍurogamukhapākaduṣṭastanyādayaḥ śleṣmavyādhayo viśeṣeṇa mahārogādhyāyoktāśca; eteṣu hi vamanaṃ pradhānatamamityuktaṃ kedārasetubhede śālyādyaśoṣadoṣavināśavat||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">avirecyāstu subhagakṣatagudamuktanālādhobhāgaraktapittivilaṅghitadurbalendriyālpāgninirūḍhakāmādivyagrājīrṇinavajvari- madātyayitādhmātaśalyārditābhihatātisnigdharūkṣadāruṇakoṣṭhāḥ kṣatādayaśca garbhiṇyantāḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">tatra subhagasya sukumārokto doṣaḥ syāt, kṣatagudasya kṣate gude prāṇoparodhakarīṃ rujāṃ janayet, muktanālamatipravṛttyā hanyāt, adhobhāgaraktapittinaṃ tadvat, vilaṅghitadurbalendriyālpāgninirūḍhā auṣadhavegaṃ na saheran, kāmādivyagramanaso na pravartate kṛcchreṇa vā pravartamānamayogadoṣān kuryāt, ajīrṇina āmadoṣaḥ syāt, navajvariṇo'vipakvān doṣān na nirhared vātameva ca kopayet, madātyayitasya madyakṣīṇe dehe vāyuḥ prāṇoparodhaṃ kuryāt, ādhmātasyādhamato vā purīṣakoṣṭhe <note place="foot" type="variant" n="11">‘ādhmātasya purīṣagrathite koṣṭhe’ iti pā.</note> nicito vāyurvisarpan sahasā''nāhaṃ tīvrataraṃ maraṇaṃ vā janayet, śalyārditābhihatayoḥ kṣate vāyurāśrito jīvitaṃ hiṃsyāt, atisnigdhasyātiyogabhayaṃ bhavet, rūkṣasya vāyuraṅgapragrahaṃ kuryāt, dāruṇakoṣṭhasya virecanoddhatā doṣā hṛcchūlaparvabhedānāhāṅgamardacchardimūrcchāklamāñjanayitvā prāṇān hanyuḥ, kṣatādīnāṃ garbhiṇyantānāṃ chardanokto doṣaḥ syāt; tasmādete na virecyāḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">śeṣāstu virecyāḥ; viśeṣatastu kuṣṭhajvaramehordhvaraktapittabhagandarodarārśobradhaplīhagulmārbudagalagaṇḍagranthivisūcikālasakamūtrāghātakrimikoṣṭhavisarpa- pāṇḍurogaśiraḥpārśvaśūlodāvartanetrāsyadāhahṛdrogavyaṅganīlikānetranāsikāsyasravaṇahalīmakaśvāsakāsakāmalā- pacyapasmāronmādavātaraktayoniretodoṣataimiryārocakāvipākacchardiśvayathūdaravisphoṭakādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘…netranāsikāsyaśravaṇarogagudameḍhrapāka…’ iti pā.</note> pittavyādhayo viśeṣeṇa mahārogādhyāyoktāśca; eteṣu hi virecanaṃ pradhānatamamityuktamagnyupaśame'gnigṛhavat||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">anāsthāpyāstu ajīrṇyatisnigdhapītasnehotkliṣṭadoṣālpāgniyānaklāntātidurbalakṣuttṛṣṇāśramārtātikṛśabhuktabhaktapītodakavamitaviriktakṛtanastaḥ karmakuddhabhītamattamūrcchitaprasaktacchardiniṣṭhīvikāśvāsakāsahikkābaddhacchidrodakodarādhmānālasakavisūcikāmaprajātāmātisāra- madhumehakuṣṭhārtāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">tatrājīrṇyatisnigdhapītasnehānāṃ dūṣyodaraṃ mūrcchāśvayathurvā syāt, utkliṣṭadoṣamandāgnyorarocakastīvraḥ, yānaklāntasya kṣobhavyāpanno bastirāśu dehaṃ śoṣayet, atidurbalakṣuttṛṣṇāśramārtānāṃ pūrvoktodoṣaḥ syāt, atikṛśasya kārśyaṃ punarjanayet, bhuktabhaktapītodakayorutkliśyordhvamadho vā <note place="foot" type="variant" n="13">‘ūrdhvamadho vā kṣipraṃ bastirghorān’ iti pā.</note> vāyurbastimutkṣipya kṣipraṃ ghorān vikārāñjanayet, vamitaviriktayostu rūkṣaṃ śarīraṃ nirūhaḥ kṣataṃ kṣāra iva dahet, kṛtanastaḥkarmaṇo vibhraṃśaṃ bhṛśasaṃruddhasrotasaḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘bhṛśaṃ sanniruddhasrotasaṃ’ iti pā.</note> kuryāt, kruddhabhītayorbastirūrdhvamupaplavet, mattamūrcchitayo rbhṛśaṃ vicalitāyāṃ sañjñāyāṃ cittopaghātād vyāpat syāt, prasaktacchardirniṣṭhīvikāśvāsakāsahikkārtānāmūrdhvībhūto vāyurūrdhvaṃ bastiṃ nayet, baddhacchidrodakodarādhmānārtānāṃ bhṛśataramādhyāpya bastiḥ prāṇān hiṃsyāt, alasakavisūcikāmaprajātāmātisāriṇāmāmakṛto doṣaḥ syāt, madhumehakuṣṭhinorvyādheḥ punarvṛddhiḥ; tasmādete nāsthāpyāḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śeṣāstvāsthāpyāḥ; viśeṣatastu sarvāṅgaikāṅgakukṣirogavātavarcomūtraśukrasaṅgabalavarṇamāṃsaretaḥkṣayadoṣādhmānāṅgasuptikrimikoṣṭhodāvartaśuddhātisāra- parvabhedābhitāpaplīhagulmaśūlahṛdrogabhagandaronmādajvarabradhnaśiraḥkarṇaśūlahṛdayapārśvapṛṣṭhakaṭīgrahavepanākṣepakagauravātilāghava- rajaḥkṣayārtaviṣamāgnisphigjānujaṅghorugulphapārṣṇiprapadayonibāhvaṅgulistanāntadantanakhaparvāsthiśūla- śoṣastambhāntrakūjaparikartikālpālpasaśabdogragandhotthānādayo <note place="foot" type="variant" n="15">‘…bāhvaṅgulitalāṃsadantapārśvāsthiśūlaśoṣa…’ iti pā.</note> vātavyādhayo viśeṣeṇa mahārogādhyāyoktāśca; eteṣvāsthāpanaṃ pradhānatamamityuktaṃ vanaspatimūlacchedavat||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ya evānāsthāpyāsta evānanuvāsyāḥ syuḥ; viśeṣatastvabhuktabhaktanavajvarapāṇḍurogakāmalāpramehārśaḥpratiśyāyārocakamandāgnidurbalaplīhakaphodarorustambhavarcobheda- viṣagarapītapittakaphābhiṣyandagurukoṣṭhaślīpadagalagaṇḍāpacikrimikoṣṭhinaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘…pītakaphābhiṣyanda…’ iti pā.</note>||17||</seg> <seg type="unit" n="18">tatrābhuktabhaktasyānāvṛtamārgatvādūrdhvamativartate snehaḥ, navajvarapāṇḍurogakāmalāpramehiṇāṃ doṣānutkliśyodarañjanayet, arśasasyārśāṃsyabhiṣyandyādhmānaṃ kuryāt, arocakārtasyānnagṛddhiṃ punarhanyāt, mandāgnidurbalayormandataramagniṃ kuryāt, pratiśyāyaplīhādimatāṃ bhṛśamutkliṣṭadoṣāṇāṃ bhūya eva doṣaṃ vardhayet; tasmādete nānuvāsyāḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">ya evāsthāpyāsta evānuvāsyāḥ; viśeṣatastu rūkṣatīkṣṇāgnayaḥ kevalavātarogārtāśca; eteṣu hyanuvāsanaṃ pradhānatamamityuktaṃ mūle drumaprasekavat||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">aśirovirecanārhāstu ajīrṇibhuktabhaktapītasnehamadyatoyapātukāmāḥ snātaśirāḥ snātukāmaḥ kṣuttṛṣṇāśramārtamattamūrcchitaśastradaṇḍahatavyavāyavyāyāmapānaklāntanavajvaraśokābhitaptaviriktānuvāsitagarbhiṇīnavapratiśyāyārtāḥ, anṛtau durdine ceti||20||</seg> <seg type="unit" n="21">tatrājīrṇibhuktabhaktayordoṣa ūrdhvavahāni srotāṃsyāvṛtya kāsaśvāsacchardipratiśyāyāñjanayet, pītasnehamadyatoyapātukāmānāṃ kṛte ca pibatāṃ mukhanāsāsrāvākṣyupadehatimiraśirorogāñjanayet, snātaśirasaḥ kṛte ca snānācchirasaḥ <note place="foot" type="variant" n="18">‘snātasya pratiśyāyaṃ’ iti pā.</note> pratiśyāyaṃ, kṣudhārtasya vātaprakopaṃ, tṛṣṇārtasya punastṛṣṇābhivṛddhiṃ mukhaśoṣaṃ ca, śramārtamattamūrcchitānāmāsthāpanoktaṃ doṣaṃ janayet, śastradaṇḍahatayostīvratarāṃ rujaṃ janayet, vyavāyavyāyāmapānaklāntānāṃ śiraḥskandhanetroraḥpīḍanaṃ, navajvaraśokābhitaptayorūṣmā netranāḍīranusṛtya timiraṃ jvaravṛddhiṃ ca kuryāt, viriktasya vāyurindriyopaghātaṃ kuryāt, anuvāsitasya kaphaḥ śirogurutvakaṇḍūkrimidoṣāñjanayet, garbhiṇyā garbhaṃ stambhayet sa kāṇaḥ kuṇiḥ pakṣahataḥ pīṭhasarpī vā jāyate, navapratiśyāyārtasya srotāṃsi vyāpādayet, anṛtau durdine ca śītadoṣān pūtinasyaṃ śirorogaṃ ca janayet; tasmādete na śirovirecanārhāḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">śeṣāstvarhāḥ, viśeṣatastu śirodantamanyāstambhagalahanugrahapīnasagalaśuṇḍikāśālūkaśukratimiravartmarogavyaṅgo pajihvikārdhāvabhedakagrīvāskandhāṃsāsyanāsikākarṇākṣimūrdhakapālaśirorogārditāpatantrakāpatānakagalagaṇḍa- dantaśūlaharṣacālākṣirājyarbudasvarabhedavāggrahagadgadakrathanādaya ūrdhvajatrugatāścavātādivikārāḥ paripakvāśca; eteṣu śirovirecanaṃ pradhānatamamityuktaṃ, taddhyuttamāṅgamanupraviśya muñjādīṣikāmivāsaktāṃ kevalaṃ vikārakaraṃ doṣamapakarṣati||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">prāvṛṭśaradvasantetareṣvātyayikeṣu rogeṣu nāvanaṃ kuryāt kṛtrimaguṇopadhānāt; grīṣme pūrvāhṇe, śīte madhyāhne, varṣāsvadurdine ceti||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatra ślokāḥ- iti pañcavidhaṃ karma vistareṇa nidarśitam| yebhyo yanna hitaṃ yasmāt karma yebhyaśca yaddhitam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">na <note place="foot" type="variant" n="21">‘na caitadevaṃ nirdiṣṭamekāntena samāśrayet’ iti pā.</note> caikāntena nirdiṣṭe'pyarthe'bhiniviśedbudhaḥ| svayamapyatra vaidyena <note place="foot" type="variant" n="22">‘bhiṣajā’ iti pā.</note> tarkyaṃ buddhimatā bhavet||25||</seg> <seg type="unit" n="26">utpadyeta hi sā'vasthā deśakālabalaṃ prati| yasyāṃ kāryamakāryaṃ syāt <note place="foot" type="variant" n="23">‘syādakāryaṃ kāryameva ca’ iti pā.</note> karma kāryaṃ ca varjitam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">chardirhṛdrogagulmānāṃ vamanaṃ sve cikitsite| avasthāṃ prāpya nirdiṣṭaṃ kuṣṭhināṃ <note place="foot" type="variant" n="24">‘kuṣṭhārte’ iti pā.</note> bastikarma ca||27||</seg> <seg type="unit" n="28">tasmāt satyapi nirdeśe kuryādūhya svayaṃ dhiyā| vinā tarkeṇa yā siddhiryadṛcchāsiddhireva sā||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne pañcakarmīyasiddhirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ca.8.3">
          <head>bastisūtrīyā siddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto bastisūtrīyāṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘bastisūtrīyasiddhiṃ’ iti pā.</note> siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kṛtakṣaṇaṃ śailavarasya ramye sthitaṃ dhaneśāyatanasya pārśve| maharṣisaṅghairvṛtamagniveśaḥ punarvasuṃ prāñjaliranvapṛcchat||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bastirnarebhyaḥ kimapekṣya dattaḥ syāt siddhimān kimmayamasya netram| kīdṛkpramāṇākṛti kiṅguṇaṃ ca kebhyaśca kiṃyoniguṇaśca bastiḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">nirūhakalpaḥ praṇidhānamātrā snehasya kā vā śayane vidhiḥ kaḥ| ke bastayaḥ keṣu hitā itīdaṃ śrutvottaraṃ prāha vaco maharṣiḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">samīkṣya <note place="foot" type="variant" n="4">‘apekṣya’ iti pā.</note> doṣauṣadhadeśakālasātmyāgnisattvādivayobalāni| bastiḥ prayukto niyataṃ guṇāya syāt sarvakarmāṇi ca siddhimanti||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">suvarṇarūpyatraputāmrarītikāṃsyāsthiśastradrumaveṇudantaiḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘kāṃsyāyasāsthidrumaveṇudantaiḥ’ iti pā.</note>| nalairviṣāṇairmaṇibhiśca taistairnetrāṇi kāryāṇi su(tri)karṇikāni <note place="foot" type="variant" n="6">‘netrāṇi śṛṅgairmaṇibhirnalaiśca trikarṇikāni pravadanti tajjñāḥ’ iti pā.</note>||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ṣaḍdvādaśāṣṭāṅgulasammitāni ṣaḍviṃśatidvādaśavarṣajānām| syurmudgakarkandhusatīnavāhicchidrāṇi vartyā'pihitāni caiva||8||</seg> <seg type="unit" n="9">yathāvayo'ṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāṃ mūlāgrayoḥ syuḥ pariṇāhavanti| ṛjūni gopucchasamākṛtīni ślakṣṇāni ca syurguḍikāmukhāni||9||</seg> syāt karṇikaikā'gracaturthabhāge mūlāśrite bastinibandhane dve|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">jāradgavo māhiṣahāriṇau vā syācchaukaro bastirajasya vā'pi||10||</seg> <seg type="unit" n="11">dṛḍhastanurnaṣṭasiro vigandhaḥ kaṣāyaraktaḥ sumṛduḥ suśuddhaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘subaddhaḥ’ iti pā.</note>| nṛṇāṃ vayo vīkṣya yathānurūpaṃ netreṣu yojyastu subaddhasūtraḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">basteralābhe plavajo galo vā syādaṅkapādaḥ sughanaḥ paṭo vā|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">āsthāpanārhaṃ puruṣaṃ vidhijñaḥ samīkṣya puṇye'hani śuklapakṣe||12||</seg> praśastanakṣatramuhūrtayoge jīrṇānnamekāgramupakrameta <note place="foot" type="variant" n="13">‘jīrṇānnamekāgramupācarettam’ iti pā.</note>|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">balāṃ guḍūcīṃ triphalāṃ sarāsnāṃ dve pañcamūle ca palonmitāni||13||</seg> <seg type="unit" n="14">aṣṭau phalānyardhatulāṃ ca māṃsācchāgāt pacedapsu caturthaśeṣam| pūtaṃ yavānīphalabilvakuṣṭhavacāśatāhvāghanapippalīnām||14||</seg> <seg type="unit" n="15">kalkairguḍakṣaudraghṛtaiḥ satailairyutaṃ sukhoṣṇaistu picupramāṇaiḥ| guḍāt palaṃ dviprasṛtāṃ tu mātrāṃ snehasya yuktyā madhu saindhavaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘madhusaindhavādi’ iti pā.</note> ca||15||</seg> <seg type="unit" n="16">prakṣipya bastau mathitaṃ khajena subaddhamucchvāsya <note place="foot" type="variant" n="15">‘bastiṃ tataḥ savyakare nidhāya’ iti pā.</note> ca nirvalīkam| aṅguṣṭhamadhyena mukhaṃ pidhāya netrāgrasaṃsthāmapanīya vartim||16||</seg> <seg type="unit" n="17">tailāktagātraṃ kṛtamūtraviṭkaṃ nātikṣudhārtaṃ śayane manuṣyam| same'thaveṣannataśīrṣake <note place="foot" type="variant" n="16">‘same'thaveṣannatamastake vā’ iti pā.</note> vā nātyucchrite svāstaraṇopapanne||17||</seg> <seg type="unit" n="18">savyena pārśvena sukhaṃ śayānaṃ kṛtvarjudehaṃ svabhujopadhānam| saṅkocya <note place="foot" type="variant" n="17">‘nikuñcaya’ iti pā.</note> savyetaradasya sakthi vāmaṃ prasārya praṇayettatastam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">snigdhe gude netracaturthabhāgaṃ snigdhaṃ śanaiṛujvana <note place="foot" type="variant" n="18">‘śanairmṛdvṛjupṛṣṭhavaṃśam’ iti pā.</note> pṛṣṭhavaṃśam| akampanāvepanalāghavādīn pāṇyorguṇāṃścāpi vidarśayaṃstam <note place="foot" type="variant" n="19">‘hi darśayaṃstam’ iti pā.</note>||19||</seg> prapīḍya caikagrahaṇena dattaṃ netraṃ śanaireva tato'pakarṣet|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tiryak praṇīte tu na yāti dhārā gude vraṇaḥ syāccalite tu netre||20||</seg> <seg type="unit" n="21">dattaḥ śanairnāśayameti bastiḥ kaṇṭhaṃ pradhāvatyatipīḍitaśca| śītastvatistambhakaro vidāhaṃ mūrcchāṃ ca kuryādatimātramuṣṇaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">snigdho'tijāḍyaṃ pavanaṃ tu rūkṣastanvalpamātrālavaṇastvayogam| karoti mātrābhyadhiko'tiyogaṃ kṣāmaṃ tu sāndraḥ sucireṇa caiti||22||</seg> dāhātisārau lavaṇo'ti kuryāttasmāt suyuktaṃ samameva dadyāt|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">pūrvaṃ hi dadyānmadhu saindhavaṃ tu snehaṃ vinirmathyaṃ tato'nu kalkam||23||</seg> vimathya saṃyojya punardravaistaṃ bastau nidadhyānmathitaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘nidadhyādbhiṣagapramattaḥ’ iti pā.</note> khajena|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">vāmāśraye <note place="foot" type="variant" n="29">‘vāmāśrayo'gnirgrahaṇī gudaṃ ca’ iti pā.</note> hi grahaṇīgude ca tat pārśvasaṃsthasya sukhopalabdhiḥ||24||</seg> līyanta evaṃ valayaśca tasmāt savyaṃ śayāno'rhati bastidānam|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">viḍvātavego yadi cārdhadatte niṣkṛṣya mukte praṇayedaśeṣam <note place="foot" type="variant" n="33">‘praṇayetta śeṣam’ iti pā.</note>||25||</seg> uttānadehaśca kṛtopadhānaḥ syādvīryamāpnoti tathā'sya deham <note place="foot" type="variant" n="34">‘dehaḥ’ iti pā.</note>|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">eko'pakarṣatyanilaṃ svamārgāt pittaṃ dvitīyastu kaphaṃ tṛtīyaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">pratyāgate koṣṇajalāvasiktaḥ śālyannamadyāttanunā rasena| jīrṇe tu sāyaṃ laghu cālpamātraṃ bhukto'nuvāsyaḥ paribṛṃhaṇārtham||27||</seg> <seg type="unit" n="28">nirūhapādāṃśasamena tailenāmlānilaghnauṣadhasādhitena| dattvā sphicau pāṇitalena hanyāt snehasya śīghrāgamarakṣaṇārtham||28||</seg> <seg type="unit" n="29">īṣacca pādāṅguliyugmamāñcheduttānadehasya <note place="foot" type="variant" n="39">‘īṣat padāṅguṣṭhayugaṃ ca karṣe…’ iti pā.</note> talau pramṛjyāt| snehena pārṣṇyaṅgulipiṇḍikāśca ye cāsya gātrāvayavā rugārtāḥ||29||</seg> tāṃścāvamadgīta sukhaṃ tataśca nidrāmupāsīta kṛtopadhānaḥ|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">bhāgāḥ kaṣāyasya tu pañca, pitte snehasya ṣaṣṭhaḥ prakṛtau sthite ca||30||</seg> vāte vivṛddhe tu caturthabhāgo, mātrā nirūheṣu kaphe'ṣṭabhāgaḥ|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">nirūhamātrā prasṛtārdhamādye varṣe tato'rdhaprasṛtābhivṛddhiḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">ādvādaśāt syāt prasṛtābhivṛddhiraṣṭādaśād dvādaśataḥ paraṃ syuḥ| āsaptatestadvihitaṃ <note place="foot" type="variant" n="47">‘āsaptateruktamidaṃ’ iti pā.</note> pramāṇamataḥ paraṃ ṣoḍaśavadvidheyam||32||</seg> nirūhamātrā prasṛtapramāṇā bāle ca vṛddhe ca mṛdurviśeṣaḥ|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">nātyucchritaṃ nāpyatinīcapādaṃ sapādapīṭhaṃ śayanaṃ praśastam||33||</seg> pradhānamṛdvāstaraṇopapannaṃ prākśīrṣakaṃ śuklapaṭottarīyam|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">bhojyaṃ punarvyādhimavekṣya tadvat <note place="foot" type="variant" n="51">‘samyak’ iti pā.</note> prakalpayedyūṣapayorasādyaiḥ||34||</seg> sarveṣu vidyādvidhimetamādyaṃ vakṣyāmi bastīnata uttarīyān|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">dvipañcamūlasya raso'mlayuktaḥ sacchāgamāṃsasya sapūrvapeṣyaḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">trisnehayuktaḥ pravaro nirūhaḥ sarvānilavyādhiharaḥ pradiṣṭaḥ| sthirādivargasya balāpaṭolatrāyantikairaṇḍayavairyutasya||36||</seg> <seg type="unit" n="37">prastho rasācchāgarasārdhayuktaḥ sādhyaḥ punaḥ prasthasamastu yāvat| priyaṅgukṛṣṇāghanakalkayuktaḥ satailasarpirmadhusaindhavaśca||37||</seg> <seg type="unit" n="38">syāddīpano māṃsabalapradaśca cakṣurbalaṃ cāpi dadāti bastiḥ <note place="foot" type="variant" n="52">‘sadyaḥ’ iti pā.</note>| eraṇḍamūlaṃ tripalaṃ palāśā <note place="foot" type="variant" n="53">‘palāni’ iti pā.</note> hrasvāni mūlāni ca yāni pañca||38||</seg> <seg type="unit" n="39">rāsnāśvagandhātibalāguḍūcī punarnavāragvadhadevadāru| bhāgāḥ palāṃśā madanāṣṭayuktā <note place="foot" type="variant" n="54">‘madanāṣṭakaṃ ca’ iti pā.</note> jaladvikaṃse kvathite'ṣṭaśeṣe||39||</seg> <seg type="unit" n="40">peṣyāḥ śatāhvā hapuṣā priyaṅguḥ sapippalīkaṃ madhukaṃ balā <note place="foot" type="variant" n="55">‘vacā’ iti pā.</note> ca| rasāñjanaṃ vatsakabījamustaṃ bhāgākṣamātraṃ <note place="foot" type="variant" n="56">‘akṣapramāṇaṃ’ iti pā.</note> lavaṇāṃśayuktam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">samākṣikastailayutaḥ samūtro bastirnṛṇāṃ dīpanalekhanīyaḥ| jaṅghorupādatrikapṛṣṭhaśūlaṃ kaphāvṛtiṃ mārutanigrahaṃ ca||41||</seg> <seg type="unit" n="42">viṇmūtravātagrahaṇaṃ saśūlamādhmānatāmaśmariśarkare ca| ānāhamarśograhaṇīpradoṣāneraṇḍabastiḥ śamayet prayuktaḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">catuṣpale tailaghṛtasya bhṛṣṭācchāgācchatārdho dadhidāḍimāmlaḥ| rasaḥ sapeṣyo balamāṃsavarṇaretognidaścāndhyaśirortiśastaḥ <note place="foot" type="variant" n="57">‘…śirorujāghnaḥ’ iti pā.</note>||43||</seg> <seg type="unit" n="44">jaladvikaṃse'ṣṭapalaṃ palāśāt paktvā raso'rdhāḍhakamātraśeṣaḥ| kalkairvacāmāgadhikāpalābhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="58">‘…rbalāmāgadhikāpalābhyāṃ’ iti pā.</note> yuktaḥ śatāhvādvipalena cāpi||44||</seg> <seg type="unit" n="45">sasaindhavaḥ kṣaudrayutaḥ satailo deyo nirūho balavarṇakārī| ānāhapārśvāmayayonidoṣān gulmānudāvartarujaṃ ca hanyāt||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">yaṣṭyāhvayasyāṣṭapalena <note place="foot" type="variant" n="59">‘yaṣṭyāhvamūlāṣṭapalena’ iti pā.</note> siddhaṃ payaḥ śatāhvāphalapippalībhiḥ| yuktaṃ sasarpirmadhu vātaraktavaisvaryavīsarpahito nirūhaḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">yaṣṭyāhvalodhrābhayacandanaiśca śṛtaṃ payo'gryaṃ kamalotpalaiśca| saśarkaraṃ kṣaudrayutaṃ suśītaṃ pittāmayān hanti sajīvanīyam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">dvikārṣikāścandanapadmakardhiyaṣṭyāhvarāsnāvṛṣasārivāśca| salodhramañjiṣṭhamathāpyanantābalāsthirāditṛṇapañcamūlam <note place="foot" type="variant" n="60">salodhramañjiṣṭhabalāyavāsasthirāśarādidvayapañcamūlam’ iti pā.</note>||48||</seg> <seg type="unit" n="49">toye samutkvāthya rasena tena śṛtaṃ payo'rdhāḍhakamambuhīnam| jīvantimedardhiśatāvarībhirvīrādvikākolikaśerukābhiḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">sitopalājīvakapadmareṇu prapauṇḍarīkaiḥ kamalotpalaiśca| lodhrātmaguptāmadhukairvidārīmuñjātakaiḥ keśaracandanaiśca||50||</seg> <seg type="unit" n="51">piṣṭairghṛtakṣaudrayutairnirūhaṃ sasaindhavaṃ śītalameva dadyāt| pratyāgate dhanvarasena śālīn kṣīreṇa vā'dyāt pariṣiktagātraḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">dāhātisārapradarāsrapittahṛtpāṇḍurogān viṣamajvaraṃ ca| sagulmamūtragrahakāmalādīn sarvāmayān pittakṛtānnihanti||52||</seg> <seg type="unit" n="53">drākṣādikāśmaryamadhūkasevyaiḥ sasārivācandanaśītapākyaiḥ| payaḥ śṛtaṃ śrāvaṇimudgaparṇītugātmaguptāmadhuyaṣṭikalkaiḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">godhūmacūrṇaiśca tathā'kṣamātraiḥ sakṣaudrasarpirmadhuyaṣṭitailaiḥ| pathyāvidārīkṣurasairguḍena <note place="foot" type="variant" n="61">‘tathā’ iti pā.</note> bastiṃ yutaṃ pittaharaṃ vidadhyāt||54||</seg> <seg type="unit" n="55">hṛnnābhipārśvottamadehadāhe <note place="foot" type="variant" n="62">‘hṛnnābhipārśvodaradehadāhe’ iti pā.</note> dāhe'ntarasthe ca sakṛcchramūtre| kṣīṇe kṣate retasi cāpi naṣṭe paitte'tisāre ca nṛṇāṃ praśastaḥ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">koṣātakāragvadhadevadāruśārṅgeṣṭamūrvākuṭajārkapāṭhāḥ <note place="foot" type="variant" n="64">‘…devadārumūrvāśvadaṃṣṭrākuṭajārkapāṭhāḥ’ iti pā.</note>| paktvā kulatthān bṛhatīṃ ca toye rasasya tasya prasṛtā daśa syuḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">tān sarṣapailāmadanaiḥ sakuṣṭhairakṣapramāṇaiḥ prasṛtaiśca yuktān| phalāhvatailasya samākṣikasya <note place="foot" type="variant" n="65">‘kṣaudrasya tailasya phalāhvayasya’ iti pā.</note> kṣārasya tailasya ca sārṣapasya||57||</seg> <seg type="unit" n="58">dadyānnirūhaṃ kapharogiṇe jño mandāgnaye cāpyaśanadviṣe ca| paṭolapathyāmaradārubhirvā sapippalīkaiḥ kvathitairjale'gnau||58||</seg> <seg type="unit" n="59">dvipañcamūle triphalāṃ sabilvāṃ phalāni gomūtrayutaḥ kaṣāyaḥ| kaliṅgapāṭhāphalamustakalkaḥ sasaindhavaḥ kṣārayutaḥ satailaḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">nirūhamukhyaḥ kaphajān vikārān sapāṇḍurogālasakāmadoṣān| hanyāttathā mārutamūtrasaṅgaṃ bastestathā''ṭopamathāpi <note place="foot" type="variant" n="66">‘…matīva ghoram’ iti pā.</note> ghoram||60||</seg> <seg type="unit" n="61">rāsnāmṛtairaṇḍaviḍaṅgadārvīsaptacchadośīrasurāhvanimbaiḥ| śampākabhūnimbapaṭolapāṭhātiktākhuparṇīdaśamūlamustaiḥ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">trāyantikāśigruphalatrikaiśca kvāthaḥ sapiṇḍītakatoyamūtraḥ| yaṣṭyāhvakṛṣṇāphalinīśatāhvārasāñjanaśvetavacāviḍaṅgaiḥ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">kaliṅgapāṭhāmbudasaindhavaiśca kalkaiḥ sasarpirmadhutailamiśraḥ| ayaṃ nirūhaḥ krimikuṣṭhamehabradhnodarājīrṇakaphāturebhyaḥ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">rūkṣauṣadhairapyapatarpitebhya eteṣu rogeṣvapi satsu dattaḥ| nihatya vātaṃ jvalanaṃ pradīpya vijitya rogāṃśca balaṃ karoti||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">punarnavairaṇḍavṛṣāśmabhedavṛścīrabhūtīkabalāpalāśāḥ <note place="foot" type="variant" n="68">‘…dhattūravṛścīrabalāpalāśāḥ’ iti pā.</note>| dvipañcamūlaṃ ca palāṃśikāni kṣuṇṇāni dhautāni phalāni <note place="foot" type="variant" n="69">‘palāni’ iti pā.</note> cāṣṭau||65||</seg> <seg type="unit" n="66">bilvaṃ yavān kolakulatthadhānyaphalāni caiva prasṛtonmitāni| payojaladvyāḍhakavacchṛtaṃ <note place="foot" type="variant" n="70">‘payojaladvyāḍhakapācitaṃ’ iti, ‘payojalārdhāḍhakapācitaṃ’ iti, ‘payojaladvyāḍhakayoḥ śṛtaṃ’ iti ca pā.</note> tat kṣīrāvaśeṣaṃ sitavastrapūtam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">vacāśatāhvāmaradārukuṣṭhayaṣṭyāhvasiddhārthakapippalīnām <note place="foot" type="variant" n="71">‘…bilva…’ iti pā.</note>| kalkairyavānyā madanaiśca yuktaṃ nātyuṣṇaśītaṃ guḍasaindhavāktam||67||</seg> <seg type="unit" n="68">kṣaudrasya tailasya ca sarpiṣaśca tathaiva yuktaṃ prasṛtaistribhiśca <note place="foot" type="variant" n="72">‘prasṛtitrayeṇa’ iti pā.</note>| dadyānnirūhaṃ vidhinā vivijñaḥ sa sarvasaṃsargakṛtāmayaghnaḥ||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">snigdhoṣṇa ekaḥ pavane samāṃso dvau svāduśītau payasā ca pitte| trayaḥ samūtrāḥ kaṭukoṣṇatīkṣṇāḥ kaphe nirūhā na paraṃ vidheyāḥ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">rasena vāte pratibhojanaṃ syāt kṣīreṇa pitte tu kaphe ca yūṣaiḥ| tathā'nuvāsyeṣu ca bilvatailaṃ syājjīvanīyaṃ phalasādhitaṃ ca||70||</seg> <seg type="unit" n="71">itīdamuktaṃ nikhilaṃ yathāvadbastipradānasya vidhānamagryam| yo'dhītya vidvāniha bastikarma karoti loke labhate sa siddhim||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne bastisūtrīyasiddhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ca.8.4">
          <head>snehavyāpatsiddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ snehavyāpatsiddhiṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘snehavyāpadikīṃ siddhiṃ’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">snehabastīnnibodhemān vātapittakaphāpahān| mithyāpraṇihitānāṃ ca vyāpadaḥ sacikitsitāḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">daśamūlaṃ balāṃ rāsnāmaśvagandhāṃ punarnavām| guḍūcyeraṇḍabhūtīkabhārgīvṛṣakarohiṣam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palāṃśikam <note place="foot" type="variant" n="3">‘palonmitām’ iti pā.</note>| yavamāṣātasīkolakulatthān prasṛtonmitān||5||</seg> <seg type="unit" n="6">caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā droṇaśeṣeṇa tena ca| tailāḍhakaṃ samakṣīraṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘pacettailāḍhakaṃ kṣīraiḥ’ iti pā.</note> jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">anuvāsanametaddhi sarvavātavikāranut| ānūpānāṃ vasā tadvajjīvanīyopasādhitā||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">śatāhvāyavabilvāmlaiḥ siddhaṃ tailaṃ samīraṇe| saindhavenāgnitaptena taptaṃ cānilanuddhṛtam||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">jīvantīṃ madanaṃ medāṃ śrāvaṇīṃ madhukaṃ balām| śatāhvarṣabhakau kṛṣṇāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm||9||</seg> <seg type="unit" n="10">svaguptāṃ kṣīrakākolīṃ karkaṭākhyāṃ śaṭīṃ vacām| piṣṭvā tailaṃ ghṛtaṃ kṣīre sādhayettaccaturguṇe||10||</seg> <seg type="unit" n="11">bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ balaśukrāgnivardhanam| mūtraretorajodoṣān <note place="foot" type="variant" n="5">‘putryaṃ retorajodoṣān harettadanuvāsanāt’ iti pā.</note> harettadanuvāsanam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">lābhataścandanādyaiśca piṣṭaiḥ kṣīracaturguṇam| tailapādaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘tailapātraṃ’ iti pā.</note> ghṛtaṃ siddhaṃ pittaghnamanuvāsanam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">saindhavaṃ madanaṃ kuṣṭhaṃ śatāhvāṃ niculaṃ vacām <note place="foot" type="variant" n="7">‘valām’ iti pā.</note>| hrīveraṃ madhukaṃ bhārgīṃ devadāru sakaṭphalam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">nāgaraṃ puṣkaraṃ medāṃ cavikāṃ citrakaṃ śaṭīm| viḍaṅgātiviṣe śyāmāṃ hareṇuṃ nīlinīṃ sthirām||14||</seg> <seg type="unit" n="15">bilvājamode kṛṣṇāṃ ca dantīṃ rāsnāṃ ca peṣayet| sādhyameraṇḍajaṃ tailaṃ tailaṃ vā kapharoganut||15||</seg> <seg type="unit" n="16">vradhnodāvartagulmārśaḥplīhamehāḍhyamārutān| ānāhamaśmarīṃ caiva hanyāttadanuvāsanāt||16||</seg> <seg type="unit" n="17">madanairvā'mlasaṃyuktairbilvādyena gaṇena vā| tailaṃ kaphaharairvā'pi kaphaghnaṃ kalpayedbhiṣak||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">viḍaṅgairaṇḍarajanīpaṭolatriphalāmṛtāḥ| jātīpravālanirguṇḍīdaśamūlākhuparṇikāḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">nimbapāṭhāsahacaraśampākakaravīrakāḥ| eṣāṃ kvāthena vipacettailamebhiśca kalkitaiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">phalabilvatrivṛtkṛṣṇārāsnābhūnimbadārubhiḥ| saptaparṇavacośīradārvīkuṣṭhakaliṅgakaiḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">latāgaurīśatāhvāgniśaṭīcorakapauṣkaraiḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘latāyaṣṭīśatāhvāgniśaṭīsaurāṣṭrīpauṣkaraiḥ’ iti pā.</note>| tat kuṣṭhāni krimīn mehānarśāṃsi grahaṇīgadam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">klībatāṃ viṣamāgnitvaṃ malaṃ doṣatrayaṃ tathā| prayuktaṃ praṇudatyāśu pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">vyādhivyāyāmakarmādhvakṣīṇābalanirojasām| kṣīṇaśukrasya cātīva snehavastirbalapradaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">pādajaṅghorupṛṣṭhāṃsakaṭīnāṃ sthiratāṃ parām| janayedaprajānāṃ ca prajāṃ strīṇāṃ tathā nṛṇām||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">vātapittakaphātyannapurīṣairāvṛtasya ca| abhukte ca praṇītasya snehabasteḥ ṣaḍāpadaḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">śīto'lpo vā'dhike vāte pitte'tyuṣṇaḥ kaphe mṛduḥ| atibhukte gururvarcaḥsañcaye'lpabalastathā||26||</seg> <seg type="unit" n="27">dattastairāvṛtaḥ sneho na yātyabhibhavādapi <note place="foot" type="variant" n="10">‘na yātyabhibhavādadhaḥ’ iti pā.</note>| abhukte'nāvṛtatvācca yātyūrdhvaṃ tasya lakṣaṇam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">aṅgamardajvarādhmānaśītastambhorupīḍanaiḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘stambharuksadanādhmānajvaraśūlāṅgamardanaiḥ’ iti pā.</note>| pārśvarugveṣṭanairvidyāt snehaṃ vātāvṛtaṃ bhiṣak||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">snigdhāmlalavaṇoṣṇaistaṃ rāsnāpītadrutailikaiḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘rāsnāpītadrutilvakaiḥ’ iti pā.| ‘pītadruratra saralaḥ’ iti induḥ</note>| sauvīrakasurākolakulatthayavasādhitaiḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">nirūhairnirharet samyak samūtraiḥ pāñcamūlikaiḥ| tābhyāmeva ca tailābhyāṃ sāyaṃ bhukte'nuvāsayet||30||</seg> <seg type="unit" n="31">dāharāgatṛṣāmohatamakajvaradūṣaṇaiḥ| vidyāt pittāvṛtaṃ svādutiktaistaṃ bastibhirharet||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">tandrāśītajvarālasyaprasekārucigauravaiḥ| sammūrcchāglānibhirvidyācchleṣmaṇā snehamāvṛtam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">kaṣāyakaṭutīkṣṇoṣṇaiḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘kaṣāyatiktakaṭukaiḥ’ iti pā.</note> surāmūtropasādhitaiḥ| phalatailayutaiḥ sāmlairbastibhistaṃ vinirharet||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">chardimūrcchāruciglāniśūlanidrāṅgamardanaiḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘charditṛṣṇāruciglānijvaraśūlāṅgamardanaiḥ’ iti pā.</note>| āmaliṅgaiḥ sadāhaistaṃ vidyādatyaśanāvṛtam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca kvāthaiścūrṇaiśca pācanam| vireko mṛduratrāmavihitā ca kriyā hitā||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">viṇmūtrānilasaṅgārtigurutvādhmānahṛdgrahaiḥ| snehaṃ viḍāvṛtaṃ jñātvā snehasvedaiḥ savartibhiḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">śyāmābilvādisiddhaiśca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| nirharedvidhinā samyagudāvartahareṇa ca||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">abhukte śūnyapāyau vā vegāt sneho'tipīḍitaḥ| dhāvatyūrdhvaṃ tataḥ kaṇṭhādūrdhvebhyaḥ khebhya etyapi||38||</seg> <seg type="unit" n="39">mūtraśyāmātrivṛtsiddho yavakolakulatthavān| tatsiddhataila iṣṭo'tra nirūhaḥ sānuvāsanaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kaṇṭhādāgacchataḥ stambhakaṇṭhagrahavirecanaiḥ| chardighnībhiḥ kriyābhiśca tasya kāryaṃ nivartanam||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">yasya nopadravaṃ kuryāt snehabastiraniḥsṛtaḥ| sarve'lpo vā''vṛto raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">yuktasnehaṃ dravoṣṇaṃ ca laghupathyopasevanam| bhuktavān mātrayā bhojyamanuvāsyastryahāttryahāt||42||</seg> <seg type="unit" n="43">dhānyanāgarasiddhaṃ hi toyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ| vyuṣitāya niśāṃ kalyamuṣṇaṃ vā kevalaṃ jalam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">snehājīrṇaṃ jarayati śleṣmāṇaṃ tadbhinatti ca| mārutasyānulomyaṃ ca kuryāduṣṇodakaṃ nṛṇām||44||</seg> <seg type="unit" n="45">vamane ca vireke ca nirūhe sānuvāsane| tasmāduṣṇodakaṃ deyaṃ vātaśleṣmopaśāntaye||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">rūkṣanityastu dīptāgnirvyāyāmī <note place="foot" type="variant" n="22">‘…rbhṛśaṃ vyāyāmapīḍitaḥ’ iti pā.</note> mārutāmayī| vaṅkṣaṇaśroṇyudāvṛttavātāścārhā dine dine||46||</seg> <seg type="unit" n="47">eṣāṃ cāśu jarāṃ sneho yātyambu sikatāsviva| ato'nyeṣāṃ tryahātprāyaḥ snehaṃ pacati pāvakaḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">na tvāmaṃ praṇayet snehaṃ sa hyabhiṣyandayedgudam| sāvaśeṣaṃ ca kurvīta vāyuḥ śeṣe hi tiṣṭhati||48||</seg> <seg type="unit" n="49">na caiva gudakaṇṭhābhyāṃ dadyāt snehamanantaram| ubhayasmāt <note place="foot" type="variant" n="25">‘saṅgataḥ sa hyubhayato vātāgnī dūṣayet samam’ iti pā.</note> samaṃ gacchan vātamagniṃ ca dūṣayet||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevātiśīlayet| utkleśāgnivadhau snehānnirūhāt pavanādbhayam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">tasmānnirūḍhaḥ saṃsnehyo <note place="foot" type="variant" n="26">‘snehyaḥ syāt’ iti pā.</note> nirūhyaścānuvāsitaḥ| snehaśodhanayuktyaivaṃ bastikarma tridoṣanut||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">karmavyāyāmabhārādhvayā(pā)nastrīkarṣiteṣu ca| durbale vātabhagne <note place="foot" type="variant" n="27">‘vātarugṇe’ iti pā.</note> ca mātrābastiḥ sadā mataḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">yatheṣṭāhāraceṣṭasya sarvakālaṃ niratyayaḥ| hrasvāyāḥ snehamātrāyā mātrābastiḥ samo bhavet||53||</seg> <seg type="unit" n="54">balyaṃ sukhopacaryaṃ ca sukhaṃ sṛṣṭapurīṣakṛt| snehamātrāvidhānaṃ hi bṛṃhaṇaṃ vātaroganut||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">tatra ślokau- vātādīnāṃ śamāyoktāḥ pravarāḥ snehabastayaḥ| teṣāṃ cājñaprayuktānāṃ vyāpadaḥ sacikitsitāḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">prāgbhojyaṃ snehabasteryad dhruvaṃ ye'rhāstryahācca ye snehabastividhiścokto mātrābastividhistathā||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne snehavyāpatsiddhirnāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ca.8.5">
          <head>netrabastivyāpatsiddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto netrabastivyāpatsiddhiṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘netravyāpadikīṃ siddhiṃ’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">atha netrāṇi bastīṃśca śṛṇu varjyāni karmasu| netrasyājñapraṇītasya vyāpadaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘doṣāṃśca sacikitsitān’ iti pā.</note> sacikitsitāḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">hrasvaṃ dīrghaṃ tanu sthūlaṃ jīrṇaṃ śithilabandhanam| pārśvacchidraṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘pārśvāśritaṃ’ iti pā.</note> tathā vakramaṣṭau netrāṇi varjayet||4||</seg> <seg type="unit" n="5">aprāptyatigatikṣobhakarṣaṇakṣaṇanasravāḥ| gudapīḍā gatirjihmā teṣāṃ doṣā yathākramam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">viṣamamāṃsalacchinnasthūlajālikavātalāḥ| snigdhaḥ klinnaśca tānaṣṭau bastīn karmasu varjayet||6||</seg> <seg type="unit" n="7">gativaiṣamyavisratvasrāvadaurgrāhyanisravāḥ| phenilacyutyadhāryatvaṃ basteḥ syurbastidoṣataḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">savātātidrutotkṣiptatiryagulluptakampitāḥ| atibāhyagamandātivegadoṣāḥ praṇetṛtaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">anucchvāsya ca baddhe vā datte niḥśeṣa eva vā| praviśya kupito <note place="foot" type="variant" n="7">‘kṣubhitaḥ’ iti pā.</note> vāyuḥ śūlatodakaro bhavet||9||</seg> tatrābhyaṅgo gude svedo vātaghnānyaśanāni ca|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">drutaṃ praṇīte niṣkṛṣṭe sahasotkṣipta eva vā||10||</seg> <seg type="unit" n="11">syāt kaṭīgudajaṅghārtibastistambhoruvedanāḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘…jaṅghorubastistambhārtibhedanam’ iti pā.</note>| bhojanaṃ tatra vātaghnaṃ snehāḥ svedāḥ sabastayaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tiryagvalyāvṛtadvāre baddhe vā'pi na gacchati| netre tadṛju niṣkṛṣya saṃśodhya ca praveśayet||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pīḍyamāne'ntarā mukte gude pratihato'nilaḥ| uraḥśirortimūrvośca <note place="foot" type="variant" n="9">‘uraḥśirorujaṃ sādamūrvośca’ iti pā.</note> sadanaṃ janayedbalī||13||</seg> <seg type="unit" n="14">bastiḥ syāttatra bilvādiphalaśyāmādimūtravān| syāddāho davathuḥ śophaḥ kampanābhihate gude||14||</seg> kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ sekāstatra sabastayaḥ|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">atimātrapraṇītena netreṇa kṣaṇanādvaleḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">syāt sārti <note place="foot" type="variant" n="10">‘chardidāha…’ iti pā.</note> dāhanistodagudavarcaḥpravartanam| tatra sarpiḥ picuḥ kṣīraṃ picchābastiśca śasyate||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">na <note place="foot" type="variant" n="12">‘na vā vahati’ iti, ‘na ca dhāvati’ iti ca pā.</note> bhāvayati mandastu bāhyastvāśu nivartate| snehastatra punaḥ samyak praṇeyaḥ siddhimicchatā||17||</seg> <seg type="unit" n="18">atiprapīḍitaḥ koṣṭhe tiṣṭhatyāyāti vā galam| tatra bastirvirekaśca galapīḍādi karma ca||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tatra ślokaḥ- netrabastipraṇetṝṇāṃ doṣānetān sabheṣajān| vetti yastena matimān bastikarmāṇi kārayet||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne netrabastivyāpatsiddhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ca.8.6">
          <head>vamanavirecanavyāpatsiddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto vamanavirecanavyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atha śodhanayoḥ samyagvidhimūrdhvānulomayoḥ| asamyakkṛtayoścaiva doṣān vakṣyāmi sauṣadhān||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atyuṣṇavarṣaśītā hi grīṣmavarṣāhimāgamāḥ| tadantare <note place="foot" type="variant" n="2">‘antareṣu prāvṛḍādyā jñeyāḥ sādhāraṇāstrayaḥ’ iti pā.</note> prāvṛḍādyāsteṣāṃ sādhāraṇāstrayaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">prāvṛṭ śucinabhau jñeyau śaradūrjasahau punaḥ| tapasyaśca madhuścaiva vasantaḥ śodhanaṃ prati||5||</seg> <seg type="unit" n="6">etānṛtūn <note place="foot" type="variant" n="3">‘etānṛtūn vicintyaivaṃ dadyāt’ iti, ‘etānṛtūn vikalpyātha’ iti ca pā.</note> vikalpyaivaṃ dadyāt saṃśodhanaṃ bhiṣak| svasthavṛttamabhipretya vyādhau vyādhivaśena tu||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">karmaṇāṃ vamanādīnāmantareṣvantareṣu <note place="foot" type="variant" n="5">‘…mantare cāntare punaḥ’ iti pā.</note> ca| snehasvedau prayuñjīta snehaṃ cānte prayojayet||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">visarpapiḍakāśophakāmalāpāṇḍurogiṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘kuṣṭhavīsarpapiḍakākāmalāpāṇḍurogiṇaḥ’ iti pā.</note>| abhighātaviṣārtāṃśca nātisnigdhān virecayet||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">nātisnigdhaśarīrāya dadyāt snehavirecanam| snehotkliṣṭaśarīrāya rūkṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘dadyādrūkṣaṃ virecanam’ iti pā.</note> dadyādvirecanam||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">snehasvedopapannena jīrṇe mātrāvadauṣadham| ekāgramanasā pītaṃ samyagyogāya kalpate||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">snigdhāt pātrādyathā toyamayatnena praṇudyate| kaphādayaḥ praṇudyante snigdhāddehāttathauṣadhaiḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">ārdraṃ kāṣṭhaṃ yathā vahnirviṣyandayati sarvataḥ| tathā snigdhasya vai doṣān svedo viṣyandayet sthirān||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kliṣṭaṃ vāso yathotkleśya malaḥ saṃśodhyate'mbhasā| snehasvedaistathotkleśya śodhyate śodhanairmalaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘kṣārotkliṣṭe yathā vastre malaḥ śudhdyati vāriṇā| snehasvedaistathotkliṣṭo doṣaḥ śuddhyati śodhanaiḥ’ iti pā.</note>||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ajīrṇe vardhate glānirvibandhaścāpi jāyate| pītaṃ saṃśodhanaṃ caiva viparītaṃ pravartate||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">alpamātraṃ mahāvegaṃ bahudoṣaharaṃ sukham| laghupākaṃ sukhāsvādaṃ prīṇanaṃ vyādhināśanam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">avikāri ca vyāpattau nātiglānikaraṃ ca yat| gandhavarṇarasopetaṃ vidyānmātrāvadauṣadham||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">vidhūya mānasān doṣān kāmādīnaśubhodayān <note place="foot" type="variant" n="10">‘kāmakrodhabhayādikān iti pā.</note>| ekāgramanasā pītaṃ samyagyogāya kalpate||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">naraḥ śvo vamanaṃ pātā bhuñjīta kaphavardhanam| sujaraṃ dravabhūyiṣṭhaṃ, laghvaśītaṃ virecanam||18||</seg> utkliṣṭālpakaphatvena kṣipraṃ doṣāḥ sravanti hi|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pītauṣadhasya tu bhiṣak śuddhiliṅgāni lakṣayet||19||</seg> <seg type="unit" n="20">ūrdhvaṃ kaphānuge pitte viṭpitte'nukaphe tvadhaḥ| hṛtadoṣaṃ vadet kārśyadaurbalye cet salāghave||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">vāmayettu tataḥ śeṣamauṣadhaṃ na tvalāghave| staimitye'nilasaṅge ca nirudgāre'pi vāmayet||21||</seg> ālāghavāttanutvācca kaphasyāpat paraṃ bhavet|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vamite vardhate vahniḥ śamaṃ doṣā vrajanti hi||22||</seg> <seg type="unit" n="23">vamitaṃ laṅghayet samyagjīrṇaliṅgānyalakṣayan| tāni dṛṣṭvā tu peyādikramaṃ kuryānna laṅghanam||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">saṃśodhanābhyāṃ śuddhasya hṛtadoṣasya <note place="foot" type="variant" n="13">‘laṅghitasya ca’ iti pā.</note> dehinaḥ| yātyagnirmandatāṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘yātyagniraṇutāṃ’ iti pā.</note> tasmāt kramaṃ peyādimācaret||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">kaphapitte viśuddhe'lpaṃ madyape vātapaittike| tarpaṇādikramaṃ kuryāt peyā'bhiṣyandayeddhi tān||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">anulomo'nilaḥ svāsthyaṃ kṣuttṛṣṇorjo manasvitā| laghutvamindriyodgāraśuddhirjīrṇauṣadhākṛtiḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">klamo dāho'ṅgasadanaṃ bhramo mūrcchā <note place="foot" type="variant" n="16">‘dāho'ṅgamardaśca bhramo mūrcchā'rucistathā’ iti pā.</note> śirorujā| aratirbalahāniśca sāvaśeṣauṣadhākṛtiḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">akāle'lpātimātraṃ ca purāṇaṃ na ca bhāvitam| asamyaksaṃskṛtaṃ caiva vyāpadyetauṣadhaṃ drutam||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">ādhmānaṃ parikartiśca srāvo hṛdgātrayorgrahaḥ| jīvādānaṃ savibhraṃśaḥ stambhaḥ sopadravaḥ klamaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">ayogādatiyogācca daśaitā vyāpado matāḥ| preṣyabhaiṣajyavaidyānāṃ vaiguṇyādāturasya ca||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">yogaḥ samyakpravṛttiḥ syādatiyogo'tivartanam| ayogaḥ prātilomyena na cālpaṃ vā pravartanam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">śleṣmotkliṣṭena durgandhamahṛdyamati vā bahu| virecanamajīrṇe ca pītamūrdhvaṃ pravartate||32||</seg> <seg type="unit" n="33">kṣudhārtamṛdukoṣṭhābhyāṃ svalpotkliṣṭakaphena vā| tīkṣṇaṃ pītaṃ sthitaṃ kṣubdhaṃ vamanaṃ syādvirecanam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">prātilomyena doṣāṇāṃ haraṇātte hyakṛtsnaśaḥ| ayogasañjñe, kṛcchreṇa yāti doṣo navā'lpaśaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">pītauṣadho na śuddhaścejjīrṇe tasmin punaḥ pibet| auṣadhaṃ na tvajīrṇe'nyadbhayaṃ syādatiyogataḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">koṣṭhasya gurutāṃ jñātvā laghutvaṃ balameva ca| ayoge mṛdu vā dadyādauṣadhaṃ tīkṣṇameva vā||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">vamanaṃ na tu duśchardaṃ duṣkoṣṭhaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘duśchardyāṃ mṛdukoṣṭhe’ iti pā.</note> na virecanam| pāyayetauṣadhaṃ bhūyo hanyāt pītaṃ punarhi tau||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">asnigdhāsvinnadehasya rūkṣasyānavamauṣadham| doṣānutkliśya nirhartumaśaktaṃ janayedgadān||38||</seg> <seg type="unit" n="39">vibhraṃśaṃ śvayathuṃ hikkāṃ tamaso darśanaṃ bhṛśam <note place="foot" type="variant" n="22">‘tṛṣāṃ’ iti pā.</note>| piṇḍikodveṣṭanaṃ kaṇḍūmūrvoḥ sādaṃ vivarṇatām||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">snigdhasvinnasya cātyalpaṃ dīptāgnerjīrṇamauṣadham| śītairvā stabdhamāme vā doṣānutkliśya nāharet||40||</seg> <seg type="unit" n="41">tāneva janayedrogānayogaḥ sarva eva saḥ| vijñāya matimāṃstatra yathoktāṃ kārayet kriyām||41||</seg> <seg type="unit" n="42">taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ svinnaṃ prastarasaṅkaraiḥ| pāyayeta punarjīrṇe samūtrairvā nirūhayet||42||</seg> <seg type="unit" n="43">nirūḍhaṃ ca rasairdhānvairbhojayitvā'nuvāsayet| phalamāgadhikādārusiddhatailena mātrayā||43||</seg> <seg type="unit" n="44">snigdhaṃ vātaharaiḥ snehaiḥ punastīkṣṇena śodhayet| na cātitīkṣṇena tato hyatiyogastu jāyate||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">atitīkṣṇaṃ kṣudhārtasya mṛdukoṣṭhasya bheṣajam| hṛtvā''śu viṭpittakaphān dhātūnvisrāvayeddravān||45||</seg> <seg type="unit" n="46">balasvarakṣayaṃ dāhaṃ kaṇṭhaśoṣaṃ bhramaṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘klamaṃ’ iti pā.</note> tṛṣām| kuryācca madhuraistatra śeṣamauṣadhamullikhet||46||</seg> <seg type="unit" n="47">vamane tu virekaḥ syādvireke vamanaṃ punaḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘mṛdu’ iti pā.</note>| pariṣekāvagāhādyaiḥ suśītaiḥ stambhayecca tat||47||</seg> <seg type="unit" n="48">kaṣāyamadhuraiḥ śītairannapānauṣadhaistathā| raktapittātisāraghnairdāhajvaraharairapi||48||</seg> <seg type="unit" n="49">añjanaṃ candanośīramajjāsṛkśarkarodakam| lājacūrṇaiḥ pibenmanthamatiyogaharaṃ param||49||</seg> <seg type="unit" n="50">śuṅgābhirvā vaṭādīnāṃ siddhāṃ peyāṃ samākṣikām| varcaḥsāṅgrāhikaiḥ siddhaṃ kṣīraṃ bhojyaṃ ca dāpayet||50||</seg> <seg type="unit" n="51">jāṅgalairvā rasairbhojyaṃ picchābastiśca śasyate| madhurairanuvāsyaśca siddhena kṣīrasarpiṣā||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">vamanasyātiyoge tu śītāmbupariṣecitaḥ| pibet kaphaharairmanthaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘phalarasairmanthaṃ’ iti pā.</note> saghṛtakṣaudraśarkaram||52||</seg> <seg type="unit" n="53">sodgārāyāṃ bhṛśaṃ vamyāṃ mūrcchāyāṃ dhānyamustayoḥ| samadhūkāñjanaṃ cūrṇaṃ lehayenmadhusaṃyutam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vamato'ntaḥpraviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavalagrahāḥ| snigdhāmlalavaṇairhṛdyairyūṣakṣīrarasairhitāḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">phalānyamlāni khādeyustasya cānye'grato narāḥ| niḥsṛtāṃ tu tiladrākṣākalkaliptāṃ praveśayet||55||</seg> <seg type="unit" n="56">vāggrahānilarogeṣu <note place="foot" type="variant" n="27">‘vāggrahānilarodheṣu’ iti pā.</note> ghṛtamāṃsopasādhitām| yavāgūṃ tanukāṃ dadyāt <note place="foot" type="variant" n="28">‘tanvīṃ dadyādyavāgūṃ ca’ iti pā.</note> snehasvedau ca buddhimān||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">vamitaśca viriktaśca mandāgniśca vilaṅghitaḥ| agniprāṇavivṛddhyarthaṃ kramaṃ peyādikaṃ bhajet <note place="foot" type="variant" n="30">‘peyādimācaret’ iti pā.</note>||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">bahudoṣasya rūkṣasya hīnāgneralpamauṣadham| sodāvartasya cotkliśya doṣānmārgānnirudhya ca||58||</seg> <seg type="unit" n="59">bhṛśamādhmāpayennābhiṃ pṛṣṭhapārśvaśirorujam| śvāsaviṇmūtravātānāṃ saṅgaṃ kuryācca dāruṇam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">abhyaṅgasvedavartyādi sanirūhānuvāsanam| udāvartaharaṃ sarvaṃ karmādhmātasya śasyate||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">snigdhena gurukoṣṭhena sāme balavadauṣadham| kṣāmeṇa mṛdukoṣṭhena śrāntenālpabalena vā||61||</seg> <seg type="unit" n="62">pītaṃ gatvā gudaṃ sāmamāśu doṣaṃ nirasya ca| tīvraśūlāṃ sapicchāsrāṃ karoti parikartikām||62||</seg> <seg type="unit" n="63">laṅghanaṃ pācanaṃ <note place="foot" type="variant" n="32">‘dīpanaṃ’ iti pā.</note> sāme rūkṣoṣṇaṃ laghubhojanam| bṛṃhaṇīyo vidhiḥ sarvaḥ kṣāmasya madhurastathā||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">āme jīrṇe'nubandhaścet kṣārāmlaṃ laghu śasyate| puṣpakāsīsamiśraṃ vā kṣāreṇa lavaṇena vā||64||</seg> <seg type="unit" n="65">sadāḍimarasaṃ sarpiḥ pibedvāte'dhike sati| dadhyamlaṃ bhojane <note place="foot" type="variant" n="34">‘dadhyannaṃ bhojanaṃ’ iti pā.</note> pāne saṃyuktaṃ dāḍimatvacā||65||</seg> <seg type="unit" n="66">devadārutilānāṃ vā kalkamuṣṇāmbunā pibet| aśvatthodumbaraplakṣakadambairvā śṛtaṃ payaḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘bastiṃ’ iti pā.</note> picchābastimathāpi vā| yaṣṭīmadhukasiddhaṃ vā snehabastiṃ pradāpayet||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">alpaṃ tu bahudoṣasya doṣamutkliśya bheṣajam| alpālpaṃ srāvayet kaṇḍūṃ śophaṃ kuṣṭhāni gauravam||68||</seg> <seg type="unit" n="69">kuryāccāgnibalotkleśastaimityārucipāṇḍutāḥ| parisrāvaḥ sa, taṃ doṣaṃ śamayedvāmayedapi||69||</seg> <seg type="unit" n="70">snehitaṃ vā punastīkṣṇaṃ pāyayet virecanam| śuddhe cūrṇāsavāriṣṭān saṃskṛtāṃśca pradāpayet||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">pītauṣadhasya vegānāṃ nigrahānmārutādayaḥ| kupitā hṛdayaṃ gatvā ghoraṃ kurvanti hṛdgraham||71||</seg> <seg type="unit" n="72">sa <note place="foot" type="variant" n="36">‘hikkāpārśvarujākārśya…’ iti pā.</note> hikkākāsapārśvārtidainyalālākṣivibhramaiḥ| jihvāṃ khādati niḥsañjño dantān kiṭikiṭāpayan||72||</seg> <seg type="unit" n="73">na gacchedvibhramaṃ tatra vāmayedāśu taṃ bhiṣak| madhuraiḥ pittamūrcchārtaṃ kaṭubhiḥ kaphamūrcchitam||73||</seg> <seg type="unit" n="74">pācanīyaistataścāsya doṣaśeṣaṃ vipācayet| kāyāgniṃ ca balaṃ cāsya krameṇotthāpayettataḥ <note place="foot" type="variant" n="37">‘krameṇābhipravardhayet’ iti pā.</note>||74||</seg> <seg type="unit" n="75">pavanenātivamato hṛdayaṃ yasya pīḍyate| tasmai snigdhāmlalavaṇaṃ dadyāt pittakaphe'nyathā||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">pītauṣadhasya vegānāṃ nigraheṇa kaphena vā| ruddho'ti <note place="foot" type="variant" n="38">‘ruddho'tīva viśuddhasya’ iti pā.</note> vā viśuddhasya gṛhṇātyaṅgāni mārutaḥ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">stambhavepathunistodasādodveṣṭanamanthanaiḥ| tatra vātaharaṃ sarvaṃ snehasvedādi kārayet <note place="foot" type="variant" n="39">‘śasyate’ iti pā.</note>||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">atitīkṣṇaṃ mṛdau koṣṭhe laghudoṣasya bheṣajam| doṣān hṛtvā vinirmathya jīvaṃ harati śoṇitam||78||</seg> <seg type="unit" n="79">tenānnaṃ miśritaṃ dadyādvāyasāya śune'pi vā| bhuṅkte taccedvadejjīvaṃ na bhuṅkte pittamādiśet||79||</seg> <seg type="unit" n="80">śuklaṃ vā bhāvitaṃ vastramāvānaṃ koṣṇavāriṇā| prakṣālitaṃ vivarṇaṃ syāt pitte <note place="foot" type="variant" n="40">‘pittaṃ śuddhaṃ tu śoṇitam’ iti pā.</note> śuddhaṃ tu śoṇite||80||</seg> <seg type="unit" n="81">tṛṣṇāmūrcchāmadārtasya kuryādāmaraṇāt kriyām| tasya pittaharīṃ sarvāmatiyoge ca yā hitā <note place="foot" type="variant" n="41">‘matā’ iti pā.</note>||81||</seg> <seg type="unit" n="82">mṛgagomahiṣājānāṃ sadyaskaṃ jīvatāmasṛk| pibejjīvābhisandhānaṃ jīvaṃ taddhyāśu gacchati <note place="foot" type="variant" n="42">‘pāyayetāśu sandhānaṃ jīvo jīvena gacchati’ iti pā.</note>||82||</seg> <seg type="unit" n="83">tadeva darbhamṛditaṃ raktaṃ bastiṃ pradāpayet| śyāmākāśmaryabadarīdūrvośīraiḥ śṛtaṃ payaḥ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">ghṛtamaṇḍāñjanayutaṃ śītaṃ bastiṃ pradāpayet| picchābastiṃ suśītaṃ vā ghṛtamaṇḍānuvāsanam||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">gudaṃ bhraṣṭaṃ kaṣāyaiśca stambhayitvā praveśayet| sāma gāndharvaśabdāṃśca sañjñānāśe'sya kārayet||85||</seg> <seg type="unit" n="86">yadā virecanaṃ pītaṃ viḍantamavatiṣṭhate| vamanaṃ bheṣajāntaṃ vā doṣānutkliśya nāvahet||86||</seg> <seg type="unit" n="87">tadā kurvanti kaṇḍvādīn doṣāḥ prakupitā gadān| sa vibhraṃśo matastatra syādyathāvyādhi bheṣajam||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">pītaṃ snigdhena sasnehaṃ taddoṣairmārdavādvṛtam| na vāhayati doṣāṃstu svasthānāt stambhayeccyutān||88||</seg> <seg type="unit" n="89">vātasaṅgagudastambhaśūlaiḥ kṣarati cālpaśaḥ| tīkṣṇaṃ bastiṃ virekaṃ vā so'rho laṅghitapācitaḥ||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">rūkṣaṃ virecanaṃ pītaṃ rūkṣeṇālpabalena vā| mārutaṃ kopayitvā''śu kuryāddhorānupadravān||90||</seg> <seg type="unit" n="91">stambhaśūlāni ghorāṇi sarvagātreṣu muhyataḥ| snehasvedādikastatra kāryo vātaharo vidhiḥ||91||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">snigdhasya mṛdukoṣṭhasya mṛdūtkliśyauṣadhaṃ kapham| pittaṃ vātaṃ ca saṃrudhya satandrāgauravaṃ klamam||92||</seg> <seg type="unit" n="93">daurbalyaṃ cāṅgasādaṃ ca kuryādāśu tadullikhet| laṅghanaṃ pācanaṃ cātra <note place="foot" type="variant" n="44">‘kāle’ iti pā.</note> snigdhaṃ tīkṣṇaṃ ca śodhanam||93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">tatra ślokau- ityetā vyāpadaḥ proktāḥ sarūpāḥ sacikitsitāḥ| vamanasya virekasya kṛtasyākuśalairnṛṇām <note place="foot" type="variant" n="45">‘virecanasyākuśalairdattasya vamanasya ca’ iti pā.</note>||94||</seg> <seg type="unit" n="95">etā <note place="foot" type="variant" n="46">‘dhīmān vijñāya tāstasmādavasthāścaiva tattvataḥ’ iti pā.</note> vijñāya matimānavasthāścaiva tattvataḥ| dadyāt <note place="foot" type="variant" n="47">‘kuryāt’ iti pā.</note> saṃśodhanaṃ samyagārogyārthī <note place="foot" type="variant" n="48">‘samyagārogyārthaṃ’ iti pā.</note> nṛṇāṃ sadā||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne vamanavirecanavyāpatsiddhirnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ca.8.7">
          <head>bastivyāpatsiddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto bastivyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dhīdhairyaudāryagāmbhīryakṣamādamataponidhim| punarvasuṃ śiṣyagaṇaḥ papraccha vinayānvitaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">kāḥ kati vyāpado basteḥ kiṃsamutthānalakṣaṇāḥ| kā cikitsā iti praśnāñchrutvā tānabravīdguruḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">nātiyogau klamādhmāne hikkā hṛtprāptirūrdhvatā| pravāhikā śiroṅgārtiḥ parikartaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘parikartiḥ’ iti pā.</note> parisravaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">dvādaśa vyāpado basterasamyagyogasambhavāḥ| āsāmekaikaśo rūpaṃ cikitsāṃ ca nibodhata||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">gurukoṣṭhe'nilaprāye rūkṣe vātolbaṇe'pi vā| śīto'lpalavaṇasnehadravamātro <note place="foot" type="variant" n="3">‘śīto'lpasnehalavaṇadravyamātraḥ’ iti pā.</note> ghano'pi vā||7||</seg> <seg type="unit" n="8">bastiḥ saṅkṣobhya taṃ doṣaṃ durbalatvādanirharan| karoti gurukoṣṭhatvaṃ vātamūtraśakṛdgraham||8||</seg> <seg type="unit" n="9">nābhibastirujaṃ dāhaṃ hṛllepaṃ śvayathuṃ gude| kaṇḍūgaṇḍāni vaivarṇyamaruciṃ vahnimārdavam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">tatroṣṇāyāḥ pramathyāyāḥ pānaṃ svedāḥ pṛthagvidhāḥ| phalavartyo'thavā kālaṃ jñātvā śastaṃ virecanam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">bilvamūlatrivṛddāruyavakolakulatthavān| surādimūtravān <note place="foot" type="variant" n="4">‘surāmūtrādinā’ iti pā.</note> bastiḥ saprākpeṣyastamānayet||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">snigdhasvinne'titīkṣṇoṣṇo mṛdukoṣṭhe'tiyujyate| tasya liṅgaṃ cikitsā ca śodhanābhyāṃ samā bhavet||12||</seg> <seg type="unit" n="13">pṛśniparṇīṃ sthirāṃ padmaṃ kāśmaryaṃ madhukaṃ balām| piṣṭvā drākṣāṃ madhūkaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘madhukotpalam’ iti pā.</note> ca kṣīre taṇḍuladhāvane||13||</seg> <seg type="unit" n="14">drākṣāyāḥ pakvaloṣṭasya prasāde madhukasya ca| vinīya saghṛtaṃ bastiṃ dadyāddāhe'tiyogaje <note place="foot" type="variant" n="6">‘…ddāhātiyogine’ iti pā.</note>||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">āmaśeṣe <note place="foot" type="variant" n="7">‘āmadoṣe’ iti pā.</note> nirūheṇa mṛdunā <note place="foot" type="variant" n="8">‘mūrcchayatyanilaṃ mārgaṃ ruṇaddhyagniṃ hinasti ca’ iti pā.</note> doṣa īritaḥ| mārgaṃ ruṇaddhi vātasya hantyagniṃ mūrcchayatyapi||15||</seg> <seg type="unit" n="16">klamaṃ vidāhaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘sadāhaṃ’ iti pā.</note> hṛcchūlaṃ mohaveṣṭanagauravam| kuryāt svedairvirūkṣaistaṃ pācanaiścāpyupācaret||16||</seg> <seg type="unit" n="17">pippalīkattṛṇośīradārumūrvāśṛtaṃ jalam| pibet sauvarcalonmiśraṃ dīpanaṃ hṛdviśodhanam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">vacānāgaraśaṭyelā dadhimaṇḍena mūrcchitāḥ| peyāḥ prasannayā vā syurariṣṭenāsavena vā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">dāru trikaṭukaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘trikaṇṭakaṃ’ iti pā.</note> pathyāṃ palāśaṃ citrakaṃ śaṭīm| piṣṭvā kuṣṭhaṃ ca mūtreṇa pibet kṣārāṃśca dīpanān||19||</seg> <seg type="unit" n="20">bastimasya vidadhyācca samūtraṃ dāśamūlikam| samūtramathavā vyaktalavaṇaṃ mādhutailikam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">alpavīryo mahādoṣe rūkṣe krūrāśaye kṛtaḥ| bastirdoṣāvṛto ruddhamārgo rundhyāt <note place="foot" type="variant" n="11">‘bastirdoṣāvṛtastūrdhvamadho rundhyāt’ iti pā.</note> samīraṇam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sa vimārgo'nilaḥ kuryādādhmānaṃ marmapīḍanam| vidāhaṃ gurukoṣṭhasya muṣkavaṅkṣaṇavedanām||22||</seg> <seg type="unit" n="23">ruṇaddhi hṛdayaṃ śūlairitaścetaśca dhāvati| śyāmāphalādibhiḥ kuṣṭhakṛṣṇālavaṇasarṣapaiḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">dhūmamāṣavacākiṇvakṣāracūrṇaguḍaiḥ kṛtām| karāṅguṣṭhanibhāṃ vartiṃ yavamadhyāṃ nidhāpayet <note place="foot" type="variant" n="12">‘praveśayet’ iti pā.</note>||24||</seg> <seg type="unit" n="25">abhyaktasvinnagātrasya tailāktāṃ snehite gude| athavā lavaṇāgāradhūmasiddhārthakaiḥ kṛtām||25||</seg> <seg type="unit" n="26">bilvādinā nirūhaḥ syāt pīlusarṣapamūtravān| saralāmaradārubhyāṃ siddhaṃ caivānuvāsanam||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">mṛdukoṣṭhe'bale bastiratitīkṣṇo'tinirharan| kuryāddhikkāṃ, hitaṃ tasmai hikkāghnaṃ bṛṃhaṇaṃ ca yat||27||</seg> <seg type="unit" n="28">balāsthirādikāśmaryatriphalāguḍasaindhavaiḥ| saprasannāranālāmlaistailaṃ paktvā'nuvāsayet||28||</seg> <seg type="unit" n="29">kṛṣṇālavaṇayorakṣaṃ pibeduṣṇāmbunā yutam <note place="foot" type="variant" n="14">‘uṣṇāmbunā'kṣaḥ pippalyā hito lavaṇasaṃyutaḥ’ iti pā.</note>| dhūmaleharasakṣīrasvedāścānnaṃ ca vātanut||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atitīkṣṇaḥ savāto vā na vā samyak prapīḍitaḥ| ghaṭṭayeddhṛdayaṃ bastistatra kāśakuśetkaṭaiḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">syāt sāmlalavaṇaskandhakarīrabadarīphalaiḥ| śṛtairbastirhitaḥ siddhaṃ vātaghnaiścānuvāsanam||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">vātamūtrapurīṣāṇāṃ datte vegānnigṛhṇataḥ| ati vā pīḍito bastirmukhenāyāti vegavān||32||</seg> <seg type="unit" n="33">mūrcchāvikāraṃ tasyādau dṛṣṭvā śītāmbunā mukham| siñcet pārśvodaraṃ cādhaḥ pramṛjyādvījayecca tam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">keśeṣvālambya cākāśe <note place="foot" type="variant" n="15">‘cākeśaṃ dhunuyānnāmayedbhṛśam’ iti pā.</note> dhunuyāttrāsayecca tam| gokharāśvagajaiḥ siṃhai rājapreṣyaistathoragaiḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">ulkābhirevamanyaiśca bhītasyādhaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘bastiṃ tasyānayedadhaḥ’ iti pā.</note> pravartate| vastrapāṇigrahaiḥ kaṇṭhaṃ rundhyānna mriyate yathā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">prāṇodānanirodhāddhi prasiddhataramārgavān <note place="foot" type="variant" n="17">‘prasiddhataramārgagaḥ’ iti pā.</note>| apānaḥ pavano bastiṃ tamāśvevāpakarṣati||36||</seg> <seg type="unit" n="37">tataḥ kramukakalkākṣaṃ pāyayetāmlasaṃyutam| auṣṇyāttaikṣyāt saratvācca bastiṃ so'syānulomayet||37||</seg> <seg type="unit" n="38">pakvāśayasthite svinne nirūho dāśamūlikaḥ| yavakolakulatthaiśca vidheyo mūtrasādhitaḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">bilvādipañcamūlena siddho bastiruraḥsthite| śiraḥsthe nāvanaṃ dhūmaḥ pracchādyaṃ sarṣapaiḥ śiraḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">snigdhasvinne mahādoṣe bastirmṛdvalpabheṣajaḥ| utkliśyālpaṃ hareddoṣaṃ janayecca pravāhikām||40||</seg> <seg type="unit" n="41">sa bastipāyuśophena jaṅghorusadanena vā| niruddhamāruto janturabhīkṣṇaṃ sampravāhate||41||</seg> <seg type="unit" n="42">svedābhyaṅgānnirūhāṃśca śodhanīyānulomikān| vidadhyāllaṅghayitvā tu vṛttiṃ kuryādviriktavat||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">durbale krūrakoṣṭhe ca tīvradoṣe tanurmṛduḥ| śīto'lpaścāvṛto doṣairbastistadvihato'nilaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">mārgairgātrāṇi <note place="foot" type="variant" n="18">‘mārgairgātrāṇyanusarannūrdhvaṃ mūrdhni vidhāvati’ iti pā.</note> sandhāvannūrdhvaṃ mūrdhni <note place="foot" type="variant" n="19">‘mūrdhanyupāhitaḥ’ iti pā.</note> vihanyate| grīvāṃ manye ca gṛhṇāti <note place="foot" type="variant" n="20">‘saṃstabhya’ iti pā.</note> śiraḥ kaṇṭhaṃ bhinatti ca||44||</seg> <seg type="unit" n="45">bādhiryaṃ karṇanādaṃ ca pīnasaṃ netravibhramam| kuryādabhyañjanaṃ tailalavaṇena <note place="foot" type="variant" n="21">‘tailalavaṇenāvagāhayet’ iti pā.</note> yathāvidhi||45||</seg> <seg type="unit" n="46">yuñjyāt pradhamanairnasyairdhūmairasya <note place="foot" type="variant" n="22">‘dhūmairāsyavirecanaiḥ’ iti pā.</note> virecayet| tīkṣṇānulomikenātha snigdhaṃ bhukte'nuvāsayet <note place="foot" type="variant" n="23">‘virecanairnirūhaiśca bastibhiścānulomikaiḥ’ iti pā.</note>||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">snehasvedairanāpādya <note place="foot" type="variant" n="24">‘susnigdhasvinnadehasya yasya bastirvidhīyate| atitīkṣṇo guruścaiva’ iti, ‘virecanairnirūhaiśca bastibhiścānulomikaiḥ| atitīkṣṇo guruścaiva’ iti ca pā.</note> gurustīkṣṇo'timātrayā| yasya bastiḥ prayujyeta so'timātraṃ pravartayet||47||</seg> <seg type="unit" n="48">sruteṣu tasya doṣeṣu nirūḍhasyātimātraśaḥ| stabdhodāvṛtakoṣṭhasya vāyuḥ sampratihanyate||48||</seg> <seg type="unit" n="49">vilomanasamudbhūto rujatyaṅgāni dehinaḥ| gātraveṣṭananistodabhedasphuraṇajṛmbhaṇaiḥ <note place="foot" type="variant" n="25">‘ruktodakampasaṃstambhasādavepathujṛmbhaṇaiḥ’ iti pā.</note>||49||</seg> <seg type="unit" n="50">taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ secayeduṣṇavāriṇā| eraṇḍapatraniṣkvāthaiḥ prastaraiścopapādayet||50||</seg> <seg type="unit" n="51">yavān <note place="foot" type="variant" n="26">‘yavakolakulatthānāṃ pañcamūladvayasya ca| jaladroṇe samutkvāthya kaṣāyaṃ saindhavena tam|| bilvatailena saṃyojya bastiṃ dadyādvikāravit| taṃ nirūhasamāśvastaṃ’ iti pā.</note> kulatthān kolāni pañcamūle tathobhaye| jalāḍhakadvaye paktvā pādaśeṣeṇa tena ca||51||</seg> <seg type="unit" n="52">kuryāt sabilvatailoṣṇalavaṇena nirūhaṇam| taṃ nirūḍhaṃ samāśvastaṃ droṇyāṃ samavagāhayet||52||</seg> <seg type="unit" n="53">tato bhuktavatastasya kārayedanuvāsanam| yaṣṭīmadhukatailena bilvatailena vā bhiṣak <note place="foot" type="variant" n="27">‘snehasvedairanāpādya gurustīkṣṇo'timātrayā| yasya bastiḥ prayujyeta nātimātraṃ sa yujyate| stabdhodāvṛtakoṣṭhasya ruddhaḥ srotaḥsu mārutaḥ| prapanno'ṅgarujaṃ kuryāttaṃ tailalavaṇānvitam| uṣṇambuprastarakvāthaiḥ svedaiḥ samupapādayet|| sabilvatailalavaṇo nirūhastasya śasyate| tailāvagāhasvinnasya kārayedanuvāsanam’ iti pā.</note>||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">mṛdukoṣṭhālpadoṣasya rūkṣastīkṣṇo'timātravān| bastirdoṣānnirasyāśu <note place="foot" type="variant" n="28">‘vastirdoṣānnihatyāśu’ iti pā.</note> janayet parikartikām||54||</seg> <seg type="unit" n="55">trikavaṅkṣaṇabastīnāṃ todaṃ nābheradho rujam| vibandho'lpālpamutthānaṃ <note place="foot" type="variant" n="29">‘'lpasamutthānaṃ gudanirlekhanaṃ’ iti pā.</note> bastinirlekhanādbhavet||55||</seg> <seg type="unit" n="56">svāduśītauṣadhaistatra paya ikṣvādibhiḥ śṛtam| yaṣṭyāhvatilakalkābhyāṃ bastiḥ syāt kṣīrabhojinaḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">sasarjarasayaṣṭyāhvajiṅginīkardamāñjanam| vinīya dugdhe bastiḥ syāt vyaktāmlamṛdubhojinaḥ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">pittaroge'mla <note place="foot" type="variant" n="30">‘pittarakte’ iti pā.</note> uṣṇo vā tīkṣṇo vā lavaṇo'thavā| bastirlikhati pāyuṃ tu kṣiṇoti vidahatyapi||58||</seg> <seg type="unit" n="59">sa vidagdhaḥ sravatyasraṃ pittaṃ cānekavarṇavat| sāryate bahuvegena <note place="foot" type="variant" n="31">‘bahudhā hyativegena’ iti pā.</note> mohaṃ gacchati cāsakṛt||59||</seg> <seg type="unit" n="60">ārdraśālmalivṛntaistu kṣuṇṇairājaṃ payaḥ śṛtam| sarpiṣā yojitaṃ śītaṃ bastimasmai pradāpayet||60||</seg> <seg type="unit" n="61">vaṭādipallaveṣveṣa kalpo yavatileṣu ca| suvarcalopodikayoḥ karbudāre ca śasyate||61||</seg> <seg type="unit" n="62">gude sekāḥ pradehāśca śītāḥ syurmadhurāśca ye| raktapittātisāraghnī kriyā cātra praśasyate||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">tīkṣṇatvaṃ mūtrapīlvagnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ| prāptakālaṃ vidhātavyaṃ kṣīrādyairmārdavaṃ tathā||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">āpādatalamūrdhasthān doṣān pakvāśaye sthitaḥ| vīryeṇa bastirādatte khastho'rko bhūrasāniva||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">yadvat kusumbhasammiśrāttoyādrāgaṃ haret paṭaḥ| tadvaddravīkṛtāddehānnirūho nirharenmalān||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">tatra ślokaḥ- ityetā vyāpadaḥ proktā basteḥ sākṛtibheṣajāḥ| buddhvā kārtsnyena tān bastīnniyuñjannāparādhyati||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne bastivyāpatsiddhirnāma <note place="foot" type="variant" n="32">‘bastivyāpadikī siddhirnāma’ iti pā.</note> saptamo'dhyāyaḥ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ca.8.8">
          <head>prāsṛtayogīyā siddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ prāsṛtayogīyāṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘prāsṛtayogikīṃ’ iti pā.</note> siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">athemān sukumārāṇāṃ nirūhān snehanān <note place="foot" type="variant" n="3">‘śodhanān’ iti pā.</note> mṛdūn| karmaṇā viplutānāṃ ca vakṣyāmi prasṛtaiḥ pṛthak||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">kṣīrāddvau prasṛtau kāryau madhutailaghṛtāttrayaḥ| khajena mathito bastirvātaghno balavarṇakṛt||4||</seg> <seg type="unit" n="5">ekaikaḥ prasṛtastailaprasannākṣaudrasarpiṣām| bilvādimūlakvāthāddvau kaulatthāddvau sa vātanut||5||</seg> <seg type="unit" n="6">pañcamūlarasāt pañca dvau tailāt kṣaudrasarpiṣoḥ| ekaikaḥ prasṛto bastiḥ snehanīyo'nilāpahaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">saindhavārdhākṣa ekaikaḥ kṣaudratailapayoghṛtāt| prasṛto <note place="foot" type="variant" n="4">‘prasṛtau hapuṣākṣaudrānnirūhaḥ’ iti pā.</note> hapuṣākarṣo nirūhaḥ śukrakṛt param||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">paṭolanimbabhūnimbarāsnāsaptacchadāmbhasaḥ| catvāraḥ prasṛtā eko ghṛtāt sarṣapakalkitaḥ||8||</seg> nirūhaḥ pañcatikto'yaṃ mehābhiṣyandakuṣṭhanut <note place="foot" type="variant" n="5">‘mohābhiṣyandakuṣṭhanut’ iti pā.</note>|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">viḍaṅgatriphalāśigruphalamustākhuparṇijāt||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kaṣāyāt <note place="foot" type="variant" n="6">‘kaṣāyāḥ’ iti pā.</note> prasṛtāḥ pañca tailādeko vimathya tān| viḍaṅgapippalīkalko nirūhaḥ krimināśanaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">payasyekṣusthirārāsnāvidārīkṣaudrasarpiṣām| ekaikaḥ prasṛto bastiḥ kṛṣṇākalko vṛṣatvakṛt||11||</seg> <seg type="unit" n="12">catvārastailagomūtradadhimaṇḍāmlakāñjikāt| prasṛtāḥ sarṣapaiḥ kalkairviṭsaṅgānāhabhedanaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘piṣṭai…’ iti pā.</note>||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">śvadaṃṣṭrāśmabhideraṇḍarasāttailāt surāsavāt| prasṛtāḥ pañca yaṣṭyāhvakauntīmāgadhikāsitāḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kalkaḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘kalkobastistu sānāhe mūtrakṛcchre paro mataḥ’ iti pā.</note> syānmūtrakṛcchre tu sānāhe bastiruttamaḥ| ete salavaṇāḥ koṣṇā nirūhāḥ prasṛtairnava||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">mṛdubastijaḍībhūte tīkṣṇo'nyo bastiriṣyate| tīkṣṇairvikarṣite svādu pratyāsthāpanamiṣyate <note place="foot" type="variant" n="9">‘pratyāsthāpanameva vā’ iti pā.</note>||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">vātopasṛṣṭasyoṣṇaiḥ syurgudadāhādayo <note place="foot" type="variant" n="10">‘…rgadā dāhādayo yadi’ iti pā.</note> yadi| drākṣāmbunā trivṛtkalkaṃ dadyāddoṣānulomanam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">taddhi pittaśakṛdvātān hṛtvā dāhādikāñjayet| śuddhaścāpi pibecchītāṃ yavāgūṃ śarkarāyutām||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">athavā'tiviriktaḥ syāt kṣīṇaviṭkaḥ sa bhakṣayet| māṣayūṣeṇa kulmāṣān pibenmadhvathavā <note place="foot" type="variant" n="11">‘pibeddadhyathavā’ iti pā.</note> surām||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">sāmaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘sāmaṃ cedatisāryeta pūti śūlairarocakī’ iti pā.</note> cet kuṇapaṃ śūlairupaviśedarocakī| sa ghanātiviṣākuṣṭhanatadāruvacāḥ pibet||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">śakṛdvātamasṛk pittaṃ kaphaṃ vā yo'tisāryate| pakvaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘pakvastatra’ iti pā.</note>, tatra svavargīyairbastiḥ śreṣṭhaṃ bhiṣagjitam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ṣaṇṇāmeṣāṃ dvisaṃsargāt triṃśadbhedā bhavanti tu| kevalaiḥ saha ṣaṭtriṃśadvidyāt sopadravānapi||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">śūlapravāhikādhmānaparikartyarucijvarān| tṛṣṇoṣṇadāhamūrcchādīṃścaiṣāṃ vidyādupadravān||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tatrāme'ntarapānaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘tatrāme vamanaṃ kāryaṃ’ iti pā.</note> syāt vyoṣāmlalavaṇairyutam| pācanaṃ śasyate bastirāme hi pratiṣidhyate||23||</seg></ab>
          <ab type="mula">vātaghnairgrāhivargīyairbastiḥ śakṛti śasyate|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">svādvamlalavaṇaiḥ śastaḥ snehabastiḥ samīraṇe||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">rakte raktena, pitte tu kaṣāyasvādutiktakaiḥ| sāryamāṇe kaphe bastiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">śakṛtā vāyunā vā''me tena varcasyathānile| saṃsṛṣṭe'ntarapānaṃ syād vyoṣāmlalavaṇairyutam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">pittenāme'sṛjā vā'pi tayorāmena vā punaḥ| saṃsṛṣṭayorbhavet pānaṃ savyoṣasvādutiktakam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">tathā''me kaphasaṃsṛṣṭe kaṣāyavyoṣatiktakam| āmena tu kaphe vyoṣakaṣāyalavaṇairyutam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">vātena viśi pitte vā viṭpittābhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘viṭpittāsraiḥ’ iti pā.</note> tathā'nile| madhurāmlakaṣāyaḥ syāt saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">śakṛcchoṇitayoḥ pittaśakṛto raktapittayoḥ| bastiranyonyasaṃsarge kaṣāyasvādutiktakaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">kaphena viśi pitte vā kaphe viṭpittaśoṇitaiḥ| vyoṣatiktakaṣāyaḥ syāt saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">syādbastirvyoṣatiktāmlaḥ saṃsṛṣṭe vāyunā kaphe| madhuravyoṣatiktastu rakte kaphavimūrcchite||32||</seg> <seg type="unit" n="33">mārute kaphasaṃsṛṣṭe vyoṣāmlalavaṇo bhavet| bastirvātena pitte <note place="foot" type="variant" n="18">‘rakte’ iti pā.</note> tu kāryaḥ svādvamlatiktakaḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">tricatuḥpañcasaṃsargānevameva vikalpayet| yuktiścaiṣātisāroktā sarvarogeṣvapi smṛtā||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">yugapat ṣaḍrasaṃ ṣaṇṇāṃ saṃsarge pācanaṃ bhavet <note place="foot" type="variant" n="22">‘pibet’ iti pā.</note>| nirāmāṇāṃ tu pañcānāṃ bastiḥ ṣāḍrasiko mataḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">udumbaraśalāṭūni jambvāmrodumbaratvacaḥ| śaṅkhaṃ sarjarasaṃ lākṣāṃ kardamaṃ ca palāṃśikam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">piṣṭvā taiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet| atīsāreṣu sarveṣu peyametadyathābalam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">kacchurādhātakībilvasamaṅgāraktaśālibhiḥ| masūrāśvatthaśuṅgaiśca yavāgūḥ syājjale śṛtaiḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">bālodumbarakaṭvaṅgasamaṅgāplakṣapallavaiḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘vaṭodumbara…’ iti pā.</note>| masūradhātakīpuṣpabalābhiśca tathā bhavet||39||</seg> <seg type="unit" n="40">sthirādīnāṃ balādīnāmikṣvādīnāmathāpi <note place="foot" type="variant" n="24">‘vaṭādīnā…’ iti pā.</note> vā| kvātheṣu samasūrāṇāṃ yavāgvaḥ syuḥ pṛthak pṛthak||40||</seg> <seg type="unit" n="41">kacchurāmūlaśālyāditaṇḍulairupasādhitāḥ| dadhitakrāranālāmlakṣīreṣvikṣurase'pi vā||41||</seg> <seg type="unit" n="42">śītāḥ saśarkarākṣaudrāḥ sarvātisāranāśanāḥ| sasarpirmaricājājyo madhurā lavaṇāḥ śivāḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">bhavanti cātra ślokāḥ- snigdhāmlalavaṇamadhuraṃ pānaṃ bastiśca mārute koṣṇaḥ| śītaṃ tiktakaṣāyaṃ madhuraṃ pitte ca rakte ca||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tiktoṣṇakaṣāyakaṭuśleṣmaṇi saṅgrāhi vātanucchakṛti| pācanamāme pānaṃ picchāsṛgbastayo rakte||44||</seg> <seg type="unit" n="45">atisāraṃ pratyuktaṃ miśraṃ dvandvādiyogajeṣvapi <note place="foot" type="variant" n="25">‘dvandvāmajeṣvapi ca’ iti pā.</note> ca| tatrodrekaviśeṣāddoṣeṣūpakramaḥ kāryaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">tatra ślokaḥ- prāsṛtikāḥ savyāpatkriyā nirūhāstathā'tisārahitāḥ| rasakalpaghṛtayavāgvaścoktā <note place="foot" type="variant" n="26">‘rasakalkaghṛtayavāgvaḥ’ iti pā.</note> guruṇā prasṛtasiddhau||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne prāsṛtayogīyasiddhirnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ <note place="foot" type="variant" n="27">‘prāsṛtayogikī’ iti pā.</note>||8||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="ca.8.9">
          <head>trimarmīyā siddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātastrimarmīyāṃ siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">saptottaraṃ marmaśatamasmiñcharīre skandhaśākhāsamāśritamagniveśa!| teṣāmanyatamapīḍāyāṃ samadhikā pīḍā bhavati, cetanānibandhavaiśeṣyāt| tatra śākhāśritebhyo marmabhyaḥ skandhāśritāni garīyāṃsi, śākhānāṃ tadāśritatvāt; skandhāśritebhyo'pi hṛdvastiśirāṃsi, tanmūlatvāccharīrasya||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra hṛdaye <note place="foot" type="variant" n="3">‘hṛdi’ iti pā.</note> daśa dhamanyaḥ prāṇāpānau <note place="foot" type="variant" n="4">‘prāṇodānau’ iti pā.</note> mano buddhiścetanā mahābhūtāni ca nābhyāmarā iva pratiṣṭhitāni, śirasi indriyāṇi indriyaprāṇavahāni ca srotāṃsi sūryamiva gabhastayaḥ saṃśritāni, bastistu sthūlagudamuṣkasevanīśukramūtravāhinīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘…mūtravahānāṃ’ iti pā.</note> nāḍī(lī)nāṃ madhye mūtradhāro'mbuvahānāṃ sarvasrotasāmudadhirivāpagānāṃ pratiṣṭhā <note place="foot" type="variant" n="6">‘pratiṣṭhitaḥ’ iti pā.</note>, bahubhiśca tanmūlairmarmasañjñakaiḥ srotobhirgaganamiva dinakarakarairvyāptamidaṃ śarīram||4||</seg> <seg type="unit" n="5">teṣāṃ trayāṇāmanyatamasyāpi bhedādāśveva śarīrabhedaḥ syāt, āśrayanāśādāśritasyāpi vināśaḥ; tadupaghātāttu <note place="foot" type="variant" n="7">‘tadupatāpāttu’ iti pā.</note> ghorataravyādhiprādurbhāvaḥ; tasmādetāni viśeṣeṇa rakṣyāṇi bāhyābhighādvātādibhyaśca||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra hṛdyabhihate kāsaśvāsabalakṣayakaṇṭhaśoṣaklomākarṣaṇajihvānirgamamukhatāluśoṣāpasmāronmādapralāpacittanāśādayaḥ syuḥ; śirasyabhihate manyāstambhārditacakṣurvibhramamohodveṣṭanaceṣṭānāśakāsaśvāsahanugrahamūkagadgadatvākṣinimīlana- gaṇḍaspandanajṛmbhaṇalālāsrāvasvarahānivadanajihmatvādīni, bastau tu vātamūtravarconigrahavaṅkṣaṇamehanabastiśūlakuṇḍalodāvartagulmānilāṣṭhīlopastambhanābhikukṣigudaśroṇigrahādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘…gulmabradhnānila…’ iti pā.</note>; vātādyupasṛṣṭānāṃ tveṣāṃ liṅgāni cikitsite sakriyāvidhīnyuktāni||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kintvetāni viśeṣato'nilādrakṣyāṇi, anilo hi pittakaphasamudīraṇe hetuḥ prāṇamūlaṃ ca, sa bastikarmasādhyatamaḥ, tasmānna bastisamaṃ kiñcit karma marmaparipālanamasti| tatra ṣaḍāsthāpanaskandhān vimāne dvau cānuvāsanaskandhāviha ca vihitān bastīn buddhyā vicārya mahāmarmaparipālanārthaṃ prayojayedvātavyādhicikitsāṃ ca||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">bhūyaśca <note place="foot" type="variant" n="14">‘bhūyaśca hṛdyupasṛṣṭe vātena hiṅgucūrṇalavaṇānāmanyatamacūrṇasaṃyuktāṃ peyāṃ mātuluṅgarasenānyena vā'mlena hṛdyena vā pāyayet’ iti pā.</note> hṛdyupasṛṣṭe hiṅgucūrṇaṃ lavaṇānāmanyatamacūrṇasaṃyuktaṃ mātuluṅgasya <note place="foot" type="variant" n="15">‘mātuluṅgarasenājyena vā bilvādisthirādipañcamūlarasasiddhā yavāgūḥ’ iti pā.</note> rasenānyena vā'mlena hṛdyena vā pāyayet, sthirādipañcamūlīrasaḥ saśarkaraḥ pānārthaṃ, bilvādipañcamūlarasasiddhā ca yavāgūḥ, hṛdrogavihitaṃ ca karma; mūrdhni tu vātopasṛṣṭe'bhyaṅgasvedanopanāhasnehapānanastaḥkarmāvapīḍanadhūmādīni; bastau tu kumbhīsvedaḥ, vartayaḥ, śyāmādibhirgomūtrasiddho nirūhaḥ, bilvādibhiśca surāsiddhaḥ, śarakāśekṣudarbhagokṣurakamūlaśṛtakṣīraiśca <note place="foot" type="variant" n="16">‘…śṛtakṣīraṃ ca’ iti pā.</note> trapusairvārukharāśvābījayavarṣabhakavṛddhikalkito nirūhaḥ, pītadārusiddhatailenānuvāsanaṃ, tailvakaṃ ca sarpirvirekārthaṃ, śatāvarīgokṣurakabṛhatīkaṇṭakārikāguḍūcīpunarnavośīramadhukadvisārivālodhraśreyasīkuśakāśamūlakaṣāyakṣīracaturguṇaṃ balāvṛṣarṣabhakakharāśvopakuñcikāvatsakatrapusairvārubījaśitivārakamadhukavacāśatapuṣpāśmabhedakavarṣābhūmadanaphalakalkasiddhaṃ tailamuttarabastirnirūho vā śuddhasnigdhasvinnasya bastiśūlamūtravikārahara iti||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">bhavanti cātra ślokāḥ- hṛdaye mūrdhni bastau ca nṛṇāṃ prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ| tasmātteṣāṃ sadā yatnaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘yatnāt kurvīta paripālanam|’ iti pā.</note> kurvīta paripālane||9||</seg> <seg type="unit" n="10">ābādhavarjanaṃ nityaṃ svasthavṛttānuvartanam| utpannārtivighātaśca marmaṇāṃ paripālanam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ata urdhvaṃ vikārā ye trimarmīye cikitsite| na proktā marmajāsteṣāṃ kāṃścidvakṣyāmi sauṣadhān||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kruddhaḥ svaiḥ kopanairvāyuḥ sthānādūrdhvaṃ prapadyate| pīḍayan hṛdayaṃ gatvā śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan||12||</seg> <seg type="unit" n="13">dhanurvannamayedgātrāṇyākṣipenmohayettathā| (namayeccākṣipeccāṅgānyucchvāsaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> niruṇaddhi ca)| kṛcchreṇa cāpyucchvasiti stabdhākṣo'tha nimīlakaḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘ucchvasiti ca kṛcchreṇa stabdhākṣo'thānimīlanaḥ’ iti pā.</note>||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kapota iva kūjecca niḥsañjñaḥ so'patantrakaḥ| dṛṣṭiṃ saṃstambhya sañjñāṃ ca hatvā kaṇṭhena kūjati||14||</seg> <seg type="unit" n="15">hṛdi mukte naraḥ svāsthyaṃ yāti mohaṃ vṛte punaḥ| vāyunā dāruṇaṃ prāhureke tamapatānakam||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śvasanaṃ kaphavātābhyāṃ ruddhaṃ tasya <note place="foot" type="variant" n="24">‘śvasanaḥ kaphavātābhyāṃ ruddhastaṃ ca’ iti pā.</note> vimokṣayet| tīkṣṇaiḥ pradhamanaiḥ sañjñāṃ tāsu muktāsu vindati||16||</seg> <seg type="unit" n="17">maricaṃ śigrubījāni viḍaṅgaṃ ca phaṇijjhakam| etāni sūkṣmacūrṇāni dadyācchīrṣavirecanam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">tumburūṇyabhayā <note place="foot" type="variant" n="25">‘hiṅgu tumburu pathyā ca’ iti pā.</note> hiṅgu pauṣkaraṃ lavaṇatrayam| yavakvāthāmbunā peyaṃ hṛdgrahe cāpatantrake <note place="foot" type="variant" n="26">‘hṛtpārśvārtyapatantrake’ iti pā.</note>||18||</seg> <seg type="unit" n="19">hiṅgvamlavetasaṃ śuṇṭhīṃ sasauvarcaladāḍimam| pibedvātakaphaghnaṃ ca karma hṛdroganuddhitam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śodhanā <note place="foot" type="variant" n="27">‘śodhane’ iti pā.</note> bastayastīkṣṇā na hitāstasya kṛtsnaśaḥ| sauvarcalābhayāvyoṣaiḥ siddhaṃ tasmai ghṛtaṃ hitam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">madhurasnigdhagurvannasevanāccintanācchramāt <note place="foot" type="variant" n="28">‘…gurvamla…’ iti pā.</note><note place="foot" type="variant" n="29">‘…dbhayāt’ iti pā.</note>| śokādvyādhyanuṣaṅgācca vāyunodīritaḥ kaphaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">yadā'sau samavaskandya hṛdayaṃ hṛdayāśrayān| samāvṛṇoti jñānādīṃstadā tandropajāyate||22||</seg> <seg type="unit" n="23">hṛdaye vyākulībhāvo vākceṣṭendriyagauravam| manobuddhyaprasādaśca tandrāyā lakṣaṇaṃ matam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kaphaghnaṃ tatra kartavyaṃ śodhanaṃ śamanāni ca| vyāyāmo raktamokṣaśca bhojyaṃ ca kaṭutiktakam||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">mūtraukasādo <note place="foot" type="variant" n="30">‘mūtraikasādo’ iti pā.</note> jaṭharaṃ kṛcchramutsaṅgasaṅkṣayau| mūtrātīto'nilāṣṭhīlā vātabastyuṣṇamārutau||25||</seg> <seg type="unit" n="26">vātakuṇḍalikā granthirviḍghāto bastikuṇḍalam| trayodaśaite mūtrasya doṣāstām~lliṅgataḥ śṛṇu||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">pittaṃ kapho dvāvapi <note place="foot" type="variant" n="31">‘dvayaṃ vā'pi’ iti pā.</note> vā bastau saṃhanyate yadā| mārutena tadā mūtraṃ raktaṃ pītaṃ ghanaṃ sṛjet||27||</seg> <seg type="unit" n="28">sadāhaṃ śvetasāndraṃ vā sarvairvā lakṣaṇairyutam| mūtraukasādaṃ <note place="foot" type="variant" n="32">‘mūtraikasādaṃ’ iti pā.</note> taṃ vidyāt pittaśleṣmaharairjayet||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">vidhāraṇāt pratihataṃ vātodāvartitaṃ yadā| pūrayatyudaraṃ mūtraṃ tadā tadanimittaruk||29||</seg> <seg type="unit" n="30">apaktimūtraviṭsaṅgaistanmūtrajaṭharaṃ vadet| mūtravairecanīṃ tatra cikitsāṃ samprayojayet||30||</seg> <seg type="unit" n="31">hiṅgudviruttaraṃ cūrṇaṃ trimarmīye prakīrtitam| hanyānmūtrodarānāhamādhmānaṃ <note place="foot" type="variant" n="33">‘hanyānmūtrādisaṅghātaṃ vyādhiṃ ca gudameḍhrayoḥ’ iti pā.</note> gudameḍhrayoḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">mūtritasya vyavāyāttu reto vātoddhataṃ cyutam| pūrvaṃ mūtrasya paścādvā sravet kṛcchraṃ taducyate||32||</seg> <seg type="unit" n="33">khavaiguṇyānilākṣepaiḥ kiñcinmūtraṃ ca tiṣṭhati| maṇisandhau sravet paścāttadarugvā'tha cātiruk||33||</seg> <seg type="unit" n="34">mūtrotsaṅgaḥ sa vicchinnamuccheṣaguruśephasaḥ <note place="foot" type="variant" n="34">‘taccheṣaguruśephasaḥ’ iti pā.</note>| vātākṛtirbhavedvātānmūtre śuṣyati saṅkṣayaḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">ciraṃ dhārayato mūtraṃ tvarayā na pravartate| mehamānasya mandaṃ vā mūtrātītaḥ sa ucyate||35||</seg> <seg type="unit" n="36">ādhmāpayan bastigudaṃ ruddhvā vāyuścalonnatām| kuryāttīvrārtimaṣṭhīlāṃ mūtraviṇmārgarodhinīm||36||</seg> <seg type="unit" n="37">mūtraṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘mūtramādhārayedvastau’ iti pā.</note> dhārayato bastau vāyuḥ kruddho vidhāraṇāt| mūtrarodhārtikaṇḍūbhirvātabastiḥ sa ucyate||37||</seg> <seg type="unit" n="38">uṣmaṇā soṣmakaṃ mūtraṃ śoṣayan raktapītakam| uṣṇavātaḥ sṛjet kṛcchrādbastyupasthārtidāhavān||38||</seg> <seg type="unit" n="39">gatisaṅgādudāvṛttaḥ sa mūtrasthānamārgayoḥ| mūtrasya viguṇo vāyurbhagnavyāviddhakuṇḍalī||39||</seg> <seg type="unit" n="40">mūtraṃ vihanti saṃstambhabhaṅgagauravaveṣṭanaiḥ| tīvraruṅmūtraviṭsaṅgairvātakuṇḍaliketi sā||40||</seg> <seg type="unit" n="41">raktaṃ vātakaphādduṣṭaṃ bastidvāre sudāruṇam| granthiṃ kuryāt sa kṛcchreṇa sṛjenmūtraṃ tadāvṛtam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">aśmarīsamaśūlaṃ taṃ raktagranthiṃ pracakṣate| rūkṣadurbalayorvātenodāvṛttaṃ śakṛdyadā||42||</seg> <seg type="unit" n="43">mūtrasrotaḥ prapadyeta viṭsaṃsṛṣṭaṃ tadā naraḥ| viḍgandhaṃ mūtrayet kṛcchrādviḍvighātaṃ vinirdiśet||43||</seg> <seg type="unit" n="44">drutādhvalaṅghanāyāsādabhighātāt prapīḍanāt| svasthānādvastirudvṛttaḥ sthūlastiṣṭhati garbhavat||44||</seg> <seg type="unit" n="45">śūlaspandanadāhārto binduṃ binduṃ sravatyapi| pīḍitastu sṛjeddhārāṃ saṃstambhodveṣṭanārtimān||45||</seg> <seg type="unit" n="46">bastikuṇḍalamāhustaṃ ghoraṃ śastraviṣopamam| pavanaprabalaṃ prāyo durnivāramabuddhibhiḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tasmin pittānvite dāhaḥ śūlaṃ mūtravivarṇatā| śleṣmaṇā gauravaṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘cāvṛte’ iti pā.</note> śophaḥ snigdhaṃ mūtraṃ ghanaṃ sitam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">śleṣmaruddhabilo bastiḥ pittodīrṇo na sidhyati| avibhrāntabilaḥ sādhyo na tu yaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ||48||</seg> syādvastau kuṇḍalībhūte hṛnmohaḥ <note place="foot" type="variant" n="37">‘tṛṇmohaḥ’ iti pā.</note> śvāsa eva ca|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">doṣādhikyamavekṣyaitān mūtrakṛcchraharairjayet||49||</seg> bastimuttarabastiṃ ca sarveṣāmeva dāpayet|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">puṣpanetraṃ tu haimaṃ syācchlakṣṇamauttarabastikam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">jātyaśvahanavṛntena <note place="foot" type="variant" n="39">‘jātīpuṣpasya vṛntena’ iti pā.</note> samaṃ gopucchasaṃsthitam| raupyaṃ vā sarṣapacchidraṃ dvikarṇaṃ dvādaśāṅgulam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">tenājabastiyuktena snehasyārdhapalaṃ nayet| yathāvayoviśeṣeṇa snehamātrāṃ vikalpya vā||52||</seg> <seg type="unit" n="53">snātasya bhuktabhaktasya rasena payasā'pi vā| sṛṣṭaviṇmūtravegasya <note place="foot" type="variant" n="40">‘visṛṣṭavarcomūtrasya’ iti pā.</note> pīṭhe jānusame mṛdau||53||</seg> <seg type="unit" n="54">ṛjoḥ sukhopaviṣṭasya hṛṣṭe meḍhre ghṛtāktayā| śalākayā'nviṣya gatiṃ yadyapratihatā vrajet||54||</seg> <seg type="unit" n="55">tataḥ śephaḥpramāṇena puṣpanetraṃ praveśayet| gudavanmūtramārgeṇa praṇayedanu sevanīm||55||</seg> <seg type="unit" n="56">hiṃsyādatigataṃ <note place="foot" type="variant" n="41">‘hiṃsyādbastigataṃ’ iti pā.</note> bastimūne sneho na gacchati| sukhaṃ prapīḍya niṣkampaṃ niṣkarṣennetrameva ca||56||</seg> <seg type="unit" n="57">pratyāgate dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ ca pradāpayet| anāgacchannupekṣyastu rajanīvyuṣitasya ca||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">pippalīlavaṇāgāradhūmāpāmārgasarṣapaiḥ| vārtākurasanirguṇḍīśampākaiḥ sasahācaraiḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">mūtrāmlapiṣṭaiḥ saguḍairvartiṃ kṛtvā praveśayet| agre tu sarṣapākārāṃ paścārdhe māṣasammitām||59||</seg> <seg type="unit" n="60">netradīrghāṃ ghṛtābhyaktāṃ sukumārāmabhaṅgurām| netravanmūtranāḍyāṃ tu pāyau cāṅguṣṭhasammitām||60||</seg> <seg type="unit" n="61">snehe pratyāgate tābhyāmānuvāsaniko vidhiḥ| parihāraśca savyāpat sasamyagdattalakṣaṇaḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">strīṇāmārtavakāle tu pratikarma tadācaret| garbhāsanā sukhaṃ snehaṃ tadā''datte hyapāvṛtā||62||</seg> <seg type="unit" n="63">garbhaṃ <note place="foot" type="variant" n="43">ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> yonistadā śīghraṃ jite gṛhṇāti mārute| bastijeṣu vikāreṣu yonivibhraṃśajeṣu ca||63||</seg> <seg type="unit" n="64">yoniśūleṣu tīvreṣu yonivyāpatsvasṛgdare| aprasravati mūtre ca binduṃ binduṃ sravatyapi||64||</seg> vidadhyāduttaraṃ bastiṃ yathāsvauṣadhasaṃskṛtam <note place="foot" type="variant" n="44">‘yathāsvauṣadhamiśritam’ iti pā.</note>|65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">puṣpanetrapramāṇaṃ tu pramadānāṃ daśāṅgulam||65||</seg> <seg type="unit" n="66">mūtrasrotaḥparīṇāhaṃ mudgasroto'nuvāhi <note place="foot" type="variant" n="46">‘mudgasrotonupāti ca’ iti pā.</note> ca| apatyamārge nārīṇāṃ vidheyaṃ caturaṅgulam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">dvyaṅgulaṃ mūtramārge tu bālāyāstvekamaṅgulam| uttānāyāḥ śayānāyāḥ samyak saṅkocya sakthinī||67||</seg> <seg type="unit" n="68">athāsyāḥ praṇayennetramanuvaṃśagataṃ sukham| dvistriścaturiti snehānahorātreṇa yojayet||68||</seg> <seg type="unit" n="69">bastau <note place="foot" type="variant" n="47">‘bastiṃ bastau praṇīte ca vartiścānantarā bhavet’ iti pā.</note>, bastau praṇīte ca vartiḥ pīnatarā bhavet| trirātraṃ karma kurvīta snehamātrāṃ vivardhayet||69||</seg> anenaiva vidhānena karma kuryāt punastryahāt|70|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">ataḥ śirovikārāṇāṃ kaścidbhedaḥ pravakṣyate||70||</seg> <seg type="unit" n="71">raktapittānilā duṣṭāḥ śaṅkhadeśe vimūrcchitāḥ| tīvrarugdāharāgaṃ hi śophaṃ kurvanti dāruṇam||71||</seg> <seg type="unit" n="72">sa śiro viṣavadvegī nirudhyāśu galaṃ tathā| trirātrājjīvitaṃ <note place="foot" type="variant" n="49">‘śaṅkhako'gninibhaḥ kṣipraṃ vināśayati mānavam’ iti pā.</note> hanti śaṅkhako nāma <note place="foot" type="variant" n="50">‘nāmataḥ param’ iti pā.</note> nāmataḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">paraṃ <note place="foot" type="variant" n="51">‘jīvettryahaṃ cedbhaiṣajyaṃ pratyākhyāya samācaret’ iti pā.</note> tryahājjīvati cet pratyākhyāyācaret kriyām| śirovirekasekādi sarvaṃ vīsarpanucca yat||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">rūkṣātyadhyaśanāt <note place="foot" type="variant" n="52">‘rūkṣāśanādadhyaśanāt prāgvātasya ca sevanāt’ iti pā.</note> pūrvavātāvaśyāyamaithunaiḥ| vegasandhāraṇāyāsavyāyāmaiḥ kupito'nilaḥ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">kevalaḥ sakapho vā'rdhaṃ <note place="foot" type="variant" n="53">‘vā'pi gṛhītvā'rdhaṃ śiro balī’ iti pā.</note> gṛhītvā śirasastataḥ| manyābhrūśaṅkhakarṇākṣilalāṭārdhe'tivedanām||75||</seg> <seg type="unit" n="76">śastrāraṇinibhāṃ kuryāttīvrāṃ so'rdhāvabhedakaḥ| nayanaṃ vā'thavā śrotramativṛddho vināśayet||76||</seg> <seg type="unit" n="77">catuḥsnehottamā mātrā śiraḥkāyavirecanam| nāḍīsvedo ghṛtaṃ jīrṇaṃ bastikarmānuvāsanam||77||</seg> <seg type="unit" n="78">upanāhaḥ śirobastirdahanaṃ cātra śasyate| pratiśyāye śiroroge yaccoddiṣṭaṃ cikitsitam||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">sandhāraṇādajīrṇādyairmastiṣkaṃ raktamārutau| duṣṭau dūṣayatastacca duṣṭaṃ tābhyāṃ vimūrcchitam||79||</seg> <seg type="unit" n="80">sūryodayeṃ'śusantāpāddravaṃ <note place="foot" type="variant" n="54">‘…draktaṃ viṣyandayecchanaiḥ’ iti pā.</note> viṣyandate śanaiḥ| tato dine śiraḥśūlaṃ dinavṛddhyā vivardhate||80||</seg> <seg type="unit" n="81">dinakṣaye tataḥ styāne mastiṣke sampraśāmyati| sūryāvartaḥ sa tatra syāt sarpirauttarabhaktikam||81||</seg> <seg type="unit" n="82">śiraḥkāyavirekau ca mūrdhnā trisnehadhāraṇam <note place="foot" type="variant" n="55">‘tu snehadhāraṇam’ iti pā.</note>| jāṅgalairupanāhaśca ghṛtakṣīraiśca secanam <note place="foot" type="variant" n="56">‘nāvanam’ iti pā.</note>||82||</seg> <seg type="unit" n="83">barhitittirilāvādiśṛtakṣīrotthitaṃ ghṛtam| syānnāvanaṃ jīvanīyakṣīrāṣṭaguṇasādhitam||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">(upavāsātiśokātirūkṣaśītālpabhojanaiḥ <note place="foot" type="variant" n="58">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate</note> )| duṣṭā doṣāstrayo manyāpaścādghāṭāsu <note place="foot" type="variant" n="59">‘manyāṃ paścādghāṭāsu’ iti pā.</note> vedanām||84||</seg> <seg type="unit" n="85">tīvrāṃ kurvanti sā <note place="foot" type="variant" n="60">‘nāsākṣibhrūśaṅkheṣvavatiṣṭhate’ iti pā.</note> cākṣibhrūśaṅkheṣvavatiṣṭhate| spandanaṃ gaṇḍapārśvasya netrarogaṃ hanugraham||85||</seg> <seg type="unit" n="86">so'nantavātastaṃ hanyāt sirārkāvartanāśanaiḥ| vāto rūkṣādibhiḥ kruddhaḥ śiraḥkampamudīrayet||86||</seg> <seg type="unit" n="87">tatrāmṛtābalārāsnāmahāśvetāśvagandhakaiḥ| snehasvedādi vātaghnaṃ śastaṃ nasyaṃ ca tarpaṇam||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">nastaḥkarma ca kurvīta śirorogeṣu śāstravid| dvāraṃ hi śiraso nāsā tena tad vyāpya hanti tān||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">nāvanaṃ cāvapīḍaśca dhmāpanaṃ dhūma eva ca| pratimarśaśca vijñeyaṃ nastaḥkarma tu pañcadhā||89||</seg> <seg type="unit" n="90">snehanaṃ śodhanaṃ caiva dvividhaṃ nāvanaṃ smṛtam| śodhanaḥ stambhanaśca syādavapīḍo dvidhā mataḥ <note place="foot" type="variant" n="61">‘ca saḥ’ iti pā.</note>||90||</seg> <seg type="unit" n="91">cūrṇasyādhmāpanaṃ taddhi dehasrotoviśodhanam <note place="foot" type="variant" n="62">‘dehaśleṣmaviśodhanam’ iti pā.</note>| vijñeyastrividho dhūmaḥ prāguktaḥ śamanādikaḥ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">pratimarśo bhavet sneho nirdoṣa ubhayārthakṛt| evaṃ tadrecanaṃ karma tarpaṇaṃ śamanaṃ tridhā||92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">stambhasuptigurutvādyāḥ ślaiṣmikā ye śirogadāḥ| śirovirecanaṃ teṣu nastaḥkarma praśasyate||93||</seg> <seg type="unit" n="94">ye ca vātātmakā rogāḥ śiraḥkampārditādayaḥ| śirasastarpaṇaṃ teṣu nastaḥkarma praśasyate <note place="foot" type="variant" n="63">‘pracakṣate’ iti pā.</note>||94||</seg> <seg type="unit" n="95">raktapittādirogeṣu śamanaṃ nasyamiṣyate| dhmāpanaṃ dhūmapānaṃ ca tathā yogyeṣu śasyate <note place="foot" type="variant" n="64">‘kārayet’ iti pā.</note>||95||</seg> (doṣādikaṃ <note place="foot" type="variant" n="65">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate</note> samīkṣyaiva bhiṣak samyak ca kārayet)|96|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">phalādibheṣajaṃ proktaṃ śiraso yadvirecanam||96||</seg> <seg type="unit" n="97">taccūrṇaṃ kalpayettena pacet snehaṃ virecanam| yaduktaṃ madhuraskandhe bheṣajaṃ tena tarpaṇam||97||</seg> sādhayitvā bhiṣak snehaṃ nastaḥ kuryādvidhānavit|98|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">prāksūrye madhyasūrye vā prākkṛtāvaśyakasya ca||98||</seg> <seg type="unit" n="99">uttānasya śayānasya śayane svāstṛte sukham| pralambaśirasaḥ kiñcit kiñcit pādonnatasya ca||99||</seg> <seg type="unit" n="100">dadyānnāsāpuṭe snehaṃ tarpaṇaṃ buddhimān bhiṣak| anavākśiraso nasyaṃ na śiraḥ pratipadyate||100||</seg> <seg type="unit" n="101">atyavākśiraso nasyaṃ mastuluṅge'vatiṣṭhati| ata evaṃśayānasya śuddhyarthaṃ svedayecchiraḥ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">saṃsvedya nāsāmunnamya vāmenāṅguṣṭhaparvaṇā| hastena dakṣiṇenātha kuryādubhayataḥ samam||102||</seg> <seg type="unit" n="103">praṇāḍyā picunā vā'pi nastaḥsnehaṃ yathāvidhi| kṛte ca svedayedbhūya ākarṣecca punaḥ punaḥ||103||</seg> <seg type="unit" n="104">taṃ snehaṃ śleṣmaṇā sākaṃ <note place="foot" type="variant" n="66">‘sārdhaṃ yathā’ iti pā.</note> tathā sneho na tiṣṭhati| svedenotkleśitaḥ śleṣmā nastaḥkarmaṇyupasthitaḥ <note place="foot" type="variant" n="67">‘nastaḥ karmaṇyuraḥ sthitaḥ’ iti pā.</note>||104||</seg> <seg type="unit" n="105">bhūyaḥ snehasya śaityena śirasi styāyate <note place="foot" type="variant" n="68">‘śyāyate punaḥ’ iti pā.</note> tataḥ| śrotramanyāgalādyeṣu vikārāya sa kalpate||105||</seg> <seg type="unit" n="106">tato nastaḥkṛte dhūmaṃ pibet kaphavināśanam <note place="foot" type="variant" n="69">‘kaphaviśodhanam’ pā.</note>| hitānnabhuṅnivātoṣṇasevī syānniyatendriyaḥ||106||</seg> <seg type="unit" n="107">vidhireṣo'vapīḍasya kāryaḥ pradhmāpanasya tu| tat ṣaḍaṅgulayā <note place="foot" type="variant" n="70">‘ṣaḍaṅgulyā'thavā’ pā.</note> nāḍyā dhameccūrṇaṃ mukhena tu||107||</seg> <seg type="unit" n="108">viriktaśirasaṃ tūṣṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="71">‘taptaṃ’ iti pā.</note> pāyayitvā'mbu bhojayet| laghu triṣvaviruddhaṃ ca nivātasthamatandritaḥ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">virekaśuddho doṣasya kopanaṃ yasya sevate| sa doṣo vicaraṃstatra karoti svān gadān bahūn||109||</seg> <seg type="unit" n="110">yathāsvaṃ vihitāṃ teṣu kriyāṃ kuryādvicakṣaṇaḥ| akālakṛtajātānāṃ rogāṇāmanurūpataḥ||110||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">ajīrṇe <note place="foot" type="variant" n="72">‘ajīrṇe bhuktabhakte ca toyapīte'tha durdine’ iti pā.</note> bhojane bhukte toye pīte'tha durdine| pratiśyāye nave snāte <note place="foot" type="variant" n="73">‘styāne snehapīte'nuvāsite’ iti pā.</note> snehapāne'nuvāsane||111||</seg> <seg type="unit" n="112">nāvanaṃ snehanaṃ rogān karoti ślaiṣmikān bahūn| tatra śleṣmaharaḥ sarvastīkṣṇoṣṇādirvidhirhitaḥ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">kṣāme virecite garbhe vyāyāmābhihate tṛṣi| vāto rūkṣeṇa nasyena kruddhaḥ svāñjanayedgadān||113||</seg> <seg type="unit" n="114">tatra vātaharaḥ sarvo vidhiḥ snehanabṛṃhaṇaḥ| svedādiḥ, syādghṛtaṃ kṣīraṃ <note place="foot" type="variant" n="74">‘jīrṇe’ iti pā.</note> garbhiṇyāstu viśeṣataḥ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">jvaraśokātitaptānāṃ timiraṃ madyapasya tu| rūkṣaiḥ śītāñjanairlepaiḥ puṭapākaiśca sādhayet <note place="foot" type="variant" n="75">‘śodhayet’ iti pā.</note>||115||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">snehanaṃ śodhanaṃ caiva dvividhaṃ nāvanaṃ <note place="foot" type="variant" n="77">‘nasyamucyate’ iti pā.</note> matam| pratimarśastu nasyārthaṃ karoti na ca doṣāvān||116||</seg> <seg type="unit" n="117">nastaḥ snehāṅguliṃ dadyāt prātarniśi ca sarvadā| na cocchiṅghedarogāṇāṃ pratimarśaḥ sa dārḍhyakṛt||117||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">tatra ślokau- trīṇi yasmāt pradhānāni marmāṇyabhihateṣu ca| teṣu liṅgaṃ cikitsāṃ ca rogabhedāśca sauṣadhāḥ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">vidhiruttarabasteśca nastaḥkarmavidhistathā| savyāpadbheṣajaṃ siddhau marmākhyāyāṃ prakīrtitam||119||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne trimarmīyasiddhirnāma navamo'dhyāyaḥ||9||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="ca.8.10">
          <head>bastisiddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto bastisiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreya||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">siddhānāṃ bastīnāṃ śastānāṃ teṣu teṣu rogeṣu| śṛṇvagniveśa ! gadataḥ siddhiṃ siddhipradāṃ bhiṣajām||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">baladoṣakālarogaprakṛtīḥ pravibhajya yojitāḥ samyak svaiḥ svairauṣadhavargaiḥ svān svān <note place="foot" type="variant" n="1">‘tān tān’ iti pā.</note> rogānniyacchanti||4||</seg> <seg type="unit" n="5">karmānyadbastisamaṃ na vidyate śīghrasukhaviśodhitvāt| āśvapatarpaṇatarpaṇayogācca niratyayatvācca||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">satyapi doṣaharatve kaṭutīkṣṇoṣṇādi bheṣajādānāt| duḥkhodgārotkleśāhṛdyatvakoṣṭharujā vireke syuḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">avirecyau śiśuvṛddhau tāvaprāptaprahīnadhātubalau| āsthāpanameva tayoḥ sarvārthakṛduttamaṃ karma||7||</seg> balavarṇaharṣamārdavagātrasnehānnṛṇāṃ dadātyāśu|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">anuvāsanaṃ nirūhaścottarabastiśca sa trividhaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">śākhāvātārtānāṃ sakuñcitastabdhabhagnarugṇānām <note place="foot" type="variant" n="3">‘… stabdhabhagnasandhīnām’ iti pā.</note>| viṭsaṅgādhmānāruciparikartirugādiṣu ca śastaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">uṣṇārtānāṃ śītāñchītārtānāṃ tathā sukhoṣṇāṃśca| tadyogyauṣadhayuktān bastīn santarkya <note place="foot" type="variant" n="4">‘sarvatra’ iti pā.</note> viniyujyāt||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">bastīnna bṛṃhaṇīyān dadyād <note place="foot" type="variant" n="5">‘vyādhiṣu yuñjyādviśodhanīyeṣu’ iti pā.</note> vyādhiṣu viśodhanīyeṣu| medasvino viśodhyā ye'pi narāḥ kuṣṭhamehārtāḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">na kṣīṇakṣatadurbalamūrcchitakṛśaśuṣkadehānām| yuñjādviśodhanīyān doṣanibaddhāyuṣo ye ca||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">vājīkaraṇe'sṛkpittayośca madhughṛtapayoyuktāḥ| śastāḥ satailamūtrāranālalavaṇāśca <note place="foot" type="variant" n="7">‘…lavaṇāḥ kaphāvṛte vāte’ iti pā.</note> kaphavāte||13||</seg> <seg type="unit" n="14">yuñjāddravyāṇi bastiṣvamlaṃ mūtraṃ payaḥ surāṃ kvāthān| avirodhāddhātūnāṃ rasayonitvācca jalamuṣṇam||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">suradāruśatāhvailākuṣṭhamadhukapippalīmadhusnehāḥ| ūrdhvānulomabhāgāḥ sasarṣapāḥ śarkarā lavaṇam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">āvāpā <note place="foot" type="variant" n="9">‘āvāpe bastīnāmataḥ prayojyāni teṣu tāni syuḥ’ iti pā.</note> bastīnāmatḥ prayojyāni yeṣu yāni syuḥ| yuktāni saha kaṣāyaistānyuttarataḥ pravakṣyāmi||16||</seg> <seg type="unit" n="17">cirajātakaṭhinabaleṣu vyādhiṣu tīkṣṇā viparyaye mṛdavaḥ| saprativāpakaṣāyā yojyāstvanuvāsananirūhāḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ardhaślokairataḥ siddhān nānāvyādhiṣu sarvaśaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘vargaśaḥ’ iti pā.</note>| bastīn vīryasamairbhāgairyathārhāloḍanāñchṛṇu||18||</seg> <seg type="unit" n="19">bilvo'gnimanthaḥ śyonākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalistathā| śālaparṇī pṛśniparṇī bṛhatyau vardhamānakaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">yavāḥ kulatthāḥ kolāni sthirā ceti trayo'nile| śasyante sacatuḥsnehāḥ piśitasya rasānvitāḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">nalavañjulavānīraśatapatrāṇi śaivalam| mañjiṣṭhā sārivā'nantā payasyā madhuyaṣṭikā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">candanaṃ padmakośīraṃ tuṅgaṃ te paittike trayaḥ| saśarkarākṣaudraghṛtāḥ sakṣīrā bastayo hitāḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">arkastathaiva cālarka ekāṣṭhīlā punarnavā| haridrā triphalā mustaṃ pītadāru kuṭannaṭam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">pippalyaścitrakaśceti trayaste śleṣmarogiṣu <note place="foot" type="variant" n="11">‘kapharogiṇām’ iti pā.</note>| sakṣārakṣaudragomūtrā nātisnehānvitā hitāḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavakavatsakāḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘dhāmārgakṣveḍavatsakāḥ’ iti pā.</note>| śyāmā ca triphalā <note place="foot" type="variant" n="13">‘trivṛtā’ iti pā.</note> caiva sthirā dantī dravantyapi||25||</seg> <seg type="unit" n="26">prakīryā codakīryā ca nīlinī kṣīriṇī tathā| saptalā śaṅkhinī lodhraṃ phalaṃ kampillakasya ca||26||</seg> <seg type="unit" n="27">catvāro mūtrasiddhāste pakvāśayaviśodhanāḥ| (vyastairapi samastaiśca caturyogā udāhṛtāḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> )||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">kākolī kṣīrakākolī mudgaparṇī <note place="foot" type="variant" n="15">‘pṛṣṭhaparṇī’ iti pā.</note> śatāvarī| vidārī madhuyaṣṭyāhvā śṛṅgāṭakakaśeruke||28||</seg> <seg type="unit" n="29">ātmaguptāphalaṃ māṣāḥ sagodhūmā yavāstathā| jalajānūpajaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘jāṅgalānūpajaṃ’ iti pā.</note> māṃsamityete śukramāṃsalāḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘māṃsamiti śukravivardhanāḥ’ iti pā.</note>||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">jīvantī cāgnimanthaśca dhātakīpuṣpavatsakau| pragrahaḥ khadiraḥ kuṣṭhaṃ śamī piṇḍītako yavāḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">priyaṅgū raktamūlī ca taruṇī svarṇayūthikā| vaṭādyāḥ kiṃśukaṃ lodhramiti sāṅgrāhikā matāḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">parisrāve <note place="foot" type="variant" n="18">‘payaḥ śṛtaṃ parisrāve’ iti pā.</note> śṛtaṃ kṣīraṃ savṛścīrapunarnavam| ākhuparṇikayā vā'pi taṇḍulīyakayuktayā||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">kālaṅkatakakāṇḍekṣudarbhapoṭagalekṣubhiḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘…darbhapoṭekṣuvālibhiḥ’ iti pā.</note>| dāhaghnaḥ saghṛtakṣīro dvitīyaścotpalādibhiḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">karbudārāḍhakīnīpavidulaiḥ kṣīrasādhitaiḥ| bastiḥ pradeyo bhiṣajā śītaḥ samadhuśarkaraḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">parikarte tathā vṛntaiḥ śrīparṇīkovidārajaiḥ| (deyo bastiḥ suvaidyaistu yathāvadviditakriyaiḥ <note place="foot" type="variant" n="20">ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> )||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">bastiḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘muṣṭiḥ’ iti pā.</note> śālmalivṛntānāṃ kṣīrasiddho ghṛtānvitaḥ| hitaḥ pravāhaṇe tadvadveṣṭaiḥ śālmalikasya ca||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">aśvāvarohikākākanāsārājakaśerukaiḥ| siddhāḥ kṣīre'tiyoge syuḥ kṣaudrāñjanaghṛtairyutāḥ||37||</seg> nyagrodhādyaiścaturbhiśca tenaiva vidhinā paraḥ|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">bṛhatī kṣīrakākolī pṛśniparṇī śatāvarī||38||</seg> <seg type="unit" n="39">kāśmaryabadarīdūrvāstathośīrapriyaṅgavaḥ| jīvādāne śṛtau kṣīre dvau ghṛtāñjanasaṃyutau||39||</seg> <seg type="unit" n="40">bastī pradeyau bhiṣajā śītau samadhuśarkarau| go'vyajāmahiṣīkṣīrairjīvanīyayutaistathā||40||</seg> <seg type="unit" n="41">śaśaiṇadakṣamārjāramahiṣāvyajaśoṇitaiḥ| sadyaskairmṛditairbastirjīvādāne praśasyate||41||</seg> <seg type="unit" n="42">madhūkamadhukadrākṣādūrvākāśmaryacandanaiḥ| tenaiva vidhinā bastirdeyaḥ sakṣaudraśarkaraḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">mañjiṣṭhāsārivānantāpayasyāmadhukaistathā| śarkarācandanadrākṣāmadhudhātrīphalotpalaiḥ| raktapitte, pramehe tu kaṣāyaḥ somavalkajaḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">gulmātisārodāvartastambhasaṅkucitādiṣu| sarvāṅgaikāṅgarogeṣu rogeṣvevaṃvidheṣu ca||44||</seg> <seg type="unit" n="45">yathāsvairauṣadhaiḥ siddhān bastīn dadyādvicakṣaṇaḥ| pūrvoktena vidhānena kurvan yogān pṛthagvidhān||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">tatra ślokāḥ- trikāstrayo'nilādīnāṃ catuṣkāścāpare trayaḥ| pakvāśayaviśuddhyarthaṃ vṛṣyāḥ sāṅgrāhikāstathā||46||</seg> <seg type="unit" n="47">parisrāve tathā dāhe parikarte pravāhaṇe| sātiyoge matau dvau dvau jīvādāne tathā trayaḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">dvau raktapitte mehe ca ekatriṃśacca sapta te| sulabhālpauṣadhakleśā bastayo guṇavattamāḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne bastisiddhirnāma daśamo'dhyāyaḥ||10||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="ca.8.11">
          <head>phalamātrāsiddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ phalamātrāsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">bhagavantamudārasattvadhīśrutivijñānasamṛddhamatrijam| phalabastivaratvaniścaye savivādā munayo'bhyupāgaman||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bhṛgukauśikakāpyaśaunakāḥ sapulastyāsitagautamādayaḥ| katamat pravaraṃ phalādiṣu smṛtamāsthāpanayojanāsviti||4||</seg> <seg type="unit" n="5">kaphapittaharaṃ varaṃ phaleṣvatha jīmūtakamāha śaunakaḥ| mṛduvīryatayā'bhinatti tacchakṛdityāha nṛpo'tha vāmakaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kaṭutumbamamanyatottamaṃ vamane doṣasamīraṇaṃ ca tat| tadavṛṣyamaśaityatīkṣṇatākaṭuraukṣyāditi gautamo'bravīt <note place="foot" type="variant" n="2">‘tadayogya…’ iti pā.</note>||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kaphapittanibarhaṇaṃ paraṃ sa ca dhāmārgavamityamanyata <note place="foot" type="variant" n="3">‘dhāmārgavameṣvamanyata’ iti, ‘dhāmārgavameva manyate’ iti ca pā.</note>| tadamanyata vātalaṃ punarbaḍiśo glānikaraṃ balāpaham||7||</seg> <seg type="unit" n="8">kuṭajaṃ praśaśaṃsa cottamaṃ na balaghnaṃ kaphapittahāri ca| ativijjalamaurdhvabhāgikaṃ pavanakṣobhi ca kāpya āha tat||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kṛtavedhanamāha vātalaṃ kaphapittaṃ prabalaṃ harediti| tadasādhviti bhadraśaunakaḥ kaṭukaṃ cātibalaghnamityapi||9||</seg> <seg type="unit" n="10">iti tadvacanāni hetubhiḥ suvicitrāṇi niśamya buddhimān <note place="foot" type="variant" n="4">‘tuṣṭimān’ iti pā.</note>| praśaśaṃsa phaleṣu niścayaṃ paramaṃ cātrisuto'bravīdidam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">phaladoṣaguṇān sarasvatī prati sarvairapi samyagīritā| na tu kiñcidadoṣanirguṇaṃ guṇabhūyastvamato vicintyate <note place="foot" type="variant" n="5">‘hi cintyate’ iti pā.</note>||11||</seg> <seg type="unit" n="12">iha kuṣṭhahitā garāgarī hitamikṣvāku tu mehine matam| kuṭajasya phalaṃ hṛdāmaye pravaraṃ koṭhaphalaṃ ca pāṇḍuṣu||12||</seg> <seg type="unit" n="13">udare kṛtavedhanaṃ hitaṃ, madanaṃ sarvagadāvirodhi tu| madhuraṃ sakaṣāyatiktakaṃ tadarūkṣaṃ sakaṭūṣṇavijjalam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kaphapittahṛdāśukāri cāpyanapāyaṃ pavanānulomi ca| phalanāma viśeṣatastvato labhate'nyeṣu phaleṣu satsvapi||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">guruṇeti vacasyudāhṛte munisaṅghena ca pūjite tataḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘tathā’ iti pā.</note>| praṇipatya mudā samanvitaḥ sahitaḥ śiṣyagaṇo'nupṛṣṭavān||15||</seg> <seg type="unit" n="16">sarvakarmaguṇakṛdguruṇokto bastirūrdhvamatha naiti nābhitaḥ| nābhyadho gudamataḥ sa śarīrāt sarvataḥ kathamapohati doṣān <note place="foot" type="variant" n="8">‘rogān’ iti pā.</note>||16||</seg> <seg type="unit" n="17">tadgururabravīdidaṃ śarīraṃ tantrayate'nilaḥ saṅgavighātāt <note place="foot" type="variant" n="9">‘sarvavidhānāt’ iti pā.</note>| kevala eva doṣasahito vā svāśayagaḥ prakopamupayāti||17||</seg> <seg type="unit" n="18">taṃ pavanaṃ sapittakaphaviṭkaṃ śuddhikaro'nulomayati bastiḥ| sarvaśarīragaśca gadasaṅghastatpraśamāt praśāntimupayāti||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">athādhigamyārthamakhaṇḍitaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘athābhigamyārthamakhaṇḍikābhidho’ iti, ‘athābhigamyājamuṇḍikādhipo’ iti ca pā.</note> dhiyā gajoṣṭragośvāvyajakarma <note place="foot" type="variant" n="12">‘gajoṣṭragośvāvyajabastikarma’ iti pā.</note> roganut| apṛcchadenaṃ sa ca bastimabravīdvidhiṃ ca tasyāha punaḥ pracoditaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">ājoraṇau saumya gajoṣṭrayoḥ kṛte gavāśvayorbastimuśanti māhiṣam| ajāvikānāṃ tu jaradgavodbhavaṃ vadanti bastiṃ tadupāyacintakāḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">aratnimaṣṭādaśaṣoḍaśāṅgulaṃ tathaiva netraṃ hi daśāṅgulaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘sadaśāṅgulaṃ’ iti pā.</note> kramāt| gajoṣṭragośvāvyajabastisandhau caturthabhāgopanayaṃ hitaṃ vadet <note place="foot" type="variant" n="14">‘caturthabhāge kṛtakarṇikaṃ vadet’ iti pā.</note>||21||</seg> <seg type="unit" n="22">prasthastvajāvyorhi <note place="foot" type="variant" n="15">‘ajāviṣu prasthamitaṃ nirūhaṇe kharādiṣu dvistriguṇaṃ gavāśvayoḥ| nirūha uṣṭrasya bhaveddvirāḍhako gajasya tu dvirhyanuvāsane'ṣṭamaḥ’ iti| ‘ajāviṣu prasthamuśanti tadvidaḥ’ iti ca pā.</note> nirūhamātrā gavādiṣu dvitriguṇaṃ yathābalam| nirūhamuṣṭrasya tathā''ḍhakadvayaṃ gajasya vṛddhistvanuvāsane'ṣṭamaḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">kaliṅgakuṣṭhe madhukaṃ ca pippalī vacā śatāhvā madanaṃ rasāñjanam| hitāni sarveṣu guḍaḥ sasaindhavo dvipañcamūlaṃ ca vikalpanā tviyam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">gaje'dhikā'śvatthavaṭāśvakarṇakāḥ sakhādirapragrahaśālatālajāḥ| tathā ca parṇyau dhavaśigrupāṭalī madhūkasārāḥ sanikumbhacitrakāḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">palāśabhūtīkasurāhvarohiṇīkaṣāya uktastvadhiko gavāṃ hitaḥ| palāśadantīsuradārukattṛṇadravantya uktāsturagasya cādhikāḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">kharoṣṭrayoḥ pīlukarīrakhādirāḥ śamyākabilvādigaṇasya <note place="foot" type="variant" n="16">‘śamīśca bilvādigaṇasya’ iti pā.</note> ca cchadāḥ| ajāvikānāṃ triphalāparūṣakaṃ kapitthakarkandhu sabilvakolajam||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">athāgniveśaḥ satatāturān narān hitaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="17">‘hitaiśca’ iti pā.</note> papraccha gurustadāha ca| sadā''turāḥ śrotriyarājasevakāstathaiva veśyā saha paṇyajīvibhiḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">dvijo hi vedādhyayanavratāhnikakriyādibhirdehahitaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘śiṣyādhyayana…’ iti pā.</note> na ceṣṭate <note place="foot" type="variant" n="19">‘sevate’ iti pā.</note>| nṛpopasevī nṛpacittarakṣaṇāt parānurodhādbahucintanādbhayāt <note place="foot" type="variant" n="20">‘gurornirodhāt’ iti pā.</note>||28||</seg> <seg type="unit" n="29">nṛcittavartinyupacāratatparā mṛjābhi(vi)bhūṣāniratā paṇāṅganā| sadāsanādatyanubandhavikrayakrayādilobhādapi paṇyajīvinaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">sadaiva te hyāgataveganigrahaṃ samācarante <note place="foot" type="variant" n="21">‘samārabhante’ iti, ‘samāśrayante’ iti ca pā.</note> na ca kālabhojanam| akālanirhāravihārasevino bhavanti ye'nye'pi sadā''turāśca te||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">samīraṇaṃ vegavidhāraṇoddhataṃ vibandhasarvāṅgarujākaraṃ bhiṣak| samīkṣya teṣāṃ phalavartimāditaḥ sukalpitāṃ snehavatīṃ prayojayet||31||</seg> <seg type="unit" n="32">punarnavairaṇḍanikumbhacitrakān sadevadārutrivṛtānidigdhikān| mahānti mūlāni ca pañca yāni vipācya mūtre dadhimastusaṃyute||32||</seg> <seg type="unit" n="33">satailasarpirlavaṇaiśca pañcabhirvimūrcchitaṃ bastimatha prayojayet| nirūhitaṃ dhanvarasena bhojitaṃ nikumbhatailena tato'nuvāsayet||33||</seg> <seg type="unit" n="34">balāṃ sarāsnāṃ phalabilvacitrakān dvipañcamūlaṃ kṛtamālakāt <note place="foot" type="variant" n="22">‘kṛtamālakaṭphalam’ iti, ‘kṛtamālakotpale’ iti ca pā.</note> phalam| yavān kulatthāṃśca pacejjalāḍhake rasaḥ sa peṣyaistu kaliṅgakādibhiḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">satailasarpirguḍasaindhavo <note place="foot" type="variant" n="23">‘satailasarpirmadhusaindhavaḥ’ iti pā.</note> hitaḥ sadāturāṇāṃ balavarṇavardhanaḥ| tathā'nuvāsye madhukena sādhitaṃ phalena bilvena śatāhvayā'pi vā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">sajīvanīyastu raso'nuvāsane nirūhaṇe cālavaṇaḥ śiśorhitaḥ| na cānyadāśvaṅgabalābhivardhanaṃ nirūhabasteḥ śiśuvṛddhayoḥ param||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">tatra ślokaḥ- phalakarma bastivaratā netraṃ yadbastayo gavādīnām| satatāturāśca diṣṭāḥ phalamātrāyāṃ hitaṃ caiṣām||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne phalamātrāsiddhirnāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="ca.8.12">
          <head>uttarabastisiddhiḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta uttarabastisiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atha svalvāturaṃ vaidyaḥ saṃśuddhaṃ vamanādibhiḥ| durbalaṃ kṛśamalpāgniṃ muktasandhānabandhanam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">nirhṛtānilaviṇmūtrakaphapittaṃ kṛśāśayam| śūnyadehaṃ pratīkārāsahiṣṇuṃ paripālayet||4||</seg> <seg type="unit" n="5">yathā'ṇḍaṃ taruṇaṃ pūrṇaṃ tailapātraṃ yathaiva <note place="foot" type="variant" n="1">‘tathaiva ca’ iti pā.</note> ca| gopāla iva daṇḍī gāḥ sarvasmādapacāratḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">agnisandhukṣaṇārthaṃ tu pūrvaṃ peyādinā bhiṣak| rasottareṇopacaret krameṇa kramakovidaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">snigdhāmlasvāduhṛdyāni tato'mlalavaṇau rasau| svādutiktau tato bhūyaḥ kaṣāyakaṭukau tataḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">anyo'nyapratyanīkānāṃ rasānāṃ snigdharūkṣayoḥ| vyatyāsādupayogena prakṛtiṃ gamayedbhiṣak||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sarvakṣamo <note place="foot" type="variant" n="3">‘kṛtakramaḥ’ iti, ‘sarvakṣamo hyasaṃsargo’ iti, ‘balavān varṇavān sarvaratiḥ svaṅgaḥ sthirendriyaḥ| prasannātmā sarvasaho vijñeyaḥ prakṛtiṅgataḥ’ iti ca pā.</note> hyasaṃsargo ratiyuktaḥ sthirendriyaḥ| balavān sattvasampanno vijñeyaḥ prakṛtiṃ gataḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">etāṃ prakṛtimaprāptaḥ sarvavarjyāni varjayet| mahādoṣakarāṇyaṣṭāvimāni tu viśeṣataḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">uccairbhāṣyaṃ rathakṣobhamavicaṅkramaṇāsane| ajīrṇāhitabhojye ca divāsvapnaṃ samaithunam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">tajjā dehordhvasarvādhomadhyapīḍāmadoṣajāḥ| śleṣmajāḥ kṣayajāścaiva vyādhyaḥ syuryathākramam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">teṣāṃ vistarato liṅgamekaikasya ca bheṣajam| yathāvatsampravakṣyāmi siddhān bastīṃśca yāpanān||13||</seg> <seg type="unit" n="14">tatroccairbhāṣyātibhāṣyābhyāṃ śirastāpaśaṅkhakarṇanistodaśrotroparodhamukhatālukaṇṭhaśoṣataimiryapipāsājvaratamaka- hanugrahamanyāstambhaniṣṭhīvanoraḥpārśvaśūlasvarabhedahikkāśvāsādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘…niṣṭhīvanaśiraḥpārśvaśūla…’ iti pā.</note> syuḥ (1)| rathakṣobhāt sandhiparvaśaithilyahanunāsākarṇaśiraḥśūlatodakukṣikṣobhāṭopāntrakūjanādhmānahṛdayendriyoparodha- sphikpārśvavaṅkṣaṇavṛṣaṇakaṭīpṛṣṭhavedanāsandhiskandhagrīvādaurbalyāṅgābhitāpapādaśophaprasvāpaharṣaṇādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘…sakthiskandhahanugrahagrīvā…’ iti pā.</note> (2)| aticaṅkamaṇāt pādajaṅghorujānuvaṅkṣaṇaśroṇīpṛṣṭhaśūlasakthisādanistoda- piṇḍikodveṣṭanāṅgamardāṃsābhitāpasirādhamanīharṣaśvāsakāsādayaḥ (3)| atyāsanādrathakṣobhajāḥ sphikpārśvavaṅkṣaṇavṛṣaṇakaṭīpṛṣṭhavedanādayaḥ (4)| ajīrṇādhyaśanābhyāṃ tu mukhaśoṣādhmānaśūlanistodapipāsāgātrasādacchardyatīsāramūrcchājvarapravāhaṇāmaviṣādayaḥ(5)| viṣamāhitāśanābhyāmanannābhilāṣadaurbalyavaivarṇyakaṇḍūpāmāgātrasādavātādiprakopajāśca grahaṇyarśovikārādayaḥ (6)| divāsvapnādarocakāvipākāgnināśastaimityapāṇḍutvakaṇḍūpāmādāhacchardyaṅgamardahṛtstambhajāḍyatandrānidrā- prasaṅgagranthijanmadaurbalyaraktamūtrākṣitātālulepāḥ (7)| vyavāyādāśubalanāśorusādaśirobastigudameḍhravaṅkṣaṇorujānujaṅghāpādaśūlahṛdayaspandananetrapīḍāṅgaśaithilya- śukramārgaśoṇitāgamanakāsaśvāsaśoṇitaṣṭhīvanasvarāvasādakaṭīdaurbalyaikāṅgasarvāṅgarogamuṣkaśvayathu- vātavarcomūtrasaṅgaśukravisargajāḍyavepathubādhiryaviṣādādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘…vaṅkṣaṇorustambhavṛṣaṇajānujaṅghā…’ iti pā.</note> syuḥ; avalupyata iva gudaḥ, tāḍyata <note place="foot" type="variant" n="8">‘tāmyatīva’ iti pā.</note> iva meḍhram, avasīdatīva mano, vepate hṛdayaṃ, pīḍyante sandhayaḥ, tamaḥ praveśyata iva ca (8)| ityevamebhiraṣṭabhirapacārairete prādurbhavantyupadravāḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">teṣāṃ siddhiḥ- tatroccairbhāṣyātibhāṣyajānāmabhyaṅgasvedopanāhadhūmanasyoparibhaktasnehapānarasakṣīrādirvātaharaḥ sarvo vidhirmaunaṃ ca (1)| rathakṣobhāticaṅkramaṇātyāsanajānāṃ snehasvedādivātaharaṃ karma sarvaṃ nidānavarjanaṃ ca (2)| ajīrṇādhyaśanajānāṃ niravaśeṣataśchardanaṃ rūkṣaḥ svedo <note place="foot" type="variant" n="9">‘svedo dhūmapānaṃ’ iti pā.</note> laṅghanīyapācanīyadīpanīyauṣadhāvacāraṇaṃ ca (3)| viṣamāhitāśanajānāṃ yathāsvaṃ doṣaharāḥ kriyāḥ (4)| divāsvapnajānāṃ dhūmapānalaṅghanavamanaśirovirecanavyāyāmarūkṣāśanāriṣṭadīpanīyauṣadhopayogaḥ pragharṣaṇonmardanapariṣecanādiśca śleṣmaharaḥ sarvo vidhiḥ (5)| maithunajānāṃ jīvanīyasiddhayoḥ kṣīrasarpiṣorupayogaḥ, tathā vātaharāḥ svedābhyaṅgopanāhā vṛṣyāścāhārāḥ snehāḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘snehāḥ’ iti hastalikhita-pustake na paṭhyate</note> snehavidhayo yāpanābastayo'nuvāsanaṃ ca; mūtravaikṛtabastiśūleṣu <note place="foot" type="variant" n="11">‘mūtrakṛcchrabastiśūleṣu’ iti pā.</note> cottarabastirvidārīgandhādigaṇajīvanīyakṣīrasaṃsiddhaṃ tailaṃ syāt||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">yāpanāśca bastayaḥ sarvakālaṃ deyāḥ; tānupadekṣyāmaḥ- mustośīrabalāragvadharāsnāmañjiṣṭhākaṭurohiṇītrāyamāṇāpunarnavābibhītakaguḍūcīsthirādipañcamūlāni palikāni khaṇḍaśaḥ klṛptānyaṣṭau ca madanaphalāni prakṣālya jalāḍhake parikvāthya pādaśeṣo rasaḥ kṣīradviprasthasaṃyuktaḥ punaḥ śṛtaḥ kṣīrāvaśeṣaḥ pādajāṅgalarasastulyamadhughṛtaḥ śatakusumāmadhukakuṭajaphalarasāñjanapriyaṅgukalkīkṛtaḥ sasaindhavaḥ sukhoṣṇo bastiḥ śukramāṃsabalajananaḥ kṣatakṣīṇakāsagulmaśūlaviṣamajvarabradhna(vardhma)- kuṇḍalodāvartakukṣiśūlamūtrakṛcchrāsṛgrajovisarpapravāhikāśirorujā- jānūrujaṅghābastigrahāśmaryunmādārśaḥpramehādhmānavātaraktapittaśleṣmavyādhiharaḥ sadyo balajanano rasāyanaśceti (1)| eraṇḍamūlapalāśāt ṣaṭpalaṃ śāliparṇīpṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā gokṣurako rāsnā'śvagandhā guḍūcī varṣābhūrāragvadho devadārviti palikāni khaṇḍaśaḥ klṛptāni phalāni cāṣṭau prakṣālya jalāḍhake kṣīrapāde pacet| pādaśeṣaṃ kaṣāyaṃ pūtaṃ śatakusumākuṣṭhamustapippalīhapuṣābilvavacāvatsakaphalarasāñjanapriyaṅguyavāniprakṣepakalkitaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘śatakusumādikalkitaṃ’ iti pā.</note> madhughṛtatailasaindhavayuktaṃ sukhoṣṇaṃ nirūhamekaṃ dvau trīn vā dadyāt| sarveṣāṃ praśasto viśeṣato lalitasukumārastrīvihārakṣīṇakṣatasthaviracirārśasāmapatyakāmānāṃ <note place="foot" type="variant" n="13">cirārśomūtrakṛcchrodaragulmavardhmodāvartagrahaṇīdoṣāśmarīṇāṃ hito'patyakāmānāṃ ca’ iti pā.</note> ca (2)| tadvat sahacarabalādarbhamūlasārivāsiddhena payasā (3)| tathā bṛhatīkaṇṭakārīśatāvarīcchinnaruhāśṛtena payasā madhukamadanapippalīkalkitena pūrvavadvastiḥ (4)| tathā balātibalāvidārīśāliparṇīpṛśniparṇībṛhatīkaṇṭakārikādarbhamūlaparūṣakakāśmaryabilvaphalayavasiddhena payasā madhukamadanakalkitena madhughṛtasauvarcalayuktena kāsajvaragulmaplīhārditastrīmadyakliṣṭānāṃ sadyobalajanano rasāyanaśca (5)| balātibalārāsnāragvadhamadanabilvaguḍūcīpunarnavairaṇḍāśvagandhāsahacarapalāśadevadārudvipañcamūlāni <note place="foot" type="variant" n="14">‘…sumanā…’ iti pā.</note> palikāni yavakolakulatthadviprasṛtaṃ śuṣkamūlakānāṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘śuṣkamūlakāni ca palikāni’ iti pā.</note> ca jaladroṇasiddhaṃ nirūhapramāṇāvaśeṣaṃ kaṣāyaṃ pūtaṃ madhukamadanaśatapuṣpākuṣṭhapippalīvacāvatsakaphalarasāñjanapriyaṅguyavānīkalkikṛtaṃ guḍaghṛtatailakṣaudrakṣīramāṃsarasāmlakāñjikasaindhavayuktaṃ sukhoṣṇaṃ bastiṃ dadyācchukramūtravarcaḥsaṅge'nilaje gulmahṛdrogādhmānabradhnapārśvapṛṣṭhakaṭīgrahasañjñānāśabalakṣayeṣu ca (6)| hapuṣārdhakuḍavo dviguṇārdhakṣuṇṇayavaḥ kṣīrodakasiddhaḥ kṣīraśeṣo madhughṛtatailalavaṇayuktaḥ sarvāṅgavisṛtavātaraktasaktaviṇmūtrastrīkheditahito vātaharo buddhimedhāgnibalajananaśca (7)| hrasvapañcamūlīkaṣāyaḥ kṣīrodakasiddhaḥ pippalīmadhukamadanakalkīkṛtaḥ saguḍaghṛtatailalavaṇaḥ kṣīṇaviṣamajvarakarśitasya bastiḥ (8)| balātibalāpāmārgātmaguptāṣṭapalārdhakṣuṇṇayavāñjalikaṣāyaḥ saguḍaghṛtatailalavaṇayuktaḥ pūrvavadbastiḥsthaviradurbalakṣīṇaśukrarudhirāṇāṃ pathyatamaḥ (9)| balāmadhukavidārīdarbhamūlamṛdvīkāyavaiḥ kaṣāyamājena payasā paktvā madhukamadanakalkitaṃ samadhughṛtasaindhavaṃ jvarārtebhyo bastiṃ dadyāt (10)| śāliparṇīpṛśniparṇīgokṣurakamūlakāśmaryaparūṣakakharjūraphalamadhūkapuṣpairajākṣīrajalaprasthābhyāṃ siddhaḥ kaṣāyaḥ pippalīmadhukotpalakalkitaḥ saghṛtasaindhavaḥ kṣīṇendriyaviṣamajvarakarśitasya bastiḥ śastaḥ (11)| sthirādipañcamūlīpañcapalena śāliṣaṣṭikayavagodhūmamāṣapañcaprasṛtena chāgaṃ payaḥ śṛtaṃ pādaśeṣaṃ kukkuṭāṇḍarasasamamadhughṛtaśarkarāsaindhavasauvarcalayukto vastirvṛṣyatamo balavarṇajananaśca <note place="foot" type="variant" n="16">‘balamāṃsajananaśca’ iti pā.</note>| iti yāpanā bastayo dvādaśa||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kalpaścaiṣa śikhigonardahaṃsasārasāṇḍaraseṣu syāt||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">satittiriḥ samayūraḥ sarājahaṃsaḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘sapākahaṃsaḥ’ iti pā.</note> pañcamūlīpayaḥ siddhaḥ śatapuṣpāmadhukarāsnākuṭajamadanaphalapippalī kalko ghṛtatailaguḍasaindhavayukto bastirbalavarṇaśukrajanano rasāyanaśca (1)| dvipañcamūlīkukkuṭarasasiddhaṃ payaḥ pādaśeṣaṃ pippalīmadhukarāsnāmadanakalkaṃ śarkarāmadhughṛtayuktaṃ strīṣvatikāmānāṃ balajanano bastiḥ (2)| mayūramapittapakṣapādāsyāntraṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘mayūramapakṣatuṇḍaṃ’ iti pā.</note> sthirādibhiḥ palikaiḥ sajale payasi paktvā kṣīraśeṣaṃ madanapippalīvidārīśatakusumāmadhukakalkīkṛtaṃ madhughṛtasaindhavayuktaṃ bastiṃ dadyāt strīṣvatiprasaktakṣīṇendriyebhyo balavarṇakaram (3)| kalpaścaiṣa viṣkirapratudaprasahāmbucareṣu syāt, akṣīro rohitādiṣu ca matsyeṣu (4)| godhānakulamārjāramūṣikaśallakamāṃsānāṃ daśapalān bhāgān sapañcamūlān payasi paktvā tatpayaḥpippalīphalakalkasaindhavasauvarcalaśarkarāmadhughṛtatailayukto bastirbalyo rasāyanaḥ kṣīṇakṣatasya sandhānakaro mathitoraskarathagajahayabhagnavātabalāsakaprabhṛtyudāvartavātasaktamūtravarcaśśukāṇāṃ hitatamaśca (5)| kūrmādīnāmanyatamapiśitasiddhaṃ payo govṛṣanāgahayanakrahaṃsakukkuṭāṇḍarasamadhughṛtaśarkarāsaindhavekṣurakātmaguptāphalakalkasaṃsṛṣṭo bastirvṛddhānāmapi balajananaḥ (6)| karkaṭakarasaścaṭakāṇḍarasayuktaḥ samadhughṛtaśarkaro bastiḥ; ityete bastayaḥ paramavṛṣyāḥ uccaṭakekṣurakātmaguptāśṛtakṣīrapratibhojanānupānāt strīśatagāminaṃ naraṃ kuryuḥ (7)| govṛṣabastavarāhavṛṣaṇakarkaṭacaṭakasiddhaṃ kṣīramuccaṭakekṣurakātmaguptāmadhughṛtasaindhavayuktaḥ kiñcillavaṇito bastiḥ (8)| daśamūlamayūrahaṃsakukkuṭakvāthāt pañcaprasṛtaṃ tailaghṛtavasāmajjacatuṣprasṛtayuktaṃ śatapuṣpāmustahapuṣākalkīkṛtaḥ salavaṇo bastiḥ pādagulphorujānujaṅghātrikavaṅkṣaṇabastivṛṣaṇānilarogaharaḥ (9)| mṛgaviṣkirānūpabileśayānāmetenaiva kalpena bastayo deyāḥ (10)| madhughṛtadviprasṛtastulyoṣṇodakaḥ śatapuṣpārdhapalaḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘hapuṣārdhapalaṃ’ iti pā.</note> saindhavārdhākṣayukto bastirvṛṣyatamo mūtrakṛcchrapittavātaharaḥ (11)| sadyoghṛtatailavasāmajjacatuṣprasthaṃ hapuṣārdhapalaṃ saindhavārdhākṣayukto bastirvṛṣyatamo mūtrakṛcchrapittavyādhiharo rasāyanaḥ (12)| madhutailaṃ catuḥprasṛtaṃ śatapuṣpārdhapalaṃ saindhavārdhākṣayukto bastirdīpano bṛṃhaṇo balavarṇakaro nirupadravo vṛṣyatamo rasāyanaḥ krimikuṣṭhodāvartagulmārśobradhnaplīhamehaharaḥ (13)| tadvanmadhughṛtābhyāṃ payastulyo bastiḥ pūrvakalkena balavarṇakaro vṛṣyatamo nirupadravo bastimeḍhrapākaparikartikāmūtrakṛcchrapittavyādhiharo rasāyanaśca (14)| tadvanmadhughṛtābhyāṃ māṃsarasatulyo <note place="foot" type="variant" n="20">‘māṃsarasayuktaḥ’ iti pā.</note> mustākṣayuktaḥ pūrvavadbastirvātabalāsapādaharṣagulmatrikorujānūrunikuñcanabastivṛṣaṇameḍhratrikapṛṣṭhaśūlaharaḥ (15)| surāsauvīrakakulatthamāṃsarasamadhughṛtatailasaptaprasṛto mustaśatāhvākalkitaḥ salavaṇo bastiḥ sarvavātarogaharaḥ (16)| dvipañcamūlatriphalābilvamadanaphalakaṣāyo gomūtrasiddhaḥ kuṭajamadanaphalamustapāṭhākalkitaḥ saindhavayāvaśūkakṣaudratailayukto bastiḥ śleṣmavyādhibastyāṭopavātaśukrasaṅgapāṇḍurogājīrṇavisūcikālasakeṣu <note place="foot" type="variant" n="21">‘…śukrasaṅga…’ iti pā.</note> deya iti||18||</seg></ab>
          <ab type="mula">ata ūrdhvaṃ vṛṣyatamān snehān vakṣyāmaḥ| śatāvarīguḍūcīkṣuvidāryāmalakadrākṣākharjūrāṇāṃ yantrapīḍitānāṃ rasaprasthaṃ pṛthagekaikaṃ tadvadghṛtatailagomahiṣyajākṣīrāṇāṃ dvau dvau dadyāt, jīvakarṣabhakamedāmahāmedātvakkṣīrīśṛṅgāṭakamadhūlikāmadhukoccaṭāpippalīpuṣkarabījanīlotpalakadambapuṣpa- puṇḍarīkakeśarakalkān pṛṣatatarakṣumāṃsakukkuṭacaṭakacakoramattākṣabarhijīvañjīvakuliṅgahaṃsāṇḍarasavasāmajjādeśca prasthaṃ dattvā sādhayet| brahmaghoṣaśaṅkhapaṭahabherīninādaiḥ siddhaṃ sitacchatrakṛtacchāyaṃ gajaskandhamāropayedbhagavantaṃ vṛṣadhvajamabhipūjya, taṃ snehaṃ tribhāgamākṣikaṃ maṅgalāśīḥ stutidevatārcanairbastiṃ gamayet| nṛṇāṃ strīvihāriṇāṃ naṣṭaretasāṃ kṣatakṣīṇaviṣamajvarārtānāṃ vyāpannayonīnāṃ vandhyānāṃ raktagulminīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘raktapittināṃ’ iti pā.</note> mṛtāpatyānāmanārtavānāṃ ca strīṇāṃ kṣīṇamāṃsarudhirāṇāṃ pathyatamaṃ rasāyanamuttamaṃ valīpalitanāśanaṃ vidyāt (1)|19|</ab>
          <ab type="mula">balāgokṣurakarāsnāśvagandhāśatāvarīsahacarāṇāṃ śataṃ śatamāpothya jaladroṇaśate prasādhyaṃ, tasmin jaladroṇāvaśeṣe rase vastrapūte vidāryāmalakasvarasayorbastamahiṣavarāhavṛṣakukkuṭabarhihaṃsakāraṇḍavasārasāṇḍarasānāṃ ghṛtatailayoścaikaikaṃ prasthamaṣṭau prasthān kṣīrasya dattvā candanamadhukamadhūlikātvakkṣīrībisamṛṇālanīlotpalapaṭolātmaguptānnapākitālamastakakharjūramṛdvīkātāmalakī- kaṇṭakārījīvakarṣabhakakṣudrasahāmahāsahāśatāvarīmedāpippalīhrīberatvakpatrakalkāṃśca dattvā sādhayet| brahmaghoṣādinā vidhinā siddhaṃ bastiṃ dadyāt| tena strīśataṃ gacchet; na cātrāste vihārāhārayantraṇā kācit| eṣa vṛṣyo balyo bṛṃhaṇa āyuṣyo valīpalitanut kṣatakṣīṇanaṣṭaśukraviṣamajvarārtānāṃ vyāpannayonīnāṃ ca pathyatamaḥ (2)|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">sahacarapalaśatamudakadroṇacatuṣṭye paktvā droṇaśeṣe rase supūte vidārīkṣurasaprasthābhyāmaṣṭaguṇakṣīraṃ ghṛtatailaprasthaṃ balāmadhukamadhūkacandanamadhūlikāsārivāmedāmahāmedākākolikṣīrakākolīpayasyāgurumañjiṣṭhāvyāghranakha- śaṭīsahacarasahasravīryāvarāṅgalodhrāṇāmakṣamātrairdviguṇaśarkaraiḥ kalkaiḥ sādhayet| bahmaghoṣādinā vidhinā siddhaṃ bastiṃ dadyāt| eṣa sarvarogaharo rasāyano lalitānāṃ śreṣṭho'ntaḥpuracāriṇīnāṃ kṣatakṣayavātapittavedanāśvāsakāsaharastribhāgamākṣiko valīpalitanudvarṇarūpabalamāṃsaśukravardhanaḥ (3)| ityete rasāyanāḥ snehabastayaḥ sati vibhave śatapākāḥ sahasrapākā vā kāryā vīryabalādhānārthamiti||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">bhavanti cātra- ityete bastayaḥ snehāścoktā yāpanasañjñitāḥ| svasthānāmāturāṇāṃ ca vṛddhānāṃ cāvirodhināḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">ativyavāyaśīlānāṃ śukramāṃsabalapradāḥ| sarvarogapraśamanāḥ sarveṣvṛtuṣu yaugikāḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">nārīṇāmaprajātānāṃ narāṇāṃ cāpyapatyadāḥ| ubhayārthakarā dṛṣṭāḥ snehabastinirūhayoḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vyāyāmo maithunaṃ madyaṃ madhūni śiśirāmbu ca| sambhojanaṃ rathakṣobho bastiṣveteṣu garhitam||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatra ślokāḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘tatra ślokāḥ’ iti kvacitpustake na paṭhyate</note> - śikhigonardahaṃsāṇḍairdakṣavadbastayastrayaḥ| viṃśatirviṣkiraistriṃśatpratudaiḥ prasahairnava||24||</seg> <seg type="unit" n="25">viṃśatiśca tathā saptaviṃśatiścāmbucāribhiḥ| nava matsyādibhiścaiva śikhikalpena bastayaḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">daśa karkaṭakādyaiśca kūrmakalkena bastayaḥ| mṛgaiḥ saptadaśaikonaviṃśatirviṣkirairdaśa <note place="foot" type="variant" n="24">‘…rnava’ iti pā.</note>||26||</seg> <seg type="unit" n="27">ānūpairdakṣaśikhivadbhūśayaiśca caturdaśa| ekonatriṃśadityete saha snehaiḥ samāsataḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">proktā vistaraśo bhinnā dve śate ṣoḍaśottare| ete mākṣikasaṃyuktāḥ kurvantyativṛṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘kurvantyatikṛśaṃ’ iti pā.</note> naram||28||</seg> nātiyogaṃ na vā'yogaṃ stambhitāste ca kurvate|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">mṛdutvānna nivartante yasya tvete prayojitāḥ||29||</seg> samūtrairbastibhistīkṣṇairāsthāpyaḥ kṣiprameva saḥ|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">śophāgnināśapāṇḍutvaśūlārśaḥparikartikāḥ||30||</seg> syurjvaraścātisāraśca yāpanātyarthasevanāt|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">ariṣṭakṣīrasīdhvādyā tatreṣṭā dīpanī kriyā||31||</seg> <seg type="unit" n="32">yuktyā tasmānniṣeveta yāpanānna prasaṅgataḥ| ityuccairbhāṣyapūrvāṇāṃ vyāpadaḥ sacikitsitāḥ||32||</seg> vistareṇa pṛthak proktāstebhyo rakṣennaraṃ sadā|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">karmaṇāṃ vamanādināmasamyakkaraṇāpadām||33||</seg> yatroktaṃ sādhanaṃ sthāne siddhisthānaṃ taducyate|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">ityadhyāyaśataṃ viṃśamātreyamunivāṅmayam||34||</seg> hitārthaṃ prāṇināṃ proktamagniveśena dhīmatā|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">dīrghamāyuryaśaḥ svāsthyaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘prajñāmārogyaṃ’ iti pā.</note> trivargaṃ cāpi puṣkalam||35||</seg> siddhiṃ cānuttamāṃ loke prāpnoti vidhinā paṭhan|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">vistārayati leśoktaṃ saṅkṣipatyativistaram||36||</seg> <seg type="unit" n="37">saṃskartā kurute tantraṃ purāṇaṃ ca punarnavam| atastantrottamamidaṃ carakeṇātibuddhinā||37||</seg> <seg type="unit" n="38">saṃskṛtaṃ tattvasampūrṇaṃ tribhāgenopalakṣyate| tacchaṅkaraṃ bhūtapatiṃ samprasādya samāpayat||38||</seg> <seg type="unit" n="39">akhaṇḍārthaṃ dṛḍhabalo jātaḥ pañcanade pure| kṛtvā bahubhyastantrebhyo viśeṣoñchaśiloccayam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">saptadaśauṣadhādhyāyasiddhikalpairapūrayat| idamanyūnaśabdārthaṃ tantradoṣavivarjitam||40||</seg> ṣaḍviṃśatā vicitrābhirbhūṣitaṃ tantrayuktibhiḥ|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">tatrādhikaraṇaṃ yogo hetvartho'rthaḥ padasya ca||41||</seg> <seg type="unit" n="42">pradeśoddeśanirdeśavākyaśeṣāḥ prayojanam| upadeśāpadeśātideśārthāpattinirṇayāḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">prasaṅgaikāntanaikāntāḥ sāpavargo viparyayaḥ| pūrvapakṣavidhānānumatavyākhyānasaṃśayāḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">atītānāgatāvekṣāsvasañjñohyasamuccayāḥ| nidarśanaṃ nirvacanaṃ sanniyogo vikalpanam||44||</seg> pratyutsārastathoddhāraḥ sambhavastantrayuktayaḥ|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">tantre samāsavyāsokte bhavantyetā hi kṛtsnaśaḥ||45||</seg> ekadeśena dṛśyante samāsābhihite tathā|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">yathā'mbujavanasyārkaḥ pradīpo veśmano yathā||46||</seg> prabodhanaprakāśārthāstathā tantrasya yuktayaḥ|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">ekasminnapi yasyeha śāstre labdhāspadā matiḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">sa śāstramanyadapyāśu yuktijñatvāt prabudhyate| adhīyāno'pi śāstrāṇi tantrayuktyā <note place="foot" type="variant" n="29">‘tantrayuktyavicakṣaṇaḥ’ iti pā.</note> vinā bhiṣak| nādhigacchati śāstrārthānarthān bhāgyakṣaye yathā||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">durgṛhītaṃ kṣiṇotyeva śāstraṃ śastramivābudham| sugṛhītaṃ tadeva jñaṃ śāstraṃ śastraṃ ca rakṣati||49||</seg> <seg type="unit" n="50">(tasmādetāḥ pravakṣyante vistareṇottare punaḥ| tattvajñānārthamasyaiva tantrasya guṇadoṣataḥ)||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">idamakhilamadhītya samyagarthān vimṛśati yo'vimanāḥ prayoganityaḥ| sa manujasukhajīvitapradātā bhavati dhṛtismṛtibuddhidharmavṛddhaḥ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">(yasya dvādaśasāhasrī hṛdi tiṣṭhati saṃhitā| so'rthajñaḥ sa vicārajñaścikitsākuśalaśca saḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">rogāṃsteṣāṃ cikitsāṃ ca sa kimarthaṃ na budhyate| cikitsā vahniveśasya susthāturahitaṃ prati||53||</seg> <seg type="unit" n="54">yadihāsti tadanyatra yannehāsti na tatkvacit| agniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte||54||</seg> <seg type="unit" n="55">siddhisthāne'ṣṭame prāpte tasmin dṛḍhabalena tu| siddhisthānaṃ svasiddhyarthaṃ samāsena samāpitam)||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne uttarabastisiddhirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||</seg> iti carakasaṃhitāyāṃ aṣṭamaṃ siddhisthānaṃ sampūrṇam| samāpteyaṃ carakasaṃhitā|</ab>
        </div>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>
